Dla Jeffreya

[Mówili] między sobą: „Oto nadchodzi ten, który miewa sny! Teraz zabijmy go […]. Zobaczymy, co będzie z jego snów!”.

(Księga Rodzaju 37:19–21)[i]

i O ile nie podano inaczej, cytaty biblijne zaczerpnięto z Biblii Tysiąclecia. Wszystkie przypisy oznaczone gwiazdką pochodzą od tłumacza.

Prolog

Piątego grudnia 1955 roku pewien młody czarny mężczyzna dołączył do grona ojców założycieli Stanów Zjednoczonych. Miał dwadzieścia sześć lat i wiedział, że rola, którą zdecydował się odgrywać, grozi śmiercią. Działo się to w Montgomery, dawnej stolicy handlu niewolnikami w Alabamie.

Cztery pokolenia od wojny secesyjnej i zniesienia niewolnictwa Montgomery pozostawało fortecą białych suprematystów. Było bastionem Ku Klux Klanu, którego członkowie od czasów rekonstrukcji uczestniczyli w trzystu sześćdziesięciu linczach w Alabamie[1].

W kościele baptystów i na pobliskich ulicach zebrał się podenerwowany pięciotysięczny tłum[2]. Wściekli i przestraszeni ludzie byli gotowi rzucić wyzwanie krajowi, w którym czarny mógł zginąć za przypadkowe spojrzenie; w którym dziedzictwo i rzeczywistość rasowego podporządkowania zatruły cały ląd – od restauracji po drzewa.

Gdy wspomniany młodzieniec zbierał się do przemowy, jego cel pozostawał niejasny – zarówno dla protestujących, jak i dla niego samego. Nakłoni ich, by ustąpili, tak jak robili to inni, czy też zachęci do stawienia oporu?

Początkowo w jego głosie brakowało żarliwości: „Zebraliśmy się dziś wieczorem w ważnej sprawie”[3].

Do czasu:

„Nie mylimy się!”

„Jeśli się mylimy, to myli się też Sąd Najwyższy tego kraju!”

„Jeśli się mylimy, to myli się też Konstytucja Stanów Zjednoczonych!”

„Jeśli się mylimy, to myli się też Bóg Wszechmogący!”

Większość z pięciu tysięcy zebranych osób po raz pierwszy usłyszała głos Martina Luthera Kinga Jr.

––––––

Przed czasami Martina Luthera Kinga obietnice zawarte w Deklaracji niepodległości oraz Konstytucji Stanów Zjednoczonych pozostawały puste. King i inni liderzy ruchu praw obywatelskich wraz z milionami zwykłych ludzi domagali się, aby Ameryka zrealizowała swoje wzniosłe ideały. Ruszyli do boju bez muszkietów, bez pieniędzy i bez władzy politycznej. Oparli swoją rewolucję na chrześcijańskiej miłości, idei niestosowania przemocy i wierze w ludzkość.

Ta książka opowiada historię człowieka, który w trakcie zaledwie trzynastoletniej kariery bardziej niż kiedykolwiek wcześniej przybliżył amerykański naród do rozliczenia się ze swoim dziedzictwem – z traktowaniem ludzi jako własności i obywateli drugiej kategorii. Nie udało mu się zrealizować w pełni zamierzonego celu, ale to nie powinno umniejszać jego bohaterstwa, tak jak niepowodzenia pierwotnych ojców założycieli nie umniejszają ich zasług.

Staram się w tej książce wydobyć obraz prawdziwego człowieka zza mgły hagiograficznych ujęć, aby pomóc czytelnikom lepiej zrozumieć walkę Kinga. W procesie kanonizacji ugrzeczniliśmy słynnego pastora, zastępując jego skomplikowaną politykę i filozofię chwytliwymi hasłami, dopasowywanymi do tej czy innej ideologii. Słyszeliśmy nagranie jego przemówienia o marzeniu tak wiele razy, że tak naprawdę już go nie słyszymy; nie rejestrujemy jego wołania do Ameryki, aby zauważyła „niewypowiedziane okrucieństwo brutalności policji” ani jego apelu o reparacje ekonomiczne. Nie doceniamy tego, że King formułował żądania, a nie życzenia.

„W pewnym sensie przyszliśmy do stolicy naszego kraju, aby zrealizować czek” – powiedział tego letniego dnia 1963 roku, gdy stał u podnóża posągu Abrahama Lincolna. Mylnie bierzemy zasadę niestosowania przemocy Kinga za wyraz bierności. Zapomnieliśmy, że jego podejście było dużo agresywniejsze niż cokolwiek, co widziały Stany Zjednoczone – że używał pokojowego protestu jako sposobu, by zmusić tych, którzy mieli władzę, do zrezygnowania z licznych przywilejów. Zapomnieliśmy, że był jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w amerykańskiej historii – atakowali go nie tylko segregacjoniści z Południa, ale także jego własny rząd, część najradykalniejszych czarnych aktywistów i białych liberałów z Północy. Za życia Kinga celowo przeinaczano jego postać, dziś jest podobnie.

King był człowiekiem, a nie świętym czy symbolem. Obgryzał paznokcie[4]. Krzyczał w stronę telewizora podczas teleturniejów[5]. Ukrywał papierosy przed swoimi dziećmi. Miał małego białego psa o imieniu Topsy[6]. Nosił bliznę na klatce piersiowej, po tym jak w 1958 roku chirurdzy usunęli nóż do otwierania listów wbity tuż przy aorcie. Jego skóra była tak wrażliwa, że nie mógł używać żyletek. Sypiał źle, ale dobrze drzemał[7]. Zawsze spóźniał się na spotkania. W młodości dwukrotnie próbował popełnić samobójstwo, choć prawdopodobnie bez przekonania. Jako dorosły lądował wielokrotnie w szpitalu z powodu, jak sam mówił, wyczerpania – inni opisywali to jako depresję[8]. Miał cięte poczucie humoru, a także świadomość, że pewne żarty są śmieszniejsze, gdy wypowiada je baptystyczny pastor. Polegał na swojej żonie Coretcie w sposób, jaki niewielu ludzi wtedy rozumiało. Jednocześnie zdradzał ją nieustannie, nawet wówczas, gdy wiedział, że FBI go podsłuchuje w trakcie rozmów telefonicznych i podczas pobytu w pokojach hotelowych, próbując zniszczyć jego małżeństwo i reputację. Utrzymywał intymny związek z pewną kobietą przez tak długi czas, że najbliżsi nazywali ją jego drugą żoną.

Był człowiekiem, który już we wczesnym wieku ogłosił, że Bóg powołał go do działania. Żył zgodnie z tą zasadą. I był gotów za nią umrzeć.

––––––

Martin Luther King Jr. był tematem doskonałych biografii i wyczerpujących badań naukowych, ale nawet teraz literatura o nim pozostaje niekompletna. Moja książka opiera się na tysiącach niedawno ujawnionych dokumentów FBI i dziesiątkach tysięcy innych nowych materiałów, w tym na prywatnych listach, zapiskach biznesowych, nagraniach telefonicznych z Białego Domu, ustnych historiach, nieemitowanych nagraniach telewizyjnych oraz niepublikowanych biografiach i autobiografiach osób bliskich Kingowi. Jest to pierwsza biografia, która wykorzystuje tysiące stron materiałów należących do L.D. Reddicka, oficjalnego historyka The Southern Christian Leadership Conference (SCLC), a także pierwsza, która czerpie informacje z nagrań audio zarejestrowanych przez Corettę King w miesiącach po śmierci jej męża oraz z nieopublikowanych wspomnień ojca Kinga. Publikacja ta opiera się również na setkach wywiadów z osobami, które znały Kinga, w tym z członkami rodziny i bliskimi przyjaciółmi. Wiele z nich było skłonnych do rozmów bardziej niż kiedykolwiek wcześniej dzięki upływowi czasu.

Książka ta stanowi próbę opisania życia Kinga tak, jak je przeżył, a poprzez to życie – lepszego zrozumienia zarówno jego czasów, jak i naszych własnych.

Portret, który kreślę, może niektórych zaniepokoić. Niemniej ci, którzy byli najbliżsi Kingowi, widzieli jego wady od samego początku i rozumieli, że czerpał siłę z umiejętności radzenia sobie ze sprzecznościami i wątpliwościami, tak jak robili to jego biblijni bohaterowie. „Wielcy ludzie […] nie byli chwalipiętami i bufonami – pisał Emerson – odczuwali grozę życia i usilnie stawiali jej czoła”.

Tak też czynił King i wzywał swoich zwolenników, by robili to samo. Prosił, by pokochali birminghamskiego polityka Theophilusa Eugene’a „Bulla” Connora, dyrektora FBI J. Edgara Hoovera i innych, którzy egzekwowali prawo i zwyczaje systemu opartego na białej supremacji. King rozumiał, że prezydent Lyndon B. Johnson mógł być jednym z jego największych sojuszników i jednym z najbardziej niebezpiecznych wrogów. Zmuszał białych liberałów do konfrontacji z ich własnymi rasistowskimi postawami, nawet jeśli przestawali go z tego powodu popierać. Odczuwał rozpacz. Niezrozumienie. Gdy jednak wzrastały naciski na niego i gdy mógł się wycofać, stawał do walki, raz po raz, pomimo oczywistego ryzyka. Ostrzegał, że materializm podkopał nasze wartości moralne, że nacjonalizm grozi zniszczeniem wszelkiej nadziei na uniwersalne braterstwo, że militaryzm rodzi cynizm i nieufność. Dostrzegał moralny rozkład w samym sercu amerykańskiego życia i martwił się, że rasizm oślepił wielu z nas na ten problem.

Nazywał siebie „ofiarą odłożonych marzeń, roztrzaskanych nadziei”.

Nalegał również, że „nigdy nie możemy stracić nieskończonej nadziei”.

I nigdy tego nie zrobił.

1 Lynching in America, Equal Justice Initiative, https://lynchinginamerica.eji.org/explore/alabama (dostęp: 4 stycznia 2022).

2 Joe Azbell, 5,000 at Meeting Outline Boycott; Bullet Clips Bus, „Montgomery Advertiser”, 6 grudnia1955.

3 King: A Filmed Record… Montgomery to Memphis, The Martin Luther King Film Project, Kino Classics DVD, 2013.

4 Juandalynn Abernathy, wywiad z autorem, 1 listopada 2018.

5 L.D. Reddick, Crusader Without Violence: A Biography of Martin Luther King, Jr., New York 1959, s. 4.

6 Juandalynn Abernathy, wywiad z autorem…

7 L.D. Reddick, Crusader Without Violence…, s. 2.

8 Wielu ludzi, którzy dobrze znali Kinga, w tym Coretta Scott King, Andrew Young i Clarence Jones, używało słowa „depresja”, aby opisać jego stan psychiczny w pewnych momentach. Dr Nassir Ghaemi, profesor psychiatrii z Tufts University Medical Center, pisał obszernie na temat dowodów sugerujących „epizodyczną depresję” Kinga.

CZĘŚĆ I

Rozdział 1

KINGOWIE ZE STOCKBRIDGE

„Zanieś to mleko do sąsiadów” – powiedziała pewnego dnia Delia King swojemu synowi Michaelowi[1]. Delia i jej mąż, Jim King, mieszkali w małej drewnianej chacie dla dzierżawców w Stockbridge, w stanie Georgia, jakieś 30 kilometrów na południowy wschód od Atlanty. Chata i ziemia wokół należały do białego mężczyzny. Zatrzymywał on większość pieniędzy ze zbiorów, ale to rodzina Kingów, jedno pokolenie od czasu końca niewoli, oczyszczała teren kamień po kamieniu, sadziła i zbierała bawełnę oraz głodowała, gdy palące słońce sprawiało, że pole stawało się równie jałowe, co wyboista droga. Kiedy jednak Delia usłyszała, że jej sąsiad ma chorą krowę, która nie daje mleka, zareagowała bez wahania.

„Była bardzo pobożną chrześcijanką” – wspominał Michael, który później zmienił swoje imię na Martin Luther King Sr. „Pamiętam z dzieciństwa, że moja matka dzieliła się tym, co miała, z innymi” – mówi w niedawno odkrytych wywiadach audio, których udzielił na potrzeby nieopublikowanej autobiografii.

Michael miał mniej więcej dwanaście lat, gdy matka wysłała go latem z mlekiem – działo się to około 1910 roku[2]. Zatrzymał się przed tartakiem, gdzie obserwował potężnych mężczyzn i woły, jak transportują drewno. Z zadumy wyrwał go pewien głos. Należał do białego właściciela tartaku: „Słuchaj, chłopcze, skocz po kubeł wody z rzeki dla moich ludzi”. Michael przeprosił i powiedział, że ma ważne zadanie i musi iść. Właściciel tartaku złapał go za koszulę i przewrócił wiadro z mlekiem. Gdy Michael schylał się, aby je podnieść, dostał cios butem w ucho. Upadł. Próbował wstać, ale pięść trafiła go w twarz. Krew trysnęła mu z ust. Wszystko zaczęło się zamazywać.

Michael wstał, pobiegł do domu i spotkał swoją matkę na podwórzu – prała ubrania w żelaznej wannie ustawionej nad ogniskiem. Delia zauważyła pokrwawioną twarz i rozdartą koszulę syna.

„Kto ci to zrobił?” – zapytała cicho napiętym głosem[3].

Chłopiec nie odpowiedział.

„Michael!” – wrzasnęła Delia. „Kto to zrobił?”

Delia pomaszerowała do tartaku, ciągnąc syna za nadgarstek. Znalazła właściciela.

„Czy to ty zrobiłeś to mojemu dziecku?” Utkwiła w nim wzrok.

„Kobieto! Odbiło ci? Wynoś się stąd, zanim…”

Delia wrzasnęła: „Czy to ty zrobiłeś to mojemu dziecku?”.

„Tak…”

Uderzyła właściciela tartaku w klatkę piersiową, aż odbił się od ściany szopy. Powaliła go na ziemię i biła jego twarz rękoma twardymi od ciężkiej pracy przez całe życie. Gdy jeden z pracowników tartaku próbował ją odciągnąć, Delia uderzyła i jego. Pozostali się wycofali.

„Możesz mnie zabić! Ale jeśli zrobisz krzywdę mojemu dziecku, odpowiesz za to”. Delia zacisnęła pięści gotowa na więcej, ale właściciel tartaku nie miał na to ochoty.

Kiedy wrócili do domu, Delia umyła twarz syna. Ostrzegła go, żeby nie mówił ojcu, co się stało. Czarnej kobiecie pobicie białego mężczyzny mogło ujść na sucho, ale czarny mężczyzna prawdopodobnie zapłaciłby za to życiem.

Mimo to Jim King szybko dowiedział się o ataku właściciela tartaku na swojego syna. Tak jak się obawiała Delia, wziął strzelbę i poszedł na miejsce, aby szukać zemsty. Właściciela nie było. Tego wieczoru tłum białych mężczyzn na koniach zjawił się pod chatą Kingów. Jim King wiedział, że prawo nie zapewnia mu ochrony, więc zrobił jedyną rzecz, jaka przyszła mu do głowy, by ocalić siebie i swoją rodzinę: uciekł. Zbiegł do lasu, nie wrócił przez całe lato i jesień. Delia zachorowała. Plony były marne, a warzywa zebrali zbyt późno. Rodzina ledwo przetrwała zimę.

Kilka miesięcy później Michael usłyszał od znajomego, że właściciel tartaku już nie jest zły. Znajomy powiedział, że wszystko może wrócić do normy. Jim King znalazł się z powrotem w domu, ale normalność nie była możliwa. „Zamierzam rozwalić łeb jednemu z tych białasów” – powiedział synowi. Jim dużo pił i awanturował się z Delią. Kiedy wychodził z domu, szedł sam i zabierał ze sobą strzelbę. Próbował zastrzelić coś, co jego rodzina mogłaby zjeść, ale często był zbyt pijany, żeby dostrzec królika, nie mówiąc już o trafieniu go.

„Zastanawiałem się – wspominał Michael – co dla nas oznacza normalność i jak długo ona potrwa”[4].

––––––

Rodzice Michaela Kinga urodzili się w tak zwanym okresie rekonstrukcji, bezpośrednio po wojnie secesyjnej. Niedawni niewolnicy kupowali ziemię, zakładali kościoły i tworzyli społeczności. A także głosowali, wybierając ponad dwa tysiące czarnych urzędników publicznych, w tym gubernatora Luizjany, dziesięciu czarnych członków Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych i dwóch senatorów. Historyk Eric Foner opisał rekonstrukcję jako „radykalny eksperyment w dziedzinie sprawiedliwości rasowej”, podczas którego dawni niewolnicy stali się wolnymi pracownikami[5].

Eksperyment się nie powiódł. Jak napisał W.E.B. Du Bois: „Niewolnik stał się wolny; stanął na chwilę w słońcu; a potem znowu trafił do niewoli”[6]. Odzew białych na zdobycze czarnych był natychmiastowy – i brutalny.

Rząd Stanów Zjednoczonych pozwolił białym urzędnikom z Południa na rozwiązanie „murzyńskiego[i] problemu” według własnego uznania. Wrogość rasowa zaczęła się rozprzestrzeniać. System dzierżawy ziemi, znany jako połownictwo, zmuszał czarnych rolników do wchodzenia w oparte na wyzysku relacje z białymi właścicielami ziemskimi. Właściciele fabryk i finansjerzy z Północy nie oponowali, ponieważ uwiodły ich zyski generowane przez tanią siłę roboczą. Biali urzędnicy na Południu doszli do wniosku, że czarni ludzie nie tylko są gorsi i dlatego nie można ich traktować jak równych obywateli, ale też dodatkowo stanowią zagrożenie dla fizycznego bezpieczeństwa białych. Południowi ustawodawcy wprowadzili prawo pracy niewiele różniące się od niewolnictwa. Na początku XX wieku każdy stan na Południu miał ustawodawstwo, którego celami były podział ras i podporządkowanie czarnych ludzi.

Przepisy segregacyjne, powszechnie znane jako prawa Jima Crowa, nakazywały separację rasową w szkołach, pociągach, teatrach, kościołach, hotelach, szpitalach, zakładach fryzjerskich, toaletach, sierocińcach, więzieniach, domach pogrzebowych, cmentarzach i innych miejscach. Zakazywały również czarnym i białym ludziom wspólnych rozgrywek w domach, nie wolno było grać razem między innymi w warcaby, domino i karty[7]. Małżeństwa międzyrasowe były także zakazane. Wiele osób z białej społeczności lękało się mieszania ras, ponieważ zatarłoby to granicę, którą w pocie czoła próbowali narzucić i utrzymać. Inni najbardziej obawiali się zmiany stosunków władzy.

Zwolennicy praw Jima Crowa uważali je za system kontroli, na wzór systemu tam i grobli, zaprojektowany tak, by zachować naturalny – w ich mniemaniu – porządek. W 1896 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych w sprawie Plessy vs. Ferguson prawomocnie zatwierdził segregację, tworząc standard „oddzielni, ale równi”, choć ten podział wcale nie opierał się na równości.

Atlanta stała się nieoficjalną stolicą kwitnącego i podzielonego Południa. To właśnie tam w 1895 roku czarny pedagog Booker T. Washington zaproponował znany kompromis: czarni zaakceptują oddzielenie ras, przynajmniej na najbliższą przyszłość, jeśli biali wezmą odpowiedzialność za poprawę umiejętności i warunków społecznych czarnych. Krytycy Washingtona obawiali się jednak, że taki kompromis pozostawi czarną ludność na zawsze w stanie podległości. Jak pisał W.E.B. Du Bois w 1903 roku, Georgia stała się „centrum murzyńskiego problemu – centrum tych dziewięciu milionów osób będących mroczną spuścizną Ameryki po czasach niewolnictwa i handlu niewolnikami”[8].

Jim King, urodzony rok przed zniesieniem niewolnictwa, uosabiał przygniatającą niedolę życia czarnych na Południu. Nigdy nie nauczył się czytać ani pisać. Nigdy nie głosował. Nigdy nie posiadał niczego na własność. Zamiast tego żył w wiecznym długu wobec białych, dla których pracował na roli. Stawał się coraz bardziej wychudzony, nerwowy i zły. Ameryka niewiele dała Jimowi Kingowi, a potem stopniowo odbierała mu te okruchy, które sam zgromadził, pozostawiając frustrację, znój i wściekłość. Tak opisał to jego syn Michael. Amerykański sen, oparty na obietnicach zapisanych w założycielskich dokumentach narodu, stracił sens. Michael twierdził, że Jim King pił, aż „w jego oczach pojawił się niewielki, ale niebezpieczny ogień”, aż przestał się martwić „życiem, bólem, swoją złością bądź czymkolwiek innym”[9].

Delia, dziesięć lat młodsza od męża, trzymała rodzinę razem. Urodziła się jako Delia Linsey, pochodziła z Ellenwood w stanie Georgia, gdzie również dorastała na farmie należącej do białych. Jej ojciec, Jim Long, był wykorzystywany do płodzenia dzieci w niewoli, by zwiększyć liczbę niewolników i zwrot z inwestycji w ludzką własność. Ofiarami tych wymuszonych kontaktów seksualnych były zniewolone kobiety. Matka Delii, Jane Linsey, urodzona w 1853 roku, wydała pierwsze dziecko na świat w wieku szesnastu lat, a potem urodziła ich jeszcze czworo, nie będąc zamężną. Według federalnego spisu ludności z 1880 roku Jane miała dwadzieścia siedem lat, była niezamężną matką pięciorga dzieci, nie wdową ani rozwódką, bez żadnego zajęcia poza „prowadzeniem domu”. Jim Long pojawia się na następnej stronie spisu – mieszka w pobliżu, ma trzydzieści sześć lat, jest żonaty z kobietą o imieniu Francis i ma dziesięcioro dzieci.

Delia Linsey poślubiła Jima Kinga 20 sierpnia 1895 roku w hrabstwie Henry[10]. Na świadectwie ślubu panieńskie nazwisko Delii zostało zapisane jako Lindsey. Pięć lat później Kingowie mieszkali w Ellenwood, gdzie Jim pracował jako robotnik, a Delia opiekowała się ich córką Woodie i synem Michaelem[11]. Inny syn, Lucius, zmarł w okresie niemowlęcym. Oprócz pracy na roli Jim King był zatrudniony na pół etatu w kamieniołomie – aż do wypadku, który pozbawił go jednego palca i uniemożliwił dalszą pracę[12]. W 1910 roku Kingowie uprawiali bawełnę w Stockbridge i wychowywali siedmioro dzieci.

Federalne raporty spisu ludności wskazują na to, że Delia King nie umiała czytać ani pisać, zarówno w 1900, jak i 1910 roku. W 1920 roku, w wieku czterdziestu pięciu lat, potrafiła już to robić, najprawdopodobniej uczyła się, czytając Biblię. Kiedy nie zajmowała się rodzeniem, karmieniem dzieci, gotowaniem dla rodziny, szyciem, praniem, sadzeniem warzyw lub zbieraniem bawełny – sprzątała i prasowała ubrania dla białych rodzin. Gdy padał deszcz, woda ciekła z dachu. Gdy przez szczeliny w kruchych ścianach wiał lodowaty wiatr, rodzina gromadziła się przy kominku. „Nasze plecy drżały z zimna” – wspomina Michael[13]. Nie mieli w domu bieżącej wody ani toalety. „Ale mama żyła w zgodzie ze sobą – pisze Michael – ze względu na niewzruszoną wiarę”. Z powodu nieszczęść, jakie ją spotykały, Delia King nigdy „nie zamykała oczu ze smutku ani wściekłości na tyle mocno, by nie dostrzegać wyciągniętej ku niej ręki Bożej”.

Każdej niedzieli Delia i dzieci chodzili do kościoła, nosząc buty w rękach, aby ich nie zniszczyć[14]. Uczęszczali na zmianę do kościołów metodystycznych i baptystycznych[15]. Jim King nie należał do żadnego z nich. „Nie interesował się Kościołem” – wspomina Michael. „Nie chodził do kościoła […]. Mój tata pracował cały tydzień, a pod jego koniec upijał się i wszczynał bójkę z matką […]. Zacząłem nienawidzić sobót i niedziel za to, co mój ojciec zamierzał w nie zrobić”[16]. Dopóki jednak Delia i dzieci byli w kościele, pozostawali bezpieczni przed gniewem Jima Kinga.

Czarni baptyści z Georgii przewyższali liczebnie swoich białych współwyznawców[17]. Czarna kultura i aktywność polityczna wywodziły się z ławek i ambon czarnego Kościoła. Dla wielu religia stanowiła ucieczkę od bólu codziennego życia. Czarni baptyści często głosili radykalne przesłanie: że wszyscy ludzie są wolni i równi wobec praw Bożych, że reguły i przepisy narzucone przez białych są złe, że stworzone przez ludzi hierarchie rasowe, by uzasadnić niewolnictwo, są fałszywe i nikczemne, że okrucieństwo Ku Klux Klanu i prawa segregacyjne na Południu są ohydą w oczach Boga i że Bóg nigdy nie będzie kochał jednej grupy ludzi bardziej niż innej ze względu na kolor skóry. Modlitwy i hymny łagodziły cierpienie Delii King. Dawały nadzieję, że jej dzieci i wnuki mogą doczekać lepszego dnia. Wiara w Boga pomogła również stworzyć poczucie wspólnoty. Na przykład świniobicie przynosiło uczucie świątecznej wspólnoty i żywe przypomnienie ducha miłości Jezusa[18]. Jak wspominał lata później Michael King, ci, którzy posiadali zwierzęta wystarczająco duże, aby je ubić, dzielili się mięsem z potrzebującymi, wiedząc, że zostaną wynagrodzeni w podobny sposób w przyszłości. „To rodzaj współdzielenia, które dla mnie oznaczało chrześcijaństwo w działaniu” – powiedział.

Martin Luther King Jr., wnuk Delii, często podkreślał rolę, jaką chrześcijaństwo odgrywało w życiu niewolników. Ziemia, którą uprawiali, nie była ich własnością. Uprawy, które zasiewali, nie były ich własnością. Nawet ciała nie były całkowicie ich własnością. Ich dusze jednak nigdy nie będą należeć do właściciela plantacji, czynszobiorcy, zakapturzonego członka Ku Klux Klanu, naczelnika więzienia, szeryfa, senatora ani nikogo innego; ich dusze pozostaną wolne.

„Tak wiele rzeczy mogło ich zniechęcić – stwierdził Martin Luther King Jr. – ale stary kaznodzieja przemawiał swoim prostym językiem. Patrzył na nich i mówił: »Przyjaciele, nie jesteście Murzynami. Nie jesteście niewolnikami, tylko dziećmi Bożymi«”[19].

Nie byli wykształceni, zauważył King, „ale znali Boga”. Wiedzieli, że Bóg, którego czcili, nie ukarze jednych ze swoich dzieci i nie wywyższy innych. „A więc – kontynuował – chociaż wiedzieli, że czasem muszą wyjść na pole boso, to ich nie powstrzymało. I mogli śpiewać w swoim prostym języku:

Mam buty, ty masz buty,

Wszystkie dzieci Boga mają buty.

Kiedy dostanę się do nieba, założę buty

I będę chodził po Bożym niebie.

––––––

Historia rodziny Kingów przed wojną secesyjną pozostaje w dużej mierze nieznana. Właściciele uniemożliwiali niewolnikom naukę czytania i pisania. Urodziny i zgony były zazwyczaj nierejestrowane. Poborcy podatkowi i rachmistrze traktowali czarnych jako własność, niewartą odnotowania z imienia. W pierwszym spisie ludności po wojnie secesyjnej, przeprowadzonym w 1870 roku, Jim King został prawdopodobnie odnotowany jako pięcioletnie dziecko o imieniu James Branham z Eatonton w stanie Georgia, w hrabstwie Putnam[20]. Wiek Jima i jego rodziców – wymienionych jako Nathan i Malinda Branhamowie – odpowiada wiekowi przodków Kinga. Sugeruje to, że rodzina mogła porzucić nazwisko Branham, które było pozostałością czasów zniewolenia, i stać się wolnymi Kingami, czyli królami. Dane podatkowe pokazują, że Jim i Delia Kingowie pracowali na farmie należącej do białego człowieka o imieniu William B. Martin, na terenie Stockbridge, częściowo dziś zajętym przez Walmart Supercenter.

––––––

Michael King, ojciec Martina Luthera Kinga Jr., urodził się w 1897 roku jako drugie dziecko Jima i Delii. „Moja matka miała zdecydowanie indiańskie korzenie, a ojciec mieszane: murzyńskie, irlandzkie i indiańskie” – powiedział kiedyś[21]. „Nigdy się nie dowiedziałem, gdzie urodził się mój ojciec ani kim byli jego rodzice”. Jim i Delia mieli ostatecznie dziesięcioro dzieci. Podgrzewali wodę do kąpieli i gotowania na „dwupalnikowym kuchennym piecu”, a bieliznę szyli z worków na mąkę, jak później wspominał Michael[22]. Dzieci wykonywały obowiązki na farmie, do szkoły chodziły „dwa lub trzy miesiące w roku, były to słabo wyposażone, jednoklasowe wiejskie placówki, gdzie nauczali niezbyt wykształceni nauczyciele, tylko nieznacznie lepiej przygotowani niż dzieci” – pisał[23]. Żadna ilość pracy nie mogła sprawić, by dzierżawa gospodarstwa stała się opłacalna dla rodziny Kingów.

Po ataku Delii na właściciela tartaku i ucieczce Jima przed białym tłumem rodzina już nigdy nie czuła się bezpieczna – wspominał Michael. Alkoholizm Jima Kinga wprowadzał ciągły zamęt. „Zapominał o rzeczach, które miał zrobić – napisał jego syn – roztrzaskiwał narzędzia, gdy się złościł, i nie wracał do małej chatki, do której się przeprowadziliśmy. Czasami nie było go przez kilka dni. Kiedy wracał, krzyczał i rozstawiał wszystkich po kątach, grożąc nam”. Raz wrócił do domu „zalany whisky”, z półzamkniętymi oczami i opuszczoną szczęką[24]. Na oczach dzieci uderzył Delię w twarz.

„Nie bij mojej mamy” – powiedział Michael i rzucił się na ojca, powalając go na ziemię.

„Zabiję cię” – krzyczał Jim. „Zrobię to, cholera…!”

Michael potraktował tę groźbę poważnie i uciekł do lasu. Ale nie zniknął na długo i nie popadł w alkoholizm ani nie stał się agresywny. Zwrócił się do Boga.

„Potrzebowałem pomocy – napisał – przynajmniej tyle wiedziałem”.

Modlił się i wrócił do domu.

Wkrótce potem, gdy wszyscy spali, Michael King wymknął się po cichu z chatki rodziców i ruszył w drogę. Szedł boso, z butami przerzuconymi przez ramię na sznurku[25]. Był rok 1912. Miał czternaście lat i zmierzał do Atlanty.

i W czasach Kinga większość mediów, polityków, ale też aktywistów praw obywatelskich, wliczając w to samego Kinga, używała słowa Negro na określenie osób o czarnym kolorze skóry. Dziś jest ono uważane za obraźliwe i preferuje się słowo black. W języku polskim brak dokładnego odpowiednika Negro, ale też mamy słowo, które przeszło drogę od „powszechnie używanego” do „uważanego za obraźliwe”. Chodzi o „Murzyna”. Podobnie więc jak jeden z polskich tłumaczy Jamesa Baldwina (Zapiski syna tego kraju, tłum. M. Denderski, Kraków 2019), przekładam Negro na „Murzyn”, a black – na „czarny”.

1 Wszystkie szczegóły sceny z właścicielem tartaku, w tym dialogi i emocje, zaczerpnąłem z dwóch źródeł. Pierwsze to nieopublikowany, niedokończony rękopis zatytułowany The Autobiography of Daddy King as Told to Edward A. Jones i spisany w sierpniu 1973 roku, którego kopię niedawno odkryto w Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute at Stanford University (dalej będę pisał skrótowo: Stanford King Institute) oraz w archiwach King Center w Atlancie. Rękopis zawiera ponad 150 stron transkryptów z nagranych wywiadów z Martinem Lutherem Kingiem Sr. Drugie źródło to: Martin Luther King Sr., Daddy King: Autobiography, z Claytonem Rileyem, New York 1980, s. 32–36.

2 Martin Luther King Sr., Daddy King…, s. 32–36.

3 Tamże.

4 Tamże.

5 Eric Foner, A Short History of Reconstruction, New York 2015, s. XX.

6 W.E.B. Du Bois, Black Reconstruction in America, 1935; wznowienie: Oxford 2007, s. 30.

7 Ruth Barefield Pendleton, Minutes: Central Committee 1963, Birmingham 2013, s. 79.

8 E.B. Du Bois, The Souls of Black Folk, 1903; wznowienie: New York 1969, s. 141.

9 The Autobiography of Daddy King…, s. 25.

10 Dane ślubne, Henry County, Georgia, Ancestry.com.

11 1900 U.S. Census, Ancestry.com.

12 The Autobiography of Daddy King…, s. 14.

13 Tamże, s. 3.

14 Tamże, s. 53.

15 Tamże, s. 59.

16 Tamże, s. 22.

17 Paul Harvey, Redeeming the South: Religious Cultures and Racial Identities Among Southern Baptists, 1865–1925, Chapel Hill 1997, s. 46.

18 The Autobiography of Daddy King…, s. 47.

19 Martin Luther King Jr., Overcoming an Inferiority Complex, kazanie, Dexter Avenue Baptist Church, Montgomery, Ala., 14 lipca 1957, Stanford King Institute, kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/overcoming-inferiority-complex-sermon-delivered-dexter-avenue-baptist-church (dostęp: 14 września 2020).

20 Rodzice Nathana Kinga (prawdopodobnie pradziadkowie Martina Luthera Kinga Jr.) zostali wymienieni w tym samym raporcie spisowym jako Jacob i Diannah Branhamowie, w wieku odpowiednio sześćdziesięciu pięciu i sześćdziesięciu lat. Przodkowie Kinga mogli być niewolnikami białej rodziny Branhamów z hrabstwa Putnam w stanie Georgia. Joel Branham miał dwunastu czarnych niewolników w 1850 roku, a Henry Branham – dwudziestu dziewięciu. Obaj byli lekarzami. Wydaje się, że Afroamerykanie z rodziny Branhamów zmienili nazwisko na King między 1870 a 1880 rokiem, choć nie jest jasne dlaczego. Czy byli wcześniej własnością Elishy L. Kinga i jego żony Elizabeth Ann King z hrabstwa Putnam? Przyjęli nazwisko King, aby połączyć się z członkami rodziny, którzy pozostali na plantacji Elishy Kinga?

21 The Autobiography of Daddy King…, s. 48.

22 Tamże, s. 56.

23 Tamże, s. 18.

24 Martin Luther King Sr., Daddy King…, s. 45–46.

25 Alveda King, wywiad z autorem, 10 maja 2022 roku.

Rozdział 2

MARTIN LUTHER

Michael King skłamał na temat swojego wieku i dostał pracę przy przerzucaniu węgla dla firmy kolejowej w Atlancie. Spał na palecie znajdującej się w szopie na torowisku. Jak na swoje lata był całkiem duży i krzepki. Umiał czytać, ale nie pisać[1]. Zaimponował swoim szefom i zasłużył na awans do niebezpiecznej pracy palacza przy parowozach.

„Dosyć szybko uznali mnie za młodego byczka, który nadaje się do roboty i umie być dobrym Murzynem” – stwierdził, a to oznaczało, że wiedział, jak okazywać posłuszeństwo.

Michael King chciał jednak wygłaszać kazania. Przemieszczał się między Atlantą a Stockbridge. Gdy pomagał w pracach domowych na rodzinnej farmie, ćwiczył wygłaszanie mów pogrzebowych dla martwych kurczaków, wychwalając każdego z nich za dobre życie i „zapewniając ocalałych i parafian, że ich dusza jest bezpieczna na łonie Wszechmocnego”[2]. W grudniu 1917 roku postanowił, że chrześcijańska służba będzie dziełem jego życia. Wspominał, że słyszał kiedyś, jak biskup metodystów rozmawiał ze swoimi parafianami, „jakby byli psami”, on sam zaś „nie chciał uczestniczyć w tego rodzaju tyranii”[3]. „Znalazłem najwięcej wolności i największy potencjał rozwoju i posługi w Kościele baptystów” – powiedział.

Dwunastego września 1918 roku, kiedy miał dwadzieścia lat, zarejestrował się do poboru. Określił się jako rolnik nadal pracujący dla białego właściciela ziemskiego w Stockbridge[4]. Tak naprawdę był człowiekiem w trakcie życiowych zmian. W roku 1920 mieszkał już w Atlancie i zaczął regularnie pracować jako kaznodzieja. Niedługo potem wynajął wygodny pokój w pensjonacie i jeździł używanym samochodem marki Ford, model T, który zakupiła mu matka za pieniądze ze sprzedaży krowy. Znalazł pracę w kilku kościołach, recytował Biblię z pamięci i improwizował kazania na podstawie tego, co usłyszał w Kościele baptystycznym Floyd Chapel w Stockbridge[5]. Na początku XX wieku Georgia była domem dla 334 000 czarnych baptystów – to więcej niż w jakimkolwiek innym stanie[6]. Czarne Kościoły potrzebowały kaznodziejów – nawet młodych, niedoświadczonych, niewykształconych, takich jak wielebny Michael King.

W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku ponad 90 procent z dziesięciu milionów osób pochodzenia afrykańskiego w Stanach Zjednoczonych – wówczas nazywanych „Murzynami” – mieszkało na Południu, zazwyczaj w segregowanych społecznościach. Utrudniano im udział w wyborach, uczęszczali też do gorszych szkół. Usługi kanalizacyjne, odbiór śmieci, obiekty rekreacyjne, działania organów ścigania oraz opieka zdrowotna – wszystko to otrzymywali w niższej jakości niż biali. W latach 1885–1930 ponad cztery tysiące czarnych ludzi zostało powieszonych w ramach egzekwowania segregacji rasowej i podporządkowania. Mimo to coraz więcej czarnych mieszkańców Południa, zachęcanych przez nauczycieli i kaznodziejów, odmawiało biernej akceptacji swojej drugorzędnej roli. Wskaźniki umiejętności czytania i pisania gwałtownie wzrosły wśród dzieci i wnuków byłych niewolników. Pełni ambicji młodzi mężczyźni i kobiety opuszczali Południe, aby uciec przed rażącą i często brutalną dyskryminacją. Jedną z takich osób była starsza siostra Michaela Kinga, Woodie, która przeprowadziła się do Detroit, a także młody A. Philip Randolph, który opuścił Florydę i przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie za dnia pracował, a wieczorami uczęszczał na zajęcia, natomiast w 1925 roku zorganizował Brotherhood of Sleeping Car Porters [Bractwo Konduktorów Wagonów Sypialnych], pierwszy w kraju związek zawodowy z przewagą liczebną czarnych.

Inni ambitni ludzie, tacy jak Michael King, pozostali na Południu, ale przenieśli się z małych miast do dużych, gdzie również odkryli swoją liczebną moc. W miarę jak Atlanta się rozrastała i różnicowała, ruch na rzecz sprawiedliwości rasowej nabierał siły. Atlanta University, uczelnia dla czarnych studentów, miała mieszane grono pedagogiczne, w którego skład wchodził W.E.B. Du Bois, pierwszy czarny mężczyzna z doktoratem na Harvardzie. Du Bois był orędownikiem strategii „nieustającej agitacji”, wykorzystywania edukacji, procesów sądowych, lobbingu i fizycznego oporu jako drogi do zdobycia równych praw.

Michael King wspominał pastorów ze Stockbridge, którzy nosili w kieszeniach mnóstwo ołówków, choć nie potrafili ich używać – starali się ukryć swój analfabetyzm[7]. Pełen ambicji zapisał się na lekcje w Bryant Preparatory School, prywatnej baptystycznej instytucji założonej w celu kształcenia dzieci, które nie uczęszczały do szkoły publicznej, a także dorosłych. Gdy barczysty i krępy King dowiedział się, że z uwagi na swoje umiejętności czytania i pisania musi dołączyć do piątej klasy, pokornie zajął miejsce w sali.

King dostrzegał nadzieję na pomyślną przyszłość Atlanty i zamierzał zostać jej częścią. Miasto znajdowało się w centrum coraz lepiej zorganizowanej ogólnokrajowej kampanii przeciw segregacji. The National Association for the Advancement of Colored People, w skrócie NAACP [Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Popierania Ludności Kolorowej], które założono w 1909 roku, głównie w celu zwalczania reżimu Jima Crowa za pomocą procesów sądowych, miało w Atlancie prężnie działające oddziały. Liderami ruchu byli John Hope, prezydent Atlanta University; Harry Pace, kierownik Standard Life Insurance Company; Benjamin J. Davis, redaktor „Atlanta Independent”; oraz Adam Daniel Williams, pastor kościoła baptystycznego Ebenezer.

Williams, znany jako A.D., był niskim, krępym człowiekiem; jego plecy i ramiona nabrały tężyzny dzięki latom fizycznej pracy w rodzinnym hrabstwie Greene w stanie Georgia, 130 kilometrów na wschód od Atlanty. Rodzice A.D. byli niewolnikami, należeli do białego człowieka o imieniu William Nelson Williams. Ojciec, Willis Williams, był kaznodzieją i niewolnikiem[8]. A.D., urodzony około 1860 roku, stracił prawy kciuk w wypadku w tartaku. Postanowił pracować umysłem, a nie ciałem; opuścił Greene County, przeniósł się do Atlanty i zapisał do Atlanta Baptist College, który później przekształcił się w Morehouse College. W 1894 roku, gdy objął kościół Ebenezer, należało do niego ledwie trzynastu członków, a dodatkowo miał on obciążoną hipotekę. Kazania Williamsa i muzyka jego żony zainspirowały jednak zwolenników, a wspólnota kościelna stopniowo się rozrastała. A.D. stał się jednym z najpopularniejszych i najbardziej wpływowych czarnych pastorów baptystycznych na Południu. Był wiejskim kaznodzieją, który szybko się przystosował do życia w mieście. Pewnej niedzieli, gdy usłyszał, jak kilku nauczycieli śmieje się z jego złej gramatyki, odciągnął jedną z kobiet na stronę i przypomniał jej o czasach, kiedy kościół zbierał fundusze na budowę. „Dałem sto dolarów – powiedział nauczycielce – podczas gdy człowiek z wyszukaną mową nie dał nic!”[9]

Dla Williamsa teologia i czyny społeczne były niczym głosy w chórze – działały lepiej razem niż osobno. Gdy miasto zaproponowało emisję obligacji na cele edukacyjne, które nie obejmowały jednak środków na budowę publicznej szkoły średniej dla czarnych uczniów, skorzystał z ambony, by zorganizować protest. Kiedy miał dość rasistowskich tekstów drukowanych w jednej z lokalnych gazet dla białych, „Atlanta Georgian”, wraz z innymi pastorami zachęcał swoich parafian do bojkotowania jej reklamodawców[10]. W 1920 roku Williams przekonał NAACP do zorganizowania w Atlancie krajowego kongresu, co było pierwszym tego typu spotkaniem tej organizacji na Południu.

A.D. i jego żona Jennie Celeste Williams mieli trójkę dzieci, ale tylko jedno przeżyło niemowlęctwo – córka Alberta. Była niska, dobrze zbudowana i wstydliwa z powodu swojego wyglądu. Równocześnie odznaczała się rozbrajającym uśmiechem, słodką nieśmiałością i bystrością umysłu. Martin Luther King Sr. mówił w wywiadach, które nagrał na potrzeby swojej nieopublikowanej autobiografii, że usłyszał o Albercie, zanim ją zobaczył i poznał. Był na nabożeństwie w Ebenezer, gdy kaznodzieja zastępujący Williamsa wspomniał o jego jedynej córce[11]. „Kiedy o niej opowiadał, byłem pod ogromnym wrażeniem” – powiedział[12]. „Nigdy jej nie widziałem ani z nią nie rozmawiałem. Wspomniałem niektórym tamtejszym chłopakom, że to będzie moja żona”. Wydawało się, że motywowała go ambicja, a nie zauroczenie.

„Nawet na ciebie nie splunie” – rzekł jeden z jego znajomych.

„Jeszcze zobaczysz” – odpowiedział King. „Będzie moją żoną”.

Chociaż był naprawdę przystojnym młodym człowiekiem i właścicielem forda T, to brakowało mu doświadczenia, jeśli chodzi o romanse. Nie miał ani pewnego zarobku, ani porządnych ubrań, a czytanie, pisanie i mowa też pozostawiały wiele do życzenia. Wiedział, że córka pastora może być poza jego zasięgiem. Ale nie brakowało mu pewności siebie i determinacji. Kiedy podróżował po Georgii, aby głosić kazania, wierni płacili mu czasami workami ziemniaków lub zwierzętami gospodarskimi, które wymieniał potem na benzynę albo używane buty. Jego kazania, jak twierdził, „czerpały z emocjonalnego źródła, które wiejscy baptyści rozumieli lepiej niż ktokolwiek na świecie”. Jednocześnie uważał, aby emocjonalne oddziaływanie „nie uwikłało go przedwcześnie” w relacje z wiejskimi kobietami. Nie chciał skończyć z powrotem na farmie.

W Stockbridge młodzi znajomi Michaela Kinga często śmiali się, że po odbyciu swych porannych obowiązków pachnie stajnią. „Może pachnę jak muł, ale na pewno nie myślę jak on!” – odgryzał się[13]. Z taką samą determinacją starał się zwrócić uwagę Alberty Williams. Codziennie spacerował powoli wzdłuż Auburn Avenue, czekając, aż rzuci mu spojrzenie. Pewnego wieczoru ku jego radości Alberta pojawiła się na werandzie swojego domu i uśmiechnęła się do niego – większej zachęty nie potrzebował. Chodził do niej dzień po dniu. Dziwił się, że „mówi tak dobrze, tak jasno, tak sprawnie łączy wiele słów w jedno zdanie”. Miał trudności, żeby nadążyć. Powiedział jej: „No więc wygłaszam kazania w dwóch miejscach […]. Nie jestem tu długo”. Ale miał plany.

„Ach, wielebny, zapewne szykujesz się do podrywu jakiejś miłej młodej damy” – powiedziała kobieta prowadząca pensjonat, w którym mieszkał Michael, gdy zobaczyła, jak wychodzi w swojej najlepszej białej koszuli i wyczyszczonych na połysk butach.

„Nie, pani” – odpowiedział. „Szykuję się do ślubu”.

––––––

Jennie Williams sprzeciwiła się początkowo prośbie Michaela Kinga o poślubienie Alberty[14]. A.D. Williams bronił jednak młodego mężczyzny, mówiąc: „Ten King nie ma niczego. Nie ma pieniędzy, nie ma kościoła, niczego. Ale myślę sobie, droga, że z czasem będzie miał wszystko, czego mu brakuje, i więcej. To uczciwy i szczery chłopak”[15].

Niemniej Williams nalegał, by młodzieniec uzbroił się w cierpliwość i udowodnił swoją wartość. „Za kilka lat sprawy będą wyglądały inaczej, King” – powiedział. Czarni nabierali odwagi w swoich wypowiedziach i działaniach. Ruch „Powrót do Afryki” Marcusa Garveya zdobył tysiące zwolenników. Ameryka się zmienia „niezależnie od tego, czy biały człowiek sobie z tym radzi, czy nie” – tłumaczył Kingowi Williams. „Mogą nadejść trudne czasy i mam nadzieję, że jesteś gotowy sobie z nimi poradzić”.

Michael King czekał ponad sześć lat na swoją szansę, aby poślubić Albertę Christine Williams. Dołączał do parafian na piknikach, herbatach i wycieczkach łodzią, aż wszyscy w kościele poznali jego samego, jak również jego intencje. Nazywał Albertę „bukietem dobroci”, ponieważ rozjaśniała wszystko i wszystkich wokół siebie. Ostatecznie skrócił to do przydomka, którego używał do końca życia: Bunch, czyli „bukiet”.

Alberta studiowała w Spelman College, Michael zapisał się do Morehouse. Obie uczelnie zostały zbudowane na ziemi podarowanej przez Johna D. Rockefellera, białego magnata naftowego i filantropa. Powstały w celu poprawy możliwości edukacyjnych czarnych. Spelman dla kobiet, a Morehouse dla mężczyzn. Grono profesorskie z Morehouse należało do najbardziej szanowanych czarnych mężczyzn i kobiet w mieście. Absolwenci dołączali do klubu, który ich definiował i wpływał w znacznym stopniu na resztę ich życia. Na początku Michael King nie zdał egzaminu wstępnego do Morehouse. Niezrażony, wszedł do biura dr. Johna Hope’a, rektora college’u, i poprosił o szansę na udowodnienie swojej wartości. Doktor Hope przyjął Kinga do szkoły bez konieczności ponownego zdawania egzaminu. King dwa razy oblał pierwszy rok z angielskiego, ale ostatecznie zaliczył ten przedmiot na letniej szkole, z oceną D[16]. Nie zaliczał też innych przedmiotów. Stwierdził jednak, że zapamiętał jedną lekcję: absolwenci Morehouse się nie poddają.

Michael King powiedział Albercie, jak widzi ich przyszłość. Uzyska stopień naukowy i zostanie duchownym w dużej świątyni. Poślubią się, kupią dom z cegły na Bishops Row w Atlancie i założą rodzinę. Niech diabli wezmą Jima Crowa, stwierdził. On i Bunch będą żyć amerykańskim marzeniem.

Konkury trwały nawet wtedy, gdy Alberta przeprowadziła się na osiemnaście miesięcy do Wirginii, aby zdobyć certyfikat nauczycielski. Zachęcała Michaela do dalszej nauki i udzielała mu korepetycji z niektórych przedmiotów, których nie zdążył opanować jako dziecko. Z nich dwojga to ona była lepiej wykształcona, miała też głębsze korzenie w Kościele. Czasami jednak Alberta nie mogła uwierzyć, że Michael uważa ją za atrakcyjną. Pewnego dnia powiedziała rodzinie, że ma poczucie, jakby to aspiracje zawodowe, a nie uczucia miłosne, napędzały jego romantyczne starania[17]. Przyjaciele Michaela żartowali sobie z tego samego – mówili, że żeni się ze względu na status, że chce dołączyć do jednej z najbardziej znanych czarnych rodzin w Atlancie i objąć przywództwo w kościele baptystów Ebenezer.

Kiedy rozesłano wreszcie zaproszenia ślubne, Michael King podpisał się z wykorzystaniem pięknej kaligrafii jako „wielebny Michael Luther King” – to najwcześniejsze znane nam użycie jego drugiego imienia, które niemal na pewno nie zostało mu nadane przy narodzinach. Ślub odbył się w Dzień Dziękczynienia, 25 listopada 1926 roku, w sanktuarium Ebenezer. Nowożeńcy zamieszkali w sypialni na drugim piętrze domu Williamsów przy Auburn Avenue. Był to kwadratowy budynek w stylu królowej Anny, zbudowany w 1895 roku dla rodziny niemieckich imigrantów, oddalony od ulicy o dziesięć metrów, położony na małym wzgórzu, otoczony klonami i jaworami. Z obu stron miał zadaszony ganek. Przez duże okna na drugim piętrze wdzierało się do środka światło słoneczne.

Na początku nowego, 1927 roku wielebny King został współpastorem kościoła baptystów Ebenezer, pracując u boku teścia. Jedenastego września Alberta urodziła córkę – Willie Christine King. Nazywali ją Christine lub Chris.

Szesnaście miesięcy później, około południa 15 stycznia 1929 roku na świat przyszło drugie dziecko. Alberta urodziła je w domu, w głównej sypialni, podczas gdy Michael czekał na zewnątrz w przedpokoju. Druga ciąża Alberty była trudna, a poród wymagał silnego znieczulenia. Kiedy niemowlę wreszcie się narodziło, w pokoju zapadła smutna cisza. Chłopiec leżał nieruchomo, pozornie martwy. Dopiero klapnięcie w pupę dziecka przyniosło płacz, ulgę i świętowanie.

„Słyszałem, że byłem dla ciebie ciężarem w okresie przed moim urodzeniem” – żartował chłopiec w późniejszych latach, rozmawiając z matką. „Czy byłem tego wart?”[18]

Alberta King uśmiechała się i mówiła swojemu synowi, że tak, oczywiście, był tego wart[19].

Nazwali go Michael King, bez drugiego imienia, bez inicjału, bez „Junior”. Mówili na niego Little Mike, Mały Mike.

W 1930 roku, gdy rządowy rachmistrz odwiedził dom Kingów, zarejestrował „Marvina L. Kinga” jako głowę rodziny. Jego roczne dziecko zostało zarejestrowane jako „Marvin L. King Jr.”. Po kilku latach starszy Michael King zaczął zapisywać swoje imię w ogłoszeniach kościelnych jako „M.L. King”. Później powiedział jednemu ze swoich wnuków, że decyzja o zmianie imienia z Michael na Martin i uczynieniu „Martina Luthera Kinga” pełnym imieniem została podjęta podczas podróży do Niemiec w 1934 roku. To tam King dowiedział się więcej o szesnastowiecznym niemieckim zakonniku Marcinie Lutrze, który podobno przybił swoje dziewięćdziesiąt pięć tez na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze, co zapoczątkowało podział zachodniego chrześcijaństwa i doprowadziło do reformacji protestanckiej.

„Naprawdę się utożsamiał z Marcinem Lutrem” – powiedział Isaac Newton Farris Jr., wnuk Kinga. „Miał w sobie tego samego ducha walki”[20].

Ta zmiana okazała się błyskotliwym ruchem. „Martin Luther” nadał nazwisku Kingów prestiż. Pełnił funkcję swego rodzaju tytułu honorowego. Łączył męską część Kingów z nieustraszonym reformatorem religijnym, który mimo ekskomuniki i gróźb śmierci pozostał przy swoich przekonaniach. Jak powiedział Martin Luther King Jr. lata później: „Ojciec i ja przez całe życie walczyliśmy o reformę i może zasłużyliśmy sobie na to imię”[21]. Luter, podobnie jak Kingowie, często zmagał się z niepewnością, ale wiedział, że jego wiara jest silniejsza od wątpliwości. Imię to łączyło również Kingów z jednym z kluczowych teologicznych i osobistych przekonań Marcina Lutra: że chrześcijanin jest simul justus et peccator – jednocześnie sprawiedliwy i grzeszny.

Imię Martina Luthera Kinga Jr. miało pewnego dnia zasłużyć na narodowe święto, narodowy pomnik i tysiące ulic nazwanych na jego cześć. Ale w domu, jako chłopiec, był po prostu małym Mikiem lub – częściej – M.L.

1 U.S. Census, 1920, Ancestry.com.

2 The Autobiography of Daddy King as Told to Edward A. Jones (nieopublikowany manuskrypt, sierpień 1973), s. 10–11.

3 Tamże, s. 77.

4 Karta poborowa Michaela Kinga, 12 września 1918, Ancestry.com.

5 Droga biegnąca na wschód od kościoła, przez serce Stockbridge, nosi obecnie nazwę Martin Luther King Senior Heritage Trail.

6 Paul Harvey, Redeeming the South: Religious Cultures and Racial Identities Among Southern Baptists, 1865–1925, Chapel Hill, University of North Carolina Press 1997, s. 46.

7 Peter Gorner, Daddy King: ‘There’s No Hate in My Heart’, „Chicago Tribune”, 23 grudnia 1980.

8 Christine King Farris, Through It All: Reflections on My Life, My Family, and My Faith, New York 2009, s. 4.

9 Martin Luther King Sr., Daddy King: An Autobiography, z Claytonem Rileyem, New York 1980, s. 90.

10 Tamże, s. 86.

11 Bernita D. Bennette, A.D. Williams, Manuscript Department, Moorland-Spingarn Research Center, Howard University, Washington, D.C., osobiste zbiory Davida J. Garrowa, s. 6.

12 Martin Luther King Sr., Daddy King…, s. 44.

13 Tamże, s. 38.

14 Gorner, Daddy King: ‘There’s No Hate in My Heart’…

15 Tamże.

16 Martin Luther King Sr., Daddy King…, s. 87.

17 June Dobbs Butts, wywiad z autorem, 1 sierpnia 2018.

18 L.D. Reddick, Crusader Without Violence: A Biography of Martin Luther King, Jr., New York 1959, s. 50.

19 Tamże.

20 Isaac Farris, wywiad z autorem, 7 stycznia 2022.

21 Attack on the Conscience, „Time”, 18 lutego 1957.

Rozdział 3

SŁODKIE AUBURN

Martin Luther King Jr. miał szczęście urodzić się i wychować na Auburn Avenue w Atlancie. Słodkie Auburn, jak nazywali je miejscowi, było magicznym miejscem, częściowo chronionym przed rasistowskimi rytuałami i zasadami, które obowiązywały na większości obszarów Południa. Tamtejsi czarni mieszkańcy dumnie ogłaszali swoje usługi na pomalowanych drewnianych znakach: zakład fryzjerski Gate City, zakład golenia Desoto, salon bilardowy Zig-Zag, jubilerstwo Hollowaya. Pewien pisarz nazwał to miejsce „najbogatszą murzyńską ulicą na świecie”[1].

Słodkie Auburn miało brutalne źródła. W 1906 roku seria przesadnych doniesień prasowych opisywała ataki czarnych mężczyzn na białe kobiety w Atlancie. W całym mieście dochodziło do aktów przemocy – ich skutek to co najmniej dziesięć ofiar śmiertelnych i setki rannych, z których większość stanowili czarni. Wielu czarnych właścicieli małych firm przeniosło się z centralnej dzielnicy biznesowej do bezpieczniejszej enklawy – Auburn Avenue. Jednocześnie wielu białych właścicieli firm stamtąd uciekało. Obniżone ceny nieruchomości umożliwiły wielebnemu A.D. Williamsowi zbudowanie swojego kościoła na rogu Jackson Street i Auburn Avenue.

Głęboko zakorzeniony w Georgii rasizm sprawił, że względny dobrobyt i niezależność słodkiego Auburn stały się jeszcze cenniejsze. W 1926 roku biały biznesmen i lider społeczny Ivan Allen Sr. rozpoczął kampanię, która w ciągu zaledwie czterech lat przyciągnęła do miasta sześćset siedemdziesiąt dziewięć fabryk, biur sprzedaży i magazynów. Allen chwalił klimat Atlanty, jej szkoły i „inteligentną, przystosowaną, anglosaską siłę roboczą”, jasno dając do zrozumienia, jak napisał pisarz Gary Pomerantz, że „ani imigranci, ani czarni nie staną na przeszkodzie dobrobytowi”[2]. Na słodkim Auburn, gdzie czarni posiadali banki i księgarnie, firmy ubezpieczeniowe i domy pogrzebowe, kluby nocne i gazety, wolność odczuwano jako dar i prowokację. Możliwości były zarówno przerażające, jak i ekscytujące. Czarne dzieci, które osiągały dobre oceny w szkole, mogły studiować w pobliskich college’ach, gdzie nauczali czarni profesorowie, wykształceni na Północy i mający nowatorskie pomysły dotyczące tego, co oni sami i ich studenci mogą w życiu osiągnąć. „Atlanta Daily World” – pierwsza na świecie codzienna gazeta dla czarnych, która odniosła sukces – opisywała osiągnięcia swoich czytelników i zachęcała ich do stawiania sobie jeszcze wyższych celów. W niedziele czarni kaznodzieje, w tym A.D. Williams i Martin Luther King Sr., wygłaszali podniosłe kazania, aby napełnić wiernych nadzieją, że pewnego dnia cała Ameryka będzie tak słodka jak Auburn, jeśli nie słodsza.

Pewnego ranka wiosną 1931 roku, gdy Williams przygotowywał się, by pójść do kościoła, zemdlał i zmarł. Odgłos jego upadku „wstrząsnął domem”, mówiła dekady później Christine King, która miała wtedy trzy lata[3]. Na początku Martin Luther King Sr., jak wspominał w wywiadach, nie chciał przejąć obowiązków swojego teścia w kościele Ebenezer, miał on bowiem problemy finansowe i coraz mniej wiernych, King tymczasem zdobył silne poparcie w innym kościele, którego nazwy nie wymienił. Niemniej Alberta nie zamierzała opuszczać świątyni, w której – jak powiedział King – „modliła się od urodzenia”, więc przystał on na życzenie swojej żony. Kościół przywitał nowego pastora eleganckim bankietem, podczas którego uroczyście ubrani kelnerzy podali czterodaniowy posiłek[4]. Stoły udekorowano wiosennymi kwiatami, zielonymi i żółtymi świeczkami oraz miskami wypełnionymi zielonymi i żółtymi cukierkami. Nie minęło wiele czasu, nim pastor King zyskał sympatię członków kościoła, a frekwencja zaczęła wzrastać[5].

W.E.B. Du Bois opisywał rolę czarnego kaznodziei jako „przywódcy, polityka, mówcy, »szefa«, intryganta, idealisty”[6]. King cieszył się więc wysoką pozycją w swojej społeczności. Jako członek pierwszej rodziny kościoła młody M.L. również był traktowany z szacunkiem – oczekiwano od niego, że sprosta temu książęcemu statusowi. Zazwyczaj mu się to udawało – był przyjaznym, uprzejmym i posłusznym dzieckiem.

Rodzina Kingów nadal mieszkała w domu Williamsa przy Auburn Avenue. Na przecznicy, gdzie dorastał M.L., głowy rodzin stanowili właściciele firm, tragarze, robotnicy i służący. Naprzeciwko domu Kingów znajdował się mały sklep spożywczy[7]. Gdy M.L. miał trzy lata, zaprzyjaźnił się z białym chłopcem, synem właściciela sklepu. „Zawsze czuliśmy się swobodnie podczas zabaw” – napisał lata później w studenckim eseju. „Nie mieszkał w naszej społeczności, ale zazwyczaj był w okolicy do około 18:00 […]. W wieku sześciu lat obydwaj poszliśmy do szkoły – oczywiście każdy do innej”. Nawet wtedy, pod wieczór oraz w weekendy, M.L. szukał swojego przyjaciela. Miał trudności ze zrozumieniem, dlaczego ich przyjaźń zanikła. Biały chłopiec przyznał mu się wreszcie, że to nie tylko pójście do szkoły spowodowało rozstanie, ale także kolor skóry. Chłopcu nie wolno już było bawić się z czarnymi dziećmi.

Zszokowany M.L. poprosił swoich rodziców o wyjaśnienie tej kwestii podczas kolacji. „Po raz pierwszy dowiedziałem się o istnieniu problemu rasowego” – napisał. „Wcześniej nie byłem tego świadom”.

Alberta King pocieszyła swojego syna. „Jesteś tak samo dobry jak inni” – powiedziała.

M.L. opisał to jako doświadczenie kształtujące. Wracał później kilkakrotnie do tej historii. Z czasem zmieniał nieco szczegóły, ale ból utraconej przyjaźni połączony z nową wiedzą o rasizmie pozostał ten sam. Kiedy matka powiedziała mu, że jest tak samo dobry jak inni, dała mu do zrozumienia, że nie wszyscy tak myślą, dotykając kwestii, która ukształtowała życie jej syna, podobnie jak życie wielu innych. Dlaczego jestem definiowany i kategoryzowany? Dlaczego jestem osądzany?

„Byłem zszokowany – napisał – i od tego momentu postanowiłem znienawidzić każdego białego człowieka”.

Jego historia była raczej typowa. „Każde czarne dziecko na Południu doświadcza rasizmu, który niszczy jego duszę” – napisał James Farmer, działacz na rzecz praw obywatelskich, dziewięć lat starszy od Martina Luthera Kinga Jr.[8] „Dla tych, którzy mieli szczęście, jest to jak uderzenie pioruna. Dla innych to stopniowe umieranie, cienki odłamek złości, który wbija się w serce”. Jak napisał David Levering Lewis, biograf W.E.B. Du Bois, prawda takich historii może leżeć nie tylko w ich dokładności faktograficznej, ale też w wartości moralnej. Kiedy Martin Luther King Jr. opowiadał historię swojej zniszczonej przyjaźni, nigdy nie wymieniał imienia białego chłopca ani nie wspominał, co się z nim stało. To nie było istotne. Chciał tylko pokazać, że dzieci nie rodzą się rasistami. Pragnął również zademonstrować, jak różnie wartościuje się odmienne kolory skóry w amerykańskim społeczeństwie, jak to wartościowanie ukształtowało życie czarnych i białych Amerykanów, jak ukształtowało naród oraz jak osobiste doświadczenia ukształtowały jego samego, dając mu wewnętrzną siłę, a także jak ukształtowały Kinga Sr., który musiał uciekać ze Stockbridge.

Zapał M.L., by nienawidzić każdego białego człowieka, szybko zanikł, ale jego determinacja w walce z rasizmem nigdy nie wygasła.

––––––

„Poczekajcie tylko, zobaczycie” – powiedział swojej rodzinie sześcioletni M.L. „Będę miał kilka wielkich słów”[9].

M.L. słyszał, jak jego ojciec wygłasza wielkie słowa z ambony – takie jak „uświęcenie”, „łaska”, „wybaczanie” i „życzliwość”. Słyszał wielkie słowa unoszące się ku niebu z ust matki śpiewającej w chórze i wielkie słowa czytane z Biblii, które wryły się w pamięć dziecka, kształtując jego tożsamość i łącząc je z Bogiem. Pracował nad opanowaniem imponującego słownictwa[10]. Prawidłowe słowa, jak kiedyś powiedział, były niczym babeczki jego babci – tak dobre, że musiał „biegać po sąsiedztwie i się nimi dzielić”[11]. Wielkie słowa dojrzewały w nim od wczesnego dzieciństwa i napędzały jego ogromne ambicje.

Uwielbiał książki, jeszcze zanim nauczył się czytać, czerpał z nich pocieszenie, w ich mocy upatrywał obietnicę nadchodzących rozmów, otaczał się nimi, tak jak inne dzieci otaczają się pluszowymi zwierzętami i kocami, choć nie dookreślił, jakie książki z dzieciństwa ukształtowały jego niezwykły umysł. Nauczył się na pamięć długich fragmentów Biblii. Opanował też kilka hymnów i razem z grającą na pianinie matką śpiewał dla grup kościelnych i na zjazdach. Uwielbiał być w centrum uwagi, rywalizując nie tylko z rodzeństwem, ale także z ojcem, który w każdą niedzielę głosił kazania przed zachwyconymi słuchaczami. Kiedy rodzice byli poza domem, dziećmi Kingów opiekowała się sekretarka kościelna, Lillian Watkins. Lubili bawić się w „kościół”, a M.L. zawsze był tym, który głosił kazania[12].

Gdy miał zaledwie cztery lata, M.L. wkradł się do szkoły podstawowej swojej siostry Christine na Yonge Street, podszywając się pod jej kolegę z klasy. Matka pozwoliła mu na to, a Martinowi udało się utrzymać tajemnicę przez kilka miesięcy. Zdemaskowano go dopiero wtedy, gdy nauczyciel usłyszał, jak chwali się nadchodzącymi urodzinami i tortem z „pięcioma dużymi świeczkami”[13]. Kiedy w 1935 roku zapisał się legalnie do całkowicie czarnej szkoły, po pół roku został przeniesiony do drugiej klasy.

M.L. był o szesnaście miesięcy młodszy od swojej siostry i osiemnaście miesięcy starszy od brata, Alfreda Daniela, nazywanego przez wszystkich A.D. Różnica wieku między rodzeństwem była tak niewielka, że kolejność urodzenia nie miała większego znaczenia. Byli dla siebie rówieśnikami, towarzyszami zabaw i rywalami, a osobowość wpływała na ich relacje bardziej niż wiek. Christine miała pokój na parterze, podczas gdy M.L. i A.D. dzielili zabałaganiony pokój na drugim piętrze, obok sypialni rodziców. Jak wspomina pewien przyjaciel z sąsiedztwa, osobowości dzieci Kingów ujawniały się podczas gier takich jak Monopoly – A.D. oszukiwał, Christine podchodziła do gry z ostrożnością, co ograniczało jej szanse na sukces, a M.L. studiował zasady, odrzucał zachęty do współudziału w oszustwach brata i agresywnie dążył do dominacji na planszy, doprowadzając swoich rywali do bankructwa[14].

M.L. miał szczęście nie tylko dorastać na Auburn Avenue, lecz także wychowywać się w kochającej rodzinie z wykształconymi rodzicami pozostającymi w stabilnym małżeństwie.

Młody M.L. wiedział, że jest kochany, zarówno przez swoich rodziców, jak i przez babcię od strony matki, Jennie Williams, która mieszkała z rodziną i była znana dzieciom jako „Mama”. Dzieci Kingów, bez względu na to, jak bardzo nie byłyby zajęte, miały obowiązek pojawiać się w domu na kolację[15]. Alberta i Jennie gotowały w kuchni na parterze. Miały do dyspozycji niewielką przestrzeń roboczą, ale produkowały dużą ilość jedzenia, zawsze ponad to, czego potrzebowała rodzina, ponieważ często wpadali do nich goście. Kingowie cieszyli się smażonym kurczakiem, jelitami wieprzowymi, makaronem z serem, glazurowaną szynką, duszonymi kotletami wieprzowymi, kukurydzą, soczewicą, jarmużem, ciastami, babkami i puddingiem chlebowym. Dla rodziny, która niedawno wyszła z ubóstwa, każdy posiłek był świętem i przypomnieniem o błogosławieństwach Bożych. Kingowie posiadali nawet własny ogród z tyłu domu.

„Razem z matką zawsze przygotowywaliśmy dla ojca dodatkową kolację” – mówiła Alberta Williams, wspominając, jak jej własne dzieciństwo ukształtowało dzieciństwo jej potomstwa[16]. „Nigdy nie wracał z posiedzenia pastorów bez przyprowadzenia dwóch lub trzech kolegów, a nawet więcej, siadali przy stole i świetnie się bawili, opowiadając żarty i rozmawiając […]. M.L. Jr. był taki, bo zawsze otaczali go ludzie, nawet za młodu, czasami dom był tak wypełniony dziećmi, jakbyśmy prowadzili żłobek lub plac zabaw czy coś w tym stylu”.

Kilka razy w roku Daddy King – bo tak lubił być nazywany Martin Sr. – zabierał swoje dzieci do Stockbridge, żeby pokazać im, jak odmienne było jego życie całkiem niedawno[17]. Zatrzymywał samochód i zbierał szkarłatkę amerykańską – pospolitą trującą roślinę, która nadawała się do jedzenia dopiero po kilkakrotnym ugotowaniu w celu usunięcia toksyn[18]. Zaprowadzał rodzinę do kościoła Floyd Chapel, gdzie nauczył się kaznodziejstwa[19]. Niestety, dzieci nigdy nie miały okazji poznać jego matki Delii, która zmarła na raka w 1924 roku w wieku czterdziestu dziewięciu lat. „Nienawiść rodzi tylko więcej nienawiści, Michael” – powiedziała wybuchowemu synowi przed swoją śmiercią. „Nie idź tą drogą”[20]. Jego ojciec Jim mieszkał w późniejszych latach w Atlancie i miał okazję poznać swoje wnuki. Zmarł w 1933 roku w wieku sześćdziesięciu ośmiu lat.

Dzieci Kingów recytowały fragmenty Biblii, aby pochwalić się swoimi umiejętnościami zapamiętywania i zaimponować przyjezdnym pastorom i pedagogom, którzy dołączali do rodziny podczas posiłków. Daddy King siadał na jednym końcu stołu, Alberta na drugim, a dzieci zajmowały miejsce między nimi[21]. M.L. wykazywał talent do zapamiętywania, zwłaszcza jeśli chodziło o piosenki. „Już od samego początku bardzo interesował się muzyką” – powiedziała Alberta. „Oczywiście, swobodnie śpiewał razem z chórem, a przez następny tydzień słyszeliśmy, jak podśpiewywał wokół domu”[22]. Kiedy nadchodził czas na sprzątanie, od dzieci oczekiwano, że umyją naczynia. M.L. czasami chował się w łazience, żeby uniknąć obowiązków, ale jego rodzeństwo nigdy mu na to nie pozwalało.

Daddy King był potężną, budzącą postrach osobowością. Miał umięśnioną budowę ciała, donośny basowy głos i, jak sam przyznawał, gorącą krew. Był także troskliwym ojcem, zawsze obecnym na koncertach muzycznych i występach recytatorskich swoich dzieci. Jak kiedyś powiedział, jako syn agresywnego alkoholika modlił się słowami: „Panie, spraw, aby moje dzieci nie musiały przechodzić tego, przez co ja przeszedłem”[23].

Kiedy dzieci były niegrzeczne, Daddy King bił je paskiem, kijem lub patykiem. Czasami nakazywał dzieciom bić się nawzajem[24]. Czy próbował okazać, że nie sprawia mu to radości? Czy karał dwójkę dzieci naraz, gdy kazał jednemu zadawać ból drugiemu? Louis E. Lomax, przyjaciel M.L., powiedział, że ludzie tacy jak Daddy King byli „tak silni i ambitni”, że często „mylili swoje własne pragnienia z wolą Boga”, a ich dzieci żyły pod nieznośną presją wydumanych oczekiwań[25]. Bez względu na motywacje Daddy Kinga było jasne, że jego środkowe dziecko wolało przyjmować karę, niż ją wymierzać, zwłaszcza kiedy miało uderzyć siostrę. Kiedy M.L. był bity, nigdy nie pozwalał ojcu zobaczyć swoich łez. Jednocześnie nie konfrontował się z nim ani nie stawiał mu oporu.

Lata później najbliżsi przyjaciele i współpracownicy Martina Luthera Kinga Jr. spekulowali, jaki wpływ mogły wywrzeć na niego te kary. „Myślę, że Martin był znacznie bardziej lękliwym człowiekiem, niż się wydawał” – powiedział Bayard Rustin, działacz na rzecz praw obywatelskich i pacyfista, jeden z najbliższych doradców Kinga[26]. Rustin stwierdził, że King bez problemu konfrontował się z rasistowskimi białymi szeryfami, ale nie mógł znieść konfliktu ze starszymi liderami ruchu, takimi jak Roy Wilkins czy Whitney Young, a czasami nawet z członkami własnej organizacji. „Z perspektywy czasu myślę, że to wszystko brało się z tego, że ojciec tak okrutnie znęcał się nad nim w dzieciństwie” – powiedział Rustin. Tęsknił za ojcowską aprobatą, a jednocześnie pragnął wyrazić siebie i odkryć swoje talenty. To napięcie ukształtowało jego życie.

Mimo sprzeciwu wobec metod ojca młody M.L. jeszcze nie wyznawał filozofii non violence, oporu bez przemocy. Pewnego razu, gdy A.D. dokuczał Christine, M.L. tak się zdenerwował, że podniósł telefon – a było to w czasach, gdy telefony były duże i ciężkie – i uderzył nim swojego brata w głowę. „Zabiłeś go!” – krzyczała Christine, zanim A.D. odzyskał przytomność po polaniu wodą[27].

M.L. dorastał w czasie Wielkiego Kryzysu, kiedy około dwóch trzecich czarnej populacji Atlanty musiało korzystać z mizernych zasiłków publicznych. W skali kraju 90 procent czarnych rodzin doświadczyło ubóstwa w jakimś momencie Wielkiego Kryzysu (w porównaniu z mniej niż 50 procentami wszystkich białych rodzin). Głód, bezdomność i przerażające poczucie bezradności opanowały cały kraj. Kryzys pogarszały susze, a jeszcze bardziej robił to rasizm. Zapaść ekonomiczna przypominała boleśnie, że od czasów wojny secesyjnej czarni Amerykanie nie zbliżyli się do prawdziwego równouprawnienia. W 1915 roku połowa wszystkich czarnych Amerykanów była analfabetami, a trzy czwarte żyło w ubogich rolniczych gospodarstwach lub jako najemcy[28]. Liczba czarnych rzemieślników nawet spadła od czasów zakończenia niewolnictwa[29]. Programy w ramach Nowego Ładu, które miały pomóc biednym ludziom, dawały ograniczone korzyści, ponieważ na Południu zarządzali nimi często biali urzędnicy, niezainteresowani czarnymi lub niechętni, by im pomóc.

Nieopodal Auburn Avenue M.L. mógł zobaczyć zaniedbane szalety, zatłoczone pensjonaty i dzieci ubrane znacznie gorzej niż on. „Byłem zbyt młody, żeby zapamiętać początek tego kryzysu – pisał M.L. niedługo po jego zakończeniu – ale pamiętam, jak wypytywałem moich rodziców na temat licznych osób stojących w kolejce po chleb, miałem wtedy około pięciu lat”. Alberta King powiedziała o swoich dzieciach: „Staraliśmy się im wpoić takie wartości jak miłość, życzliwość i troska o innych; sądzę, że to ich cechowało i wpływało na ich życie”[30].

Podczas Wielkiego Kryzysu nowe pokolenie polityków stanęło na stanowisku, że państwo powinno łagodzić ludzkie cierpienia. Lyndon Baines Johnson, syn farmera i polityka z Teksasu, został wybrany do Kongresu w 1937 roku i zaczął dążyć do pozyskania funduszy federalnych na projekty poprawiające warunki życia biednych, wiejskich wyborców. Równość rasowa nie znajdowała się jeszcze wysoko na federalnej agendzie, ale grunt został przygotowany i zasiany – wkrótce miały pojawić się nowe pomysły.

Nawet w trudnych czasach gospodarczych pensja pastora Kinga pozwalała rodzinie na posiadanie domu i samochodu bez konieczności zaciągania długów. Dzieci miały psa o imieniu Mickey[31]. Młody M.L. dostał też własny rower. On i jego rodzeństwo otrzymywali kieszonkowe. Byli elegancko ubrani. Jednak przywileje te wiązały się z kosztem: dzieci znajdowały się pod stałą obserwacją dorosłych i oczekiwano od nich odpowiedniego zachowania. Dla M.L. kościół baptystów Ebenezer stał się drugim domem. Religia kształtowała jego osobowość. W kościele, podobnie jak w domu, jego matka i ojciec odgrywali różne role. Ojciec wygłaszał donośne kazania pełne proroczej wściekłości. Matka śpiewała radosne hymny przy akompaniamencie klaskających dłoni. To Alberta King, jak powiedział jeden ze znajomych M.L., pokazała synowi „słodycz w religii” i w życiu[32]. To Alberta King, jak stwierdził inny znajomy, była z natury pacyfistką i nauczyła syna, że „nie musisz walczyć, zwłaszcza gdy jesteś silny duchem”[33].

––––––

Pod koniec kwietnia 1936 roku, gdy M.L. miał siedem lat, pewien ewangelista z Detroit przyjechał do Atlanty na spotkanie w kościele Ebenezer. Wygłaszał kazania i prowadził chór każdej nocy przez dwa tygodnie. „Przyprowadź ze sobą jakąś niewierzącą osobę” – nawoływało ogłoszenie w „Atlanta Daily World”[34]. M.L. wspomniał o tym wydarzeniu w późniejszym podaniu do Crozer Theological Seminary w Pensylwanii – to właśnie wtedy miał zostać ochrzczony i dołączyć do Kościoła. Kazania prowadził pastor H.H. Coleman, który dążył do zbawienia dusz, w tym dzieci[35]. Jego słuchacze reagowali radosnymi okrzykami.

„Ważne, by ludzie zaczęli odczuwać głód religii” – głosił Coleman podczas jednego ze swoich kazań w kościele Ebenezer[36]. „Muszą pragnąć wody życia. Jezus da nam studnię pełną wody, która nigdy nie wyschnie. Niesiemy studnię ze sobą wszędzie, gdziekolwiek idziemy, i możemy z niej pić, gdy tylko chcemy”.

Wersja M.L. tych wydarzeń nie jest do końca precyzyjna (sądził, że miał pięć lat, a nie siedem), ale w swojej aplikacji do Crozer stwierdził, że dołączył do Kościoła 1 maja 1936 roku, a dwa dni później został ochrzczony. Baptyści zwykle praktykują „chrzciny wierzących” po przyjęciu Jezusa jako swojego zbawiciela, ale takie ceremonie dotyczą zazwyczaj starszych dzieci. Przyjezdny ewangelista mógł spytać po swoim kazaniu, czy któryś z chłopców lub któraś z dziewcząt chcieliby przyjąć Jezusa i „dołączyć do Kościoła”. Christine, starsza siostra M.L., zgłosiła się jako pierwsza. „Postanowiłem, że nie pozwolę się wyprzedzić, więc zgłosiłem się następny” – wspominał M.L. „Nigdy się nad tym nie zastanawiałem, nawet podczas mojego chrztu nie zdawałem sobie sprawy z tego, co się dzieje”. Być może M.L. po prostu czuł, że robi to, czego od niego oczekiwano, dorastał przecież w fundamentalistycznym czarnym Kościele. „Wynikałoby z tego, że dołączyłem do Kościoła nie z przekonania, lecz z dziecięcego pragnienia, aby dorównać mojej siostrze” – opowiadał.

Dzieci Kingów lubiły konkurować ze sobą. Rodzina miała duży ogród, w pobliżu zaś znajdowało się puste pole, co zapewniało im miejsce do biegów, gry w futbol i konkursów rzutów kamieniami, w których chłopcy testowali siłę rąk oraz umiejętność unikania nadlatujących pocisków. M.L. był małym dzieckiem, które rekompensowało swoje niewielkie rozmiary zaangażowaniem, strategią i odwagą. Na boisku do koszykówki rzucał zbyt często zdaniem swoich kolegów z drużyny[37]. Na boisku do futbolu amerykańskiego powalał zawodników z piłką. „Jeśli goniłeś go i zaczynałeś doganiać, padał przed tobą. Tuż przed tobą. A ty przewracałeś się o niego, on zaś szybko stawał na nogi i znikał” – powiedział Emmett Proctor, jego znajomy[38].

Ostra gra kończyła się czasem bójkami na pięści. „Chodźmy na trawę” – mówił M.L., pokazując, że jest praktyczny nawet w swojej agresji, wybierał bowiem pole bitwy, które złagodzi nieuniknione upadki[39]. Gdy jeździł na rowerze, dwukrotnie potrącił go samochód, ale młody King skarżył się tylko na uszkodzenia swojego jednośladu.

Co sprawiało, że chłopiec, który był niższy i drobniejszy od większości swoich rówieśników, myślał, że może iść na trawę i wygrać? Co sprawiało, że sądził, iż może nabrać pewności siebie, nie krzycząc, gdy ojciec okładał go paskiem? Co sprawiało, że był tak pewny siebie w otoczeniu dorosłych, a później także w otoczeniu pięknych kobiet? Co sprawiało, że dziecko urodzone w dogłębnie rasistowskim społeczeństwie dorastało z przekonaniem, że może je zmienić? Jego postawa brała się przynajmniej częściowo z pozycji, jaką zapewniało mu bycie synem prominentnego pastora i dorastanie w nieco mniej problematycznych warunkach niż inni. Oczywiście dojrzewanie pod okiem cenionego, wymagającego i czasami agresywnego ojca mogło również zaszczepić w młodym M.L. niepewność i skłonność do depresji.

Choć M.L. nie wiedział za młodu, że podąży śladami ojca i zostanie pastorem, to czarny Kościół baptystyczny wywarł na niego fundamentalny wpływ. Podobnie jak jego imię. „Chłopcy zaczęli mu dokuczać” – wspominała przyjaciółka M.L. June Dobbs Butts. „Mówili: »Myślałem, że nazywasz się Mike, a teraz jesteś Martinem«”[40]. Stopniowo w ciągu dzieciństwa przechodził od Mike’a do M.L. Choć jego ojciec oficjalnie zmienił swoje imię, to nikt nie nazywał jeszcze młodszego Kinga Martinem. „Myślę, że zmiana tego imienia jeszcze bardziej popchnęła go w stronę posługi duchowej” – powiedziała Butts.

Martin Luther King Jr. dorastał, wierząc w Boga dającego odkupienie, Boga jako sędziego, Boga łaski i cudów, Boga osobistego, który uważał, że czarni ludzie mają znaczenie, niezależnie od rasizmu białych i państwowych regulacji. Wychował się w miejskim kościele, w którym łączono modlitwę z wezwaniami do działania. Zrozumiał, że rasizm to nie tylko błąd, ale też zło, które niszczy duszę. Dorastał, słysząc kazania i pieśni, które poruszały publiczność do łez i wprawiały w stan ekstazy – kazania i pieśni, które opiewały wolność zarówno w niebie, jak i na ziemi[41].

W Autobiografii rozwoju religijnego, napisanej, gdy miał dwadzieścia jeden lat, King nazwał swojego ojca „prawdziwym ojcem”, tłumacząc, że Daddy King dbał o swoją rodzinę na tyle, na ile pozwalały mu jego zarobki. Matka – pisał – działała „za kulisami, oddając się matczynym troskom”[42]. Jako dziecko spędzał całe niedziele i kilka wieczorów tygodniowo w kościele. Tam poznał moralność i swoje ideały. Te drugie „były dla mnie rzeczywiste i cenne, nawet w chwilach teologicznego zwątpienia nigdy nie mogłem się od nich odwrócić. Chociaż nie doznałem nagłego nawrócenia, religia była dla mnie rzeczywista i spleciona z życiem. Tak naprawdę nie można ich oddzielić; religia to dla mnie życie”.

––––––

W latach trzydziestych XX wieku trzy czwarte czarnych pracowników z Południa Stanów Zjednoczonych pracowało w pocie czoła jako służący lub robotnicy rolni. Młody M.L. King miał jednak szansę obserwować czarnych, którzy śmiało zaczynali wyrażać siebie na nowe sposoby. John Harden, właściciel stacji benzynowej przy Auburn Avenue, przejął prowadzenie czołowej czarnej drużyny baseballowej z Atlanty, Black Crackers, i poprowadził ją do sukcesu pod koniec lat trzydziestych. W Niemczech Jesse Owens zdobył złoto i sławę dla Stanów Zjednoczonych podczas igrzysk olimpijskich w 1936 roku. Joe Louis wywalczył tytuł mistrza bokserskiego wagi ciężkiej rok później. W 1939 roku Marian Anderson zaśpiewała przed tłumem 75 000 osób przy pomniku Lincolna w Waszyngtonie, D.C. Nieważne, że Black Crackers nie mogli wykazać się w starciu z białymi zawodowymi drużynami baseballowymi. Nieważne, że Jesse Owens wrócił do Stanów Zjednoczonych jako obywatel drugiej kategorii, nie bardzo mogąc korzystać ze swojej sławy. Nieważne, że Joe Louis usłyszał od swoich białych menedżerów, aby nigdy nie chwalić się pokonaniem białych przeciwników i nie pokazywać się w towarzystwie białych kobiet. Nieważne, że Marian Anderson nie mogła po swoim przełomowym występie przenocować w najlepszych waszyngtońskich hotelach ani jeść w najwytworniejszych restauracjach. M.L. King Jr. miał możliwości niedostępne Owensowi, Louisowi i Anderson, częściowo dlatego, że ci ludzie i wielu innych, w tym jego rodzice, przetarli mu ścieżkę.

––––––

„Dzieci uczą się nie tyle na podstawie abstrakcyjnych zasad, ile raczej na konkretnych sytuacjach z ich codziennego życia” – stwierdził kiedyś psycholog Kenneth Clark[43].

Słodkie Auburn chroniło M.L. przed wieloma gorzkimi doświadczeniami, z którymi borykali się młodzi Afroamerykanie. Z dala od Auburn Avenue poznawał jednak brutalną prawdę na temat rasizmu. Zauważył, że nie może pływać w żadnym z publicznych basenów w mieście ani bawić się w żadnym z parków[44]. W wywiadzie z 1961 roku powiedział, że przypomina sobie, jak czarni byli fizycznie atakowani przez członków Ku Klux Klanu na ulicach Atlanty, chociaż nie podał szczegółów[45].

W wieku ośmiu lat King czytał „Atlanta Daily World” w każdą niedzielę. Tak wynika z listu, który napisał do redaktora pisma z prośbą o członkostwo w klubie młodzieżowym gazety[46].

Mniej więcej w tym samym czasie podjął pracę jako roznosiciel „The Atlanta Journal”, gazety należącej do białych. Pewnego dnia, gdy zbierał płatności od abonentów, biały klient odmówił zapłaty. „Mężczyzna powiedział, że nic nie jest winien” – wspomina Daddy King. „M.L. odrzekł, że z jego zapisków wynika inaczej. Mężczyzna nazwał go wtedy małym czarnuchem. M.L. odparł: »Nie jestem czarnuchem« i przestał dostarczać temu człowiekowi prasę. Potem stracił zatrudnienie na tej trasie”[47].

Ten incydent mógł być pierwszym jawnym protestem M.L. przeciwko rasizmowi. Daddy King zauważył podobieństwo między historią z gazetami a częścią jego własnych doświadczeń związanych z rasizmem w Stockbridge. „Widzę, jak to przeszło ze mnie na niego” – powiedział, odnosząc się zarówno do rasizmu, jak i do chęci walki z nim[48]. Kiedyś biały policjant zatrzymał ojca M.L. za przejechanie znaku stopu i zwrócił się do niego per „chłopcze”. „Tam jest chłopiec” – powiedział Daddy King, wskazując na swojego najstarszego syna. „Ja jestem wielebny King”. Innym razem biała kobieta spoliczkowała M.L., błędnie biorąc go za „tego czarnucha, który nadepnął mi na stopę”[49]. Po raz kolejny M.L. czuł się rozdarty między słowami matki, która uczyła go, że jest kochany, wyjątkowy i równie dobry jak wszyscy inni, a dowodami płynącymi ze strony większości białego społeczeństwa, które mówiło mu: „Nie jesteś tak dobry jak reszta”.

Jeszcze innym razem M.L. poszedł z ojcem po buty do popularnego domu towarowego Rich’s, leżącego w centrum Atlanty. Biały sprzedawca działu obuwniczego poprosił ich, aby nie siadali w miejscu przeznaczonym dla białych klientów.

„Tu nam dobrze” – powiedział pastor King[50].

„Cóż, nie możecie tu siadać” – odparł gniewnie sklepikarz.

„Jeśli nie mogę usiąść tu z moim chłopcem, to nie kupię u was żadnych butów” – odrzekł King.

I tak też zrobił.

Wrócili do samochodu, a pastor King widział, że jego syn ma mnóstwo pytań, „jest zmieszany”. Wyjaśnił mu więc, że biali ludzie wykorzystują swoją władzę na Południu do podporządkowania czarnych, ale to nie oznacza, że ci drudzy muszą to akceptować. „Byłem gotów walczyć przeciwko temu w taki czy inny sposób, dopóki starczy mi sił” – napisał Daddy King. „Chciałem, żeby to zrozumiał”[51].

Alberta King obrała inną strategię. Odcisnęła ślad stopy swojego syna na gazecie, wycięła z niej wzór i zabrała go do sklepu, aby kupić mu buty w odpowiednim rozmiarze. „Nie szła na ustępstwa” – wspomina swoją babcię Alveda King. „Po prostu jej rozwiązania były inne”[52].

Wielebny King zniechęcał swoje dzieci do podejmowania pracy u białych rodzin. Nie chciał, by przyzwyczaiły się do służebności i pogardy. Nakłaniał je również do unikania autobusów w Atlancie, które działały na zasadzie „kto pierwszy, ten lepszy”, przy czym biali pasażerowie zajmowali przednie miejsca, a czarni tylne. Uczył też dzieci, że mają obowiązek protestować w odpowiedzi na niesprawiedliwość. Kiedy w 1935 roku mieszkańcy Atlanty udali się do urn wyborczych, aby głosować w sprawie zniesienia prohibicji, biali zwolennicy prawa szukali poparcia u czarnych baptystycznych pastorów. King i trzech innych duchownych wydali oświadczenie, w którym stwierdzili, że chociaż chcieliby podtrzymania zakazu sprzedaży alkoholu, to żałują, że ich „biali przyjaciele” interesują się czarnymi głosami tylko wtedy, gdy służy to ich interesom. „Jeśli biali pastorzy naprawdę interesują się tym, jak głosujemy – napisali King i pozostali – niech dołączą do nas, aby walczyć o nasze podstawowe prawa”[53].

Kilka lat później wielebny King objął funkcję przewodniczącego komitetu, który domagał się podwyżki płac dla czarnych nauczycieli w publicznych szkołach w Atlancie. Ich średnia pensja wynosiła w tamtym czasie około 60 procent wynagrodzenia białych nauczycieli, a NAACP postawiło sobie za cel wyrównanie tych stawek[54].

Złe rzeczy należy zwalczać, twierdził King Sr. Napisał: „Służyć Bogu w prawdzie oznacza służyć swojemu bliźniemu. Jak upomina nas Jezus, »Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, mnieście uczynili«. Dlatego czułem się zobowiązany do uczestnictwa we wszystkich spotkaniach obywatelskich i politycznych, które miały na celu poprawę sytuacji czarnych”[55]. Taką naukę głosił zarówno w swojej wspólnocie, jak i wśród rosnącej liczby czarnych obywateli, którzy uczestniczyli w publicznych spotkaniach dotyczących spraw społecznych i politycznych. Moc tego przesłania zapewniła Kingowi i innym duchownym wpływy w ratuszu, a także zainspirowała następną generację czarnych aktywistów do podejmowania śmielszych kroków i większego ryzyka.

Jak wspominał M.L., Daddy King nauczał, że „nosimy w sobie poczucie własnej wartości, które nieustannie skłania nas, by walczyć o godność i szacunek należne każdemu człowiekowi”[56].

––––––

Jednak przynajmniej raz Daddy King wysłał sprzeczne sygnały. Piętnastego grudnia 1939 roku, gdy do Atlanty przybyły gwiazdy Hollywood na premierę jednego z najbardziej oczekiwanych filmów wszech czasów – Przeminęło z wiatrem, King zaoferował wysłanie na bal kostiumowy chóru z kościoła Ebenezer. Bogate białe kobiety, które uczestniczyły w tym wydarzeniu, założyły krynolinowe suknie, a mężczyźni zapuścili wąsy i przyodziali obcisłe spodnie. Czarni nie zostali zaproszeni na przyjęcie, ale według „Atlanta Daily World” zatrudniono „300 lub więcej kolorowych bileterów” i „200 kolorowych szoferów”, aby obsługiwali białych gości[57]. Członkowie chóru Ebenezer, pod wodzą Alberty King, dostosowali się do konwencji wydarzenia, przebierając się w kostiumy niewolników i owijając głowy chustami.

Przeminęło z wiatrem, z udziałem Clarka Gable’a i Vivien Leigh, oparto na nagrodzonej Pulitzerem powieści Margaret Mitchell, opublikowanej w 1936 roku. Książka wywołała sensację. Pojawienie się filmu było dla Amerykanów miłą odskocznią po roku wypełnionym ponurymi wiadomościami. Niemcy najechali Polskę, bezrobocie rosło. Przeminęło z wiatrem zostało docenione przez białych mieszkańców Atlanty szczególnie ze względu na celebrację życia i zwyczajów przedwojennego Południa. Miasto od lat starało się promować jako nowoczesne i postępowe, ale książka okazała się zbyt głośna i zarobiła zbyt wiele pieniędzy, aby ją zignorować; przed premierą filmu sprzedano ponad dwa miliony egzemplarzy. Przeminęło z wiatrem kształtowało przez wiele lat wyobrażenia Ameryki na temat Atlanty i wojny secesyjnej. Książka uchwyciła ostatni moment chwały Południa, jak stwierdził pewien biały krytyk, zanim „cudowny reżim ekonomiczno-polityczny zawalił się pod wpływem zawieruchy wojennej”[58].

Podczas premiery filmu burmistrz Atlanty, William B. Hartsfield, i biali liderzy miasta całkowicie zaangażowali się w promocję. American Airlines zaoferowały Clarkowi Gable’owi własny samolot DC-3, z widocznym tytułem filmu na bokach, by mógł przelecieć z Los Angeles do Atlanty[59]. Orkiestra grała Dixie, gdy Gable i jego żona, aktorka Carole Lombard, wysiedli z samolotu i udali się do kabrioletu Packard[60]. Setki tysięcy ludzi, czarnych i białych, wyszło na ulice Atlanty, aby zobaczyć gwiazdy.

Daddy King musiał wiedzieć, że czarni aktywiści od dawna protestowali przeciwko rasizmowi w Hollywood. Wielu liderów społecznych z Atlanty zachęcało czarnych mężczyzn i kobiety do bojkotu uroczystości, nie widząc powodu do idealizowania niewolnictwa. I.P. Reynolds narzekał w „Atlanta Daily World”, że Przeminęło z wiatrem nie tylko celebrowało rasistowskie poglądy, ale dodatkowo je utrwalało. Przed wielką premierą – pisał Reynolds – policja Atlanty „czyściła” miasto, robiąc naloty na bary, czyli w gruncie rzeczy aresztowała czarnych mężczyzn za bycie czarnymi.

Decyzja pastora Kinga, by przyprowadzić na premierę chór kościelny, wywołała oburzenie wielu osób z jego środowiska. „Ludzie błagali pastora Kinga, aby nie pozwolił swojemu wspaniałemu chórowi tam iść” – powiedziała June Dobbs Butts[61]. Jej ojciec, John Wesley Dobbs, znany jako „burmistrz Auburn Avenue”, był jednym z krytyków decyzji wielebnego. Wydarzenie było nie tylko segregowane, argumentowali Dobbs i inni, ale również nieprzyzwoite. Dobbs zastanawiał się, dlaczego chór baptystyczny miałby uczestniczyć w wydarzeniu, na którym ludzie będą tańczyć i pić alkohol. Daddy King argumentował, że to tylko film, w dodatku nie całkiem fałszywy. Butts miała wrażenie, że pastor King cieszył się z możliwości zbliżenia do białych osobistości Atlanty i zdobycia ich aprobaty. Jak wielu liderów czarnego Kościoła na Południu – dodawała – łączył on strategię protestu ze strategią dostosowania.

Na balu setki białych mogło oglądać fasadę przedstawiającą fikcyjną plantację Tara. Konfederackie flagi powiewały na wietrze, gdy chór Ebenezer śpiewał pieśni duchowe, w tym Get on Board Little Children[62].

Opłata jest tania

Wszyscy mogą wsiadać

Zarówno bogaci, jak i biedni

Nie ma drugiej klasy

Nie ma różnic w cenie

Wsiadajcie, dzieciaki

Martin Luther King Jr., przebrany za młodego niewolnika, siedział w pierwszym rzędzie chóru i śpiewał razem z innymi.

1 Emmet John Hughes, The Negro’s New Economic Life, „Forbes”, wrzesień 1956.

2 Gary Pomerantz, Where Peachtree Meets Sweet Auburn: A Saga of Race and Family, New York 1997, s. 98.

3 Christine King Farris, wywiad z Julieanną L. Richardson, 11 lipca 2010, The HistoryMakers Digital Archive.

4 Newly Elected Pastor and Wife Are Honored Guests at Elaborate Installation Banquet, „Atlanta Daily World”, 6 kwietnia 1932.

5 The Autobiography of Daddy King as Told to Edward A. Jones (nieopublikowany manuskrypt, sierpień 1973), s. 90.

6 W.E.B. Du Bois, The Souls of Black Folk, 1903; wznowienie: New York 1969, s. 211.

7 Spisy ludności i katalogi miast wskazują, że po drugiej stronie ulicy, na której stał dom Kingów, znajdował się sklep spożywczy.

8 James Farmer, Lay Bare the Heart: An Autobiography of the Civil Rights Movement, Fort Worth 1998, s. 37.

9 Ted Poston, 42nd Spingarn Medalist: Martin Luther King Jr.; The Preacher Who Fights, „Baltimore Afro-American”, 8 czerwca 1957.

10 Alberta King, wywiad z Lavelle Dyett, WBZ-TV Boston, Sixteen ’74, 1974, Peabody Awards Collection Archives, kaltura.uga.edu/media/t/1cli0lpos/86446941 (dostęp: 25 czerwca 2020).

11 Martin Luther King Jr., Propagandizing Christianity, kazanie w Dexter Avenue Baptist Church, 12 września 1954, King Papers, Stanford University.

12 Carolyn Marvin, Church Remembers King, „Atlanta Constitution”, 4 kwietnia 1970.

13 Christine King Farris, Through It All: Reflections on My Life, My Family, and My Faith, New York 2009, s. 27.

14 June Dobbs Butts, wywiad z autorem, 27 listopada 2018.

15 Christine King Farris, The Young Martin, „Ebony”, styczeń 1986.

16 Alberta King, wywiad z Dyett.

17 James H. Miller, wywiad z autorem, Stockbridge, Ga., 22 kwietnia 2021.

18 Isaac Newton Farris Jr., wywiad z autorem, 12 lutego 2022.

19 Tamże.

20 The Autobiography of Daddy King…, s. 74.

21 Christine King Farris, wywiad z Richardson.

22 Alberta King, wywiad z Barbarą Walters, NBC TV, 2 kwietnia 1970, NBC News archives.

23 Cyt. za: James Baldwin, A Highroad to Destiny, w: Martin Luther King, Jr.: A Profile, red. C. Eric Lincoln, New York 1984, s. 100.

24 L.D. Reddick, Crusader Without Violence: A Biography of Martin Luther King, Jr., New York 1959, s. 60.

25 Louis E. Lomax, To Kill a Black Man: The Shocking Parallel Lives of Malcolm X and Martin Luther King Jr., Los Angeles 1968, s. 48.

26 Bayard Rustin i Harry Wachtel w rozmowie z Walterem Naegle’em, 31 października 1985, transkrypt, osobiste zbiory Davida J. Garrowa.

27 Reddick, Crusader Without Violence…, s. 59.

28 Sidney Lens, Radicalism in America, New York 1966, s. 309.

29 Tamże.

30 Alberta King, wywiad z Walters.

31 Christine King Farris, wywiad z Richardson.

32 Walter McCall, wywiad z Herbertem Holmesem, transkrypt, Martin Luther King Oral History Collection, Martin Luther King Jr. Collection, King Center, Atlanta, s. 18–19.

33 Lewis V. Baldwin, There Is a Balm in Gilead: The Cultural Roots of Martin Luther King, Jr., Minneapolis 1991, s. 123.

34 Revival Begins at Ebenezer, „Atlanta Daily World”, 14 kwietnia 1936.

35 Revival Spirit at Ebenezer Nightly, „Atlanta Daily World”, 22 kwietnia 1936.

36 Tamże.

37 Ted Poston, Martin Luther King Jr.: He Never Liked to Fight!, „Baltimore Afro-American”, 15 czerwca1957.

38 Emmett Proctor, wywiad, 15 kwietnia 1970, transkrypt, Taylor Branch Papers, folder 701, skan 45, Southern Historical Collection, Wilson Library, University of North Carolina Library, Chapel Hill.

39 Cyt. za: Lerone Bennett Jr., What Manner of Man: A Biography of Martin Luther King, Jr., Chicago 1964, s. 21.

40 June Dobbs Butts, wywiad z autorem, 1 sierpnia 2018.

41 Reddick, Crusader Without Violence…, s. 85.

42 Martin Luther King Jr., An Autobiography of Religious Development, 20 listopada 1950, „The Papers of Martin Luther King, Jr.”, t. 1: Called to Serve, January 1929–June 1951, red. Clayborne Carson, Berkeley 1992, s. 368.

43 Kenneth B. Clark, Prejudice and Your Child, Boston 1955, s. 86.

44 Martin Luther King Jr., wywiad z Johnem Freemanem, Face to Face, BBC, wyemitowane 29 października 1961.

45 Tamże.

46 Martin Luther King Jr., M.L. King, Jr., Writes, „Atlanta Daily World”, 2 maja 1937.

47 Cyt. za: Trezzvant W. Anderson, My Son Martin! A Father Lays Bare His Heart, His Faith, His Fears, „Pittsburgh Courier”, 29 czerwca 1957.

48 Tamże.

49 King, wywiad z Freemanem.

50 The Autobiography of Daddy King…, s. 35.

51 Martin Luther King Sr., Daddy King: An Autobiography, z Claytonem Rileyem, New York 1980, s. 108–109.

52 Alveda King, wywiad z autorem, 10 maja 2022.

53 Wet, Dry Forces Gird for Drive, „Atlanta Constitution”, 11 maja 1935.

54 Why Not Equal Pay for Equal Work, „Atlanta Daily World”, 1 grudnia 1941.

55 The Autobiography of Daddy King…, s. 29.

56 Martin Luther King Jr., wywiad z Studsem Terkelem, WFMT, 22 października 1964, studsterkel.wfmt.com/programs/dr-martin-luther-king-jr-discusses-civil-rights-regards-his-i-have-dream-speech.

57 Atlanta Excited as GWTW Festival Begins, „Atlanta Daily World”, 14 grudnia 1939.

58 G. Glenwood Clark, recenzja Gone with the Wind Margaret Mitchell, „William and Mary College Quarterly Historical Magazine” 1937, nr 1 (17), s. 131.

59 Warren G. Harris, Clark Gable: A Biography, New York 2002, s. 211.

60 Tamże.

61 June Dobbs Butts, wywiad z autorem, 27 listopada 2018.

62 Ebenezer Choir Scores at Gala ‘GWTW’ Ball, „Atlanta Daily World”, 15 grudnia 1939.

Rozdział 4

„CZARNA AMERYKA NADAL NOSI KAJDANY”

Daddy King pozostał prostolinijnym kaznodzieją, pełnym pomysłów i pasji. Obserwował pracę wiejskich pastorów i ją naśladował. Testował nie tylko ich style, ale czasami dokładnie ich słowa. Gdy wygłaszał kazania, chodził po kościele. Nawoływał donośnie i czekał, aż parafianie powtórzą jego słowa – głosy odbijały się echem. Lubił rozpoczynać kazania powoli i spokojnie, a potem podnosić poziom emocji, jakby unosił swoich parafian na falach. Gdy zwiększał żarliwość, wyśpiewywał krótkie frazy z duchowych pieśni i hymnów – „melodie”, jak je nazywał[1]. I tak jak zniewoleni oraz wolni czarni kaznodzieje z poprzednich pokoleń, mówił o sprawiedliwości na ziemi i w niebie.

Daddy King był nie tylko kaznodzieją. Wygłaszał gorliwe przemowy na temat grzechu, ale kiedy parafianie wpadali w tarapaty prawne, wiedzieli, że mogą na niego liczyć, często pomagał wyciągać ich z więzienia. Wielebny King dbał również o to, aby kościół zapewniał jedzenie dla głodnych, ubrania dla biednych i opiekę dla dzieci pracujących mężczyzn i kobiet.

Jako syn dzierżawcy ziemskiego nie zamierzał popaść ponownie w ubóstwo, nie pozwolił też, by jego kościół wpadł w kłopoty finansowe. Gdy wierni składali datki, wpisywał ich nazwiska w księdze kościelnej, wiedząc, że każdy chciałby zostać uwzględniony. Przechwalał się gospodarczą i polityczną siłą swoich parafian: liczbą kredytów, których mogli udzielić, liczbą domów, które mogli posiadać, liczbą głosów, które mogli oddać. Zachęcał ich do korzystania nawzajem ze swoich usług biznesowych. Stany Zjednoczone przechodziły przez koszmar gospodarczy. Do 1932 roku połowa wszystkich czarnych mężczyzn i kobiet nie miała pracy. Na wiejskich terenach Georgii pieniądze z pomocy rządowej trafiały do białych właścicieli ziemskich, podczas gdy czarni dzierżawcy rolni stawali przed ryzykiem wydalenia. Nawet na Auburn Avenue zamykano sklepy, a domy popadały w ruinę. Wielebny King zapewniał członków Ebenezer, że przetrwają trudne czasy, podtrzymując wiarę w Boga i siebie nawzajem.

Choć to wielebny King w największej mierze przyczynił się do zwiększenia liczby wiernych swojego kościoła, to jego żona również odgrywała ważną rolę. Alberta King dorastała w Ebenezer. Znała każdą rodzinę w zborze. Odwiedzała chorych i doradzała strudzonym, czasami sama, czasami razem z mężem. Pełniła funkcję nieoficjalnej dyrektorki wykonawczej kościoła. Pilnowała harmonogramów. Organizowała spotkania. Kiedy o jedenastej w nocy lub o szóstej rano rozdzwaniał się telefon kogoś z parafii, to było niemal pewne, że dzwoni Alberta King, która – jak się zdawało – nigdy nie potrzebowała snu[2]. Pewien członek kościoła opisał ją jako „niewzruszoną, na jej twarzy rzadko było widać emocje”[3].

Jako dyrektorka muzyczna kościoła Alberta King prowadziła trzy chóry. Nie miała klasycznego wykształcenia muzycznego, ale dobrze śpiewała i grała na pianinie, a jej chóry śpiewały głośno i pięknie[4]. W 1940 roku nadzorowała zakup imponujących organów Wurlitzera i zainicjowała cykl corocznych wydarzeń muzycznych. Alberta King nie spotykała się z wielkim uznaniem za swoje działania, częściowo dlatego, że od żon pastorów oczekiwano, że będą milcząco wspierać swoich małżonków. Ona sama miała tendencję do trzymania się w cieniu, wolała nie podnosić głosu i nie zwracać na siebie uwagi. Prowadziła chór zza osłony swojej klawiatury, rzadko występowała na pierwszym planie, nigdy nie tupała i nie krzyczała. Jak to ujęła June Dobbs Butts, była to „najbardziej pokorna, cicha kobieta, jaką kiedykolwiek widziałam w swoim życiu”[5].

Dzieci Kingów zostały ukształtowane przez wysokie oczekiwania i surowe zachowanie ich ojca, ale także przez kojącą i bezwarunkową miłość matki. Alberta zachowywała spokojny, łagodny ton nawet wtedy, gdy miała powody do złości. Poprawiała gramatykę dzieci przy kuchennym stole. Dając lekcje śpiewu, pomogła M.L. odkryć siłę jego głosu. Przekonała męża, żeby przestał bić dzieci i to jej zostawił wymierzanie kar[6]. Kupiła M.L. eleganckie ubranie na uroczystość zakończenia szkoły podstawowej – zgodnie ze stylem tamtych czasów był to brązowy tweedowy garnitur, luźny w nogach i obcisły w kostkach.

„Uwielbiał go” – wspomina siostra M.L. „Wkładał go wszędzie, gdzie tylko mógł”[7]. Nosił garnitur tak często, że jego znajomi zaczęli nazywać go Tweedie – to przezwisko przylgnęło do niego na wiele lat.

Podczas gdy wielebny King był surowy, Alberta była serdeczna, miała „urocze, sarkastyczne poczucie humoru” – wspomina ich wnuczka[8]. Alberta opowiadała kiedyś, jak podróżowała z mężem po wsi, starając się odnaleźć mały kościół, do którego zaproszono Kinga na kazanie. Zatrzymali się, by zapytać starego czarnego mężczyznę o drogę. „Cóż, żeby dostać się do kościoła, jedźcie tą drogą około trzy kilometry, potem skręćcie w prawo… Nie, to nie tak. Musicie zawrócić i jechać prosto na skrzyżowanie, potem skręcić w lewo i… Nie, to też nie tak. Zobaczmy…”[9] Drapał się po głowie. „Właściwie to chyba nie wiem, gdzie jest ten kościół”. Kiedy Kingowie podziękowali mężczyźnie za poświęcony czas i odjechali, usłyszeli, jak ktoś krzyczy. Odwrócili się i zobaczyli, że to ten sam mężczyzna biegnie wzdłuż drogi za ich samochodem. Zatrzymali się i poczekali na niego. „Chciałem wam tylko powiedzieć… – wydyszał – że właśnie spotkałem mojego brata i go zapytałem… on też nie wie, gdzie jest ten kościół”.

Wielebny King doceniał zdolności swojej żony, zwłaszcza umiejętność nawiązywania emocjonalnego kontaktu z dziećmi. „Bunch miała dryg do dzieci” – mówił, używając jej przezwiska[10]. „Wychowała je z wielką miłością i szacunkiem dla ich uczuć”. Alberta i M.L. potrafili rozmawiać na błahe tematy godzinami. „Znała każde swoje dziecko tak dobrze jak siebie samą. M.L. przyszedł na świat z potrzebami, którymi tylko ona mogła się zająć i go ukoić”[11]. Przekonania M.L., jego odwaga i ambicja pochodziły od ojca, chwalił się Daddy King. Życzliwość, jak twierdził, pochodziła zaś od matki. „Nie miała nienawiści w sercu, wobec nikogo, nigdy. W przeciwieństwie do mnie. Była rodzajem człowieka, który nie nienawidził. Wspaniała osoba, wspaniała osoba”[12].

M.L. dorastał w otoczeniu, w którym mógł liczyć na wielką uwagę ze strony kobiet – swojej matki Alberty, siostry Christine, babci ze strony matki – Jennie Celeste Williams, a także młodszej siostry Jennie – Idy Worthen, która przez pewien czas mieszkała z rodziną i uwielbiała czytać dzieciom encyklopedię[13]. Przy czym dorastał w czasach, gdy od kobiet – nawet wykształconych i ambitnych, takich jak jego matka – oczekiwano ograniczenia ambicji głównie do spraw domowych.

M.L. miał szczególnie bliską relację z babcią. Jennie Williams była córką stolarza i jednym z trzynaściorga jego dzieci. Przez większość swojego życia przeciwstawiała się ortodoksji. W wieku piętnastu lat zapisała się na seminarium Spelmana. Czekała do dwudziestego szóstego roku życia, aby wyjść za mąż; cztery lata więcej, niż wynosiła średnia wieku kobiet w jej czasach. L.D. Reddick, pierwszy biograf Kinga i bliski obserwator jego rodziny, nazwał Jennie Williams „kobietą pełną zdrowia i werwy”, która „promieniowała radością”[14].

„Była nam bardzo bliska, mnie szczególnie” – stwierdził M.L.[15]

Pewnego dnia, gdy M.L. i A.D. biegali po domu, ten drugi zjechał po drewnianej poręczy schodów i zderzył się ze swoją babcią, przez co ta straciła przytomność. M.L. spanikował, sądził, że jego wygłupy spowodowały śmierć babci. Pobiegł na górę i wyskoczył przez okno, które wychodziło na schody przed domem, ponad trzy metry nad ziemią. Nie doznał poważnych obrażeń.

W niedzielę 18 maja 1941 roku Jennie Williams, przygotowując się do wykładu w kościele baptystów w Atlancie, miała zawał serca i zmarła w wieku sześćdziesięciu sześciu lat. Młodego M.L. nie było w domu, gdy jego rodzina się o tym dowiedziała. Wbrew nakazom ojca poszedł oglądać paradę Elks Lodge.

Kiedy wrócił do domu i usłyszał o śmierci babci, ponownie wyskoczył przez okno. Raz jeszcze uniknął poważnych obrażeń, ale płakał przez kilka dni i nie mógł spać w nocy. „Wierzył, że śmierć Mamy była sposobem Boga na ukaranie go za nieposłuszeństwo wobec naszego ojca” – wspominała Christine. „M.L. potrzebował kilku miesięcy, aby pogodzić się ze stratą. Po tej traumie wielu zauważyło, że wydaje się dojrzalszy”.

––––––

Wielki Kryzys uderzył w czarną społeczność Atlanty, nie ominął również Sweet Auburn. Instytucje finansowe uznały tę dzielnicę za ryzykowną i ograniczyły znaczną część kapitału, który mógłby wpłynąć na poprawę jej sytuacji. Morris Brown College opuściło okolicę, a wraz z nim wielu profesjonalistów. W 1939 roku tylko 13 procent domów na przecznicy Kingów było zamieszkanych przez właścicieli, a 67 procent „wymagało poważnych napraw lub nie nadawało się do użytku”, jak wynika z rządowego badania[16]. Rodziny, które miały taką możliwość, przenosiły się gdzie indziej. Choć wiele z nich wracało na niedzielne nabożeństwa, to dzielnica nigdy nie była już taka sama.

Wielebny King zdobywał coraz większą sławę i prestiż, nawet gdy okolica podupadała. Krótko po śmierci Jennie Williams przeniósł swoją rodzinę do żółtoceglanego domu, który znajdował się przy ulicy Boulevard, wciąż niedaleko kościoła. Wielebny King w końcu nabył obiecany Bunch dom z cegły. Przeprowadzka nastąpiła po zakończeniu remontu kościoła baptystów Ebenezer, w którym wstawiono ławki z oparciami. W 1941 roku kościół liczył ponad dwa i pół tysiąca członków, stając się potężną siłą w czarnej społeczności Atlanty, a wielebny King był postacią wpływową i podziwianą w całym mieście. W spisie powszechnym z 1940 roku zgłosił roczne zarobki w wysokości 2500 dolarów (około 47 500 w przeliczeniu na dzisiejszą wartość dolara).

W nowym domu przy Boulevard pracowała gosposia, Georgi Lewis, zatrudniona jeszcze przez poprzednich właścicieli. Kingowie postanowili ją zatrzymać, być może dlatego, że była członkiem kościoła Ebenezer. Dzieci w okolicy znały gosposię jako ponurą i nieprzyjazną. „Nie dotykajcie tego ciasta” – mówiła im, gdy wchodzili do jej kuchni. „Trzymajcie ręce przy sobie”. W obecności nowych pracodawców stawała się jednak pogodniejsza. Kingowie traktowali ją jak członka rodziny, a ona była dumna, że odgrywa ważną rolę w opiece nad dziećmi swojego pastora. M.L., Christine i A.D. jedli na śniadanie ser, jajka i bekon[17]. Po powrocie ze szkoły obchodzili dom i wchodzili od tyłu, przez kuchnię, gdzie Matka Lewis, jak ją nazywali, czekała na nich z ulubionymi przekąskami: białym chlebem posmarowanym masłem i posypanym cukrem. „Zjedzcie trochę ciasta” – mówiła, gdy dzieci przyprowadzały swoich znajomych[18].

––––––

W 1940 roku Franklin D. Roosevelt dokonał nie lada wyczynu, wygrywając trzecią kadencję jako prezydent. Czarni wyborcy coraz częściej popierali Roosevelta i Partię Demokratyczną, pomimo jej akceptacji dla segregacji rasowej. Polityka gospodarcza Roosevelta dawała nadzieję ubogim czarnym rodzinom, a jego nominaci do Sądu Najwyższego okazywali się otwarci na wiele strategii prawnych NAACP. W styczniu 1941 roku, podczas corocznego przemówienia do Kongresu, Roosevelt argumentował za bardziej konkretnym wsparciem wojennych sojuszników Ameryki, mówiąc, że walka nie toczy się o obronę Europy, ale czterech wolności, do których każdy człowiek ma prawo: wolności słowa, wolności wyznania, wolności od niedostatku i wolności od strachu. Aktywiści wskazywali, że wielu czarnych ludzi było nagminnie pozbawianych tych wolności w Stanach Zjednoczonych.

Wielebny King walczył o zmiany społeczne, ale równocześnie nakłaniał swoich wyznawców do cierpliwości. Miał posłuch u białych polityków z Atlanty i nie chciał go stracić, nawet gdy był niemiło traktowany. Na przykład kiedy King i inni członkowie Komitetu ds. Czarnych Policjantów NAACP spotkali się z burmistrzem Hartsfieldem, aby przekonać miasto do zatrudnienia czarnych policjantów, burmistrz odpowiedział: „Kolorowi policjanci pojawią się w Atlancie równie szybko jak kolorowi diakoni w białym Pierwszym Kościele Baptystycznym”[19]. King nadal popierał Hartsfielda[20]. W 1941 roku, kiedy przewodniczył spotkaniu wspólnego komitetu, jak to określiła gazeta „The Atlanta Constitution”, „białych i kolorowych” rad kościelnych, również przyjął pojednawczy ton w swoich wstępnych uwagach: „Warunki rasowe […] nigdy nie zostaną właściwie uregulowane, dopóki nie zostaną nawiązane bardziej przyjazne kontakty między duchownymi obu ras”[21].

Inni byli jednak wściekli, zdeterminowani i gotowi do działania. W latach trzydziestych XX wieku w różnych miejscach Stanów Zjednoczonych dochodziło do sporadycznych strajków okupacyjnych, inspirowanych częściowo przez organizatorów związkowych, którzy przejmowali fabryki, aby walczyć o lepsze warunki pracy. Komunistyczni działacze z USA podjęli walkę o sprawiedliwość rasową, do której dołączyły związki zawodowe. W styczniu 1941 roku, jeszcze przed przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej, A. Philip Randolph z Brotherhood of Sleeping Car Porters wezwał do marszu na Waszyngton, aby domagać się prawa czarnych ludzi „do pracy i walki za nasz kraj”. Po serii negocjacji Roosevelt podpisał rozporządzenie wykonawcze 8802, które zabraniało dyskryminacji rasowej w przemyśle obronnym, a Randolph zgodził się odwołać marsz. Inne protesty nadal jednak trwały i często spotykały się z brutalnymi reakcjami. W odpowiedzi na wiece, okupacje oraz bojkoty Roosevelt obiecywał rozwiązanie jednego z największych problemów protestujących: mężczyźni i kobiety, w tym czarni żołnierze, rutynowo byli pozbawiani prawa głosu poprzez nakładanie podatków wyborczych, stosowanie testów umiejętności czy inne podobne ograniczenia. W 1940 roku mniej niż trzy procent czarnych osób na Południu było zarejestrowanych do głosowania, a tamtejsi politycy blokowali próby rozszerzenia praw wyborczych.

W tym samym czasie FBI pod kierownictwem J. Edgara Hoovera prowadziło obserwację setek czarnych aktywistów, pisarzy, artystów, prawników i organizacji. Dochodzenie FBI zaowocowało tajnym raportem na temat warunków rasowych w Stanach Zjednoczonych, o kryptonimie RACON, który ostrzegał, że czarni ludzie i ich organizacje są zaangażowani w działania mogące podważyć amerykańskie interesy. Według oceny FBI te działania wcale nie wynikały z chęci odpowiedzi na stulecia niesprawiedliwości; były raczej wynikiem agitacji Partii Komunistycznej, która dążyła do zniszczenia Stanów Zjednoczonych przez podsycanie konfliktów rasowych.

Podczas II wojny światowej czarne gazety zwracały uwagę na rażącą hipokryzję: czarni Amerykanie przyczyniali się do obrony demokracji za granicą, ale odmawiano im demokracji w ich własnym kraju. Trzeciego stycznia 1942 roku „The Pittsburgh Courier” opublikował historię Dorisa „Dorie” Millera, czarnego marynarza, który uratował współtowarzyszy na pokładzie USS West Virginia podczas ataku na Pearl Harbor, a następnie strzelał do japońskich samolotów z karabinu maszynowego kal. 50. Po tym, jak marynarka odmówiła oficjalnego uhonorowania Millera, „Courier” rozpoczął kampanię pod nazwą „Podwójne V” – pierwsze V miało oznaczać zwycięstwo [angielskie victory] nad wrogami Ameryki, drugie nad wrogami sprawiedliwości wewnątrz Stanów Zjednoczonych. W całym kraju w oknach sklepów należących do czarnych właścicieli pojawiały się plakaty i tablice z podwójnym V.

Kilka miesięcy później utalentowany czarny tenor Roland Hayes został uwięziony w Rome w stanie Georgia, 110 kilometrów od Atlanty, gdy sprzedawca w sklepie obuwniczym poprosił jego żonę, by przeszła z miejsca przy oknie do tylnej części sklepu. Hayes poskarżył się, że on i żona nie zrobili nic złego, a w reakcji na to – mówił potem – policjant „uderzył mnie mocno w szczękę”[22]. Następnie został zakuty w kajdanki i aresztowany. Dwa tygodnie potem wielebny King odniósł się podczas jednego ze swoich kazań do ataku na Hayesa. Być może, gdyby pobito więcej znanych czarnych mężczyzn i kobiet, powiedział King, świat zwróciłby wreszcie uwagę na ich trudną sytuację[23].

Wojna okazała się silnikiem napędowym gospodarki, ale uzyskany dobrobyt nie został podzielony równo. Po zakończeniu walk segregacja nadal funkcjonowała, praca czarnych była często źle płatna, a ich edukacja – zaniedbana. Kiedy czarni żołnierze wrócili z wojny, musieli zmagać się z prawami segregacyjnymi i mieszkalnictwem drugiej kategorii. Nadal dochodziło do linczów. Sam widok czarnego mężczyzny w mundurze prowadził czasem do przemocy. Czarni weterani byli zachęcani do skorzystania z korzyści przysługujących im na mocy ustawy GI Bill, ale wiele banków nie wpuszczało ich nawet do holu, a co dopiero mówić o udzielaniu pożyczek. Dużo uczelni nie chciało rozważać podań tych weteranów. Czarne rodziny nadal migrowały z Południa na Północ, ale wiele dzielnic pozostawało dla nich niedostępnych. W tym samym czasie białe rodziny miejskie przenosiły się na przedmieścia i tworzyły wzorce mieszkaniowe, które na pokolenia podważyły wysiłki zmierzające w stronę integracji szkolnej.

––––––

W szkole podstawowej Yonge Street M.L. King miał styczność z większą liczbą aktywistów społecznych, w tym z dyrektorką Corą B. Finley, która zrobiła licencjat w Spelman College oraz magisterium na Atlanta University. Była też założycielką pierwszego w kraju Negro Parent-Teachers Association [Stowarzyszenia Czarnych Rodziców i Nauczycieli][24].

Od jesieni 1936 roku M.L. zaczął uczęszczać do szkoły podstawowej Davida T. Howarda, gdzie od czasu do czasu przemawiali działacze NAACP[25]. Po szóstej klasie zapisał się do szkoły średniej przy Atlanta University, prywatnej placówki dla Afroamerykanów ze zintegrowanym gronem nauczycielskim. Dojeżdżał do niej codziennie autobusem. Gdy szkoła musiała się zamknąć ze względu na cięcia budżetowe, M.L. powrócił na publiczną ścieżkę edukacyjną, do jedynego publicznego liceum dla czarnych uczniów w mieście – Bookera T. Washingtona. Zamknięcie jego poprzedniej szkoły zmusiło go do pominięcia jednej klasy, przez co stał się trzynastoletnim uczniem w dziesiątej klasie.

M.L. uczył się dobrze, ale przeskakiwanie klas miało swoje wady. Radził sobie nieźle z matematyką, lecz z gramatyką i pisaniem było już gorzej. Siostra próbowała mu pomóc nadrobić zaległości; w tych latach M.L. miał z nią bliższe relacje niż z bratem. Buntowniczy A.D. często wdawał się w bójki, robił psikusy i nie bał się gniewu ojca. M.L. i Christine bardziej przykładali się do nauki[26]. Rywalizowali ze sobą, kto lepiej opanuje wyszukane słownictwo – słowa „w rodzaju konkatenacja”, jak wspominała Christine[27]. Gdy rodzice wysłali A.D. do szkoły z internatem w Karolinie Północnej, M.L. i Christine jeszcze bardziej się zbliżyli. Martin towarzyszył siostrze na tańcach i chodził z nią na podwójne randki. Na przyjęciach M.L., nieproszony, wcielał się w rolę opiekuna, interweniował, gdy zauważał, że jakiś chłopiec tańczy z dziewczyną zbyt blisko[28].

Stawał się coraz bardziej buntowniczy i – podobnie jak wielu młodych mężczyzn – skierował ten bunt w pierwszej kolejności przeciwko ojcu, mówiąc mu, że nie ma zamiaru zostawać pastorem. Na jednej z niedzielnych lekcji wstrząsnął swoją klasą, ogłaszając, że nie wierzy w fizyczne zmartwychwstanie Jezusa[29]. Jego najwcześniejszym celem zawodowym było zostanie strażakiem. Później powiedział swoim rodzicom, że może zostać lekarzem lub prawnikiem – kimś „bardziej szanowanym intelektualnie” niż kaznodzieja[30]. Odrzucało go rozemocjonowanie czarnego Kościoła, „ten cały krzyk i tupanie”, jak mówił. „Nie rozumiałem tego i mnie to zawstydzało”[31].

––––––

W wieku piętnastu lat M.L. wziął udział w ogólnokrajowym konkursie przemówień publicznych dla czarnych uczniów szkół średnich, sponsorowanym przez Elks Clubs. Siedemnastego kwietnia 1944 roku przemierzył autobusem ponad 220 kilometrów do Dublinu w stanie Georgia w towarzystwie jednej ze swoich nauczycielek, Sarah Grace Bradley, i innego ucznia.

Wychowanie w środowisku kościelnym dobrze go przygotowało do popisów oratorskich. Dorastał, słuchając pastorów baptystycznych. Nie bał się występować na scenie i przemawiać do tłumu, częściowo dzięki wielu godzinom ćwiczeń jako solista w chórze swojej matki.

„Pierwsi Murzyni zostali sprowadzeni do Ameryki w 1620 roku, gdy Anglia zalegalizowała niewolnictwo zarówno u siebie, jak i w koloniach oraz Ameryce” – powiedział na otwarcie przemówienia. „Instytucja ta rosła i kwitła […] na czarnych barkach. Zbudowano imperium Króla Bawełny, a Południe mogło stworzyć warunki do życia i gościnności niespotykane nigdzie indziej”.

Zacytował obietnicę Proklamacji emancypacji z zawartym tam przyrzeczeniem wolności, po czym przeszedł do omówienia stosunków rasowych. „Czarna Ameryka nadal nosi kajdany” – powiedział. „Najszlachetniejszy Murzyn znajduje się na łasce najpodlejszego białego człowieka”. Zakończył przemówienie z pasją dorównującą animuszem kazaniom jego ojca; zawarł w nim elementy, które z czasem stały się jego znakami rozpoznawczymi: metaforyczność, ton moralnego autorytetu, język konkretu i optymistyczne przesłanie zmiany jako puentę. Było to wystąpienie, które w pewien sposób stanowiło szkic Mam marzenie, najbardziej znanej przemowy, jaką kiedykolwiek wygłosił, gdyż w jego trakcie cytował Deklarację niepodległości, Proklamację emancypacji i Biblię, aby potępić segregację. „Moje serce – mówił na zakończenie – bije z nową nadzieją, że ludzie inspirowani przykładem Lincolna, przesiąknięci duchem Chrystusa zburzą ostatnią barierę ku doskonałej wolności. A ja, razem z moim bratem o najciemniejszym odcieniu skóry, niosącym w sobie całe moje dziedzictwo i trzymającym głowę wyprostowaną, stanę przed Saksończykiem jako Murzyn i zarazem człowiek!”[32]

Lata później King chwalił się, że wygrał konkurs, w rzeczywistości jednak nie był ani zwycięzcą, ani jednym z dwóch laureatów[33]. Sędziowie przyznali pierwszą nagrodę Euris Smith, córce konduktora z Savannah[34]. Jeśli King czuł się rozczarowany, nigdy tego nie powiedział.

Był jeszcze jeden powód, dla którego M.L. mógł nie chcieć skarżyć się na wyniki: skopiował znaczną część swojego wystąpienia, w tym większość końcowego akapitu, z przemówienia Henry’ego F. Colemana pt. Filozofia problemu rasowego (z perspektywy Murzyna). Coleman, syn byłych niewolników[35] i student czwartego roku Cornell College w stanie Iowa, wygrał ogólnostanowy międzyuczelniany konkurs oratorski w 1910 roku[36]. Jego przemówienie zostało opublikowane ponownie w książce z 1928 roku zatytułowanej Pięćdziesiąt przemówień, które wygrały konkursy oratorskie[37]. Być może znajdowała się ona w bibliotece szkolnej Kinga lub została mu polecona przez jakiegoś nauczyciela.

Podczas długiej podróży powrotnej autobus był początkowo na tyle pusty, że czarni pasażerowie mogli siadać, gdzie chcieli. Kiedy jednak zatrzymali się w Macon, około 130 kilometrów od Atlanty, biały kierowca kazał Kingowi i jego koledze z klasy ustąpić miejsca białym pasażerom. „Uznał, że nie przemieściliśmy się wystarczająco szybko” – wspominał M.L. Kierowca zaczął przeklinać, nazywając ich „czarnuchami” i „czarnymi skurwysynami”.

Przez kolejne 130 kilometrów M.L. stał.

„Ta noc wryła mi się w pamięć” – powiedział. „Nigdy nie byłem równie wściekły”.

Optymizm z zakończenia jego przemowy został roztrzaskany na strzępy.

„Nagle zdałem sobie sprawę, że nie mam znaczenia, jestem nikim”[38].

1 Naomi Ruth Barber King, A.D. and M.L. King: Two Brothers Who Dared to Dream, Bloomington, Ind. 2014, s. 3.

2 Coretta Scott King, wywiad z Charlotte Mayerson, 16 lipca 1968, zapis audio, Smathers Library, University of Florida, Gainesville.

3 Donald Hugh Smith, Martin Luther King Jr.: Rhetorician of Revolt (praca doktorska, University of Wisconsin 1964).

4 Tamże.

5 June Dobbs Butts, wywiad z autorem, 27 listopada 2018.

6 Martin Luther King Sr., Daddy King: An Autobiography, z Claytonem Rileyem, New York 1980, s. 131.

7 Christine King Farris, Through It All: Reflections on My Life, My Family, and My Faith, New York 2009, s. 27.

8 Alveda King, wywiad z autorem, 10 maja 2022.

9 Cyt. za: Coretta Scott King, My Life with Martin Luther King, Jr., New York 1993, s. 77.

10 Martin Luther King Sr., Daddy King…, s. 130.

11 Tamże, s. 131.

12 Martin Luther King Sr., wywiad z Johnem Craigiem Flournoyem, 30 lipca 1983, w: John Craig Flournoy, Young Martin: The First Nineteen Years in the Life of Martin Luther King Jr. (praca magisterska, Southern Methodist University 1986).

13 Tamże.

14 L.D. Reddick, Crusader Without Violence: A Biography of Martin Luther King, Jr., New York 1959, s. 51.

15 Tamże.

16 Joseph K. Oppermann, Three Double-Shotgun Houses: 493ABC Auburn Avenue, Martin Luther King, Jr. National Historic Site, Atlanta 2017, www.npshistory.com/publications/malu/hsr-double-shotgun-houses.pdf.

17 Christine King Farris, wywiad z Julieanną L. Richardson, 11 lipca 2010, The HistoryMakers Digital Archive.

18 June Dobbs Butts, wywiad z autorem.

19 Gary Pomerantz, Where Peachtree Meets Sweet Auburn: A Saga of Race and Family, New York 1997, s. 147.

20 Dobbs, King Debate Issues at Mass Meet, „Atlanta Daily World”, 8 maja 1953.

21 Jessie O. Thomas, Urban League Bulletin, „Atlanta Constitution”, 4 maja 1941.

22 Beaten in Georgia, Says Roland Hayes, „New York Times”, 17 lipca 1942.

23 I.P. Reynolds, King Deplores Injustices in Sunday Sermon, „Atlanta Daily World”, 3 sierpnia 1942.

24 Educational, Civic Leader to Be Interred at 3 Today, „Atlanta Daily World”, 25 listopada 1953.

25 BTWHS Students Heard by DTH Graduates, „Atlanta Daily World”, 3 czerwca 1937.

26 Farris, Through It All…, s. 22–23.

27 Carolyn Marvin, Church Remembers King, „Atlanta Constitution”, 4 kwietnia 1970.

28 Ted Poston, He Never Liked to Fight!, „Baltimore Afro-American”, 15 czerwca 1957.

29 Attack on the Conscience, „Time”, 18 lutego 1957.

30 Tamże.

31 William Peters, Our Weapon Is Love, „Redbook”, sierpień 1956.

32 Mowa Kinga została opublikowana w: Booker T. Washington High School’s yearbook, „The Cornellian”, maj 1944.

33 Martin Luther King Jr., wywiad z Alexem Haleyem, nieredagowany transkrypt wywiadu dla „Playboya”, Duke University, 23 października 1964.

34 Savannah Girl Is Winner of Elks Oratorical Meet, „Atlanta Daily World”, 22 kwietnia 1944.

35 „The Cornellian”, 14 marca 1910.

36 „Cedar Rapids Gazette”, 5 marca 1910.

37 Winston H. Ashley, Fifty Orations That Have Won Prizes in Speaking Contests, Including the Orations That Have Won Prizes in the Interstate Oratorical Association and Other Intercollegiate Prize Speaking Contests, New York 1928, s. 158–166.

38 King Jr., wywiad z Haleyem.

Rozdział 5

PODNIESIONA KURTYNA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

„POCZUCIE ODPOWIEDZIALNOŚCI”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7

SEMINARZYSTA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

„SZALEŃCZO, SZALEŃCZO ZAKOCHANI”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9

DOPASOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10

DYNAMICZNA SIŁA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11

PLAGIAT I POEZJA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12

ARMIA GIDEONA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13

PRZYSPIESZENIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14

„MOJA DUSZA JEST WOLNA”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15

„NIE JESTEŚMY JUŻ KRÓLIKAMI”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16

OSTRZEŻENIE

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ II

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17

MOJŻESZ ALABAMY

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 18

„CIESZĘ SIĘ, ŻE NIE KICHNĄŁEŚ”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 19

PIELGRZYMKA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 20

WYJAZD Z MONTGOMERY

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 21

„KENNEDY NA RATUNEK!”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 22

NOWA PROKLAMACJA EMANCYPACJI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 23

POKUSA I NADZÓR

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 24

„PO PROSTU MAJĄ TO W SOBIE”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 25

WIĘZIENIE W BIRMINGHAM

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ III

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 26

MARZENIE, CZĘŚĆ PIERWSZA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 27

MARZENIE, CZĘŚĆ DRUGA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 28

„NAJBARDZIEJ NIEBEZPIECZNY MURZYN”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 29

CZŁOWIEK ROKU

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 30

PROBLEM Z PRZESTRZEGANIEM PRAWA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 31

NAGRODA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 32

DYREKTOR

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 33

NOWE POCZUCIE „BYCIA SOBĄ”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 34

ŁOM

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 35

SELMA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 36

„PRAWDZIWY SENS MOJEJ PRACY”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 37

„WYJĄTKOWA CHWILA”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 38

OGIEŃ

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 39

STRZEŻ SIĘ DNIA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 40

CHICAGO

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 41

CZARNA SIŁA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 42

„MAM NADZIEJĘ, ŻE KING TO ROZUMIE”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 43

„TRUDNY CZAS DLA MNIE”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 44

REWOLUCJA WARTOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 45

PROSIMY, PRZYBĄDŹ DO MEMPHIS

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania: miłująca społeczność

Dostępne w wersji pełnej

Indeks

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału
King. A Life
Copyright © 2023 by Jonathan Eig
All rights reserved.

Projekt okładki
Michał Pawłowski

Fotografia na okładce: Paul Schutzer / The LIFE Picture Collection / Shutterstock

Opieka redakcyjna
Karolina Pawlik
Bartłomiej Nawrocki

Opieka promocyjna
Agnieszka Madeja

Korekta
Marta Stochmialek
Katarzyna Onderka

Indeks
Tomasz Babnis

© Copyright for the translation by Tomasz Markiewka
Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-9014-3

Znak Horyzont
www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik przygotował Woblink

woblink.com