Tytuł oryginału: Pulling Your Own Strings

Przekład: Marian J. Waszkiewicz

Redakcja: Anna Napiórkowska

Korekta: Bogusława Jędrasik, Jolanta Ogonowska

Skład i łamanie: Dorota Borkowska

Opracowanie e-wydania: Karolina Kaiser,

Projekt okładki: Joanna Wasilewska

Copyright © 1978 by Wayne W Dyer

All rights reserved

Copyright © 1997, 2004, 2008, 2012, 2024 for the Polish Translation by Marian Waszkiewicz

Copyright © 2024 for the Polish edition by Wamex - Marian Waszkiewicz

Wszelkie prawa zastrzeżone. Książka ta nie może być reprodukowana w jakiejkolwiek formie – w części lub w całości – bez pisemnej zgody wydawnictwa Wamex – Marian Waszkiewicz.

Wydano w koedycji z MT Biznes sp. z o.o.

Wydanie V

Warszawa 2026

Wamex - Marian Waszkiewicz

www.wamex.se

info@wamex.se

MT Biznes Sp. z o.o.

mtbiznes.pl

handlowy@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-8231-852-4 (epub)

ISBN 978-83-8231-853-1 (mobi)

Dla Susan Elizabeth Dyer

Przy Tobie mogę myśleć na głos.

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Dedykacja

5. Spis treści

6. Od tłumacza i współwydawcy

7. Wprowadzenie. Wiktymizacja i metody jej zwalczania

8. Motto

9. 1. Twoja deklaracja niepodległości

1. Co to znaczy być ofiarą manipulacji

2. Co to znaczy być wolnym

3. Jak wyzbyć się reakcji ofiary

4. Ocena sytuacji życiowej

5. Oczekiwania osoby wolnej i niezależnej

6. Niektórzy typowi manipulatorzy

7. Na zakończenie

10. 2. Działanie z pozycji siły

1. Nowe spojrzenie na siłę

2. Lęk: coś, co kryje się w tobie

3. Doświadczenie jako sposób na przezwyciężenie lęku

4. Odwaga: nieodzowna cecha osób niezależnych

5. „Korzyści”, jakie przynosi działanie z pozycji osoby słabej

6. Nie stawiaj nikogo wyżej od siebie

7. Ludziom imponuje siła!

8. Przykłady dialogów i strategii pomagających działać z pozycji siły

9. Uwagi końcowe

11. 3. Unikanie obsesyjnego rozmyślania o sprawach minionych lub takich, których nie da się zmienić

1. Kilka spraw, których nie możesz zmienić

2. Jak i dlaczego działa pułapka „powinieneś był”

3. Inne typowe sposoby koncentrowania się na przeszłości

4. Autodestrukcyjny efekt ciągłego powracania do przeszłości

5. Kilka strategii, które pomogą ci przestać rozpamiętywać przeszłość

6. Podsumowanie

12. 4. Jak unikać niebezpiecznych porównań

1. Test składający się z dziesięciu pytań

2. Jesteś jedyny na świecie

3. Pojęcie egzystencjalnej samotności

4. Destrukcyjny wpływ porównań

5. Coś jeszcze gorszego: pozwalasz, aby porównywano cię z innymi

6. Inne typowe pułapki porównań

7. Kilka strategii zwalczania wiktymizacji przez porównania

8. Uwagi końcowe

13. 5. Jak opanować umiejętność spokojnego i skutecznego działania

1. Test składający się z dwunastu pytań

2. Jak działać spokojnie i skutecznie

3. Kilka słów na temat prawa do prywatności

4. Nie oczekuj zrozumienia w każdej sytuacji

5. Wzruszanie ramionami to cenna umiejętność

6. Obrażanie się to zachowanie typowe dla ofiar

7. Obsesyjne analizowanie swojego związku

8. Kłótnia – zachowanie niewarte obrony

9. Kłamstwo nie zawsze jest niemoralne

10. Absurdalność potrzeby potwierdzania własnej wartości

11. O potrzebie wykazywania się przed krewnymi i przyjaciółmi

12. Ludzie, którzy oczekują, że będziesz im współczuł z powodu ich smutku

13. Wypowiedzi, które robią z ciebie ofiarę

14. Strategie zwalczania gry opartej na stosowaniu „nie rozumiem” i sposoby osiągania spokojnej skuteczności

15. Na zakończenie

14. 6. Naucz innych, jak chcesz być traktowany

1. Uczenie innych

2. Cios karate

3. Uczysz ludzi zachowaniem, a nie słowami

4. Czego oczekujesz od pijaka

5. Jak być skutecznie asertywnym

6. Kilka typów ludzi, którym pozwalasz, aby traktowali cię jak ofiarę

7. Kilka przykładów z historii

8. Strategie uczenia innych, jak chcesz być traktowany

9. Na zakończenie

15. 7. Nigdy nie przedkładaj lojalności wobec instytucji lub rzeczy materialnych ponad lojalność wobec samego siebie

1. Test składający się z dwunastu pytań

2. Nadużycie lojalności

3. Współzawodnictwo kontra współpraca

4. Skutki nadmiernego współzawodnictwa

5. Historia ambitnego dyrektora

6. Ludzie są ważniejsi od rzeczy

7. Wygrywanie i przegrywanie

8. Charakterystyka ofiar, których lojalność wobec rzeczy i instytucji jest większa niż lojalność wobec siebie samych

9. Jak funkcjonują przedsiębiorstwa

10. Kilka typowych sytuacji, gdy stajesz się ofiarą instytucji

11. Strategie zwalczania wiktymizacji instytucjonalnej

12. Uwagi końcowe

16. 8. Jak odróżnić poglądy od prawdy

1. Poglądy a rzeczywistość

2. Jak nie stać się ofiarą rzeczywistości

3. Poglądy, które działają przeciwko tobie

4. Lista rzeczy, które nie istnieją w rzeczywistości

5. Spokój wewnętrzny jako sposób na utrzymywanie dystansu wobec rzeczywistości

6. Istnienie jako przeciwieństwo myślenia o istnieniu

7. Kilka technik eliminowania poglądów, którymi sam sobie szkodzisz

8. Konkluzja

17. 9. Jak być kreatywnie aktywnym w każdej sytuacji

1. Pojęcie kreatywnej aktywności

2. Jak polubić miejsce, w którym przebywasz

3. Życie to nieustanne doświadczanie czegoś nowego

4. Zwalczanie przeciwności

5. Jest wiele sposobów…

6. Znaczenie wytrwałości

7. Działanie a bezczynność

8. Argumenty ludzi, którzy nie są kreatywni

9. Kilka przykładów kreatywnego działania

10. Podsumowanie

18. 10. Zwycięzca czy przegrany? Sprawdź, czy jesteś ofiarą

1. Czy jesteś ofiarą

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Dedykacja

5. Spis treści

6. Przedmowa

7. Wprowadzenie

8. Motto

9. Rozdział 1

10. Przypisy

Od tłumacza i współwydawcy

Pokochaj siebie, koncentrowało się głównie na sposobach pozby- cia się wad i zahamowań nabytych w toku wychowania i kształ- cenia, odrzucenia błędnych schematów myślowych i wypraco- wania zdrowej, silnej i pełnej osobowości.

Kieruj swoim życiem mówi przede wszystkim o tym, jak osiągać niezależność i zwalczać manipulację, której jesteśmy poddawani zarówno ze strony osób bliskich, jak i obcych oraz wszelkiego rodzaju instytucji i urzędów. Niektóre rady Dyera dotyczące obrony przed manipulacją są wręcz fenomenalne i pokazują, że problemy tego rodzaju mają uniwersalny charakter.

Wśród zalewu poradników obie pozycje Dyera przez wszystkie te lata cieszyły się ogromną popularnością i odnosiły sukcesy wydawnicze. Pomimo upływu lat nie straciły na popularności – a może nawet są dzisiaj bardziej potrzebne niż kiedykolwiek. W morzu chaosu technologicznego, który opanował świat, są solidnymi wyspami zdrowego rozsądku i dają proste odpowie- dzi na coraz częściej zadawane pytanie „Jak żyć?”.

Reakcje polskich czytelników świadczą o tym, że książka Kieruj swoim życiem pomogła im w osiągnięciu sukcesów i wypraco- waniu pozytywnych schematów myślowych. Nowe, poprawio- ne wydanie tej książki powinno stanowić pomoc dla kolejnych pokoleń.

Marian J. Waszkiewicz

Göteborg, styczeń 2026

Wprowadzenie

Wiktymizacja i metody jej zwalczania

Mały chłopiec wrócił ze szkoły do domu i zapytał matkę: „Mamo, co to znaczy »czarna owca«?”.

Matka zdziwiła się i zaczęła dociekać, dlaczego synek o to pyta.

Tomek odpowiedział: „Słyszałem, jak mój wychowawca w rozmowie z dyrektorem szkoły powiedział, że jestem „czarną owcą” naszej klasy.

Matka zadzwoniła do szkoły, aby wyjaśnić sprawę. Dyrektor się roześmiał. „Nie, nie. Wychowawca Tomka powiedział mi tylko, że Tomek jest niespokojnym duchem.

Ta książka została napisana dla ludzi, którzy chcą w pełni kontrolować swoje życie, to znaczy dla tych, którzy potrafią być niezależni i nie boją się etykietki „czarna owca”, a także dla tych, którzy nie chcą się podporządkować innym.

Żeby być niezależnym, musisz choć trochę upodobnić się do buntownika. Musisz umieć walczyć o swoje prawa. Zapewne będziesz niespokojnym duchem dla tych, którzy są mocno zainteresowani kontrolowaniem twojego zachowania, ale jeśli naprawdę zależy ci na wolności, to odkryjesz, że bycie sobą i niepozwalanie na to, by inni myśleli za ciebie, jest wspaniałym doświadczeniem, które pozwoli ci odnaleźć szczęście.

Nie musisz walczyć zawsze i ze wszystkimi. Wystarczy, że swoim zachowaniem powiesz otoczeniu: „Mam zamiar być sobą i nie ulegnę nikomu, kto będzie próbował mi w tym przeszkodzić”.

Znana piosenka oddaje prawdę w prosty sposób:

Życie jest jak na nitce balonik,

A ja go trzymam w swojej dłoni,

I prędzej zniosę srogie męki,

Niźli wypuszczę go ze swej ręki.[1]

Chwyć nitkę swojego życia mocno i nie wypuszczaj z dłoni ani na chwilę. Bądź jak bohater tej piosenki. Uświadom sobie, że twoje życie jest czymś najważniejszym. Jak to zrobić? W tej książce znajdziesz wskazówki, jak poruszać się po świecie z poczuciem nieskrępowania i wewnętrznej wolności.

Wielu ludziom bardzo odpowiada to, że są kontrolowani przez innych. Jeżeli ty do nich należysz, to ta książka nie jest dla ciebie. Moja książka to podręcznik mówiący o tym, jak zmienić własne życie. Zawiera na pewno sporo bardzo kontrowersyjnych i prowokacyjnych poglądów.

Wielu uzna te poglądy za podejrzane i oskarży mnie o zachęcanie czytelników do pogardzania autorytetami. Nie będę ukrywać, że uważam, iż często trzeba być asertywnym, a nawet w pewnym sensie bezczelnym, aby uniknąć wiktymizacji.

Wolność oznacza czasem niezgodę na podporządkowanie i brak rozsądku w relacjach z ludźmi, którzy chcieliby tobą manipulować. Inne zachowanie oznaczałoby uleganie wiktymizacji.

Jeśli odważysz się podjąć ryzyko bycia wolnym, będziesz mógł samodzielnie podejmować decyzje dotyczące każdego obszaru swego życia.

Najważniejsze jest prawo jednostki do samostanowienia, do swobodnego wyboru sposobu życia, pod warunkiem, że nie narusza to takich samych praw innych ludzi. Każda osoba lub instytucja próbująca ingerować w twoje życie powinna być postrzegana jako element wiktymizacji.

Życie każdego człowieka jest niepowtarzalne. Nikt inny nie może żyć twoim życiem, czuć tego, co ty czujesz, przeżywać świata w taki sposób, w jaki ty go przeżywasz. Masz tylko jedno życie i jest ono zbyt cenne, aby pozwolić innym, by cię wykorzystywali. Nie ulega chyba wątpliwości, że to ty powinieneś decydować o swoim postępowaniu i sposobie życia. Celem życia jest osiąganie radości i zadowolenia, a nie ból i nieszczęście, jakie niesie ze sobą wiktymizacja. Moim celem jest udzielenie pomocy każdemu czytelnikowi w osiągnięciu pełnej wolności.

W gruncie rzeczy każdy z nas jest w jakimś stopniu manipulowany przez innych i nikomu nie sprawia to przyjemności. Nie warto się na to godzić, a już na pewno nie należy tego usprawiedliwiać. Większość ludzi wie aż za dobrze, jak czuje się człowiek oszukany, zmanipulowany, zmuszony do zachowań i poglądów niezgodnych z własnymi przekonaniami. Problem wiktymizacji przybrał takie rozmiary, że większość gazet w USA zaczęła prowadzić porady dla jej ofiar. „Psycholog odpowiada”, „Gorąca linia”, „Jak się bronić” i tym podobne rubryki mają na celu zwalczanie między innymi biurokracji, która w dużym stopniu przyczynia się do wiktymizacji obywateli. Lokalne stacje telewizyjne przedstawiają te problemy, przez co doradcy konsumentów i rzecznicy praw obywatelskich mają duże pole do popisu. Rząd powołał agencje ochrony konsumenta, a w wielu stanach prowadzone są specjalne agencje do zwalczania szczególnie rozpowszechnionych form wiktymizacji.

Chociaż działania te są godne pochwały i mają dużą wartość, to jednak dotykają tylko wierzchołka góry lodowej i są mało skuteczne, ponieważ kładą nacisk na obwinianie tych, którzy stosują wiktymizację, lub opierają się na pomocy innych osób występujących w obronie ofiary. Nie zauważa się jednej zasadniczej sprawy, a mianowicie tego, że ludzie stają się ofiarami, ponieważ dają sygnały, że nie będą stawiać oporu i sami pozwalają na nią. Gdy dochodzi do wiktymizacji, nie bronią się i nawet nie wydają się zaskoczeni.

Prawie niemożliwe jest zrobienie ofiary z osoby, która tego nie oczekuje i jest gotowa protestować przeciwko jakiejkolwiek manipulacji. Przyczyna manipulacji tkwi w tobie, a nie w osobach, które traktują cię jak marionetkę i nauczyły się pociągać za twoje sznurki. Moja książka koncentruje się na tobie. Ty sam musisz nauczyć się opierać naciskom, zamiast czekać na kogoś, kto przyjdzie ci z pomocą. Napisałem ją dla ciebie. Włączyłem do niej opisy przypadków z mojej praktyki terapeutycznej, aby dać konkretne przykłady unikania pułapek wiktymizacji, a także opisy strategii i technik, które mogą pomóc wyzwolić się z najgłębiej zakorzenionych destrukcyjnych zachowań. Zestawy pytań mają ci ułatwić ocenę stopnia ewentualnej wiktymizacji; na końcu czeka cię zestaw stu pytań, dzięki którym sprawdzisz swój stopień wyzwolenia ze statusu ofiary i osiągniętej niezależności.

Każdy rozdział jest poświęcony jednej z podstawowych zasad unikania wiktymizacji. Każdy zawiera rady pozwalające uniknąć roli ofiary i przykłady metod stosowanych przez manipulatorów, a także opisy taktyk pomocnych w osiągnięciu niezależności.

Wierzę, że lektura tej książki będzie dla ciebie pożyteczna. Nie możesz jednak oczekiwać, że książka uwolni cię od nawyków. Ty i tylko ty możesz podjąć decyzję o tym, że przestajesz być ofiarą.

Poprosiłem moją dobrą przyjaciółkę, utalentowaną poetkę, aby napisała wiersz o problemach, które poruszam w tej książce. Gayle Spanier Rawlings w wierszu Kieruj swoim życiem tak podsumowała problem, o którym piszę:

Złączeni w niewidzialny sposób

z własnymi obawami,

jesteśmy równocześnie kukiełkami

i aktorami ciągnącymi za sznurki,

ofiarami własnych oczekiwań.

Jedwabne wstążki kierują

rękami i nogami,

upadkami i wzlotami.

Tańczymy do muzyki

naszych obaw.

Ciała nasze skurczone,

jesteśmy jak dzieci

chowające się pod skałą,

za drzewem,

nie kontrolujemy życia,

które płynie obok nas.

Wyzwól się! Przejmij

kontrolę nad swoim życiem

i tańcząc w jego rytmie,

przetnij

krępujące cię więzy.

Wyciągnij ręce ku nieznanemu,

pójdź w ciemność,

otwórz się

na pocałunek wiatru,

a twoje ramiona

niech będą jak skrzydła,

na których polecisz w dal.

Słowa Gayle pokazują piękno bycia wolnym. Chciałbym, abyś umiał wybrać zdrowie oraz szczęście i wznieść się na skrzydłach wolności.

Wszelkie wydarzenia wykazują, że ludzkość bardziej

jest skłonna do cierpienia, jeśli tylko zło daje się znosić,

niż do wyzwolenia się od niego przez obalenie

starych form, do których zdążyła przywyknąć.

Deklaracja Niepodległości, 4 lipca roku 1776

1

Twoja deklaracja niepodległości

Niezależny niewolnik to puste pojęcie.

Jeśli chcesz kierować swoim życiem i nie ulegać ludziom, którzy mieliby ochotę tobą manipulować, musisz przyjrzeć się sobie uważnie i nauczyć się właściwych reakcji w sytuacjach, w których mógłbyś stać się ofiarą.

Twoja obrona przed manipulacją nie może ograniczać się do opanowania kilku zasad asertywnego zachowania i wypróbowania zdobytej wiedzy na osobach, które usiłują manipulować twoim zachowaniem lub je kontrolować. Prawdopodobnie zauważyłeś już, iż Ziemia jest planetą, na której część mieszkańców od czasu do czasu stara się przejąć kontrolę nad bliźnimi. Z biegiem lat powstało również wiele doskonale zorganizowanych instytucji, które starają się kontrolować życie jednostki. Być może jesteś jedną z ofiar zinstytucjonalizowanej manipulacji i daleko ci do zadowolenia. Na szczęście istnieją sposoby przeciwdziałania wszelkim manipulacjom (tak jak istnieje antidotum przeciw wszelkiej truciźnie) i o tym właśnie opowiada niniejsza książka.

Aby uniknąć zniewolenia, nie musisz manipulować innymi. Wystarczy, że dokładnie określisz, czego oczekujesz dla siebie podczas tej krótkiej wizyty na Ziemi, jaką jest życie. Proponuję, abyś na początek podjął decyzję, że nie będziesz się poddawać manipulacjom i przyjrzał się uważnie sytuacjom, w których stajesz się ich ofiarą.

Co to znaczy być ofiarą manipulacji

Jesteś ofiarą manipulacji, gdy nie kierujesz swoim życiem. Najważniejszym słowem jest „kierowanie”. Jeżeli nie ty kierujesz swoim życiem, ktoś inny robi to za ciebie. Manipulacja może się przejawiać na wiele różnych sposobów.

Ofiary, o których piszę w tej książce, nie mają wiele wspólnego z osobami poszkodowanymi w wyniku czynów prawnie zakazanych. Człowiek może stać się ofiarą również wtedy, gdy utraci kontrolę nad swoimi emocjami i zachowaniem lub pozwoli, by kierowały nim inne osoby albo bliżej nieuświadomione nawyki.

Zniewoleni są przede wszystkim ci ludzie, którzy żyją według norm innych ludzi. Robią rzeczy, których woleliby nie robić, lub angażują się w działania wymagające nadmiernego poświęcenia, co rodzi w nich niezadowolenie. W moim rozumieniu osoba manipulowana to taka, którą kierują czynniki zewnętrzne. Mimo że siły te są wszechobecne w naszej kulturze, nikt, kto na to nie pozwala, nie staje się ofiarą manipulacji. Niestety, ludzie sami pozwalają sobą manipulować zarówno w sprawach poważnych, jak i zwykłych, codziennych.

Główną cechą ludzi ulegających manipulacji jest słabość. Ponieważ często uważają, że nie są wystarczająco inteligentni i silni, aby kierować swoim życiem, pozwalają innym dominować. Zamiast podjąć ryzyko związane z postawieniem i zachowaniem asertywnym, powierzają kierowanie swoim życiem komuś „sprytniejszemu” i „silniejszemu”.

Jesteś ofiarą manipulacji i zniewolenia, gdy twoje życie toczy się nie tak, jak byś chciał. Jesteś również ofiarą, gdy swoim zachowaniem szkodzisz sobie, gdy czujesz się przygnębiony, nie w sosie, zraniony, pełen obaw, gdy boisz się być sobą i nie jesteś zdolny do działania zgodnie z własnymi ambicjami lub gdy odczuwasz niemoc z jakiegokolwiek innego powodu oraz gdy kierują tobą siły zewnętrzne. Osobiście uważam, że nie warto trwać w stanie takiego zniewolenia. Jeżeli zgadzasz się ze mną, zapewne zapytasz: „Jak wyrwać się z tej pułapki? Jak odzyskać wolność?”.

Co to znaczy być wolnym

Nikt nie poda ci wolności na tacy. Wolność musisz zdobyć sam. Jeżeli ktoś daje ci wolność, nie jest to wolność, lecz jałmużna, i twój dobroczyńca prędzej czy później zażąda czegoś w zamian.

Wolność oznacza możliwość swobodnego decydowania o własnych czynach. Wszystko inne jest formą zniewolenia. Jeżeli nie wolno ci samodzielnie podejmować decyzji, żyć tak, jak pragniesz, rozporządzać własnym ciałem (pod warunkiem, że nie naruszasz wolności innych osób), to nie decydujesz o sobie, a tym samym jesteś zniewolony.

Wolność nie jest uchylaniem się od odpowiedzialności za otoczenie i bliskie osoby. Wolność oznacza świadomy wybór odpowiedzialności. Nigdzie jednak nie jest powiedziane, że musisz być taki, jakim chcieliby cię widzieć inni ludzie, zwłaszcza gdy ich pragnienia są sprzeczne z twoimi. Możesz jednak być odpowiedzialny i wolny. W większości wypadków okaże się, że ludzie, którzy będą usiłowali wmówić ci, że jest to niemożliwe, i nazwą twoje pragnienie wolności egoizmem, mają możliwość znacznego oddziaływania na twoje życie i boją się utraty władzy nad tobą. Jeżeli z ich powodu poczujesz się egoistą, znaczy to, że rozbudzili w tobie poczucie winy i ponownie cię zniewolili.

Starożytny filozof Epiktet tak napisał o wolności: „Nie jest wolny ten, kto nie jest panem samego siebie”.

Przeczytaj uważnie ten cytat. Według tej definicji, jeżeli nie jesteś panem samego siebie, nie jesteś wolny. Nie musisz być potężny ani wywierać wpływu na innych, aby być wolnym. Nie jest również konieczne zastraszanie lub zmuszanie ludzi do posłuszeństwa, abyś mógł udowodnić, że jesteś silny.

Prawdziwą wolnością cieszą się ludzie, którzy mają w sobie spokój. Nie poddają się kaprysom innych, ale skutecznie, ze spokojem, kierują swoim życiem. Są wolni od narzuconych, z góry określonych zachowań, gdy występują w roli rodzica, pracownika, obywatela czy osoby dorosłej. Są wolni, niezależnie od powietrza, jakim oddychają, i miejsca, w którym się znajdują. Nie martwią się tym, co inni ludzie sądzą o ich podejściu do życia. Są ludźmi odpowiedzialnymi, ale nie dają się zniewolić egoistycznym interpretacjom pojęcia odpowiedzialności głoszonym przez inne osoby.

Wolności należy się domagać. Czytając tę książkę, zrozumiesz, że to, co początkowo wydaje się błahą manipulacją, jest w rzeczywistości próbą zawładnięcia tobą, próbą odebrania ci, choćby w nieznacznym stopniu i na krótko, wolności.

Staniesz się wolny, kiedy odkryjesz swój system wartości, którym będziesz się kierował przez całe życie.

Jeżeli twoje zachowania będą się opierały na wolności, to poczucie niezależności od okoliczności zewnętrznych stanie się twoją drugą naturą.

Prawdopodobnie najlepszym sposobem na osiągnięcie wolności jest stosowanie się do następującej zasady: „Kierując swoim życiem, ufaj całkowicie tylko sobie, nie innym ludziom”, albo słów Emersona ze szkicu Self-Reliance (O poleganiu na samym sobie): „Jedynie ty sam możesz zapewnić sobie spokój”.

Często słyszę od pacjentów tego rodzaju skargi: „Obiecała mi, że przetrwa kryzys, i nie dotrzymała słowa”, „Wiem, że nie powinienem był pozwolić mu zająć się tą sprawą, zwłaszcza że nie była dla niego ważna, a dla mnie była wszystkim”, „Znowu mnie zawiedli. Kiedy wreszcie wyciągnę z tego wnioski?”. Tak użalają się ludzie, którzy pozwolili innym w jakiś sposób manipulować sobą, a tym samym utracić swoją wolność.

Celem tych rozważań na temat wolności nie jest zasugerowanie ci, abyś zaczął się izolować od innych ludzi. Przeciwnie, ludzie niezależni potrafią cieszyć się towarzystwem innych. Są osobami towarzyskimi, pełnymi życia. Realizują się w związkach z innymi, ponieważ nie pozwalają sobą kierować. Nie uciekają się do złośliwości i kłótni, ponieważ są świadomi tego, że: „To jest moje życie, moje własne doświadczenie. Mój czas na Ziemi jest ograniczony. Nikt nie może mną zawładnąć. Muszę być ostrożny, aby nie odebrano mi prawa bycia sobą. Jeśli mnie kochasz, kochaj mnie takim, jakim jestem, a nie takim, jak mnie sobie wyobrażasz”.

Jak zatem osiągnąć prawdziwą wolność, gdy w wyniku wychowania i nacisku społeczeństwa żyjemy w zniewoleniu?

Jak wyzbyć się reakcji ofiary

Jako dziecko często stawałeś się ofiarą, co wynikało z twojej pozycji w rodzinie. Postępowano z tobą jak z marionetką, bezustannie ktoś pociągał za twoje sznurki i mimo że skrycie nad tym ubolewałeś, zawsze zdawałeś sobie sprawę z tego, że niewiele możesz na to poradzić. Byłeś przekonany, że sam nie przetrwasz i że jeżeli nie będziesz postępował według norm narzuconych ci przez ważne w twoim otoczeniu osoby, to nie poradzisz sobie w życiu. Wystarczyło wymknąć się z domu na dwadzieścia minut, aby przekonać się o swojej bezradności. Dlatego cierpliwie znosiłeś niewolę i akceptowałeś ją. W gruncie rzeczy kierowanie tobą w dzieciństwie przez dorosłych było dobrym rozwiązaniem, bo sam nie mógłbyś realizować swoich zamierzeń. Chociaż naprawdę starałeś się osiągnąć pewną niezależność, chętnie pozwalałeś innym myśleć za siebie i kierować swoim życiem.

Jako dorosły możesz mieć ciągle wiele nawyków z dzieciństwa, które wówczas były uzasadnione, ale teraz czynią z ciebie potulną ofiarę. Być może w przeszłości jakaś ważna dla ciebie osoba napawała cię lękiem i tak się do tego przyzwyczaiłeś, że sytuacja ta trwa do dzisiaj.

Aby wydostać się z sideł zniewolenia, należy przede wszystkim dobrze ukształtować nowe nawyki. Człowiek przyswaja przecież sobie zarówno zdrowe, jak i niezdrowe nawyki w ten sam sposób – przez praktykę. Oczywiście najpierw należy uświadomić sobie, jakie nawyki chce się przyswoić.

Nie musisz na przykład zawsze stawiać na swoim, wystarczy, że nie będziesz się denerwował i niepokoił, nie będziesz się czuł sparaliżowany, gdy coś nie będzie się układać w twoim życiu. Kiedy wyeliminujesz irytację, pozbędziesz się jednego z typowych nawyków osoby zniewolonej – nerwowego reagowania na przeciwności w życiu.

Eliminacja pułapek – które czynią z ciebie ofiarę podlegającą kontroli innych lub ulegającą niepotrzebnym frustracjom w oczekiwaniu na wyniki swoich działań czy decyzji – możliwa jest dzięki takim działaniom, jak:

1. Ocena sytuacji życiowej.

2. Stworzenie zwartego systemu zachowań i oczekiwań człowieka niezależnego.

3. Nabycie umiejętności dostrzegania prób manipulacji ze strony otoczenia.

4. Opracowanie zbioru zasad, które pomogą ci w stworzeniu filozofii życiowej opartej na mocnym postanowieniu, że nigdy więcej nie padniesz ofiarą manipulacji.

Punkty 1, 2 i 3 są krótko omówione w tym rozdziale. Punkt 4 jest przedmiotem pozostałych rozdziałów, które mówią o tym, jak stać się wolnym.

Ocena sytuacji życiowej

Jeżeli pragniesz stać się osobą niezależną, najważniejsze jest, abyś opanował sztukę szybkiego rozpoznawania każdej sytuacji, która stanowi potencjalne niebezpieczeństwo. Gdy stykasz się z innymi osobami, musisz zawsze mieć się na baczności, aby uniknąć zniewolenia.

Aby móc rozpoznać takie sytuacje, powinieneś być ostrożny i rozwinąć nowy rodzaj inteligencji, dzięki której nie pozwolisz się wykorzystywać. Powinieneś też przewidzieć oczekiwania ludzi, z którymi się zetkniesz, i przygotować plan działania, który umożliwi ci osiągnięcie wybranych celów. Jednym z tych celów powinny być kontakty z ludźmi, którzy szanują twój punkt widzenia. Zanim się odezwiesz albo zbliżysz do kogoś w sytuacji, która mogłaby cię uzależnić czy zamienić w ofiarę, powinieneś umieć przewidzieć zachowania, z jakimi się spotkasz. Trafna ocena jest niezbędna, jeżeli nie chcesz wplątać się w sytuacje, które zmuszą cię do działań sprzecznych z twoją wolą.

Posłużmy się przykładem George’a, który chce zwrócić spodnie zakupione w domu towarowym. Uważa sprzedawcę za człowieka nieuprzejmego i opryskliwego. George’owi zależy jedynie na otrzymaniu z powrotem pieniędzy, a nie na kłótni ze zmęczonym i zirytowanym sprzedawcą. George wie, że po nieprzyjemnym, a co gorsza nieskutecznym sporze ze sprzedawcą będzie mu znacznie trudniej rozmawiać z kierownikiem, który nie unieważni decyzji sprzedawcy postępującego zgodnie z zasadą „reklamacji nie uwzględniamy”. Sprzedawca właśnie za przestrzeganie takiej zasady otrzymuje wynagrodzenie.

Dlatego George idzie od razu do kierownika, któremu wolno uwzględnić reklamację w wyjątkowych sytuacjach. Niewykluczone, że George zakończy zajście głośnym pytaniem, czy działalność sklepu polega na oszukiwaniu klientów, ale jeśli dobrze rozegra sytuację, najprawdopodobniej odzyska pieniądze i nie będzie zmuszony do podnoszenia głosu i bardzo niemiłego zachowania.

Ostatni rozdział tej książki opisuje wiele podobnych sytuacji z życia codziennego i przedstawia reakcje ludzi, którzy są zarówno ofiarami, jak i sprawcami manipulacji.

Trafna ocena sytuacji wymaga nie tylko bystrej obserwacji, ale również posiadania gotowych planów poradzenia sobie z nią. Jeżeli nie powiedzie się plan A, musisz spokojnie przejść do planu B, C i tak dalej. Gdyby w omawianym przykładzie kierownik nie uwzględnił reklamacji, George mógłby zrealizować plan B, polegający chociażby na rozmowie z właścicielem lub napisaniu listu do zarządu, podniesieniu głosu (oczywiście bez poddawania się paraliżującemu uczuciu gniewu), udaniu ataku gniewu lub rozpłakaniu się, symulacji napadu histerii czy błaganiu.

Bez względu na to, jaki masz plan, nie wierz, że jego powodzenie lub niepowodzenie jest miernikiem twojej wartości. Nigdy nie angażuj się emocjonalnie w jego powodzenie, a przejście do następnego planu traktuj jak zmianę biegów. Celem George’a jest odzyskanie pieniędzy. Tobie zależeć może na zdobyciu biletów lub otrzymaniu w restauracji steku usmażonego tak, jak sobie życzysz. Obojętnie, jaki jest twój cel, jest to tylko coś, co chcesz osiągnąć; powodzenie lub niepowodzenie w osiągnięciu celu nie jest miernikiem twojej wartości czy osobistego szczęścia.

Trafna ocena sytuacji będzie łatwiejsza, jeśli uważnie wsłuchasz się w wyrazy i zwroty, których używasz w wypowiedziach i myślach. Pomogą ci one uświadomić sobie, kiedy stajesz się ofiarą. Oto kilka zwrotów, których będziesz musiał się pozbyć, jeżeli naprawdę chcesz skreślić swoje nazwisko z listy ofiar manipulacji:

- „Wiem, że mi się nie uda”. Takie nastawienie gwarantuje ci prawie zawsze miejsce na liście potencjalnych ofiar. Jeżeli postanowisz wierzyć, że zdobędziesz to, na co zasłużyłeś, nigdy nie dopuścisz do siebie nawet jednej myśli o porażce.

- „Zawsze się denerwuję, gdy czeka mnie konfrontacja”. Jeżeli z góry założysz, że się zdenerwujesz, to na pewno tak będzie. Spróbuj zmienić takie nastawienie na: „Nie pozwolę nikomu wyprowadzić się z równowagi i sam też nie będę się denerwować”.

- „Taki przeciętniak jak ja nigdy nie ma szans”. Nie jesteś przeciętniakiem, chyba że się za takiego uważasz. Taki sposób myślenia stawia cię na straconej pozycji w konfrontacji z osobą, którą uważasz za silną. Nastaw się na osiąganie celu w każdej sytuacji.

- „Nie uda im się mnie pokonać”. Brzmi to może odważnie, ale z tego rodzaju nastawieniem niemal zawsze przegrasz. Twoim celem nie jest udowadnianie czegokolwiek, ale zdobycie tego, czego osoby manipulujące chcą cię pozbawić. Gdy twoim celem stanie się pokazanie im, pozwolisz im sobą kierować (w rozdziale 5. radzę, jak działać spokojnie i skutecznie).

- „Mam nadzieję, że się nie rozgniewają, jeśli ich zapytam”. Obawa o to, aby ich nie rozgniewać, pokazuje, iż znów pozwoliłeś sobą pokierować. Gdy ludzie zauważą, że ich gniew cię onieśmiela, będą się nim posługiwać, kiedy tylko to będzie możliwe.

- „Prawdopodobnie uznają mnie za głupiego, gdy powiem im, co zrobiłem”. W tej sytuacji bardziej liczysz się z opinią innych osób niż z własnym zdaniem. Jeśli ci inni zorientują się, że jesteś podatny na manipulację, bo nie chcesz uchodzić za głupiego, natychmiast spojrzą na ciebie wzrokiem mówiącym: „Ależ on jest głupi”, by uczynić z ciebie ofiarę.

- „Boję się, że ich zranię, robiąc to, na co mam ochotę”. Jest to jeszcze jedna ścieżka, która prowadzi do zniewolenia. Gdy inni zrozumieją, że twój lęk przed zranieniem ich daje im możliwość manipulowania tobą, wykorzystają to, gdy spróbujesz wyłamać się z szeregu i ogłosić niezależność. W dziewięćdziesięciu pięciu procentach zranione uczucia są tylko strategią stosowaną przez osoby rzekomo zranione. Twoja niechęć do ranienia innych zostanie wykorzystana, jeśli dasz się na to nabrać, jeśli żyjesz w przeświadczeniu, że musisz uważać, aby nie sprawić przykrości innym. Nie chodzi tu o propagowanie całkowitego lekceważenia innych, ale o zrozumienie faktu, iż zranione uczucia bardzo szybko się goją, jeśli nie można ich używać do kierowania innymi.

- „Sam nie dam rady. Muszę znaleźć kogoś, kto zrobi to za mnie”. Takie postępowanie niczego cię nie nauczy; zahamuje twoje wysiłki zmierzające do stania się człowiekiem niezależnym. Jeżeli pozwolisz innym rozwiązywać własne problemy, to udoskonalisz sztukę unikania ich i w konsekwencji będziesz bał się być sobą. Manipulatorzy odkryją, że boisz się stawić czoło wyzwaniom i następnym razem ominą twojego obrońcę i skoncentrują się na tobie.

- „Nie powinni tak postępować – to nieuczciwe”. Widzisz świat takim, jakim chciałbyś go widzieć, a nie takim, jaki jest. Ludzie będą postępowali nieuczciwie niezależnie od tego, czy ci się to podoba, czy nie, i twoje lamenty na pewno ich przed tym nie powstrzymają. Zapomnij więc o moralnej stronie zagadnienia i powiedz sobie: „Skoro oni tak postępują, to ja przeciwstawię się im w odpowiedni sposób”.

To zaledwie kilka przykładów myślenia, które czyni z ciebie ofiarę i prowadzi do klęski. Trafna ocena siebie i otoczenia pozwoli ci:

- skutecznie przewidywać rozwój sytuacji,

- wyeliminować niepewność w podejściu do samego siebie,

- wprowadzać w życie po kolei plan A, B, C i tak dalej,

- unikać zdenerwowania z powodu szybkości czynionych przez ciebie postępów,

- uparcie dążyć do wybranego celu.

Możesz być pewien, że zastosowanie tej strategii pozwoli ci wyeliminować co najmniej siedemdziesiąt pięć procent zachowań ułatwiających innym manipulowanie tobą. Przypadki, w których nie będziesz umiał sobie poradzić, będą nauką na własnych błędach i umożliwią ci unikanie sytuacji z góry skazujących na przegraną. Nigdy nie powinieneś pozwolić sobie na rozżalenie, depresję i niepokój, gdy sprawy nie toczą się tak, jak byś tego chciał. Jest to bowiem typowe zachowanie ofiar.

[1] Wszystkie tłumaczenia wierszy i cytatów wykonane przez tłumacza książki, o ile nie podano inaczej (przyp. tłum.).