© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Agata Góra

Redaktor merytoryczny: Ewa Jaworska

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Aderek

Autorzy dziękują pani Renacie Gajowiak za pomoc w przygotowaniu manuskryptów do druku.

Dawkowanie leków

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2005 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6391-2

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

REDAKCJA NAUKOWA SERII:

prof. dr hab. med. Mirosław Jarosz

prof. dr hab. med. Jan Dzieniszewski

AUTORZY:

prof. dr hab. med. Jan Dzieniszewski

lek. med. Ewa Godziemba-Maliszewska

prof. dr hab. med. Mirosław Jarosz

dr n. med. Wioleta Respondek

mgr inż. Ewa Rychlik

mgr inż. Katarzyna Wolnicka

Spis treści

Wprowadzenie – Mirosław Jarosz, Jan Dzieniszewski

Kamica żółciowa – problem zdrowotny i społeczny – Mirosław Jarosz

Częstość występowania kamicy żółciowej – Mirosław Jarosz

Skład i rola żółci – Ewa Godziemba-Maliszewska

Składniki żółci

Krążenie jelitowo-wątrobowe kwasów żółciowych

Budowa miceli żółciowej

Przyczyny i mechanizmy powstawania kamicy żółciowej – Ewa Godziemba-Maliszewska

Kamica cholesterolowa

Powstawanie żółci litogennej

Wytrącanie się mikrokryształków cholesterolu w żółci

Powstawanie złogu widocznego makroskopowo

Kamica barwnikowa

Czynniki ryzyka kamicy żółciowej – Ewa Godziemba-Maliszewska

Objawy kamicy żółciowej – Mirosław Jarosz

Kolka wątrobowa (żółciowa)

Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego

Kamica żółciowa przewodowa

Zapalenie dróg żółciowych

Rozpoznawanie kamicy żółciowej – Mirosław Jarosz

Zapobieganie kamicy żółciowej – Ewa Godziemba-Maliszewska

Leczenie zachowawcze kamicy pęcherzyka żółciowego – Ewa Godziemba-Maliszewska

Rys historyczny

Leczenie kolki wątrobowej

Zasady leczenia zachowawczego kamicy żółciowej

Rozpuszczanie złogów doustnie podawanymi kwasami żółciowymi

Chirurgiczne i endoskopowe leczenie kamicy żółciowej – Jan Dzieniszewski

Bezobjawowa kamica pęcherzyka żółciowego

Objawowa kamica pęcherzyka żółciowego

Kamica pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych zewnątrzwątrobowych

Bezpieczeństwo zabiegów wykonywanych na drogach żółciowych

Czy wycięcie pęcherzyka żółciowego może wpływać ujemnie na trawienie?

Kamica żółciowa a ciąża – Ewa Godziemba-Maliszewska

Wpływ hormonów na rozwój kamicy żółciowej

Działanie progesteronu

Działanie estrogenów

Zalecenia żywieniowe i styl życia osób z kamicą żółciową – Mirosław Jarosz

Prawidłowa masa ciała

Odchudzanie a kamica żółciowa

Wykaz produktów zalecanych i niezalecanych w kamicy żółciowej – Mirosław Jarosz

Przykładowe jadłospisy – Ewa Rychlik, Katarzyna Wolnicka

Sezon letnio-jesienny

Sezon zimowo-wiosenny

Zalecenia żywieniowe dla chorych po wycięciu pęcherzyka żółciowego – Wioleta Respondek

Piśmiennictwo

Wprowadzenie Mirosław Jarosz, Jan Dzieniszewski

Kamica pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych stanowi ogromny problem zdrowotny i społeczny w krajach Unii Europejskiej oraz w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. W Polsce występuje u ponad 12% populacji.

Kamica pęcherzyka żółciowego u większości chorych (55–60%) przebiega bezobjawowo. U pozostałych objawy kliniczne są bardzo zróżnicowane, niejednoznaczne i mogą być przyczyną pomyłek diagnostycznych. Niektórzy chorzy (10–15%) są niepotrzebnie operowani, gdyż przyczyny występujących u nich dolegliwości nie są związane z kamicą żółciową, lecz z chorobami czynnościowymi i organicznymi żołądka, dwunastnicy oraz jelita grubego (np. dyspepsja czynnościowa, zespół jelita drażliwego, choroba wrzodowa).

W poradniku przedstawiono zagadnienia dotyczące częstości występowania kamicy żółciowej, przyczyny jej powstawania, a także czynniki ryzyka oraz ich zwalczanie. Omówiono także rozpoznawanie i leczenie tej choroby.

Szczególną uwagę zwrócono na żywienie i styl życia — czynniki zwiększające ryzyko rozwoju choroby. Wiele miejsca poświęcono roli żywienia w zapobieganiu kamicy żółciowej i zmniejszaniu ryzyka wystąpienia objawów klinicznych u osób, u których potwierdzono istnienie tego schorzenia. Zwrócono także uwagę na fakt, że gwałtowne odchudzanie może prowadzić do wystąpienia kamicy żółciowej, ponieważ dieta niskokaloryczna upośledza opróżnianie pęcherzyka, co prowadzi do zastoju żółci. Podano również przykładowe jadłospisy oraz wykazy produktów spożywczych zalecanych i niezalecanych dla osób chorujących na kamicę żółciową.

Książka zawiera także wiele praktycznych rad związanych z diagnostyką, leczeniem, zaleceniami żywieniowymi i stylem życia u osób z kamicą żółciową. Rady te mogą być przydatne zarówno dla pacjentów, jak i dla lekarzy pracujących w podstawowej opiece zdrowotnej.

KAMICA ŻÓŁCIOWA – PROBLEM ZDROWOTNY I SPOŁECZNY Mirosław Jarosz

Kamica pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych należy do najbardziej rozpowszechnionych chorób. Najczęściej przebiega ona bezobjawowo. Jednak rozwój badań diagnostycznych i ich powszechna dostępność, zwłaszcza ultrasonografii, spowodował zwiększenie liczby rozpoznawanych przypadków tej choroby.

Z powodu szerokiego rozpowszechnienia, wysokich kosztów związanych z diagnostyką i leczeniem oraz powikłaniami, jak również dużych strat ekonomicznych wynikających z wysokiej absencji chorych w pracy, zalicza się kamicę żółciową do chorób społecznych.

W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej u około 15–20 mln osób rozpoznano kamicę żółciową, każdego roku zaś przybywa około 800 tys. nowych zachorowań. Na badania diagnostyczne i leczenie kamicy żółciowej oraz jej powikłań wydaje się w tym kraju około 5 mln dolarów rocznie. Cholecystektomia (wycięcie pęcherzyka żółciowego) jest jedną z najczęściej wykonywanych operacji w USA; oszacowano, że w ciągu roku wykonuje się przeciętnie około 500 tys. takich zabiegów.

Kamica żółciowa określana jest także mianem choroby cywilizacyjnej lub choroby ludności krajów wysoko rozwiniętych. Na przykład: wraz z rozwojem ekonomicznym Japonii na przestrzeni kilkunastu lat wzrósł prawie 2,5-krotnie odsetek osób z kamicą pęcherzyka żółciowego (z 2,7 do 6,7% całej populacji); natomiast w Meksyku w latach 50. wieku XX kamica żółciowa występowała u 12% populacji, a w latach 80. częstość występowania tej choroby wzrosła do 15,8%. Najbardziej znamienny jest fakt, że występuje ona aż u 23,3% Meksykanów żyjących w USA.

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA KAMICY ŻÓŁCIOWEJ Mirosław Jarosz

Kamica żółciowa należy do najczęściej występujących chorób. W Europie i USA choruje na nią od 10 do 20% populacji. W około 80% przypadków kamicy pęcherzyka żółciowego lub (i) dróg żółciowych występują kamienie cholesterolowe, w pozostałych — kamienie barwnikowe lub mieszane.

W Europie i USA kamica żółciowa stanowi bardzo poważny problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny.

Nie mamy w Polsce badań epidemiologicznych tej choroby przeprowadzanych na szeroką skalę; wyniki badań wybranych subpopulacji wskazują jednak, że kamica żółciowa występuje w naszym kraju u ponad 12% ludności.

W różnych regionach świata obserwuje się znaczne różnice w częstości występowania kamicy żółciowej; na przykład w krajach europejskich spotykana jest ona u 10–12% populacji, a w USA — u 20%.

Częstość występowania kamicy żółciowej — zarówno u kobiet, jak i mężczyzn — wzrasta wraz z wiekiem (tabela 1). Wynika to z faktu, że kamienie żółciowe bardzo rzadko ulegają samoistnemu rozpuszczeniu; dlatego też złogi powiększają się wraz z upływem czasu. Poza tym wraz z wiekiem wzrasta wydzielanie cholesterolu do żółci i zmniejsza się wytwarzanie kwasów żółciowych, które zapobiegają powstawaniu złogów cholesterolowych. W rezultacie, w miarę starzenia się organizmu, żółć staje się bardziej litogenna (wzrasta skłonność do tworzenia się złogów).

Tabela 1

Częstość występowania kamicy żółciowej (w %) w różnych grupach wiekowych w populacjach wybranych krajów (M — mężczyźni, K — kobiety)

Populacja

Wiek (w latach)

20– 29

30 – 39

40 – 49

50 – 59

> 60

K

M

K

M

K

M

K

M

K

M

Włochy

3

2

9

3

17

18

22

12

28

17

Niemcy

1,9

1,4

5,6

4,3

9,5

10,5

14

10

Norwegia

6

5

15

13

25

18

24

25

41

37

Dania

5

2

6

2

14

7

20

13

Szwecja

17

22

USA

4,4

13

5,2

1,1

8,2

5,9

12

7,3

16

17

Meksyk

11

1

13

5

20

7

22

10

16

Brazylia

3

1,8

11

2,9

13

6,3

23

7,8

30

16

Kamicy żółciowej sprzyja również płeć żeńska. Zachorowalność u kobiet jest 2–3 razy większa niż u mężczyzn. Wiąże się to prawdopodobnie z wydzielaniem większej u kobiet — niż u mężczyzn — ilości cholesterolu do żółci i mniejszą syntezą kwasów żółciowych w wątrobie (tabela 2).

Do najważniejszych czynników ryzyka wystąpienia kamicy żółciowej należy otyłość. Wiele przesiewowych badań wykazało bardzo wyraźną (istotną statystycznie) liniową zależność pomiędzy wskaźnikiem masy ciała (BMI) a częstością występowania tej choroby, zwłaszcza u kobiet.

Tabela 2

Główne czynniki ryzyka, stwierdzone w badaniach epidemiologicznych, związane z zachorowalnością na kamicę żółciową (zwłaszcza cholesterolową)

Czynnik ryzyka

Prawdopodobne zaburzenia metaboliczne

Wiek

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci i zmniejszenie syntezy kwasów żółciowych

Płeć żeńska

nadmierne wydzielanie cholesterolu do żółci; mniejsza synteza kwasów żółciowych

Otyłość

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci oraz zwiększenie syntezy cholesterolu w wątrobie (zwiększona aktywność enzymu HMG-CoA-

-reduktazy)

Szybka utrata masy ciała

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci; zmniejszenie syntezy kwasów żółciowych; zmniejszona czynność skurczowa pęcherzyka

żółciowego

Ciąża

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci

i zmniejszona czynność skurczowa pęcherzyka

żółciowego

Doustne środki antykoncepcyjne

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci

Leczenie estrogenami

zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci oraz zmniejszenie syntezy kwasów żółciowych

Inne (rzadsze):

– leki (np. oktreotyd, klofibrat)

– choroby jelita cienkiego

różne mechanizmy

Stwierdzono, że u osób z BMI > 45 istnieje siedmiokrotnie większe ryzyko zachorowania na kamicę pęcherzyka żółciowego niż u osób mających prawidłową masą ciała.

Prawdopodobnie u osób otyłych następuje zwiększone wydzielanie cholesterolu do żółci. Wynika to ze zwiększonej aktywności enzymu odpowiedzialnego za wielkość biosyntezy cholesterolu w wątrobie (czyli reduktazy 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-koenzymu A, w skrócie: HMG-CoA-reduktazy).