Moim rodzicom, Young i Jamesowi Parkom

Od autorki

Dane osobowe oraz informacje umożliwiające identyfikację moich pacjentów i kolegów, którzy podzielili się ze mną swymi osobistymi historiami, zmieniłam, aby chronić ich prywatność. Osoby te przedstawiam z pominięciem nazwisk, podając jedynie zmienione imiona. W pełnym brzmieniu wymieniam natomiast prawdziwe imiona i nazwiska tych naukowców i lekarzy, którzy zgodzili się ujawnić swą tożsamość.

Choć jako lekarka zajmuję się chorobami, które stanowią przedmiot tej książki, jej zawartość informacyjna nie zastąpi fachowej porady, której czytelnik powinien zasięgnąć u lekarza lub personelu medycznego. W sprawach związanych ze zdrowiem czytelnicy muszą się zwrócić o profesjonalną pomoc, zwłaszcza w przypadkach, gdy cierpią na schorzenia wymagające diagnozy, gdy konieczne są podjęcie leczenia lub zmiana dawek przyjmowanych leków czy zaleceń terapeutycznych. Wszystko to wymaga konsultacji medycznych i może się odbywać tylko pod nadzorem specjalistów. Decyzje dotyczące uzyskania opieki zdrowotnej pozostają wyłącznie w gestii każdego odbiorcy tego opracowania.

Wprowadzenie

Dramatyczny początek

Bywa niekiedy tak, że nieszczęśliwy wypadek przynosi nieoczekiwanie pożyteczne skutki. Niniejsza książka powstała w następstwie fatalnego wydarzenia, jakie na naszą rodzinę spadło w styczniu 2015 roku – wydarzenia, które dla mnie i mojego męża było urzeczywistnieniem najgorszego koszmaru. Mianowicie pewnego popołudnia wyszliśmy z domu na imprezę urodzinową i nasz siedmioletni syn Nate, którego prowadziłam za rękę, wyrwał się, wybiegł na jezdnię i wpadł pod nadjeżdżający samochód.

Pamiętam jego rozpostarte pod autem nogi i jego niosący się echem krzyk. Ja nie byłam w stanie wydobyć z siebie głosu. Świadomość, że na ulicy leży moje dziecko, przesłoniła mi myśl, że muszę udzielić pomocy ofierze wypadku. Biegłam na miejsce, powtarzając w duchu zasadę, którą latami wbijano mi do głowy na studiach medycznych: sprawdź u pacjenta drożność dróg oddechowych, zmierz mu oddech i tętno. Choć głowę Nate’a zalewała krew i nie ulegało wątpliwości, że ma złamaną nogę, to – paradoksalnie – jego niemilknące jęki mnie krzepiły. Syn oddychał, był przytomny i wołał, że go boli.

Karetka pogotowia zawiozła Nate’a i mnie do dziecięcego szpitala klinicznego w Oakland; położono go na oddziale intensywnej opieki medycznej, gdzie miał czekać na operację złamanej kości udowej, którą zaplanowano na następny dzień rano. Ponieważ odniósł także obrażenia czaszki, co dwie godziny odwiedzały go pielęgniarki, by na wszelki wypadek zbadać go neurologicznie. Trudziły się niepotrzebnie. Czuwałam przy jego łóżku całą noc, poczucie winy nie pozwalało mi zmrużyć oka.

O siódmej rano był obchód czteroosobowego zespołu neurochirurgicznego. Opiekujący się Nate’em lekarz zadał mu parę pytań, by ocenić jego stan umysłowy. Spytał, jak ma na imię, ile ma lat, w której jest klasie. Następnie, spojrzawszy na mnie, dodał: „Twoja mama, o ile mi wiadomo, jest lekarką, prawda?”.

Zanim zdążyłam otworzyć usta, Nate odparł krótko: „Owszem”. A potem, ni stąd ni zowąd, dorzucił: „Miał pan kiedyś opryszczkę? Bo moja mama świetnie się na tym zna”. Potrząsnęłam głową, przymknęłam oczy i na moment ukryłam twarz w dłoniach. Zespół wybuchnął śmiechem. „Nasz pacjent z całą pewnością jest w pełni poczytalny”, orzekł lekarz, spojrzawszy na mnie z uniesionymi brwiami.

Tak się składało, że kilka tygodni przed wypadkiem mój synek zorientował się, jaką dziedziną medycyny się zajmuję, by zarobić na chleb. O tym, że jestem lekarką, wiedział od dawna, ale odkrycie, że specjalizuję się w zakażeniach przenoszonych drogą płciową (ZPDP), było świeże. Zanim wylądował w szpitalu, z nikim nie dzielił się tą rewelacją, tego ranka pojął jednak w lot, że jeśli o tym wspomni, to zrobi wrażenie. Rzeczywiście zrobił, więc przez następnych kilka dni dalej je robił, wywołując wśród personelu szpitalnego wybuchy śmiechu.

I tak, z pielęgniarką oddziałową wdał się w pogawędkę o HIV, z chirurgiem ortopedą o syfilisie, a temat chlamydii – ku mojej rozpaczy – poruszył z kapelanem. Jak się okazało, co stwierdziłam później, takie zachowanie jest częste u dzieci moich kolegów po fachu. Od jednego z nich dowiedziałam się, że gdy jego córka starała się o przyjęcie na studia, w wymaganym od kandydatów eseju opisała prowadzone przy szabatowym stole w ich w domu dyskusje o kile, a jego wnuk, synek tejże córki, która zawodowo poszła w ślady swego ojca, parę lat później rozpowiadał rodzicom kolegów, że jego „mama pracuje w branży seksu”. Z grubsza można by tak to ująć, bo matka tego chłopca została szefową wydziału do spraw zapobiegania chorobom przenoszonym drogą płciową w państwowej agencji CDC (Centers for Disease Control – Centra Kontroli i Prewencji Chorób).

Gdy wolna od codziennych zajęć siedziałam przy łóżku syna i obserwowałam jego popisy, w głowie zakiełkował mi zamysł tego projektu. Do wypadku doszło w 2015 roku, a ja, po zakończeniu rezydentury, od ośmiu lat pracowałam w placówkach zdrowia publicznego nad infekcjami przenoszonymi drogą płciową. Po 2000 roku nastąpił wzrost zachorowań na kiłę, rzeżączkę i chlamydię, a niektóre zakażenia, na przykład wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), stały się tak częste, że prędzej czy później mogła je złapać niemal każda osoba aktywna seksualnie.

Tymczasem, pomimo wszechobecności ZPDP, u większości ludzi (w tym również medyków) sprawa ta, jak widziałam, wywoływała skrępowanie. Dla większości z nas uprawianie seksu okazuje się znacznie łatwiejsze od rozmowy o nim, a zwłaszcza od rozmowy o związanych z nim przykrych konsekwencjach. Zarazem jednak Nate’owi i dzieciom moich kolegów poruszanie tematu seksu oraz ZPDP nie sprawiało trudności. Zdążyły się z nim oswoić, zanim podrosły na tyle, by sobie uświadomić, że u innych budzi on zażenowanie.

Podczas godzin przestoju w pracy, które spędzałam przy synu w szpitalu, zaczęłam się zastanawiać, czy mogłabym coś zrobić, by rozmowa o zakażeniach przenoszonych drogą płciową przychodziła ludziom łatwiej. Zdawałam sobie sprawę, że powinnam zrezygnować z nadmiernych ambicji. Zwykle jest nam trudno rozmawiać o ZPDP nawet z naszymi partnerami seksualnymi, nie łudziłam się więc, że ludzie zechcą gawędzić o tym z listonoszem czy baristką w kawiarni na rogu. Nabierałam jednak przekonania, że gdybym zdołała jakoś pobudzić dyskusję na temat tych powszechnych infekcji, to może przyczyniłabym się do zmniejszenia związanego z nimi piętna.

Gdy po czterech dniach Nate wyszedł ze szpitala, miałam już gotowy plan. Postanowiłam napisać książkę o ZPDP, w której autentyczne, z życia wzięte historie opiszę z perspektywy naukowej i całość okraszę odrobiną humoru. Marzyło mi się stworzenie opowieści, która wciągnie czytelnika i sprawi, że jego poczucie odrazy wobec infekcji przenoszonych drogą płciową ustąpi stopniowo zaciekawieniu tym, tak czy owak, fascynującym tematem.

Gdyby nie ten wypadek, poszłabym za głosem rozsądku i z pracą nad książką powstrzymałabym się do czasu, aż moje dzieci pójdą na studia. Kierując się głosem rozsądku, nie zabrałabym się do tej roboty, kiedy starszy, potrącony przez samochód syn był wciąż jeszcze przykuty do łóżka, a młodszy nie wyrósł z pieluch. Ale jak się okazało, nie ma lepszego bodźca do działania od traumatycznego przeżycia. Już wcześniej, podczas porodu, otarłam się o śmierć, a więc tamto zdarzenie oraz świeża przygoda z Nate’em zmusiły mnie do refleksji, czy nie ściga mnie aby jakaś zła karma. Dlatego zdecydowałam się przystąpić do pisania bezzwłocznie, zanim znów uderzy we mnie jakiś grom.

I wkrótce zdałam sobie sprawę, że próba zdjęcia odium z ZPDP będzie niełatwa. Towarzyszące tym infekcjom poczucie wstydu panuje równie długo jak one same. Wielu upatruje w nich kary za rozpustę: „Wszeteczników i cudzołożników Bóg będzie sądził” (Hbr 13,4). A skoro stanowią one sprawiedliwą karę, to ci, których ona dotyka, na nią zasłużyli i w domyśle powinni czuć się winni. Nieważne, że zakażenia te mogą spotkać każdego, nawet osobę, która seks uprawia wyłącznie w małżeństwie.

Mimo tej stygmatyzacji wiedziałam jednak, że moim ulubionym drobnoustrojom przekazywanym drogą płciową towarzyszy też otoczka fascynujących historii, które potencjalnie zainteresują czytelnika. W podejściu do ZPDP odzwierciedlają się zapatrywania społeczne na seks, toteż już w XVI wieku wybuchy epidemii wiązano z prostytucją. W następnych stuleciach na syfilis chorowali wybitni artyści, od Beethovena po van Gogha, a jego neurologiczne skutki odcisnęły się zarówno na ich osobowości, jak i najsłynniejszych dziełach. W późniejszych czasach ZPDP w sposób istotny, choć ukryty, wpisywały się i wpisują w naszą rzeczywistość, wpływając na przebieg drugiej wojny światowej, na cyberprzestrzeń i telewizję, na przykład jej popularny format Kawaler do wzięcia.

Pozostaną też z nami w przyszłości. Liczba zachorowań na ZPDP odnotowana w 2019 roku przez CDC była najwyższa w historii i nadal będzie rosnąć. Coraz częściej obserwujemy oporność wielolekową takich bakterii, jak dwoinka rzeżączki czy Mycoplasma genitalium. Jak stwierdzono ostatnio, wirusami wywołującymi choroby ebola i zika można się zarazić drogą płciową – utrzymują się one w spermie całymi tygodniami, a nawet miesiącami. Co nas czeka później? Choć nie sposób przewidzieć, kiedy pojawi się nowy rodzaj infekcji przenoszonej drogą płciową, wiemy z całą pewnością, że to się wydarzy – i powinniśmy się na to przygotować.

W tej książce spróbuję przedstawić zjawisko infekcji przenoszonych drogą płciową w wymiarze historycznym i dzisiejszym, postaram się też pokusić o prognozy dotyczące jego przyszłej ewolucji. Opiszę mikroskopowy obraz dwóch ludzkich mikrobiomów, które spotkały się podczas seksu, i zajmę się zagadnieniem sieci kontaktów seksualnych, by pokazać, że udział w nich zaledwie kilku osób przesądza o kondycji zdrowotnej wielu innych. Prześledzimy zawiłości życia seksualnego autentycznych ludzi i podważymy wiedzę potoczną na temat ZPDP. Czytelnik pozna moich drogich kolegów po fachu, niestrudzonych naukowców i pracowników służby zdrowia, którzy poświęcili się naszej dziedzinie. Opowieść uzupełnię wstawkami autobiograficznymi: historyjkami z życia pracowitej dziewczyny pochodzenia koreańskiego, która postanowiła zarabiać na życie, wytrwale gmerając obcym ludziom między nogami. Chciałabym, by za sprawą tej książki czytelnik uzyskał wgląd do mojego osobliwego, fascynującego świata i podzielił moją miłość do niego.

Czy znajomość z tymi ukrytymi, lecz ważnymi stworzeniami żyjącymi w narządach płciowych pomoże nam przezwyciężyć stygmatyzację ZPDP? Nie wiem, ale od czegoś musimy zacząć. Otwierając debatę nad tabuizowanymi sprawami, na przykład nad rakiem, zdołaliśmy przełamać naznaczające je piętno, zmienić wobec nich nastawienie opinii publicznej, sprawić, że zamiast wstydu dochodzi do wsparcia. Jeśli pokładamy nadzieję w tym, że opanujemy obecną epidemię ZPDP, to w naszym podejściu do tych infekcji musi się dokonać równie radykalny przełom.

Lektura opracowań poświęconych tym zakażeniom nie wiąże się na szczęście z ryzykiem ich złapania. Mimo to sugeruję, byście do czytania nie zdejmowali ubrania. W przeciwnym razie za nic nie ręczę.

KWESTIE TERMINOLOGICZNE

What’s in a name? (Co mamy w nazwie?) – taki oto tytuł nosi artykuł wstępny mojego kolegi, Huntera Handsfielda, zamieszczony w 2015 roku w czasopiśmie naukowym „Sexually Transmitted Diseases”. Tekst ten dotyczy istotnej kwestii wyboru terminu zbiorczego, określającego dziesiątki przekazywanych drogą płciową bakterii, wirusów i pasożytów.

W Stanach Zjednoczonych do lat siedemdziesiątych XX wieku używało się określenia „choroby weneryczne” (ang. veneral disease). Nazwa ta sugerowała, że ich rozprzestrzenianie się wiąże się z rozwiązłością (ang. venery), czyli niemoralnym zachowaniem. Lata siedemdziesiąte ubiegłego stulecia przyniosły zmianę – zastąpiono termin „choroby weneryczne” pojęciem „choroby przenoszone drogą płciową” (polski skrótowiec: ChPDP) jako mniej stygmatyzującym; przez kilkanaście lat sytuacja ta nas satysfakcjonowała. Ale gdy dwie dekady później w coraz większym stopniu zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że pewne drobnoustroje przenoszone drogą płciową (np. wirus HPV) powodują infekcje utajone, które często mijają samoistnie, nie wywołując choroby, upowszechnił się termin „zakażenia przenoszone drogą płciową” (ZPDP).

W kwestii nazewnictwa nie ma konsensusu do dziś. Chociaż określenie „choroby weneryczne” przeszło do lamusa, to oba terminy: „choroby przenoszone drogą płciową” i „zakażenia przenoszone drogą płciową”, w dalszym ciągu występują zamiennie. Tak czy inaczej, niezależnie od ich nazwy, chyba nikt nie chce poznawać tych przypadłości na własnej skórze. Jeśli przyjęcie terminu „ZPDP” ma się przyczynić do ograniczenia stygmatyzacji, to opowiadam się za nim bez wahania. Ale chętnie z niego zrezygnuję, kiedy wymyślimy jakiś lepszy.

W tym opracowaniu używam wszystkich trzech terminów, aby nie zmieniać języka, jakim posługują się moi rozmówcy, zachować nazewnictwo organizacji czy programów oraz po to, by pokazać ewolucję dokonującą się w sferze pojęciowej. W podtytule książki piszę o „chorobach przenoszonych drogą płciową”, sądzę bowiem, że określenie to będzie łatwiej rozpoznawalne zarówno dla młodego czytelnika z generacji X, jak i dla starszego, urodzonego w latach powojennego wyżu demograficznego. Ale w tej pracy będę w miarę możliwości stosowała termin ZPDP, bo – jak sądzę – z czasem nazwa ta znajdzie się w powszechnym użyciu.

Pozostaje też wybór między określeniami „praca seksualna” i „prostytucja”. Wiadomo, że prostytucja to zajęcie polegające na oferowaniu płatnego seksu. Ale pracą seksualną trudnią się także osoby zajmujące się masażem albo tańcem erotycznym, striptizerki i striptizerzy, ludzie obsługujący sekstelefony czy aktorzy filmów pornograficznych. Uważam, że „praca seksualna” nie tylko ma pozytywniejszy wydźwięk, lecz także jako sformułowanie bardziej pojemne znaczeniowo lepiej oddaje różnorodność całej branży. Z wyrazu „prostytucja” nie rezygnuję jednak gwoli wierności językowej, jeśli posługują się nim moi rozmówcy bądź występuje on w omawianym przeze mnie materiale badawczym.

Słowa się liczą, zwłaszcza gdy dotykamy materii budzącej silne emocje, takiej jak seks i związane z nim zakażenia. Pisząc tę książkę, dążyłam do naukowej ścisłości, pragnęłam uwolnić ZPDP od stygmatyzacji i moje cele edukacyjne chciałam połączyć z humorem. Mam nadzieję, że zdołałam zrealizować te zamierzenia.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Szkarłatna litera

Opryszczka narządów płciowych:
piętno i skandal w świecie badaczy

MODLITWA O UZDROWIENIE

Kobieta siedząca naprzeciwko Nicka Van Wagonera, naukowca zajmującego się szczepionkami na Uniwersytecie Alabamy w Birmingham, była gotowa na wszystko, żeby się wyleczyć. Opryszczkę narządów płciowych rozpoznano u niej, gdy miała dwadzieścia kilka lat. Odkąd usłyszała tę diagnozę, przez ponad dwie dekady nie uprawiała seksu.

Van Wagoner wyjaśnił jej delikatnie, że nie ma sposobu na całkowite zwalczenie tej chronicznej przypadłości. Doradził jednak, by jako ochotniczka wzięła udział w prowadzonym przez jego zespół teście klinicznym szczepionki terapeutycznej, która być może okaże się u niej skuteczna, łagodząc występujące objawy. Ponadto szczepionka ta prawdopodobnie ograniczy ryzyko przekazania tego wirusa (herpes simplex virus, HSV) jej przyszłym partnerom seksualnym. Następnie skinął głową, bez słów dając jej do zrozumienia, że owszem, będzie mogła wznowić współżycie.

Dodał, że jeśli zgodzi się wziąć udział w teście klinicznym, dostanie zastrzyk albo aktywnej szczepionki, albo placebo, on zaś nie będzie wiedział, który z tych środków jej podano. Pacjentka postanowiła się zgłosić i w tym celu wypełniła formularz. Po jej wyjściu Van Wagoner myślał o niej kilka dni. Wiedział, że u większości ludzi opryszczka nie jest schorzeniem wyniszczającym. Infekcja przejawia się nawracającym dyskomfortem w narządach płciowych, ale nie powoduje trwałych skutków fizycznych. Z czasem nawroty stają się łagodniejsze i stanowią jedynie pewną uciążliwość, a u niektórych całkowicie mijają. Ale reakcje psychologiczne pacjentów bywały zróżnicowane. O ile jedni zbywali diagnozę wzruszeniem ramion, o tyle dla innych, jak w opisanym przypadku, była ona dramatem i powodem do wstydu, co wywracało im do góry nogami całe życie.

Po dziesięciu z górą latach Van Wagoner wciąż doskonale pamiętał tę właśnie pacjentkę, która jako pierwsza postanowiła uczestniczyć w teście klinicznym szczepionki na opryszczkę. Jako że miał do czynienia z setkami osób z tą dolegliwością, zdawał sobie sprawę, że choć reakcja tej kobiety na diagnozę była rzadko spotykana, to nie stanowiła też wyjątku. Niektórzy pacjenci na wieść o infekcji HSV na pewien czas rezygnowali z seksu. Abstynencja nie wpływała na przebieg zakażenia, ale uwalniała ich od informowania partnera o tym, że mają opryszczkę, co wiązało się z ryzykiem odrzucenia. Przez jakiś czas można żyć, zatajając diagnozę. Ale wyparcie oraz brak seksu zwykle nie sprawdzają się na dłuższą metę. Van Wagoner znał to z własnego doświadczenia, sam bowiem próbował tak żyć przez całe lata.

Van Wagoner urodził się i dorastał w Utah jako najmłodsze dziecko w pobożnej rodzinie mormońskiej. Miał cztery lata, kiedy zdał sobie sprawę, że podobają mu się inni chłopcy. I nawet jako małe dziecko rozumiał, że to źle. „Uświadomiłem sobie wcześnie, że takie zauroczenia są nie tylko nieakceptowane, lecz także potępiane przez Boga jako grzech, od którego gorsze jest tylko morderstwo”.

Kiedy w piątej klasie dowiedział się, że HIV/AIDS zabija gejów, pomyślał natychmiast: „Właśnie to mnie czeka”. Panujące w jego środowisku poglądy na epidemię bynajmniej nie dodawały mu otuchy. Rodzina i znajomi powtarzali bowiem, że bezecników prędzej czy później pochłonie piekło. Krótko mówiąc, Van Wagoner uznał, że jego los został przypieczętowany. Skoro pociągają go faceci, Bóg pokarze go „hifem” i ześle na niego śmierć.

Jako nastolatek przerażony błagał Boga, by go zmienił. Chciał sobie wymodlić „rozbrat z gejostwem”. I utrzymywał pozory, umawiając się z młodymi mormonkami. Randkowanie z nimi miało dobrą stronę: mormońskie dziewczyny nie oczekiwały seksu. W dwudzieste drugie urodziny rodzice zaprosili go do restauracji na kolację i po posiłku oznajmili:

– Nick, wiemy, że jesteś gejem.

Komuś innemu w odpowiedzi na tak szokujące stwierdzenie mogłoby się wyrwać grube słowo, ale on umiał stłumić w sobie grzeszną pokusę przeklinania.

– To po mnie widać? – zapytał.

Gdy wieść o jego seksualnej orientacji rozeszła się po wspólnocie mormońskiej, duszpasterze wezwali go na spotkanie. „Nick, jest jak jest, trudno” – udzielali mu wsparcia. „To, że masz skłonności homoseksualne, przyjmij z pokorą, ale przenigdy nie angażuj się w grzeszne życie płciowe”. Van Wagoner wiedział jednak, że zgodnie z nauczaniem jego Kościoła nie dostąpi najwyższej łaski, jeżeli się nie ożeni. Miał zatem dylemat: zdusić w sobie pociąg do tej samej płci i pozostać wiernym religii albo od niej odejść, co oznaczało cierpienia duchowe i ostracyzm.

Gdy stało się jasne, że Van Wagoner raczej się nie zmieni, prezydium kongregacji wezwało go przed swoje oblicze, żeby przeprowadzić oficjalne przesłuchanie i wydać orzeczenie w jego sprawie. Choć wiedział, czym to się skończy, poddał się procedurze, głównie ze względu na rodziców.

Jego obawy okazały się słuszne, spodziewał się, że zapadnie taka decyzja. Postanowiono mianowicie wykluczyć go ze wspólnoty wiernych, co w Kościele Świętych w Dniach Ostatnich stanowi formę ekskomuniki. Wyrok ten oznaczał dla niego wyrzucenie poza nawias społeczności mormońskiej i utratę większości przyjaciół. Toteż wkrótce wyjechał z Utah do Alabamy, by na uniwersytecie w Birmingham z „czystym kontem” podjąć studia podyplomowe. Niedługo po przyjeździe zakochał się z wzajemnością w Jeffie i zawarł z nim związek małżeński.

O tym, czym jest napiętnowanie, Van Wagoner przekonał się na własnej skórze i choćby z tego powodu postanowił się zająć badaniami nad HSV – jedną z najsilniej stygmatyzowanych infekcji przekazywanych drogą płciową. Mechanizmami zakażenia tym wirusem, a zwłaszcza procesem jego umiejscawiania się w ludzkim ciele – podstępnym procesem o trwałych konsekwencjach – zainteresował się już podczas studiów.

Tarcie i mikroskopijne uszkodzenia podczas stosunku pozwalają wirusowi HSV wniknąć do skóry. Następnie przejmuje on kontrolę nad mechanizmami reprodukcji komórkowej, mnożąc się w zaatakowanych komórkach, dopóki ich ściany nie ulegną zniszczeniu, komórki obumrą, a uwolnione z nich drobnoustroje chorobotwórcze przeniosą się do sąsiednich. Potem ten cykl się powtarza. Po śmierci pewnej liczby komórek w miejscu pierwotnego wniknięcia wirusa może powstać owrzodzenie. U większości zakażonych osób proces ten przebiega tak łagodnie, że wręcz może ujść ich uwadze.

Ponadto aby zapewnić sobie przeżycie, wirus HSV lubi zatajać swoją obecność. Zamiast spowodować śmierć komórki, niektóre jego cząstki wędrują skrycie z zakończeń nerwowych w skórze do zwojów korzeni nerwowych u podstawy rdzenia kręgowego. Usadowiwszy się tam, mogą trwać w formie uśpionej całymi miesiącami, a nawet latami, zanim ponownie się uaktywnią, by przewędrować z powrotem do skóry tą samą ścieżką nerwową, którą pokonały wcześniej, powodując nawrót symptomów choroby.

Oczywiście układ odpornościowy człowieka reaguje, produkując przeciwciała i tworząc komórki zapalne, które próbują zabić wirusa. Ale HSV jest perfidny. Jego zdolność do ukrywania się wewnątrz komórek nerwowych sprawia, że nie można się go pozbyć – jest intruzem, który nie zamierza wcale odejść.

Van Wagonera fascynowała nie tylko fizjologia tego wirusa, lecz także emocjonalne skutki, jakie u pacjenta powoduje zakażenie opryszczką genitalną. Gdy w 2007 roku zdobył dyplom lekarski, niemal jedna piąta mieszkańców USA – około czterdziestu ośmiu i pół miliona ludzi – miało HSV-2, typ wirusa wywołujący nawracającą opryszczkę narządów płciowych. Tymczasem wielu jego pacjentów sądziło, że ta przypadłość jest niezwykle rzadka. Po każdym jego wykładzie o tym schorzeniu dla studentów medycyny słuchaczka czy słuchacz odwiedzali go w gabinecie, by mu opowiedzieć, często ze łzami, o wstrząsie spowodowanym diagnozą. Osoby te dźwigały ciężar piętna – widocznego, a zarazem niedostrzegalnego.

Jak się okazuje, stygmatyzacja opryszczki narządów płciowych pojawiła się znacznie później niż sama infekcja. Joel Wertheim z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego posłużył się modelami ewolucji molekularnej, by zbadać, od jak dawna HSV zaraża człowieka i jego przodków. Bo w naszym cierpieniu nie jesteśmy odosobnieni, swoje odmiany tego wirusa łapią także inne ssaki naczelne – między innymi makaki, szympansy i pawiany. Tyle że my, jako jedyny gatunek naczelnych, mamy pecha, bo możemy się zakazić dwoma rodzajami opryszczki.

Wirus HSV-1, wywołujący opryszczkę wargową, czyli owrzodzenie ust zwane potocznie „zimnem”, według Wertheima wyodrębnił się genetycznie z szympansiego wirusa opryszczki przed około sześcioma milionami lat[1]. Typ HSV-2, związany z nawracającą opryszczką narządów płciowych, jak wskazują wspomniane modele, powstał mniej więcej milion sześćset tysięcy lat temu w następstwie międzygatunkowych amorów przodka szympansa i Homo erectus, czyli naszego protoplasty. Bez względu na to, od kiedy dokładnie każdy z typów wirusa HSV zaraża ludzi, obydwa cechują się dostateczną odpornością, która pozwoliła przekazywać je z pokolenia na pokolenie wśród przodków Homo sapiens i pozwala im na przetrwanie w naszym gatunku, w którym infekują zarówno kobiety, jak i mężczyzn.

Podczas gdy oba typy wirusa towarzyszą człowiekowi mniej więcej od dwustu tysięcy lat, w literaturze naukowej najstarsze doniesienia o opryszczce narządów płciowych pojawiły się dopiero w 1736 roku[2]. Francuski lekarz Jean Astruc napisał wówczas De morbis veneris – pierwszy podręcznik w dziedzinie zakażeń przenoszonych drogą płciową. W tym okresie jego kraj podnosił się po siejącej spustoszenia w całej Europie epidemii syfilisu, która przetaczała się przez kontynent w XVI i XVII wieku. Po tej zarazie francuskie władze wdrożyły stały, regularny nadzór medyczny nad prostytutkami, co z kolei pozwoliło lekarzom, między innymi Astrucowi, uzyskać wszechstronną wiedzę o chorobach wenerycznych.

Astruc opisał klasyczną postać występujących u ludzi owrzodzeń opryszczkowych, wymienił narządy i miejsca na ciele zajęte zmianami, ale nie nadał tej dolegliwości konkretnej nazwy. Przez następne kilkadziesiąt lat jego koledzy tworzyli kolejne terminy: L’Olophlyctide progeniale, herpès phylcténoide, les herpès génitaux. Szkoda, że nie pozostaliśmy przy którejś z tych francuskich nazw oraz ich eleganckiej wymowie. Cóż, metka to nie wszystko, ale sądzę, że byłoby nam przyjemniej, gdybyśmy określali tę przypadłość nazwą kojarzącą się z markową apaszką albo torebką.

Przez ponad dwieście lat po tym, jak Jean Astruc jako pierwszy opisał opryszczkę, środowiska medyczne nie przywiązywały do niej większej wagi, bo przyćmiły ją inne ZPDP, przede wszystkim kiła i rzeżączka. Choć bez wątpienia ludzie nadal łapali tę przypadłość, publicznie dużo się o niej nie mówiło. David Reuben, autor bestsellerowego poradnika Wszystko co chcielibyście wiedzieć o seksie, ale zawsze obawialiście się o to pytać (wyd. oryg. 1969; wyd. polskie 2002), w rozdziale o chorobach wenerycznych nawet o niej nie wspomina. W kanadyjskim podręczniku VD Handbook (1977) czternaście stron poświęcono rzeżączce, a opryszczce narządów płciowych zaledwie dwie.

Niewykluczone, że wynikało to z faktu, że po stwierdzeniu opryszczki pacjentom nie proponowano żadnych możliwości wyleczenia. We wspomnianym podręczniku kanadyjskim przyznawano: „Nie dysponujemy jeszcze środkami farmaceutycznymi, by zabić wirusa”; w celu złagodzenia przykrych objawów zalecano leki przeciwbólowe, maści znieczulające i kompresy, a w najdotkliwszych przypadkach naświetlanie genitaliów promieniami rentgenowskimi albo chemioterapię przeciwnowotworową.

Gdyby rozwój nauki zatrzymał się w roku 1977, miliony ludzi cierpiących na opryszczkę miałyby dylemat, czy narządy płciowe traktować rentgenoterapią czy nieskuteczną chemią. Na szczęście badacze zatrudnieni w tym nieco ślamazarnym ośrodku innowacji przemysłowych dokonali wkrótce odkrycia, które miało zrewolucjonizować nasze zmagania z opryszczką. Nikt jednak nie mógł przewidzieć, że droga tego środka na rynek będzie aż tak wyboista.

CZY TO WARTO PRODUKOWAĆ?

Gdy w 1981 roku ktoś patrzył z zewnątrz na siedzibę przedsiębiorstwa farmaceutycznego Burroughs Wellcome, położoną na lesistych terenach o powierzchni prawie trzech tysięcy hektarów tzw. Trójkąta Badawczego (Research Triangle Park) w Karolinie Północnej, mógł odnieść wrażenie, że panuje w niej sielski spokój. Ta nowatorska, obiecująca firma zamówiła projekt swojego budynku u architekta Paula Rudolpha, który wzniósł imponującą futurystyczną budowlę, będącą niemal ikoną, na miarę aspiracji zleceniodawcy. Postmodernistyczna bryła przypominała plaster miodu, wnętrza były pełne naturalnego światła, skosów i wysokich stropów. „Koncepcja [tego gmachu] wyraża antycypację rozwoju i zmiany”[3], pisał Rudolph.

Tymczasem jednak proces rozwoju i zmiany miał się dokonywać w firmie powoli i w bólach. Przez prawie dekadę od przeprowadzki do nowej siedziby naukowcy i szefowie Burroughsa tkwili w zastoju. Przez osiem lat nie zdołali wprowadzić na rynek nowego leku, choć bynajmniej nie dlatego, że nie podejmowali prób. Odkrycie oraz wyprodukowanie lekarstwa to proces złożony i najeżony niespodziankami; taki zresztą pozostaje do dziś. Spośród dziesięciu medykamentów, które przechodzą pozytywnie etap testów klinicznych, zaledwie jeden trafia do sprzedaży, nie wspominając o tysiącach leków, które do tej fazy nie zostają dopuszczone, gdyż nie spełniają obowiązujących w niej rygorystycznych kryteriów ewaluacyjnych[4].

Promyk nadziei pojawił się w marcu 1982 roku. Burroughs, jako pierwszy wśród przedsiębiorstw farmaceutycznych, otrzymał wówczas zgodę FDA (Food and Drug Administration – rządowa Agencja Żywności i Leków) na wprowadzenie na rynek maści z acyklowirem (Zovirax) – specyfiku pomocnego w leczeniu opryszczki narządów płciowych[5]. Acyklowir był pierwszym lekiem przeciwwirusowym, który powstrzymywał replikację patogenu HVC, ale nie eliminował go z organizmu; lekarstwo to stanowiło także pierwowzór wykorzystany później w pracach rozwojowych nad farmaceutykami przeciwko wirusowi HIV.

Mimo że na początku lat osiemdziesiątych nie istniały jeszcze inne leki na opryszczkę genitalną, specjaliści od marketingu u Burroughsa nie przejawiali optymizmu. Jak wspomina Pedro Cuatrecasas, ówczesny szef badań i rozwoju w tej firmie, większość ich marketingowców nigdy o tej przypadłości nie słyszała i wątpiła, czy na leki z acyklowirem będzie popyt[6]. Prognozowano, że wartość ich sprzedaży nie przekroczy dziesięciu milionów dolarów rocznie. Choć może się to wydawać manną z nieba, przewidywana rentowność rysowała się skromnie w porównaniu z wynikami takich hitów farmaceutycznych jak Zantac – lek na nadkwasotę, którego roczna sprzedaż sięgała wówczas kwoty dwóch miliardów dolarów.

Mimo to Burroughs postanowił podjąć się zadania wprowadzenia na rynek wynalazku swoich naukowców. Ale czy jego marketingowcy zdołają zbudować skuteczną strategię rynkową dla nowego produktu, skoro nie słyszeli o przypadłości, na którą ma on pomóc?

Nieoczekiwanie pomocną dłoń wyciągnął do firmy tygodnik „Time”, który w sierpniu 1982 roku opublikował obszerny artykuł pod tytułem Szkarłatna litera dzisiaj, zamieszczając na okładce ogromną, krzyczącą krwistą czerwienią literę „H” oraz hasło „Herpes” (opryszczka)[7]. „Time” już wcześniej próbował wywołać zainteresowanie tym tematem, kiedy przed dwoma laty opublikował materiał zatytułowany Opryszczka: nowy trąd seksualny. Przesłanie obu tekstów było podobne: opryszczka narządów płciowych sprawia, że „dbające o siebie osoby z białej klasy średniej, przyzwoite, w dobrej kondycji i wykształcone” bywają niepożądane w sypialni.

Drugi artykuł był dosadniejszy w wymowie – opryszczkę nazywano w nim „plagą”, która grozi zniweczeniem rewolucji seksualnej lat sześćdziesiątych i zmusi Amerykanów, by „niechętnie i z utyskiwaniem” powrócili do wstrzemięźliwości. Przestrzegał swingersów, balangowiczów, klientów prostytutek, że wdają się w grę ryzykowną jak ruletka, grożącą złapaniem HPV. Zarażonych tym wirusem określił jako „herpetyków”, jakby nadana im etykietka chorobowa podsumowywała całą ich tożsamość. W zamieszczonych w artykule wywiadach z osobami zmagającymi się z opryszczką przewijały się skargi na związaną z tym „udrękę” oraz stwierdzenia, że przypadłość oznacza „skazę”, „powoduje depresję” i „niezdolność do życia małżeńskiego”.

Publikacja w magazynie „Time” poprzedziła epidemię AIDS – ukazała się wtedy, gdy nikt jeszcze nie wiedział, że wśród zakażeń przenoszonych drogą płciową można złapać śmiercionośnego wirusa HIV. Ale najbardziej drastyczne historie przytoczone w tym artykule przypominają opowieści z początków epoki AIDS. Dowiadujemy się z nich o kancelariach adwokackich deliberujących nad tym, czy wyrzucenie z pracy osoby zarażonej opryszczką jest zgodne z prawem, o współpracownikach w biurze, którzy chcą odizolować fizycznie koleżankę „herpetyczkę” i nie godzą się, by używała wspólnego z nimi aparatu telefonicznego. (Czyżby się bali, że ta kobieta będzie sobie pocierać słuchawką intymne części ciała?).

„Time” nie wspominał o acyklowirze ani o jego producencie. Ale alarmistyczny tekst zrobił swoje, wywołując zainteresowanie opinii publicznej opisanym schorzeniem oraz jego leczeniem, a preparat Burroughsa był wówczas jedyny na rynku. W rezultacie firma zyskała rozgłos. Jak szacuje „New York Times”, na temat Burrougs Wellcome i jego wynalazku ukazało się w latach 1982–1983 ponad tysiąc artykułów prasowych[8]. Wciąż jednak nie była to jeszcze gwarancja sukcesu ani dla producenta, ani dla jego specyfiku. William Sullivan, prezes Burrougs Wellcome, do sławy, jaką od niedawna cieszyło się jego przedsiębiorstwo, odniósł się sceptycznie. „Pora, by świętować, nadejdzie dopiero wtedy, gdy będzie popyt na nasz środek”, powiedział.

Pierwsza receptura acyklowiru w formie maści nie była strzałem w dziesiątkę. Zalecano ją do użytku jedynie w początkowym stadium opryszczki, poza tym wydawało się, że maść łagodziła dolegliwości tylko u mężczyzn. Na szczęście Burroughs miał coś jeszcze w zanadrzu. Przygotował bowiem acyklowir także w postaci doustnych kapsułek, które przyspieszały gojenie się owrzodzeń spowodowanych nie tylko wtedy, gdy symptomy opryszczki pojawiały się po raz pierwszy, lecz także przy jej nawrotach. Jeżeli FDA zaakceptowałaby doustny preparat, skuteczny również w razie nawrotów, coroczny popyt na acyklowir ze strony pacjentów znacznie by się zwiększył.

Życzenie firmy spełniło się w końcu stycznia 1985 roku. FDA zaaprobowała acyklowir w kapsułkach, podawany zarówno mężczyznom, jak i kobietom z opryszczką oraz zalecany także przy jej nawrotach. Według szacunków CDC w USA cierpiały na nią trzydzieści cztery miliony ludzi. Teraz zatem Burroughs musiał jedynie rozpropagować swój lek wśród pacjentów oraz ich lekarzy.

Należało zastosować odpowiedni marketing bezpośredni, choć jego metody różniły się nieco od dzisiejszych. Obecny marketing bezpośredni często stosuje reklamy, w których oprócz problemu, z jakim boryka się potencjalny klient, występuje nazwa produktu i dość nachalna niekiedy zapowiedź jego skuteczności. Oto jeden z moich ulubionych przykładów:

Panowie: VIAGRA pomaga przy zaburzeniach wzwodu i pozwala utrzymać erekcję.

Jakie skojarzenia wywołuje ten przekaz? Oczyma duszy widzę faceta, niebieską tabletkę i jego stojący penis, a więc właśnie taki obrazek, jaki chce stworzyć Pfizer. W 2016 roku na reklamę skierowaną bezpośrednio do klienta firmy farmaceutyczne wydały około 5,6 miliarda dolarów z jednego powodu: ten specyfik po prostu jest skuteczny[9].

Ale to było w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, gdy reklama bezpośrednia farmaceutyków dopiero raczkowała. Choć FDA nie zabraniała jej kategorycznie, w 1983 roku i dwa lata później apelowała, by tymczasowo ją zawiesić[10], [11]. Według Louisa Morrisa, który wówczas był szefem wydziału FDA zajmującego się sprawą reklamy leków, agencję niepokoiło wiele kwestii związanych z marketingiem kierowanym bezpośrednio do klientów; problemy te pozostają aktualne do dziś. FDA obawiała się, że pod wpływem reklamy „pacjenci będą wywierać presję na lekarzy, by wypisywali recepty na niepotrzebne albo niewskazane leki; [reklama] umacnia pozycję rynkową markowych produktów, zamiast popularyzować ich tańsze odpowiedniki generyczne, oraz przyczynia się do nadużywania [leków]”[12].

Chociaż w 1986 roku FDA zrezygnowała z apeli o moratorium w zakresie marketingu bezpośredniego, Burroughs Wellcome nadal go nie rozkręcał. Przeprowadził natomiast reklamową kampanię „społeczną”, w której nie wymieniał nazwy swojego produktu ani nie mówił o jego skuteczności, lecz próbował zwrócić uwagę odbiorcy na schorzenie oraz zachęcał potencjalnego nabywcę, by zasięgnął pomocy lekarskiej.

Bohaterami jednego z cyklów reklamowych w tej kampanii była biała para – Roger i Sally, pokazani nad morzem: on, wysoki i przystojny, jakby w zamyśleniu obejmował ramieniem drobną, uśmiechniętą, ciemnowłosą Sally. W zależności od medium, w jakim zamieszczono reklamę, i jej grupy docelowej, któreś z nich – on albo ona – cierpiało na opryszczkę i musiało się zebrać, by o tym powiedzieć o drugiemu. Hasło zawsze było podobne. Oto jego przykład:

Najtrudniejszą rzeczą, jaką musiała zrobić, było powiedzenie Rogerowi, że złapała opryszczkę. Ale dzięki swojemu lekarzowi mogła dodać, że istnieje na to skuteczny środek.

Nie chcę bagatelizować tego, że przyznanie się do opryszczki bywa trudne, ale na miejscu Rogera mogłabym sobie wyobrazić mnóstwo gorszych rzeczy niż to, że Sally cierpi na tę przypadłość. Na przykład mógłby od niej usłyszeć: „Przegrałam całe nasze oszczędności” albo „Przespałam się z twoim bratem”.

Przesłanie tej reklamy było jasne: po pierwsze, opryszczka to sprawa wstydliwa, więc konieczność powiadomienia o niej partnera może wywoływać ciarki; po drugie, trzeba biec do lekarza po nowy lek, który ulży w cierpieniu i ułatwi życie. Słowo „acyklowir” w niej nie pada, a nazwa firmy i jej logo są prawie niewidoczne, wydrukowane drobniutką czcionką na dole strony.

Mimo że kampania nie była nachalna, acyklowir w kapsułkach okazał się absolutnym hitem. Wbrew wszystkim wcześniejszym prognozom jego wskaźniki rynkowe poszybowały, by osiągnąć miliard dolarów rocznie, co stanowiło jedną trzecią wartości sprzedaży wszystkich produktów Burroughsa i jego bieżących przychodów.

Gertrude Elion, farmakolożka zatrudniona w tej firmie, w 1988 roku dostała Nagrodę Nobla, między innymi za wynalezienie acyklowiru. Sukces tego preparatu sprawił, że po czternastu latach obecności Burroughsa na rynku firmę wykupił za czternaście miliardów dolarów farmaceutyczny gigant Glaxom[13]. To całkiem niezła kwota, zważywszy, że nowy lek pomagał na przypadłość, o której przed piętnastoma laty mało kto słyszał.

Burroughs bez wątpienia zasłużył sobie na profity związane z jego wynalazkiem. Acyklowir należy do medykamentów, które lekarze określają mianem „dobrego lekarstwa”. Chociaż nie zwalcza wirusa całkowicie, jest bezpieczny, łagodzi albo eliminuje objawy i nie powoduje poważniejszych skutków ubocznych nawet u pacjentów przyjmujących go stale całymi latami. Od ponad dwóch dekad utrzymuje się na liście leków podstawowych WHO (Światowej Organizacji Zdrowia). Dzięki tej liście władze stu pięćdziesięciu państw mają wytyczne dotyczące tego, które farmaceutyki należy traktować jako priorytetowe w dziedzinie zdrowia publicznego.

Wśród dziennikarzy są jednak i tacy, którzy dostrzegają mroczną stronę sukcesu acyklowiru i zarzucają jego producentowi, że dla własnego zysku przyczynił się do napiętnowania opryszczki. Ale jeśli kampania reklamowa Burroughsa z 1986 roku dolała oliwy do ognia, to z pewnością go nie rozpaliła – w większym stopniu zapewne uczynił to tygodnik „Time”, dwukrotnie (w 1980 roku i dwa lata później) stygmatyzując schorzenie jako trąd przenoszony drogą płciową i przypisując mu „szkarłatną literę”. Poza tym trafiło to na podatny grunt, bo – jak można przypuszczać – piętno związane z opryszczką istniało na długo przed pojawieniem się acyklowiru i publikacją artykułów w wysokonakładowym tygodniku.

Lawrence Corey z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w Seattle, jeden z pionierów badań nad tym schorzeniem, uważa, że obwinianie Burroughsa, jakoby przyczynił się do napiętnowania opryszczki narządów płciowych, jest „kompletnie bezzasadne”. Corey, wraz z naukowcami tej firmy, pracował nad wynalezieniem acyklowiru, a przedtem prowadził uniwersytecką klinikę specjalistyczną zajmującą się opryszczką. W tym okresie niewiele był w stanie zrobić, by pomóc swoim pacjentom. Gdy miejscowe stosowanie kombinacji kilku preparatów używanych w terapii nowotworów nie przynosiło rezultatów, próbował zmiany opryszczkowe traktować eterem, tymi bolesnymi zabiegami doprowadzając niektórych pacjentów wręcz do płaczu[14]. I często od nich słyszał, że leczenie jest gorsze od choroby.

„Ludzie naprawdę byli zdruzgotani”, wspomina. „Nie dość, że schorzenie ich stygmatyzowało, to na dodatek nie mieliśmy na nie lekarstwa. Kobiety i mężczyźni przychodzili do mnie, żeby poddać się terapiom próbnym. W tym celu wstawali o szóstej rano, żeby zdążyć na poranny prom. Pragnęli z całego serca, aby nastąpił przełom, który sprawi, że będą mogli żyć z tą przenoszoną drogą płciową infekcją, wcześniej ignorowaną albo bagatelizowaną. Z wirusem HSV zawsze wiązało się napiętnowanie. Ten problem nie był nowy”.

Corey jest zdania, że zanim pojawił się acyklowir, opinia publiczna i środowisko medyczne lekceważyły opryszczkę narządów płciowych. Twierdzi ponadto, że lekarze w dalszym ciągu nie traktują jej z należytą uwagą – bo w porównaniu z innymi zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, takimi jak HIV, nie jest ona groźna. Ale gdy powstała skuteczna metoda terapeutyczna, ludzie zaczęli w końcu dostrzegać to schorzenie.

„Wynalezienie terapii, czyli narzędzia, sprawiło, że lekarze musieli zdobyć o nim wiedzę. Wraz z pojawieniem się acyklowiru wzrosła świadomość społeczna”, powiedział. Corey miał w tym procesie walny udział, publikując wiele pionierskich prac o wirusie opryszczki, przebiegu infekcji oraz jej obrazie klinicznym, który obserwował u swoich pacjentów. Dzięki jego artykułom amerykańscy naukowcy odnowili znajomość z les herpès génitaux, opisanymi po raz pierwszy przez Francuzów w XVIII wieku.

Jego udoskonalone metody diagnostyczne pozwoliły wykrywać coraz więcej przypadków opryszczki. Na początku lat osiemdziesiątych jej rozpoznanie udawało się potwierdzić tylko za sprawą wyhodowania kultury wirusa HSV-2 pobranego z otwartych owrzodzeń. Tym samym zakażenie można było wówczas zdiagnozować jedynie u pacjentów z objawami schorzenia. Dopiero koniec dekady przyniósł w tym zakresie zmianę, gdy na rynku pojawiły się testy wykrywające przeciwciała i pozwalające odróżnić HSV-1 od HSV-2. Wreszcie każdy pacjent mógł się domagać analizy krwi w kierunku stwierdzenia obecności patogenu HSV-2, bez względu na to, czy miał symptomy choroby, czy nie.

Okazało się, że ludzie z objawami opryszczki stanowili zaledwie wierzchołek góry lodowej. Według szacunków CDC w 1994 roku czterdzieści pięć milionów Amerykanów (jeden na pięciu) było nosicielami HSV-2[15]. Większość z nich żyła normalnie i była zupełnie nieświadoma, że może zarazić partnerów. Miliony Amerykanów zgłaszały się na test, by się dowiedzieć, czy są w grupie zakażonych, stanowiącej jedną piątą populacji kraju. Ten krok wydawał się godny pochwały. Każdy powinien wiedzieć, czy jest zakażony, każdy może też używać prezerwatywy oraz przyjmować acyklowir w celu powstrzymania transmisji wirusa. Zawsze lepiej jest wiedzieć niż nie wiedzieć, prawda?

KAWALER DO WZIĘCIA

Shawn czuł podekscytowanie, że znowu będzie singlem. Wrócił niedawno w rodzinne strony w stanie Waszyngton po odbyciu wieloletniej służby wojskowej, ostatnio na drugim końcu świata. Latami próbowali z żoną utrzymać małżeństwo na odległość, lecz w końcu oboje postanowili dać za wygraną. On wypróbował internetowy serwis randkowy i za jego pośrednictwem poznał Evę, której poprzedni związek rozpadł się z tej samej przyczyny. Zamknęli sprawy łączące ich z byłymi partnerami i zaczęli budować wspólne więzi.

Ich pierwszy miesiąc był okresem rozmów i pocałunków. Eva chciała, by przeszli testy dotyczące zakażeń przenoszonych drogą płciową i ujawnili wzajemnie ich wyniki, zanim zaczną uprawiać seks. Często tak robiła, gdy jej małżeństwo zaczęło się sypać i jako ostatniej deski ratunku próbowali z byłym mężem poliamorii.

Chociaż jeszcze nikt nie prosił Shawna o przebadanie się pod kątem ZPDP, zgodził się ten warunek spełnić. W wojsku spędził ponad dziesięć lat i prowadził wtedy znacznie swobodniejsze życie seksualne niż Eva, która przed ślubem była dziewicą. Poza tym Shawn to nie od niej dowiedział się o tych zakażeniach, armia dbała o uświadamianie swych żołnierzy. Gdy rozpoczynał służbę, na rozkaz przełożonych powędrował wraz z kolegami do ciemnej sali kinowej, gdzie na wielkim ekranie oglądali ludzi dotkniętych opryszczką o wyjątkowo ciężkim przebiegu oraz innymi przypadłościami narządów płciowych. O ile zakażenia przenoszone drogą płciową bez wątpienia niepokoiły kadrę dowódczą, o tyle Shawn i jego towarzysze z jednostki znacznie bardziej niepokoili się tym, by swych partnerek „nie zaciążyć”. Lęk przed złapaniem ZPDP, który próbowano im wpoić, łatwo się rozwiewał, gdy buzowały hormony, było sporo alkoholu i z dala od domu spotykało się nieodmawiające seksu kobiety.

Krótko mówiąc, Shawn udał się do przychodni, gdzie dostał od lekarza skierowanie na badania. Gdy tydzień później zgłosił się po wyniki, żeby pokazać je Evie, recepcjonistka, zerknąwszy na wydruki, pozwoliła sobie na komentarz, który trochę wykraczał poza jej obowiązki służbowe.

– Poza tym wszystko jest chyba w porządku – powiedziała.

– Dobra, ale w czym rzecz? – spytał Shawn.

– Proszę spojrzeć na ten wynik, wygląda, że to opryszczka.

Ponieważ nie spytała go, czy chce to skonsultować z lekarzem albo pielęgniarką, Shawn wyszedł bez słowa, z wydrukami pod pachą.

Przez chwilę zatęsknił za wojskiem. Tam przynajmniej były standardowe procedury dotyczące przekazywania złych wiadomości. Żołnierza, który je dostał, nigdy nie pozostawiano bez wsparcia.

Teraz był jednak cywilem i nie mógł oczekiwać, że w takim czy innym trybie uzyska pomoc. Z westchnieniem jeszcze raz spojrzał na wyniki. Nigdy nie miał objawów opryszczki narządów płciowych, ale badanie wykryło w jego krwi przeciwciała wirusa HSV-2. „No jasne, mam za swoje”, pomyślał. „Teraz zapłacę za głupoty w czasie służby. Teraz, kiedy poznałem wreszcie świetną dziewczynę, będę musiał jej powiedzieć, że mam nieuleczalną infekcję”. Zastanawiał się także, kogo jeszcze powinien odszukać i o tym powiadomić.

Tego wieczoru, gdy jej pokazał wyniki, Eva milczała. Przez kilka dni oboje oswajali się ze sprawą i jej nie poruszali. Później uzgodnili, że jeśli ich związek ma mieć szanse powodzenia, muszą się dowiedzieć, jak należy postępować w takim przypadku.

Przeprowadzone badania nie wykazały u Shawna innych infekcji, ale nie poddano go testowi wykrywającemu inne pospolite zakażenie przekazywane drogą płciową: brodawczakiem ludzkim HPV. Mimo że wirus ten występuje niezależnie od opryszczki, Eva uznała, że skoro Shawn złapał jedno ZPDP, może też mieć drugie. Uznała więc, że na wszelki wypadek należy się zaszczepić przeciwko kilku typom HPV, przyjmując w ciągu sześciu miesięcy serię trzech zastrzyków. Postanowili zatem, że przez pół roku ich związek pozostanie platoniczny, a potem zastosują jakieś środki, by mimo jego opryszczki uprawiać seks. Shawn obiecał, że się dowie, jakie są zalecenia dla osób zainfekowanych tym wirusem i czy istnieją sposoby leczenia.

Wraz z rozpoczęciem służby wojskowej przerwał studia, teraz zaś je wznowił, korzystając ze zwolnienia z czesnego, które przysługiwało byłym żołnierzom. Wiarygodność informacji o opryszczce genitalnej, które wcześniej odnalazł w internecie, sprawdzał w zasobach biblioteki uniwersyteckiej, sięgając do artykułów w pismach naukowych. Po lekturze każdego tekstu czytał dwadzieścia kolejnych, do których odsyłał artykuł. To było jak oglądanie przedmiotu w bezkresnym tunelu stojących naprzeciwko luster, w którym im głębiej, tym obraz staje się coraz mniejszy. Penetrował te tunele przez wiele miesięcy, zdobywając wiedzę o szczepionkach na opryszczkę, badaniach diagnostycznych, objawach klinicznych, jej aspektach psychologicznych, przenoszeniu i blokowaniu namnażania wirusa. Gdy mijało pół roku ich celibatu, wiedział już na ten temat bardzo dużo, lecz wciąż nie był pewien, jak to wszystko razem złożyć.

Podczas kwerendy zauważył, że wszystkie ścieżki prowadzą do jednej osoby: Anny Wald, lekarki i badaczki na Uniwersytecie Waszyngtońskim. W internecie odszukał jej dane, profil ze zdjęciem, miejsce pracy i jej imienny adres mejlowy. „Co tam, zaryzykuję”, pomyślał Shawn i wysłał do niej wiadomość z prośbą o poradę. Zamieścił w niej wyniki swoich badań i opisał swą historię seksualną.

Wald, która od ponad trzydziestu lat prowadziła badania nad opryszczką, była przyzwyczajona do takich próśb i zawsze na nie odpowiadała. „To mój obowiązek”, mówi. „Mam posadę na uniwersytecie publicznym, moją pensję opłaca podatnik, a opryszczka stanowi powszechne zagrożenie”. Zaprosiła Shawna do swojej kliniki, proponując zweryfikowanie wcześniej przeprowadzonego testu metodą western blot, którą stosuje od lat, by stwierdzić obecność przeciwciał wirusa HIV. Tyle że w przeciwieństwie do ogólnie dostępnego testu na HIV, western blot na opryszczkę można było wykonać tylko w jednej placówce – jej laboratorium wirusologicznym na Uniwersytecie Waszyngtońskim.

Shawn bez wahania skorzystał z tej szansy, do kliniki miał stosunkowo blisko, tylko pół godziny jazdy samochodem. Tydzień później Wald odezwała się do niego telefonicznie, zostawiając mu enigmatyczną wiadomość w poczcie głosowej. Shawn odgadł, że chciała chronić jego prywatność, a więc wysłał jej mejl z zapewnieniem, że jeśli tak będzie jej wygodniej, prosi o przekazanie wyników badania w formie wiadomości głosowej.

„To niemożliwe”, odpisała Wald, „w tej sprawie muszę z panem porozmawiać”.

Podczas wizyty pokazała mu najpierw, jak wygląda western blot u pacjenta z HSV-2: na wydruku w postaci dwóch długich, wąskich pasków papieru znajdowało się kilkanaście ciemnych prążków, z których każdy obrazował przeciwciało innego białka tego wirusa.

Potem Shawn obejrzał swój western blot, z jednym zaledwie prążkiem, czyli zupełnie inny od tego pierwszego, typowego.

Następnie Wald zadała mu jeszcze parę pytań na temat jego życia seksualnego. Czy był ostatnio aktywny i miał nowe partnerki? Chciała dociec, czy mógł się zarazić opryszczką niedawno. W takim przypadku w wyniku jego badania przeprowadzonego powtórnie za kilka tygodni pojawiłoby się więcej prążków. Ale on przecząco potrząsnął głową. Od pół roku z nikim nie uprawiał seksu. Czekał na Evę.

Lekarka uznała, iż w takim razie należy stwierdzić, że jego wcześniejsze badanie krwi miało fałszywie pozytywny wynik. Shawn zapytał jeszcze, czy jego przygody podczas służby na Bliskim Wschodzie mogły sprawić, że miał kontakt z jakimś patogenem, co wykazał poprzedni test. Wald odparła, że nie sposób tego wykluczyć, ale z całą pewnością to nie był wirus HSV-2. Innymi słowy, przez ostatnie pół roku Shawn zmagał się z czymś nieistniejącym.

Shawn nie mógł uwierzyć w swoje szczęście. Nie miał opryszczki, Eva z nim nie zerwała, choć była przekonana, że jest zakażony. W ciągu minionych sześciu miesięcy liczył się z jej odejściem i rozważał nawet, czy po rozstaniu z nią pozostanie mu jedynie korzystanie z serwisu randkowego dla seropozytywnych singli albo którejś z aplikacji dla osób z HSV-2. Gdyby Eva go zostawiła, a on nie zwrócił się o pomoc do Anny Wald, szukałby partnerek zarażonych opryszczką i najprawdopodobniej złapał od nich tę infekcję.

Opisany przypadek, niestety, nie stanowi wyjątku. Najczęściej stosowany w USA test na przeciwciała HSV-2 jest bardzo czuły i wykrywa nawet śladową obecność przeciwciał tego wirusa (dając wynik zwany nisko pozytywnym). Każdą wartość liczbową powyżej 1,0 interpretuje się jako wynik pozytywny, Wald wiedziała jednak, że nisko pozytywne rezultaty (od 1,1 do 3,5) – a Shawn mieścił się w tym przedziale – bywają często fałszywie dodatnie.

Ze względu na nadczułość testu na przeciwciała HSV-2, uaktualnione w 2016 roku amerykańskie wytyczne nie zalecają kierowania nań osób, które nie mają symptomów schorzenia. Jak szacuje U.S. Preventive Services Task Force (zespół ekspertów Departamentu Zdrowia ds. profilaktyki chorób) w dokumencie uzasadniającym to zalecenie, test na przeciwciała HSV-2 może dawać fałszywie pozytywny wynik aż u połowy badanych, zwłaszcza wówczas, gdy rezultat jest nisko pozytywny[16].

W 2017 roku Wald przeprowadziła analizę tego problemu. Wraz ze swymi współpracownikami porównała wyniki pacjentów, którzy zostali przebadani standardowym testem na przeciwciała opryszczki, z ich wynikami uzyskanymi metodą western blot Uniwersytetu Waszyngtońskiego. Było gorzej, niż sądziła. Spośród trzystu osiemdziesięciu jeden osób, które miały pozytywne wyniki testu na przeciwciała HSV-2, badanie metodą western blot potwierdziło je jedynie w połowie przypadków. Drugą połowę zbadanej próby stanowili ludzie, u których wynik pierwszego testu był fałszywie pozytywny; najczęściej cierpieli oni na opryszczkę wargową lub mieli przeciwciała wirusa HSV-1 we krwi[17]. „Stosowane powszechnie testy są zawodne i należy je udoskonalić, jako że na ich podstawie diagnozuje się chroniczną, trwającą całe życie chorobę przenoszoną drogą płciową”, twierdzi Wald.

Bywa niestety i tak, że fałszywie pozytywne wyniki testu wykrywającego HSV-2 uniemożliwiają znalezienie prawdziwej miłości, z pewnością zaś dyskwalifikują kandydatów i kandydatki do programów telewizyjnych typu reality show. Jak pisze Amy Kaufman, autorka książki Bachelor Nation, odsłaniającej kulisy telewizyjnego Kawalera do wzięcia, opryszczka narządów płciowych to najczęstszy powód odrzucenia potencjalnych uczestników. Realizatorzy wymagają od nich wyników badań i jeśli któryś z testów na zakażenia przenoszone drogą płciową wypadł dodatnio, asystent prowadzącego program informuje kandydata, że nie spełnia on warunków, dorzucając ogólnikową uwagę w stylu: „Musisz się skontaktować z lekarzem”[18].

Czy ekipa Kawalera do wzięcia wie, że wyniki testów na opryszczkę często bywają błędne? Wyobraźmy sobie wszystkie te atrakcyjne dziewczyny, które zostały zdyskwalifikowane z powodu fałszywego rezultatu badania krwi. Ponadto, jeśli to ma być naprawdę reality show, warto by chyba dopuścić do udziału kobiety z HSV-2 i niech Kawaler z programu sam zdecyduje, czy chce się starać o ich względy. Wyobraźmy sobie, czy piętnowanie opryszczki nie zmalałoby, gdyby na oczach milionów widzów rozegrała się scena mniej więcej taka, jak opisana niżej:

Panna: Mam HSV-2, wirusa, który powoduje opryszczkę narządów płciowych.

Kawaler: Nic nie szkodzi, słoneczko, poradzimy sobie. (Klęka i wsuwa jej na palec pierścionek z czterokaratowym brylantem, a romantyczny soundtrack orkiestrowy osiąga crescendo).

Zdyskwalifikowane z powodu HSV-2 kandydatki do udziału w Kawalerze do wzięcia o czymś takim mogą sobie jedynie pomarzyć. Ale nie powinny poddawać się zbyt łatwo – być może test metodą western blot wykaże, że wcale nie mają wirusa.

Na szczęście prawdziwa miłość jest silniejsza od lęku przez opryszczką. Shawn i Eva w końcu się pobrali i podobno są szczęśliwi. Anna Wald zrelacjonowała ich historię w mowie wygłoszonej z okazji otrzymania w 2015 roku nagrody naukowej. „Zagrożenie związane z wirusem HSV-2 umocniło ich związek; postanowili być razem, choć, jak sądzili, on był nosicielem, podczas gdy ona nie była zakażona”[19], powiedziała badaczka. Shawn w liście do Wald dał wyraz ich godnej podziwu postawie wobec błędnej diagnozy. „Rozpoznanie opryszczki przysłużyło się naszej relacji”, napisał. „Cieszymy się, że to umocniło nasz związek […], ale nie będziemy tęsknić za moim nieistniejącym schorzeniem”.

Łatwo dostrzec jego szczęście w nieszczęściu. Przez pół roku żył z diagnozą HSV-2, cudownie unieważnioną negatywnym wynikiem testu western blot. I zakochał się z wzajemnością. Ale dla innych los z całą pewnością nie jest tak łaskawy, bo pozbawieni możliwości przebadania się tą metodą, być może niepotrzebnie przyjmują lek przeciwwirusowy.

A co z milionami Amerykanów, którzy naprawdę mają HSV? Część pacjentów, udręczona częstymi nawrotami, z niecierpliwością, a nawet z rozpaczą wyczekuje skutecznej terapii. Naukowcy pracujący nad wynalezieniem szczepionki na opryszczkę potrafią ich zrozumieć, od dekad bowiem bez powodzenia testują szczepionki i nowe środki przeciwwirusowe. Latem 2016 roku rozpaczliwe pragnienia grupy pacjentów oraz pewnego wirusologa osiągnęły punkt krytyczny i skłoniły ich do przekroczenia zasad etycznych.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 J. Wertheim, D. Smith, K. Scheffler, K.S. Kosakovsky Pond, Evolutionary origins of human herpes simplex viruses 1 and 2, „Mol Biol Evol” 2014, nr 31(9), s. 2356–2364.

2 D. Hutfield, History of herpes genitalis, „Br J Vener Dis” 1966, nr 42(4), s. 263–268.

3 S. Moholy-Nagy, The Architecture of Paul Rudolph, New York 1970, s. 233; http://prudolph.lib.umassd.edu/node/4561 (data dostępu: 14.02.2018).

4 United States Food and Drug Administration, Drugs, devices, and the FDA: Part 1: An overview of approval processes for drugs; https://www.fda.gov/Drugs/DevelopmentApprovalProcess/default.htm (data dostępu: 18.02.2018).

5 D. King, History, pharmacokinetics, and pharmacology of acyclovir, „J Am Acad Dermatol” 1988, nr 18(1–2), s. 176–179.

6 P. Cuatrecasas, Drug discovery in jeopardy, „J Clin Invest” 2006, nr 116(11), s. 2837–2842.

7 J. Leo, The new scarlet letter, „Time” 1982, nr 120(5); http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1715020,00.html (data dostępu: 7.01.2018).

8 D. McInnis, Herpes: Burroughs Wellcome sees its treatment as a way to cure profit ills, „New York Times”, 19 June 1983; https://www.nytimes.com/1983/06/19/business/herpes-burroughs-wellcome-sees-its-treatment-as-a-way-to-cure-profit-ills.html (data dostępu: 14.02.2018).

9 K. McCaffrey, Drugmakers again boost DTC spending, to $5.6 billion in 2016, „MM&M”, 3 March 2017; https://www.mmm-online.com/features/has-dtc-in-the-oncology-space-kept-up-with-science/article/747441/ (data dostępu: 18.03.2018).

10 J. Donohue, A History of drug advertising: the evolving roles of consumers and consumer protection, „Milbank Q” 2006, nr 84(4), s. 659–699.

11 S. Mogull, Chronology of direct-to-consumer advertising regulation in the United States, „AMWA Journal” 2008, nr 23(3), s. 106–109.

12 L. Morris, M. Mazis, D. Brinberg, Risk disclosures in televised prescription drug advertising to consumers, „J Public Policy Mark” 1989, nr 8, s. 64–80.

13 R. Stevenson, Glaxo offers $14 billion for Wellcome, „New York Times”, 24 January 1995; http://www.nytimes.com/1995/01/24/business/company-news-glaxo-offers-14-billion-for-wellcome.html (data dostępu: 18.03.2018).

14 L. Corey, W. Reeves, W. Chiang, L. Vontver, M. Remington, C. Winter, K. Holmes, Ineffectiveness of topical ether for the treatment of genital herpes simplex virus infection, „N Engl J Med” 1978, nr 299(5), s. 237–239.

15 D. Fleming, G. McQuillan, R. Johnson, A. Nahmias, S. Aral, F. Lee, M. St Louis, Herpes simplex virus type 2 in the United States, 1976 to 1994, „N Engl J Med” 1997, nr 337, s. 1105–1111.

16 US Preventive Services Task Force, K. Bibbins-Domingo, D. Grossman, S. Curry, K. Davidson, J. Epling jun., F. García, A. Kemper, A. Krist, A. Kurth, C. Landefeld, C. Mangione, W. Phillips, M. Phipps, M. Pignone, M. Silverstein, C. Tseng, Serologic screening for genital herpes infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement, „JAMA” 2016, nr 316(23),
s. 2525–2530.

17 E. Agyemang, Q. Le, T. Warren, A. Magaret, S. Selke, C. Johnston, K. Jerome, A. Wald, Performance of commercial enzyme-linked immunoassays for diagnosis of herpes simplex virus-1 and herpes simplex virus-2 infection in a clinical setting, „Sex Transm Dis” 2017, nr 44(12), s. 763–767.

18 A. Kaufman, The STD that keeps most contestants from competing on “The Bachelor”, „New York Post”, 27 February 2018; https://nypost.com/2018/02/27/the-std-that-keeps-most-contestants-from-competing-on-the-bachelor/ (data dostępu: 1.03.2018).

19 A. Wald, Hermeneutics of herpes: the American sexually transmitted diseases association distinguished career award lecture, „Sex Transm Dis” 2017, nr 44(1), s. 1–5.

ROZDZIAŁ DRUGI

Karczunek

W obronie włosów łonowych

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ TRZECI

W ogrodzie dobra i zła

Cuda mikrobiomu waginy

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Nie tylko brodawki

Wszechobecność wirusa brodawczaka ludzkiego

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Z kwiatka na kwiatek

Nasze rozbudowane sieci seksualne

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Gdy zastukają seksdetektywi

Niestrudzeni tropiciele ognisk infekcji

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Na oba domy zaraza niech padnie!

Kiła bawi się w chowanego

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Po linii najmniejszego oporu

Marynarze, seksparty i superbakterie rzeżączki

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP)

Rewolucja w zapobieganiu HIV dzięki niebieskiej pastylce

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Od idei do praktycznych sprawdzianów

Kondomowe innowacje i syreni śpiew profilaktyki ZPDP

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Sugestia dla nienasyconych

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Indeks

Dostępne w wersji pełnej

O autorce

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Od autorki

Wprowadzenie

Rozdział pierwszy. Szkarłatna litera

Rozdział drugi. Karczunek

Rozdział trzeci. W ogrodzie dobra i zła

Rozdział czwarty. Nie tylko brodawki

Rozdział piąty. Z kwiatka na kwiatek

Rozdział szósty. Gdy zastukają seksdetektywi

Rozdział siódmy. Na oba domy zaraza niech padnie!

Rozdział ósmy. Po linii najmniejszego oporu

Rozdział dziewiąty. Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP)

Rozdział dziesiąty. Od idei do praktycznych sprawdzianów

Epilog

Podziękowania

Indeks

O autorce

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

Strange Bedfellows. Adventures in the Science, History, and Surprising Secrets of STDs

Strange Bedfellows

Text Copyright © 2021 by Ina Park
Published by arrangement with Flatiron Books
All rights reserved.

Copyright © for the translation by Agnieszka Nowakowska

Projekt okładki

Nikola Hahn

Fotografia autorki na okładce

© Stefan Cohen

Ozdobna grafika w książce

© Topvectors / Adobe Stock

Redaktor nabywający

Artur Wiśniewski

Redaktorka prowadząca

Monika Kucab

Opracowanie tekstu

Wydawnictwo JAK

ISBN 978-83-240-8357-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Anna Jakubowska