Spis treści

Vadim Makarenko, Jerzy Wójcik: Jutronauci: przeprowadzka w przyszłość

I. Cywilizacja czasów pandemii: wielka zmiana

1. Jacek Dukaj: Tak wymienia się rdzeń duszy

2. Bogusław Pawłowski, Tomasz Ulanowski: Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać

3. Grzegorz Lewicki: Nadchodzi nowe średniowiecze. Era erozji państwa, technologicznego zjednoczenia świata i irracjonalizmu

4. Piotr Skubała: Pandemia: nasza bardzo wielka wina

II. Gospodarka: Kryzys czy metamorfoza?

5. Aleksander Poniewierski: To nie pandemia zmieni nasz świat. Era wielkich przyspieszeń dopiero się zaczyna

6. Krzysztof Obłój, Vadim Makarenko: Stan ciężki, niestabilny

7. Radosław Czyż: Czy filmy i seriale uratuje technologia z odległej galaktyki?

8. Kasper Kalinowski: Jak COVID zabija open space

9. Piotr Szostak: Prawdziwi wygrani pandemii mieszkają w Dolinie Krzemowej

10. Krzysztof Krakowski, Vadim Makarenko: Nowe interesy mafii

III. Cyfrowe przyspieszenie

11. Alek Tarkowski: Pandemia: test zaufania publicznego

12. Dominika Maciejasz: Robot pandemii się nie boi

13. Kasper Kalinowski: Nadchodzi złota epoka social mediów. Czy jest się czego bać?

IV. Świat: Gra o dominację

14. Maciej Jarkowiec: Pandemia przyspiesza rozkład imperium

15. Sylwia Czubkowska: Jak Chiny chcą przejąć Europę Środkową? Tak jak Afrykę

V. Kultura: nowe media, nowe opowieści

16. Agnieszka Kurant / Emilia Dłużewska: Pandemia: zbiorowy test Rorschacha

17. Wojciech Szot: Musimy wyjść z „chomiczego kołowrotka nadmiernej produkcji książek”. Kto będzie czytać książki o pandemii?

18. Kasper Kalinowski: Sztuczna sztuka. Czy maszyny zastąpią artystów?

VI. Człowiek: to już będzie inne życie

19. Joanna Sosnowska: Czas – mniej znana ofiara koronawirusa

20. Katarzyna Staszak: Nadchodzi obsesja na punkcie odporności

21. Stanisław Mazur, Magdalena Kursa: Pandemia na zawsze zmieni nasze miasta. Uciekną z nich bogaci, centra zaczną się wyludniać

22. Zuzanna Skalska, Rafał Kołodziej: Zmienny i niepewny świat będzie potrzebował nowych zawodów

23. Wojciech Szot: Każdy będzie mieć „prawo do balkonu” i „ogród na dachu”. Jak zmieniają się nasze mieszkania po pandemii?

Metryczka książki

Jutronauci: przeprowadzka w przyszłość

Vadim Makarenko

Jerzy Wójcik

Posłałeś dziecko do szkoły, ale nie jesteś pewien na jak długo. Wróciłeś do biura, ale nie wiesz, czy za miesiąc znowu nie będziesz pracował w domu. Czy w ogóle będziesz miał pracę w przyszłym roku? Nie wiadomo. Zastanawiasz się, czy wizyta u lekarza jest bezpieczna. Zamiast wakacji dorabiałeś na czarną godzinę.

Żyjemy w stanie ciągłej niepewności i nie zanosi się na to, żeby szybko się to zmieniło. Trwanie z ciągłym zagrożeniem w tle – znane z książek science fiction i filmów katastroficznych – stało się realne i prawdziwe. Jutro nadeszło w marcu 2020 r. i urządzamy się w nim niczym po przeprowadzce.

Tą książką chcemy opisać ten proces. To zbiór rozmów i tekstów Jutronautów – wyjątkowych osób z pozornie odległych od siebie światów – które odkrywają przyszłość z czytelnikami „Wyborczej”. Opowiada o szoku, jaki przeżyliśmy, i o tym, jak próbujemy oswoić i poukładać świat na nowo. O tym, ja jak robią to biznes i mafia. I dlaczego jednym z nas czas przyspieszył, a innym zwolnił.

Teksty, z których składa się ta książka, powstawały od stycznia do października 2020 roku. To zapis sytuacji i naszej świadomości na początku i w trakcie pandemii, ale też zestaw scenariuszy przyszłości.

I

Cywilizacja czasów pandemii: wielka zmiana

1.

Tak wymienia się rdzeń duszy

Jacek Dukaj

Jacek Dukaj – prozaik, eseista, autor m.in. Innych pieśni, Perfekcyjnej niedoskonałości, Lodu, Imperium chmur oraz licznych opowiadań – w tym zekranizowanej przez Tomka Bagińskiego Katedry. Autor eseju-rzeki Po piśmie, ukazującego ludzkość wchodzącą w epokę postpiśmienną. Tłumacz-reinterpretator Serca ciemności Conrada. Wielokrotny laureat nagród im. Janusza A. Zajdla, wielokrotnie nominowany do Paszportu „Polityki”, także do nagrody literackiej Nike i Angelusa; laureat Nagrody Kościelskich, laureat Europejskiej Nagrody Literackiej. Na podstawie jego powieści Starość aksolotla Netflix wyprodukował serial Kierunek: Noc.

Spróbuj wyhodować sobie w głowie agenta, który przyglądałby się twoim własnym myślom i uczuciom. Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się, odsuwając od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki. I codziennie – żyjąc w Cyfrze, przez Cyfrę.

Tak wymienia się rdzeń duszy.

Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki.

Słyszę zewsząd, jak to pandemia spowolniła świat i ludzi. Jest na odwrót: koronawirus oznacza przyśpieszenie.

W strategiach ekonomicznych. W trendach technologicznych. W geopolityce, w grze sił na mapie świata. W lifestyle’u. W przemianach wartości i kultury. W ewolucji ustrojów społecznych. W stanie świadomości.

Dziś, w oku informacyjnego cyklonu i z głową jeszcze niespokojną, szacuję, iż wirus przyśpieszył nas średnio o 10 lat. Po wyjściu z jego cienia znajdziemy się w tym miejscu, w którym bez wirusa znaleźlibyśmy się około roku 2030.

\ \ \

Każdy kryzys doprowadza do przełomu procesy, które inaczej musiałyby przejrzeć, zgnić i dopiero wejść w nową fazę.

XXI wiek stał dotąd pod znakiem wyczekiwania na przyszłość, która ciągle jakoś się spóźniała. Nie pomnę, w ilu dyskusjach brałem udział, gdzie wszyscy się zgadzali, że taka czy inna zmiana musi zajść; a jednak czemuś nie zachodzi.

Przejście do nowego stanu równowagi („nowej normalności”) wymaga wielu kroków pośrednich – które odczuwamy najczęściej jako zmianę na gorsze. Nieopłacalną. Niedogodną. Bolesną.

Złożone organizmy społeczne przeskakują te etapy pośrednie np. w rewolucjach. W biologii funkcję tę pełnią wielkie wymierania połączone z eksplozją nowych gatunków. W biznesie czy polityce również bardzo trudno przebić się od razu do nowego equilibrium. Wszyscy wiedzą, co trzeba zmienić, lecz zmiana nie leży w interesie menedżera-decydenta albo nie spina się z krótkoterminowymi celami polityków, albo osłabiłaby nas wobec innych, którzy jej nie wprowadzają. Więc nie zmienia się nic.

Tak to miesiąc po miesiącu, rok po roku napinała się sprężyna nieziszczonych konieczności. Aż pojawił się COVID-19.

\ \ \

Spójrzmy pod tym właśnie kątem na chorobę, jej konsekwencje bezpośrednie oraz działania rządów i biznesu.

Kryzys to w tak szczególny sposób dostrojony do kluczowych trendów początku XXI wieku, że niezmiernie trudno oddzielić jego skutki „naturalne” od czysto pretekstowego wykorzystania go do przyśpieszenia ku wizji świata korzystnej akurat dla przyśpieszaczy.

Używają oni mitologii „postępu” i „konieczności” dla przemian najgłębszych i zrazu najmniej widocznych: do przemeblowania nam w głowach wartości i wrażliwości.

Jak niewiele trzeba, by ruszyć z posad najcięższe aksjomaty! „Życie ludzkie jest najważniejsze”. Zatem pozostaniemy w zamknięciu, dopóki ostatni przypadek choroby nie zostanie zwalczony, a lek wynaleziony, nawet jeśli miałoby to ściąć PKB o 90 procent i doprowadzić do masowego bezrobocia.

Ale już czujemy, że to absurdalne wartościowanie. W każdym większym przedsięwzięciu – budowie autostrady, organizacji koncertu, prowadzeniu restauracji – kalkuluje się, ile warto zapłacić za obniżenie szansy wypadków śmiertelnych o dany procent. Już to rozumiemy. Życie ludzkie wycenia się nieustannie, np. względem komfortu podróży (samochodami, samolotami).

I po dwóch miesiącach cyfrowego pustelnictwa i wysłuchiwania o zapaści gospodarczej, o spadku standardu życia gotowi jesteśmy przehandlować pewną liczbę żyć za pewną sumę dochodu.

Jak osądzić zmiany, w wyniku których zmieniają się nam kryteria osądu?

Jak odróżnić praktyczną konieczność od ideologii konieczności historycznej?

Kiedy ból owych etapów pośrednich jest w istocie sygnałem ostrzegawczym od organizmu?

Rozpędziliśmy się. Włączmy przynajmniej długie światła.

\ \ \

Najbardziej oczywiste jest radykalne przyśpieszenie w przechodzeniu na standardy życia, pracy i rozrywki online.

Co ma też konsekwencję w sferze wartości: że już to transfer wrażeń zmysłowych jest normą, a wyjątkiem od normy – przeżywanie bezpośrednie.

Obiecywano nam tę rewolucję od dekad. Lecz zmiana przebiegała powoli, jakby niechętnie, napotykając opory przyzwyczajeń, kultury, prawa.

Koronawirus ochrzcił nas wspólnym doświadczeniem życia w takiej normalności. I ono już z nami pozostanie. Będziemy pamiętali bycie Japończykami cierpiącymi na hikikomori: monadami zamkniętymi w swoich osobistych wszechświatach przeżyć cyfrowych. (Japonia to poligon przyszłości reszty świata).

\ \ \

Zaakceptowawszy, że dostęp do internetu stanowi podstawowe prawo człowieka, teraz czujemy, że takim prawem jest również prawo do cyfrowej rozrywki. Do dostępu do repertuaru przeżyć, które wypełniałyby człowiekowi dzień od rana do wieczora.

Aby mógł, samotny w swojej łupinie materii, wyłączyć nadmiarowe procesy świadomości i oddać się czystemu przeżywaniu.

Wspomnijmy bohaterów fikcji sprzed epoki elektryczności, miasta i masy. Zapada zmrok na wrzosowiskach, w oknach ceglanego domku pełga żółte światło świecy. A zamieszkujący tam umysł-w-ciele jak ma uciec od myślenia o swoim myśleniu? Tylko czytając. Albo rozmawiając z innym umysłem.

Oszalelibyśmy.

\ \ \

Tak to wirus przyśpieszył także przejście do postpiśmienności. Siedzimy zamknięci z zapasem książek do przeczytania. I kiedy wreszcie mamy czas, mamy morze czasu – co robimy? Oglądamy seriale na Netflixie. Gramy w gry komputerowe. Urządzamy audiowizualne party na Skypie, Facebooku, Zoomie. Pływamy po YouTube, po sieciach społecznościowych.

Nadzwyczajnym wzrostem popularności cieszą się natomiast audiobooki.

Ostatnią znośną formę czytania stanowi słuchanie.

Youtube’owy standard surowego autentyzmu zastąpił stare standardy telewizyjne. Sądziłem, że trzeba będzie do tego wymiany pokoleniowej; dzięki wirusowi wystarczyło parę dni. Włączasz telewizję informacyjną – i masz kanał youtube’owy dziennikarza zmienionego w bieda-celebrytę ze stu followersami.

Wyobraźmy sobie przejście przez te tygodnie izolacji bez Skype’a, Zooma, Messengera; bez możliwości zamawiania produktów online, z laptopa czy komórki; bez Netflixa i innych dostarczycieli cyfrowych treści życia.

Bardzo trudno będzie teraz złamać Amazony, Google, Facebooki, czy to prawem antytrustowym, czy ponadkrajowymi podatkami cyfrowymi. Z kategorii nuworyszy biznesu i piratów Silicon Valley, niebezpiecznych zabawek totalitarystów i utopistów przeszły w szeregi usług równie fundamentalnych co służba zdrowia czy energetyka.

Wirus zalegitymizował panowanie gigantów Cyfry.

\ \ \

Od trzydziestu lat zapowiadano przejście na standard pracy zdalnej. Presja była jednak zbyt słaba, byśmy się godzili na niedogodności etapów pośrednich, w tym psychiczne, społeczne. Lecz teraz, przymuszeni, wtrenowani, przyzwyczajeni – czy się cofniemy?

Na pewno znaczna część funkcji i zawodów utrzyma ów standard i po pandemii. Najpierw z uwagi na koszty (zwłaszcza w kryzysie ekonomicznym), potem – bo tak będzie już NATURALNIEJ.

Łatwiej też przekazujemy prace i funkcje programom i maszynom. Czegokolwiek nie musi robić człowiek – kaszlący, kichający, oddychający – niech robi software lub hardware.

Jakże wyśmiewano drony dostarczające do domów zakupy! Trudno wymyślić katastrofę, która lepiej dowiodłaby ich użyteczności.

Amazon i tysiące ścigających się z nim sklepów internetowych od lat stopniowo niszczą handel w realu. W 2019 roku przetoczyła się przez USA fala bankructw galerii handlowych. Zaczęliśmy się zmagać z tym problemem także w Europie, w Polsce.

Wirus przyśpieszył tu nieuniknione: galerie muszą wynaleźć się na nowo. I już raczej jako miejsca „wspólnego przeżywania” niż seryjnych zakupów.

Wirus też nierówno uderza w płci. Więcej mężczyzn pracuje w zawodach, które da się uzdalnić, w porównaniu z kobietami, częściej wybierającymi profesje związane z kontaktem fizycznym. Więcej mężczyzn pracuje także w kluczowych sektorach gospodarki, których nie można zamknąć.

W normalnych warunkach recesje uderzają boleśniej w mężczyzn: oni częściej ryzykują, wchodząc w biznesy i kariery zależne od koniunktury i w koniunkturze bardziej zyskowne. Lecz nie ta recesja.

\ \ \

Przyśpiesza także trend najgłośniej krytykowany w ostatniej dekadzie: wzrost nierówności.

Walter Scheidel w The Great Leveler wykazał, iż nierówności da się zniwelować tylko wielkimi katastrofami, wojnami, rewolucjami i zarazami. Wszystkie inne wysiłki egalitarystów albo nie dają rezultatu, albo okazują się przeciwskuteczne.

Lecz oto mamy do czynienia z zarazą, która nierówności potęguje.

Jako że im wyżej rozwinięte państwo, tym lepiej sobie może radzić z tym wirusem. Jak niby kwarantannować bezdomnych? Jak w ogóle kontrolować epidemię i jej zapobiegać, gdy aparat państwowy jest niewydolny, a Big Data nie informuje decydentów? Jak pracować i komunikować się zdalnie, gdy nie ma się dostępu do internetu, nie żyje się w środowisku cyfrowym? Sama idea „dystansu społecznego” dla większości ludzkości stanowi baśń luksusu. Kurier-dostawca to figura niewolnika naszych cyfrowych Aten: bezpiecznie odizolowani obywatele mogą sobie filozofować na Facebooku o demokracji, gdy obsługują ich niewidzialni niewolnicy.

Rozwarstwienie przyśpiesza i wewnątrz gospodarki. Przetrwają najwięksi; im mniejszy biznes, tym bardziej cierpi. Raz, że nie ma poduszki finansowej; dwa, że najczęściej już działał na granicy zyskowności; trzy, że największych jakby co wyciągnie z długów za uszy rząd. Już wyciąga, jak Boeinga czy wydobywców ropy łupkowej.

\ \ \

Taka jest natura tego wirusa. Umierają najstarsi, najmniej aktywni – a kto najbardziej cierpi od spowodowanych przezeń ograniczeń i zakazów? Młodzi, aktywni. Tymczasem krzywa bogactwa jest odwrotna: wśród bogaczy najwięcej właśnie starców. I decydenci to niemal bez wyjątku ludzie starzy, zarówno w państwach demokratycznych, jak i niedemokratycznych. Ich strachy, nadzieje i rachuby warunkowane są przez doświadczenia wieku. I to te doświadczenia stoją za odruchowymi reakcjami rządzących; młodzi mają w głowach inne wagi wartości.

W demokracjach Zachodu dysproporcja jest jeszcze większa. Bo nie dość, że nasza demografia ugina się pod pokoleniami seniorów, to są oni najbardziej zdyscyplinowaną częścią elektoratu, ich głos waży więc jeszcze więcej.

Wirus też nierówno uderza w płci. Więcej mężczyzn pracuje w zawodach, które da się uzdalnić, w porównaniu z kobietami, częściej wybierającymi profesje związane z kontaktem fizycznym. Więcej mężczyzn pracuje także w kluczowych sektorach gospodarki, których nie można zamknąć.

W normalnych warunkach recesje uderzają boleśniej w mężczyzn: oni częściej ryzykują, wchodząc w biznesy i kariery zależne od koniunktury i w koniunkturze bardziej zyskowne. Lecz nie ta recesja.

\ \ \

Zdarzenia niezależne od koronawirusa wzmacniają te siły odśrodkowe. Spór między Saudami, Rosją i Ameryką o kontrolę rynku energetycznego doprowadził do zerwania porozumienia OPEC, wskutek czego świat został zalany tanią ropą. To nałożyło się na drastyczny spadek zapotrzebowania spowodowany zatrzymaniem globalnej gospodarki.

W bańkach kulturowych biednych i bogatych skutki tego będą odmienne. Wysokie ceny ropy służyły za jedną z głównych motywacji dla przechodzenia na zieloną energię. Te same przedsięwzięcia i regulacje teraz – w kryzysie, bezrobociu i przy dostępności taniej, „brudnej” energii – objawią się biednym niczym więcej jak fanaberią Jednego Procenta. Okrutną religią wielkomiejskich ateistów: niech inni cierpią za nasze przekonania o przyszłości, której i tak nie dożyjemy.

Już w czasach względnej prosperity i wysokich cen ropy wywoływało to kontrowersje; teraz może doprowadzić do buntów, przy których protesty „żółtych kamizelek” to niedzielne pikniki.

\ \ \

I jako jednostki to najbogatsi zyskują na tym kryzysie. Akcja ratunkowa banków centralnych polega na intensyfikacji metod stosowanych od 2008 roku: na wlewaniu Niagary pieniądza w rynek obligacji i akcji i skupowaniu ich z rynku, co jeszcze bardziej winduje indeksy giełdowe. Ci, co posiadają akcje, korzystają na tym druku pieniądza. Reszta traci na inflacji ostatnie oszczędności.

Co stanowi fundament stabilności demokracji? Poczucie niezależności materialnej w rdzeniu demosu. Że mogę podejmować suwerenne decyzje, ponieważ ani rząd, ani pracodawca nie mają nade mną władzy szantażu finansowego.

Dawniej definiowano tę niepodległość przez posiadanie majątku ziemskiego lub przynajmniej domu o znacznej wartości. Współcześnie dają ją oszczędności wystarczające na przeżycie na dotychczasowym poziomie przez przynajmniej rok. Wyborca ma wtedy mentalny bufor i równowagę emocji odpowiednie, by swoim osądem stabilizować demokrację. Jego przeciwność zaś to zakredytowani po uszy prekariusze czy plebs starożytnego Rzymu żywiący się rozdawanym przez cezarów chlebem.

W 2019 roku 28 procent populacji w USA nie miało żadnych oszczędności, a 25 procent – wystarczające na przeżycie mniej niż kwartału.

Po trzech miesiącach zarazy – ilu wyborców może jeszcze zostać nazwanych suwerenem: suwerennym w swoich wyborach politycznych?

\ \ \

Zamiast tego – kolejne przyśpieszenie: gwarantowany dochód minimalny (UBI, Universal Basic Income).

Powoli wgryzał się on w świadomość polityków, ekonomistów i publicystów. W prawyborach prezydenckich w USA z ramienia Partii Demokratycznej startował pod jego hasłem Andrew Yang. Kilku innych kandydatów przejęło ten postulat. A teraz przejął go Trump.

I błyskawicznie wprowadzają go w tej czy innej formie kolejne państwa. Nawet papież za nim agituje. Nagle UBI nie jest mrzonką futurologów i utopistów społecznych; jest twardą koniecznością.

I jakiż polityk zlikwiduje UBI, gdy raz zostanie on wprowadzony? Jakiż polityk w Polsce zlikwiduje 500+?

Taki model redystrybucji – rzeki pieniędzy płynące do najbogatszych i milion strumyków do każdego – wypłukuje z Zachodu resztki klasy średniej.

\ \ \

Fast forward w spóźnioną przyszłość – lecz tych możliwych przyszłości majaczących przed nami we mgle szans i wątpliwości było wiele. Jak w przypadku Unii Europejskiej, od lat rozdzieranej między koniecznością większej jedności politycznej i nieuchronnością rozpadu unii walutowej.

Waluta reprezentuje wiarę wszystkich uczestników rynku w siłę fikcji organizującej wspólnotę posługującą się tą walutą do działań budujących wartość. Nie da się dokładnie przewidzieć, kiedy fikcja pęknie. Da się jednak pomierzyć narastanie napięć, rozbieżnych interesów wewnątrz wspólnoty. Ciągną one w różnych kierunkach poszczególne stany w USA, landy w Niemczech, miasta w Polsce. Lecz póki przeważa nad nimi poczucie przynależności, płacimy podatki jedni na drugich, nosimy nawzajem swoje ciężary, uznajemy równoważność naszych cierpień i nadziei.

Łatwo żyć w tej fikcji wspólnotowości, gdy jej utrzymywanie niewiele kosztuje. Test następuje w momencie kryzysu; kryzys dopiero może z fikcji uczynić prawdę, może potwierdzić naszymi odruchowymi wyborami istnienie wspólnoty, a nie jedynie nadziei na wspólnotę, marzenia o wspólnocie. Kryzys zmusza do wypowiedzenia brutalnej prawdy o własnych i cudzych interesach. A rynki walutowe na żywo pokazują wyniki tego siłowania się wyobrażeń i potrzeb w głowach setek milionów kupujących i sprzedających. (Niekiedy dyskusje kowbojów Forexa brzmią już jak fenomenologia ducha narodów).

Zwiększając nierówności i wpędzając kraje w kryzysy uniemożliwiające zarządzanie wspólnym długiem, wirus popycha Europę do tego punktu przesilenia. Inaczej Unia i euro jeszcze pokolenie mogłyby gnić w limbo półśrodków i ćwierćdecyzji, w oparach zatęchłych fikcji.

Unifikacja polityczna czy rozpad unii walutowej? Obstawiam rozpad.

\ \ \

Rozpada się wtem wiele porządków, relacji handlowych, sieci umów i wzajemnych korzyści. Ruszyła z kopyta deglobalizacja. Przypisywana głupocie populistów i nacjonalistów, wyśmiewana jako niemożliwość gospodarcza, ilustrowana obrazami dzieci w obozach uchodźców – nagle pokazuje się nieuchronnością.

Globalizacja miała być nieodwracalna: przecież wszyscy na niej zarabiamy. Tylko idiota zarżnie kurę znoszącą złote jaja! Zresztą globalizacja wszystkich nas czyni bezpieczniejszymi. Wystarczy tak spleść się interesami, że nie można już wyrządzić krzywdy innym, nie krzywdząc samego siebie.

Wirus obnażył tę interconnectivity jako właśnie słabość. Po pierwsze, nawet jeśli wszystkie państwa zyskują na globalizacji, to już nie wszyscy obywatele tych państw. A niezadowolenie przegranych grup potrafi wynieść do władzy figury sprzeciwu jak Trump. Po drugie, nawet jeśli wszystkie państwa zyskują, to nie wszystkie równie dużo, i te zyskujące mniej tracą swą pozycję.

Wirus unaocznił racjonalność deglobalizacji, bardzo podobną do logiki teorii gier odpowiadającej za wyścig zbrojeń w czasie zimnej wojny. Zmusił nas do myślenia tymi kategoriami. Do widzenia świata przez pryzmat lokalnych korzyści z przerwania lub odtworzenia łańcuchów dostaw, wymiany handlowej, wolnej migracji.

I nie trzeba prowadzić wojen handlowych. Nie trzeba przerywać wszystkich łańcuchów, zamykać granic. Wystarcza OBUSTRONNA ŚWIADOMOŚĆ tej logiki. Tak jak wystarczała świadomość logiki wojny nuklearnej: jeśli ja mam X głowic, a on ma Y głowic, to komu się opłaca uderzyć pierwszemu?

Głupiec, kto zda się teraz na łaskę dostawców-konkurentów, partnerów-rywali. I oni kalkulują tak samo. Każdy organizm gospodarczy musi odtąd ważyć koszty ryzyka nagłej deglobalizacji względem zysku z polegania na zasadach otwartego świata. Musi się hedge’ować na izolacjonizm, mówiąc językiem giełdy.

Lewica, prawica, centrum, peryferie – nie ma to znaczenia. Ujrzałeś pierwszą eksplozję bomby atomowej i od tej chwili musisz rozwijać własne strategie wojny nuklearnej.

\ \ \

Przyśpieszenie przez wirus deglobalizacji może natomiast pozwolić uniknąć wojny USA z Chinami.

Ta konkretna wojna była i nadal jest ogłaszana nieuniknioną: handlowa, zimna lub militarna, gorąca. Studiujący historię i geopolitykę rozpoznają w obecnej sytuacji USA i Chin klasyczną „pułapkę Tukidydesa”: oto stara potęga widzi wzrost nowej potęgi, czuje się zagrożona, toteż prędzej czy później musi spróbować pretendenta zgnieść; a pretendent wie, że ona to wie; i ona wie, że pretendent wie, że ona wie. Tak wybuchały dziesiątki wielkich konfliktów. Tylko więc czekać, aż Chiny zbliżą się do USA na tyle, że Stany nie będą miały innego wyjścia niż atak.

Jeśli jednak następuje nagłe, nieprzewidziane zdarzenie, które w mgnieniu oka reorganizuje całą siatkę sił, tak że po nim pretendent okazuje się znajdować już o dwie długości przed starym hegemonem – pułapka zostaje ominięta. Przeskoczyliśmy od razu do nowego stanu równowagi.

Aby było to możliwe, owa różnica siły po przejściu przez Zdarzenie X musiałaby być na tyle duża, że i decydenci, i społeczeństwo starego hegemona pogodziłyby się z „nową normalnością”. Czy pandemia koronawirusa może do tego doprowadzić? Przypisuję temu scenariuszowi kilkanaście procent szans.

Niemniej – pandemia pokazała tę możliwość. Pokazała więcej: że podjąwszy taką rozgrywkę, Chiny w razie wygranej mogą zyskać bardzo dużo, a jeśli się nie uda – cóż, nie straciły nic. Nawet ukrywanie informacji o wirusie ujdzie im na sucho. Bo przecież – to Chiny.

\ \ \

Lecz czy deglobalizacja jest w ogóle możliwa na poziomie informacji, kultury? Jak odwrócić rewolucję cyfrową, nie powodując katastrofy o rzędy wielkości większej niż pandemia w sumie dość łagodnego wirusa? Ba, pandemia wszak przyśpieszyła dokładnie te trendy: życia online, pracy i komunikacji zdalnej, ignorującej przestrzeń.

Im mniej żyjemy w świecie obiektów fizycznych, tym mniejsze znaczenie ma deglobalizacja świata fizycznego. A tym większe – właśnie rosnąca globalizacja cyfrowa.

W zderzeniu tych przeciwnie skierowanych sił ugniata się teraz – za zasłoną fajerwerków medialnych i bieżączki politycznej – mapa teatru wojen następnej dekady.

Nazywam go światem przeglobalizowanym. W potrójnym sensie przedrostka „prze”:

że globalizację przeszliśmy, była i minęła;

że świat został jednak przez globalizację nieodwracalnie zmieniony;

i że nastąpiło tu globalizacją przesycenie, przekroczono granice wytrzymałości materiału.

\ \ \

Narastające spory i targi dokoła technologii 5G wyświetliły już te linie napięć. O ile w świecie handlu dobrami materialnymi to oceany stanowiły ową przestrzeń strategiczną, o tyle w świecie przeglobalizowanym są to oceany Cyfry. Wiele wskazuje, że tak jak mamy trzy oceany na globie – Atlantyk, Pacyfik i Indyjski – tak będziemy mieli w infosferze oceany dwa: zachodni, anglosaski, i wschodni, chiński.

Rosja wciąż stara się oddzielić i ufortyfikować swój trzeci akwen, lecz po przyśpieszeniu najpewniej odpadnie z tego wyścigu. Wydawało się, że ma kilkanaście lat na budowę własnego standardu 5G i obsługującego go środowiska, wraz z AI i Big Data. Teraz zaś mowa o trzech-czterech latach. Bardzo to utrudnia ulubioną rosyjską strategię wyczekiwania.

Wirus, przyśpieszając rozwój nowych standardów technologicznych, przyśpieszy decyzję Rosji o jej strategicznym sojuszu. Obstawiam, iż będzie to sojusz z USA, nie z Chinami. Pytanie tylko, za jaką cenę i czy w tę cenę nie zostaną wliczone interesy Polski.

\ \ \

Świat przeglobalizowany nie zna jeszcze siebie. Nie ma języka na opowieść o sobie i nie wie, co i kto w tej opowieści odgrywa rolę bohatera, a kto – czarnego charakteru. Przykłada do siebie wartości świata zglobalizowanego; wymyśla sobie nieaktualne cele, gnębi się przeterminowanymi lękami.

Spróbuję wydobyć jego zarys w trzech przekrojowych pytaniach.

(1)

O kierunek i tempo rozwoju owych dwóch uniwersów Cyfry.

Patrzę na nie jak na Yin i Yang. Siły niby wrogie, ale zależne od siebie; niby oddzielne, ale odbijające wzajem swe kształty; niby powodowane przeciwnymi motywami i ideami, ale zdefiniowane przez jedną zasadę: postępu w kumulacji wiedzy i bogactwa.

Konkurencja prowadzi do ich konwergencji. Konwergencja obniża odporność na ataki konkurenta: na wpuszczane do systemu wirusy, na przejmowanie kontroli nad podsystemami i sprzętami, kradzież danych i rozwiązań. A jednak – Yin nieustannie uczy się i kradnie z Yang, a Yang uczy się i kradnie z Yin.

Od jakości infrastruktury i odporności tego organizmu cyfrowego zależy los całej gospodarki, wojska, nauki. Tymczasem zewsząd słyszymy, że z owego wyścigu nie da się wycofać i nie da się go spowolnić.

Ale nie da się go także kontrolować. Policzmy, ile już dzisiaj mamy inteligentnych i podłączonych do sieci urządzeń w domu. (Drugie tyle jest do niej podłączone bez naszej wiedzy). Przemnóżmy to przez liczbę mieszkańców Polski. Dodajmy sprzęty publiczne. Dodajmy hardware komercyjny, przemysłowy. I teraz wyobraźmy sobie, że te setki milionów maszyn – rozmaitych marek, dat produkcji, rozmaicie używanych i naładowanych różnym softem – musi zostać w ciągu paru godzin zaktualizowane do nowego standardu Yin, stary przestał być bowiem bezpieczny wobec nagłego update’u Yang. Kto to zrobi? Nie ludzie przecież. I kto to będzie w stanie skontrolować?

Co zatem wyznacza kierunek tej ewolucji, skoro nie my? Rodzi się poczucie, że cały ten proces i jego kierunek zostały z góry zdeterminowane.

Technologia umożliwiła m.in. rozwój systemów inwigilacji i modelowania zachowań. Można go stosować do celów komercyjnych, można – do celów politycznych. Yin idzie jedną ścieżką, Yang drugą. Konkurują ze sobą, podpatrują, uczą się od siebie. I właśnie ten mechanizm konkurencji-konwergencji odpowiada za narastające poczucie nieuchronności historycznej. Za nakrywający nas zimnym cieniem DETERMINIZM KULTUROWO-TECHNOLOGICZNY.

(2)

O relację między światem Cyfry a światem materii.

Jakie produkty pochodzące z Yin można bezpiecznie sprzedawać i używać w Yang? Już w tej chwili smartfony i podobna elektronika okazują się roznosicielem miazmatów wrażego systemu. Jak Huawei – narzędziem chińskiego wywiadu.

To dopiero przedsmak konfliktu. Bo w jakich produktach elektroniki nie ma? Nawet ubrania wyposaża się w chipy RFID. Więcej, my sami nosimy w sobie „agentów” Cyfry. Czy np. człowiek z rozrusznikiem serca lub implantem przeciwpadaczkowym wstawionym w Hongkongu będzie mógł przylecieć do Europy?

Każdy brand, każda firma i osoba publiczna (która także jest brandem) musi się zero-jedynkowo określić: albo jest Yin, albo Yang. Wpuszczenie obcego kodu do naszego organizmu Cyfry to jak transfuzja krwi o niewłaściwej grupie.

Czekają nas więc podróże z „kwarantanną elektroniczną”: wymaganą do oczyszczenia z nośników obcej Cyfry. Co jednak np. z samymi samolotami? Czy Airbus będzie mógł wylądować w Pekinie?

Co z prawem patentowym? Jak sądy Yin mają respektować prawo własności Yang? Przecież Yin MUSI stworzyć i wyprodukować własnym sumptem odpowiednik każdego chipa, leku, algorytmu Yang. I vice versa.

A skoro sfera własności intelektualnej rozchodzi się na dwa nierespektujące się nawzajem dominia, to na jakiej zasadzie można się dzielić wiedzą, również w naukach podstawowych? Mamy więc oto astronomię Yin i astronomię Yang, chemię organiczną Yin i chemię Yang, medycynę Yin i Yang.

Social distancing podniesiony do zasady ontologicznej: ani nam witać się, ani żegnać, żyjemy na archipelagach.

(3)

O relację między technosferą a światem kultury i wartości.

Ta kwestia wydaje mi się najważniejsza. I to do pracy nad nią najboleśniej brak nam narzędzi mentalnych.

Słyszę: to oczywiste, że każdą technologię można użyć do złego lub dobrego. Technologia jest neutralna. Liczy się użytek, jaki z niej robi człowiek.

Tak argumentowano wobec energii jądrowej i tak się teraz argumentuje wobec Big Data, AI i technik inwigilacyjnych.

Rzecz w tym, iż używanie danych technologii – życie w nich, z nimi, dzięki nim – zmienia nasze najgłębsze poczucie, czym jest to „dobre” (piękne, słuszne, postępowe) i czym jest to „złe” (brzydkie, niesłuszne, zacofane).

Trudno to pojąć i zaakceptować, gdyż niezwykle rzadko mamy szansę „na żywo” obserwować, jak przemiany środowiska technologicznego przekręcają nam w głowach wartości. Podobne zmiany zwykły zachodzić stopniowo: obyczaje nakładają się na obyczaje, pokolenia na pokolenia, trendy współistnieją, postępują i cofają się, i postępują.

Trzeba dopiero takich wyjątkowych momentów w historii: gdy w miesiące wydarzają się lata, gdy w lata wydarzają się dziesięciolecia. Te czasy przyśpieszenia pozwalają na niemalże kliniczną obserwację URABIANIA WARTOŚCI.

\ \ \

Spróbuj wyhodować sobie w głowie agenta, który przyglądałby się twoim własnym myślom i uczuciom. Jak teraz reagujesz, jak lubisz, nudzisz się, pożądasz, zazdrościsz, marzysz, wybierasz? Pracując zdalnie. Traktując jako normę kontakt zapośredniczony. Odruchowo odgradzając się, odsuwając od drugiego człowieka. Poddając się ślepo komendom Władzy. Praktykując rytuały zadane przez kapłanów Nauki. I codziennie – żyjąc w Cyfrze, przez Cyfrę.

Tak wymienia się rdzeń duszy.

\ \ \

Dlaczego dotąd podróże były dobre, a izolacja zła? Dlaczego różnorodność była jakością pozytywną, a homogeniczność – negatywną? Dlaczego „otwartość” to jasność i ciepło, a „zamknięcie” to ciemność i chłód?

Jonathan Haidt wydestylował sześć podrozumowych fundamentów sądów moralnych. Jednym z nich jest „czystość”, nakładająca się na poczucie „świętości”. Pierwotne jej uzasadnienie stanowiła łatwość przenoszenia chorób w prymitywnych warunkach życiowych. W higienicznych i nieprzeludnionych krajach Zachodu i Północy instynkt „czystości” nie gra już takiej roli, tu więc inne fundamenty etyki wzięły górę – lecz nie np. w Indiach.

Wizytujący Kraków obywatele kraju przyszłości, Japonii, od lat zdumiewali tubylców, paradując w maseczkach i rękawiczkach. Czy powodował nimi wyłącznie lęk przed zanieczyszczeniem powietrza, bakteriami, grzybami? Kiedy szukałem wyróżników psychologicznych pokolenia, które najliczniej wylogowało się z cielesności (jedna trzecia Japończyków po rewolucji internetowej nigdy nie uprawiała seksu w realu), natrafiałem na odpowiedzi wskazujące bynajmniej nie na wstydliwość, purytańską cnotliwość czy kompleksy seksualne, lecz na metafizykę „czystości”. Wszelki kontakt fizyczny jest brudny. To zwierzęta parzą się ciałami. Ludziom zaś przystoi seks umysłów. Każdy akt seksualny stanowi wszak ćwiczenie w abstrahowaniu z fizyczności; teraz wspomaga nas w nim technologia.

Dzięki niej wchodzimy w „nową normalność” obsesji fizycznego odseparowania człowieka od człowieka. W ulgę i komfort kontaktów zapośredniczonych.

Rozpada się wtem wiele porządków, relacji handlowych, sieci umów i wzajemnych korzyści. Ruszyła z kopyta deglobalizacja. Przypisywana głupocie populistów i nacjonalistów, wyśmiewana jako niemożliwość gospodarcza, ilustrowana obrazami dzieci w obozach uchodźców – nagle pokazuje się nieuchronnością.

\ \ \

Czyż nie czujemy, jak się nam w głowach obracają te wektory wartości? Kiedy w Kalifornii wprowadzono nakazy dystansu społecznego, liberałowie słonecznego wybrzeża zrazu tym serdeczniej witali się uściskami i pocałunkami, dla publicznej demonstracji politycznej: nas Trump nie zmieni w ksenofobów!

Większość regulacji i zaleceń ogłaszanych w reakcji na wirusa jeszcze trzy miesiące temu zdemaskowałaby wysuwających je jako prawicowych nacjonalistów-esencjonalistów. Dzisiaj słyszymy je w co drugiej rozmowie analityków giełdowych. A i lewicowe media prześcigają się w udowadnianiu humanizmu dystansu międzyludzkiego.

Obserwujmy bajkową łatwość tej inżynierii dusz.

Z pewnością z uwagą obserwują ją rządy i wielkie korporacje Cyfry. Obserwują i się uczą.

\ \ \

I coraz głośniej wykładają nam tę doktrynę determinizmu kulturowo-technologicznego:

Technologia warunkuje kulturę, a kultura sprzyja lub przeszkadza w rozwoju technologii.

Rozwój technologii decyduje o sile gospodarki, która decyduje o sile politycznej i militarnej.

Wartości, sposób życia, treść produkowanych masowo przeżyć – wszystko to jest zasobem strategicznym w rywalizacji państw i bloków państw w przeglobalizowanym świecie.

Albo więc pozostawiamy kulturę na pastwę losu, motywowanych zyskiem manipulacji globalnych korporacji oraz wypadkowej wpływów zewnętrznych – i w konsekwencji przegrywamy w wyścigu technologicznym.

Albo zarządzamy kulturą tak jak budową infrastruktury 5G czy rozwojem systemu operacyjnego – w celu wytworzenia wartości, obyczajów, idei maksymalnie sprzyjających rozwojowi technologicznemu.

„To mamy się wszyscy zmienić w poddanych totalitarnej kontroli Chińczyków?”.

Skoro Chiny faktycznie wyprzedzają nas dzięki odpowiedniemu zarządzaniu kulturą, to jeśli się nie zmienimy dobrowolnie, zmienimy się potem i tak, tylko że już pod dominacją zwycięskiego modelu, który przyjdzie z zewnątrz.

\ \ \

A na czym polega to zarządzanie kulturą? Na generowaniu i sterowaniu rzekami przeżyć przepływających przez miliony przeżywaczy zamkniętych w swoich bańkach tożsamościowych, a teraz także – w bańkach fizycznych.

Skandal ze zmanipulowaniem wyboru Trumpa przez rosyjskich trolli stanowił ledwie próbną potyczkę na oceanach przeglobalizowanego świata. Czyż nie jest już oczywiste, iż niefiltrowany transfer przeżyć do elektoratu demokratycznego państwa oddaje władzę nad tym państwem producentom i dystrybutorom przeżyć?

Więc nakładamy filtry. I władza przechodzi wówczas w ręce tych, co filtrują, co sterują, zarządzają przepływami przeżyć. Albo dla korzyści swojej firmy, albo dla wzmocnienia Yang, a osłabienia Yin (lub na odwrót).

Wirus przyśpieszył i ten proces: w imię walki z pandemią pozwalamy Google’owi i innym władcom Cyfry uprzedzająco filtrować wiedzę. Perswazje polityczne filtrują oni od lat – także w imię bezpieczeństwa.

A gospodarka oparta na handlu uwagą i modelami użytkowników zdążyła rozwinąć narzędzia pozwalające skwantyfikować „styl życia” i ująć go w reguły ustaw i kodeksów. Można już obłożyć akcyzą przeżycia. Można embargować atrakcyjność celebrytów i idiomatyczność dowcipów. Tylko polityka i prawo nie nadążają tu za przyśpieszonym światem. Ale dajcie nam chwilę i pochwycimy w paragrafy inwazje obcych etyk przez seriale i świętą niepodległość lokalnego poczucia humoru.

\ \ \

Na to jeszcze się buntujemy: Cenzura! Manipulacja! Indoktrynacja!

Nic dziwnego. Rdzeniem indywidualistycznej tożsamości człowieka Zachodu jest wolność wyboru treści przeżyć.

Ale to iluzja. Intelektualnie jesteśmy już świadomi, że treści przeżyć wybierają dla nas algorytmy Google’a, Netflixa, Facebooka. Tylko emocjonalnie pozostajemy przywiązani do mitu suwerennego „ja”. Nikt nam nie będzie sterował kulturą! Kultura to żywioł – to nasza wolność – to rzeki przeżyć, które są mną.

Jak najłatwiej złamać ten mit? Przystawiając pistolet do głowy. „Prywatność albo życie”.

Wszak życie jest najważniejsze. Życie, czyli gładkie obroty maszyny do przeżywania.

Oddamy prywatność, podmiotowość i jeszcze dołożymy za friko wolność słowa.

Wiedzieliśmy, że to nadejdzie, ale myśleliśmy: nasze wnuki będą się z tym mierzyć. Myśleliśmy: to wybór kulturowy, Wschód nie ceni praw jednostki, my się tak nie poddamy. Myśleliśmy: i tak to nie zadziała.

Działa, i robimy wszystko, żeby działało. Przecież im więcej system wie o człowieku, tym bezpieczniejsze jest całe społeczeństwo. Im więcej wie o człowieku, tym lepiej może go obsłużyć, tym lepiej chronić jego zdrowie.

\ \ \

Wirus pozwala przyśpieszyć ten proces weaponizacji kultury. Chiny kształcą inżynierów, matematyków, lekarzy. Zachód – prawników, pijarowców, producentów telewizyjnych. Czy ta różnica wynika z tego, że Chiny ZMUSZAJĄ swoich obywateli do określonych karier? Czy z tego, że Chińczycy szczerze je wybierają – ponieważ zostali wychowani w kulturze do takich celów ustawionej przez państwo?

W tej drugiej połówce Yin-Yang kontrola nad „systemem operacyjnym kultury” stanowi jedno z podstawowych przystosowań do konkurencji w przeglobalizowanym świecie. Chiny mają tu konkretną politykę; Zachód – ma wolność jednostki.

Technologia warunkuje kulturę, a kultura sprzyja lub przeszkadza w rozwoju technologii.

\ \ \

I determinista nie ma wątpliwości: człowiek Zachodu musi przestać być człowiekiem Zachodu, żeby móc obronić człowieka Zachodu przed człowiekiem Wschodu.

Człowiek Zachodu staje zatem wobec niemożliwej do przyjęcia prawdy: „Jestem pomyłką rzeczywistości”.

I w odruchu wyparcia obraca wartości. Tak aby ta sama sytuacja mogła zostać opowiedziana ku jego chwale, nie zaś ku pognębieniu.

Słabość to siła. Niedziałanie to mądrość. Dążenie do bogactwa to przejaw złego gustu. Dążenie do zwycięstwa – zniewolenie przez zwierzęcą naturę.

Stanęliśmy tu w Europie na szczycie poznania i rozumu, toteż wiemy, że nic nie ma sensu, nic nie ma wartości. A kto tego nie wie i jeszcze ciuła jakieś fortunki, buduje jakieś biznesiki, toczy jakieś wojenki, ten sam się wystawia na pośmiewisko i żenadę. Nie jest godzien czytać Houellebecqa przy naszym stoliku w kawiarni.

Potem oczywiście ci prostaccy ciułacze wykupują nas razem z kawiarniami i Houellebecqami.

\ \ \

Gdy następuje takie przyśpieszenie procesów dziejowych, upraszczają się one i klarują niczym dziesięcioletni wykres giełdowy ściśnięty na jednym ekranie: oto hossa, oto bessa, trend taki, formacja taka. Nieodmiennie prowokuje to współczesnych do interpretacji deterministycznych. „Ujrzeliśmy nagie mechanizmy historii i teraz możemy tylko im ulec albo przegrać”.

Nie inaczej było w latach 30.: faszyzm i komunizm jawiły się Koniecznością Historyczną, owocem Rozumu i Postępu. Dziś to wrażenie wzmacnia bezprecedensowe poddanie biegu dziejów rozwojowi technologii: samej esencji Rozumu.

\ \ \

Czy rzeczywiście temu, kto nie akceptuje owego determinizmu, pozostaje wiara w cuda albo w Opatrzność Bożą?

Można być deterministą miękkim: tak, każde zdarzenie ma swoją przyczynę, ale to nie znaczy, że przyczyna może mieć tylko jeden skutek i że jest on z góry zadany. Foton może odbić w lewo, foton może odbić w prawo – szanse są pół na pół, i w każdym przypadku odbicie ma swoją przyczynę.

Takie rozumienie przyczynowości bardziej odpowiada procesom o wysokiej złożoności i chaotyczności – a takim procesem jest historia.

\ \ \

Dlaczego sądzę, że ten twardy determinizm kulturowo-technologiczny prowadzi na manowce?

Jest wysoce nieprawdopodobne, by realizacje każdej kolejnej technologii usprawniały kulturę ku rozwojowi technologii dalszych. Znacznie bardziej prawdopodobne są liczne ślepe uliczki po drodze: technologie, w które nie powinniśmy iść, jeśli chcemy wygrać w dłuższym wyścigu.

Potentaci Cyfry – miliarderzy San Francisco i Silicon Valley – kształcą swoje dzieci, wymuszając POMINIĘCIE technologii cyfrowych: w szkołach staroświeckich, w klasach kredy, tablicy i papieru.

Jeśli chcesz rozwijać technologię, nie możesz być niewolnikiem technologii.

Po drugie, o ile nie poddamy jej władzy także samej natury człowieka – jego podstawy genetycznej i neurologicznej – to wciskając go w nowe technologie tylko dlatego, że są one możliwe, nieuchronnie wyrządzimy mu krzywdę. Nie jednostkom, lecz człowiekowi w skali antropologicznej. Jaki tryb życia jest dla niego NATURALNY?

A jeszcze długo nie uplastyczni się tak natury Homo sapiens. Choć właśnie przechodzimy przez przyśpieszony proces ugniatania „naturalności”, to wciąż nie sięga on podstawy genetycznej człowieka (poza kilkoma eksperymentami w Chinach).

Argument trzeci, graniczny, sprowadza się do problemu AI. Koszt nie ma tu znaczenia, przekonują determiniści. Musimy pierwsi zdobyć Świętego Graala sztucznej inteligencji, gdyż zwycięzca w tym wyścigu zwycięży we wszystkich kolejnych.

Lecz czy tylko jedna AI jest możliwa? Czy dialektyczne napięcie między Yin i Yang nie dotyczy raczej tego, JAKĄ z wielu możliwych AI ziścimy, czyniąc z niej szablon całego dalszego postępu?

A wybór natury sztucznej inteligencji zależy od wartości, na których stała kultura, co AI wydała.

\ \ \

Czy ten wybór nadal do nas należy? Czy też ów proces kulturowo-technologicznych „konieczności” przyśpieszył na tyle, że możemy już tylko gapić się tępo na migające za oknami krajobrazy?

Może ugniataczom naszej normalności chodzi przede wszystkim o to, żebyśmy tak właśnie myśleli. W Europie, Ameryce, Chinach, na całym świecie. Yin i Yang, upodabniamy się, ponieważ pragniemy zachować odrębność.

Bo czy dana zmiana stanowi ruch do przodu, czy do tyłu, stwierdzamy na podstawie wartości zbudowanych także po tej zmianie. Zbudowanych DZIĘKI tej zmianie.

Mitologia Oświecenia narzuca skojarzenia przyśpieszenia z postępem: szybciej do przodu – prędzej do Raju. Ale eugenika ongi też stanowiła postęp.

Do czego nie zdołają nas przyzwyczaić rządy i korporacje Cyfry, jeśli do tylu rzeczy jeszcze niedawno nie do pomyślenia przyzwyczailiśmy się w parę tygodni?

\ \ \

Obserwujmy, co się dzieje w naszych głowach. Myślmy o naszych myślach. Osądzajmy nasze osądy.

2.

Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać

Z prof. Bogusławem Pawłowskim rozmawia Tomasz Ulanowski

Bogusław Pawłowski – profesor biologii, kierownik Katedry Biologii Człowieka na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmował się m.in. badaniami nad doborem płciowym i biologią atrakcyjności człowieka. Jest jednym z najaktywniejszych popularyzatorów nauki w Polsce. Od lat jest członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, Komitetu Antropologii PAN, Komisji Antropologicznej PAU, Komitetu Biologii Ewolucyjnej i Teoretycznej PAN oraz European Human Behaviour and Evolution Association (EHBEA).

Nie wierzę w te wszystkie opowieści, że pandemia bardzo nas zmieni. Kiedy tylko znika presja środowiska (w tym wypadku zagrożenie epidemiczne), nasza osobowość bierze górę.

Tomasz Ulanowski: Mieliśmy kilka lat temu proroczą rozmowę o tym, jak powiązany milionami nici, zglobalizowany świat, przeludnienie i wielkie aglomeracje są przepisem na pandemię. Niesamowite, jak szybko świat popękał.

Prof. Bogusław Pawłowski: Czasami niepotrzebnie aż tak mocno. Bezsensownie skomplikowano życie ludziom mieszkającym przy granicy i pracującym w sąsiednim kraju. Na początku pandemii mieszkańcy Kudowy-Zdroju mogli pojechać do Warszawy, a nie mogli przejechać paru kilometrów do pracy w Czechach, gdzie poziom zagrożenia epidemicznego chorobą COVID-19 był podobny do tego u nas. To tak jakby mieszkańcowi warszawskiego Targówka zabroniono jechać na Mokotów. Na pocieszenie: może Polacy i Czesi mieszkający przy granicy zrozumieli dzięki temu, jak trudno im żyć bez siebie, i po epidemii dojdzie do większej integracji przygranicznych społeczności?

Cofnęliśmy się do wspólnot narodowych. Ale możemy też z powrotem docenić urok wspólnot lokalnych. Z przyjemnością patrzę na to, jak moi sąsiedzi stadnie wychowują dzieci. Maluchy z kilku domów są pod opieką prawie całej ulicy.

– Jakby żyły w jednej rozszerzonej rodzinie? Człowiek to zwierzę przede wszystkim społeczne, uwielbia się roić.

Małe wspólnoty są esencją człowieczeństwa i dają nam poczucie bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do dość ewolucyjnie nowych, wielkich zgromadzeń – m.in. koncertów czy wydarzeń sportowych ściągających nieraz dziesiątki tysięcy ludzi.

W społecznościach zbieracko-łowieckich podstawową komórką społeczną jest kilkunastoosobowa, zwykle wielopokoleniowa rodzina. Takie stada łączą się w kilkudziesięcioosobowe wioski. I dopiero wiele wiosek tworzy plemię.

Dlatego życie stadne mamy we krwi. Nic dziwnego, że jego widok sprawia panu radość. Budzi się w panu element...

Animalny?

– Ludzki. A więc i animalny, bo oczywiście jesteśmy zwierzętami. Podlegamy doborowi naturalnemu i presji selekcyjnej środowiska.

Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku Homo sapiens jednostką podlegającą selekcji jest nie mrowisko, ale osobniki i ich geny. Także w społeczeństwach nowoczesnych toczy się więc gra interesów pomiędzy jednostką a grupą. To chyba najważniejszy ludzki konflikt, którego konsekwencją jest ciągłe kalibrowanie kompromisu między indywidualną wolnością a społecznym bezpieczeństwem.

W historii ewolucyjnej naszego gatunku samotniczy tryb życia nie wchodził w grę. Samotnicy nie byli w stanie przetrwać, więc jeśli się pojawiali, to – nawet abstrahując od dostępu do partnera seksualnego – nie przekazywali swoich genów kolejnym pokoleniom z takim samym sukcesem, jak ich prospołeczni rówieśnicy.

Zaczęliśmy korzystać z możliwości bycia samemu dopiero wtedy, kiedy dzięki wymianie specjalistycznych usług przeliczalnych na pieniądze mogliśmy sami zapewnić sobie wikt i opierunek. Ale przecież nie wszyscy z tej możliwości korzystają. Ciągle są ludzie, którzy wolą żyć w ludzkich stadach albo przynajmniej z partnerem.

Sam nie wiem, co trudniejsze.

– To już kwestia osobowości. Jeśli ktoś nie potrafi pójść na kompromis, to w stadzie będzie się męczył. Bo przecież życie grupowe to nie tylko zyski, ale też koszty. Wymaga tolerancji, empatii i zrozumienia, a także wielu trudnych kompromisów zależnych od wielkości grupy.

Każda osoba ma trochę odmienne interesy, choćby zależne od płci, wieku, statusu czy kompetencji. To widać nawet przy stole rodzinnym. Chociaż większość z nas lubi się spotkać z rodziną – choćby w święta – to raczej tylko na chwilę. Zresztą nawet w społecznościach pierwotnych gościem można być góra przez trzy dni. Potem trzeba już się dokładać do wspólnego życia.

Dlatego system stadny najlepiej funkcjonuje wtedy, kiedy jest jedynym możliwym (np. kiedy przedszkola i szkoły są zamknięte).

W państwach wysokorozwiniętych dobrowolnie zakładane komuny społeczne się rozpadają. Jeśli nie w pierwszym, to w kolejnych pokoleniach.

Powtórzmy: samotniczy tryb życia jest bardzo świeży. Umożliwiła go dopiero gospodarka przemysłowa, kiedy ludzie zaczęli emigrować ze wsi do miast i oddalać się od swoich krewnych.

Jeśli spojrzymy na całą ludzkość, to rodzina nuklearna, złożona tylko z rodziców i dzieci, nie mówiąc już o singlach, nie jest wcale taka powszechna. Dominuje w społeczeństwach nowoczesnych, w których państwo dba o osoby niepotrafiące się utrzymać samodzielnie, m.in. starsze.

W Polsce ta zmiana zaczęła się po II wojnie światowej, a w zasadzie dopiero w ostatnim trzydziestoleciu?

– Na większą skalę tak. I była związana z kontrolą płodności. Bez niej przy większej dzietności kobiety często opierały się na bliskich: zwykle na matce, siostrach, ciotkach, babciach.

W Szwecji bezdzietni single stanowią aż 40 proc. gospodarstw domowych. Pana to szokuje?

– Tak, biorąc pod uwagę wybitnie społeczną naturę człowieka, jest to zadziwiające. Szwedzki eksperyment społeczny pokazuje, że przy braku zależności od innych ludzi, czyli braku zysków z koniecznych wspólnotowych kompromisów, wiele osób wybiera „samobycie”.

Socjalistyczny system społeczny, który Szwedzi budują od lat 70. ubiegłego wieku, gwarantuje wszystkim opiekę finansowo-zdrowotną. Czy jednak daje też poczucie szczęścia? Obawiam się, że nie zawsze, bo nie gwarantuje bliskości. A wiadomo, że możliwość podzielenia się troskami i radościami, a także dotyk są dla ludzi niezwykle ważne.

Model szwedzki jest też chyba dobrym przykładem tego, jak genotypy wchodzą w interakcję ze środowiskiem. Gdyby Włosi wpadli na ideę, że można zupełnie uniezależnić się od innych ludzi, to pewnie rozwinęliby ją trochę inaczej. Pula genowa mieszkańców basenu Morza Śródziemnego może różnić się nieco od tej mieszkańców Europy Północnej również pod względem skłonności samotniczych.

Szwedzi żyją od wielu pokoleń w państwie rzadko zaludnionym – poza aglomeracjami takimi jak Sztokholm – i część z nich mogła się zaadaptować do lepszego znoszenia „samobycia” i do większego dystansu.

I m.in. z tego powodu nie wprowadzili tak ostrej kwarantanny społecznej jak inne kraje Europy?

– Prawdopodobnie.

COVID-19 nie jest zresztą chorobą demokratyczną. Nie uderza we wszystkich tak samo. Nie tylko pod względem wieku czy płci.

W USA bardziej dotyka Afroamerykanów, a w Szwecji – imigrantów. A więc ludzi biedniejszych, którzy – żeby przeżyć – muszą żyć bardziej stadnie. Epidemie z reguły są dla nich groźniejsze.

Mnie się wydaje, że to bycie singlem jest teraz szczególnie trudne.

– Jeśli osoba żyjąca samotnie miała przed epidemią bogate życie towarzyskie, to pewnie jest jej teraz trudno. Ale dla singli, którzy uciekali od wspólnoty, prawdopodobnie niewiele się zmieniło. Może nawet jeszcze lepiej się nauczą, jak żyć samotnie, i jeszcze trudniej będzie im później integrować się z innymi? Oczywiście wiele zależy od tego, jak długi będzie okres izolacji.

Czyli po epidemii nie czeka nas fala ślubów i baby boom?

– Nie sądzę. Ile razy był pan tak skacowany, że powtarzał sobie: „Nigdy więcej”? Ile razy w historii mieliśmy wojny? Takie doświadczenia niewiele nas uczą.

Dlatego nie wierzę w te wszystkie opowieści, że pandemia bardzo nas zmieni. Jaki to świat będzie potem wspaniały albo straszny. Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać. Można ją na chwilę odrobinę zmienić. Kiedy tylko znika presja środowiska (w tym wypadku zagrożenie epidemiczne), nasza osobowość bierze górę.

Człowiek nie jest istotą łatwo programowalną. Można nas oczywiście zindoktrynować, co pokazują i historia, i wiele badań psychospołecznych, jak choćby słynny eksperyment Stanleya Milgrama – wielokrotnie powtarzany i za każdym razem dający ten sam efekt (około dwóch trzecich badanych na rozkaz raziło prądem niewinnych ludzi) – ale kilkumiesięczny czy nawet kilkuletni okres podwyższonego ryzyka nie zdemoluje ludzkiej natury ani w aspekcie osobniczym, ani gatunkowym.

Dlatego nawet jeśli po zakończeniu epidemii będziemy mieli boom ślubów, to niedługo po nim przyjdzie fala rozwodów.

Przy skutecznej antykoncepcji i niepewności jutra stawiałbym raczej na boom seksualny.

Po uwolnieniu się od epidemii może nastąpić wzrost liczby stosunków pozamałżeńskich i zmniejszenie rytualizacji zawierania związków, tych wszystkich hucznych imprez weselnych.

Jest już na ten temat książka COVID-69.

– (śmiech) Do przepowiedni należy podchodzić niezwykle ostrożnie. Zmiennych jest tyle, a interakcja genotyp – środowisko to system tak złożony, że konsekwencje epidemii mogą być bardzo różne. Jeden człowiek zareaguje tak, a drugi siak.

Czytał pan, że na początku pandemii, w okresie lockdownu przemoc domowa wzrosła w Polsce o połowę? Wzrosła zresztą nie tylko u nas, choć niekoniecznie w takim samym stopniu. Można zakładać, że wraz z upływem kwarantanny społecznej przemocy domowej jeszcze przybędzie.

Dlaczego?

– Bo część ludzi musi przebywać ze sobą 24 godzinę na dobę i jest to dla nich udręka. Wcześniej wychodzili z domu często na cały dzień.

Także w normalnej sytuacji przemoc domowa rośnie w dni wolne od pracy.

Nawet w społeczeństwach pierwotnych kobiety i mężczyźni będący w związkach nie są ciągle razem. Kobiety przebywają częściej z kobietami, a mężczyźni z mężczyznami. Mieszają się przy posiłkach i w nocy.

Również z tego powodu koniec epidemii może oznaczać większą liczbę rozstań niż ślubów.

Nawiasem mówiąc, są badania wskazujące, że przemoc domowa dotyczy w podobnym stopniu kobiet i mężczyzn. Tyle że mężczyźni wstydzą się skarżyć, że zostali pobici czy są gnębieni psychicznie.

Podsumowując, ewolucja nie przystosowała nas do uporczywej monogamii.

Do ciągłego bezruchu też nas nie przystosowała. W końcu dłużej byliśmy nomadami, niż jesteśmy ludźmi osiadłymi. Stąd choćby turyści lecący na drugi koniec świata tylko po to, żeby poleżeć w hotelu i napić się piwa.

– To wynika też z tego, że jesteśmy bardzo ciekawskim taksonem. Homo sapiens lubi eksplorować, poznawać nowe. Oderwanie się od rutyny dobrze robi ludzkiej psychice.

A jeśli ktoś na co dzień ciężko pracuje fizycznie, to wiadomo, że w czasie wolnym będzie wolał poleżeć, niż zwiedzać muzea i ruiny upadłych cywilizacji.

Musimy też pamiętać, że po koronawirusie SARS-CoV-2 i pandemii COVID-19 nieuchronnie pojawi się jakaś kolejna choroba zakaźna. A to, co się dzieje teraz, to ledwie prolog załamania cywilizacyjnego, jakie czeka nas z powodu katastrofy klimatyczno-ekologicznej.

Wiadomo choćby, że wraz z dalszym wzrostem temperatury na naszej szerokości geograficznej pojawią się komary przenoszące zarodźca malarii i inne choroby ciepłego klimatu.

To niebywałe, że wiedząc o tym, wydajemy w skali świata biliony dolarów rocznie na zbrojenia przeciwko innym ludziom. Co najmniej część tych pieniędzy należałoby przeznaczyć na przygotowania do nadchodzących katastrof naturalnych.

W całej historii ludzkości więcej ludzi umarło z powodu patogenów niż na wojnach!

Kiedyś można było tego nie rozumieć, bo nie wiedziano, czym są patogeny. Ale od czasów I wojny, w której zginęło mniej ludzi niż podczas pandemii grypy hiszpanki w latach 1918-1919, nie powinniśmy być tak głupi. Oby kolejna pandemia znów nie zaskoczyła decydentów, jak kiedyś zima zaskakiwała drogowców.

Sam pan powiedział, że nie uczymy się na własnych błędach, a ludzką naturę trudno zmienić.

– Ma pan rację, jaki tam z nas Homo sapiens! Raczej Homo sapiensik, który może nie udźwignąć swojego ewolucyjnego sukcesu.

Nasz dotychczasowy sukces wziął się m.in. stąd, że jesteśmy gatunkiem niezwykle plastycznym. Pod silną presją się dostosowujemy. Z jednej strony pomagają nam w tym struktury społeczne, a z drugiej – elastyczny mechanizm odporności behawioralnej. Dzięki niemu będziemy być może utrzymywać przez jakiś czas nieco większy dystans do innych ludzi, częściej nosić maseczkę na twarzy jak w Azji, może nabędziemy wstręt do obiektów sprzyjających transmisji patogenów.

Badania wskazują też, że w sytuacji spadku poziomu bezpieczeństwa (a więc podczas epidemii) ludzie mają skłonność do wybierania systemów autorytarnych, w których wolność jednostki nie jest najważniejsza, ale które, jak niekoniecznie obiektywnie uważa część z nas, mogą skuteczniej bronić przed niepewnością i nowymi zagrożeniami.

Z drugiej strony są wśród nas ludzie z tak sprawnym układem odpornościowym, że nie muszą się przejmować ryzykiem zachorowania. To zróżnicowanie kondycji biologicznej powoduje, że różne osoby ponoszą różne koszty poświęcenia społecznego. Np. pracownik służby zdrowia, który ma mało odporny organizm, ryzykuje bardziej niż ten, który ma świetną kondycję biologiczną.

Obrazowo: 1 tys. zł odjęty od 10 tys. zł pensji to relatywnie dużo mniej niż ten sam 1 tys. poświęcony przez kogoś, kto zarabia 2 tys. zł.

Miejmy więc tolerancję dla odmiennych zachowań.

Obecny czas próby niesie różne koszty dla różnych ludzi. Nie wszyscy mogą być bohaterami.

À propos kosztów. Zygmunt Bauman powiedział kiedyś w wywiadzie dla „Polityki”, że „to, co nam się przedstawia jako gospodarczy i cywilizacyjny sukces [czyli indywidualizację, monetyzację i fetyszyzację wzrostu PKB], stanowi wyraz erozji społeczeństwa i rozkładu rodziny”.

– To bardzo radykalna opinia. Moim zdaniem fetyszyzacja wzrostu PKB to raczej odzwierciedlenie chciwości człowieka i chęć poprawy własnego komfortu, która bez wzrostu dochodów jest rzekomo niemożliwa.

Rzekomo, bo jest wiele badań wskazujących, że biologiczny i psychiczny dobrostan wcale nie musi być związany z dobrobytem finansowym. Powiedziałbym więc inaczej: ludzie nie powinni mieć za dużo. Tylko kto ustali, ile to ma być?

To zależy?

– To, po pierwsze, zależy od różnych warunków środowiska i umiejętności dostosowawczych danej populacji. Po drugie, dynamika zmian na świecie jest tak duża, że punkt równowagi może się przemieszczać w zależności od czasu i okoliczności.

Dużo łatwiej prognozować rozwój technologii – widać, że pandemia dolała paliwa firmom rozwijającym narzędzia internetowe – niż ewolucję ludzkich zachowań w obliczu zmian środowiskowych, w tym tych epidemicznych.

Jedyne, co na pewno możemy powiedzieć o człowieku: jest mistrzem przystosowania się do okoliczności.

Nawet jednak ten niezwykle plastyczny gatunek ma mózg, który nie jest z plasteliny i nie odkształca się na stałe jak drewno w rękach rzeźbiarza.

Świat po pandemii będzie co najmniej równie ciekawy, ale też zatrważający jak ten przed nią. Więc nie sądzę, żebyśmy myli wtedy ręce tak często jak teraz. A jak zabraknie wody – co, niestety, zaczyna nam grozić – to będziemy wręcz myli się rzadziej niż przed pandemią.

Tu przypomina mi się myśl Stanisława Jerzego Leca: „Wszystko jest w rękach człowieka, dlatego należy je często myć”.

3.

Nadchodzi nowe średniowiecze. Era erozji państwa, technologicznego zjednoczenia świata i irracjonalizmu

Grzegorz Lewicki

Grzegorz Lewicki – doktor filozofii, absolwent m.in. London School of Economics i Maastricht University. Prowadzi na Facebooku stronę „Global Future Studies”. Członek Klubu Jagiellońskiego. Autor książek Nadchodzi nowy proletariat! i Indeks mocy państw. Był pomysłodawcą i redaktorem książki Miasta w nowym średniowieczu. Jej idee zostały wpisane w Strategię Wrocław 2030.

Czeka nas segregacja, fundamentalizm religijny i gniewny krzyk tłumu.

„Przecież to powrót do średniowiecza!” – mówimy, gdy chcemy napiętnować czyjąś ciemnotę. Najczęściej myślimy wtedy z – nie ukrywajmy – poczuciem wyższości, że zwolennikom ciemnoty pomogłaby porządna edukacja i więcej dobrobytu, aby zmądrzeli. Ale to nieprawda. Nadchodząca era, w której wysadzający się w imię Allaha mają często i pieniądze, i dyplomy uniwersyteckie, potrzebuje zupełnie innych rozwiązań.

Ta era to nowe średniowiecze. Czym ono jest? „Nowe średniowiecze” czy „neomediewalizm” bywa wymieniane w różnych, często niepowiązanych albo przeciwstawnych kontekstach. Neomediewalizm jest trochę jak „ponowoczesność” – możesz wrzucić do worka z tą etykietką bardzo wiele rzeczy i będzie pasowało. Nowym średniowieczem można nazwać wyżej wymienioną ciemnotę (irracjonalizm) czy fundamentalizm religijny, ale też fascynację motywami średniowiecznymi w popkulturze czy postulaty dezurbanizacji.

Klątwa Bierdajewa

Niestety, termin „nowe średniowiecze” ma złą prasę, bo jeden z jego wczesnych użytkowników, rosyjski myśliciel Mikołaj Bierdiajew, wyrządził mu niedźwiedzią przysługę. W katastroficznym eseju „Nowe średniowiecze” (1924) Bierdiajew pisze o nieodgadnionej naturze przeszłości, głosząc gdzieniegdzie konkretne postulaty dekonstrukcji państw, zatrzymania obiegu informacyjnego czy wyłączenia giełdy. W takim świecie wrócilibyśmy do prostego życia w małych wspólnotach, opartego na rytmie religii. Owa wstecznicza wizja naznaczona jest traumą po tragedii pierwszej wojny światowej. Skoro bowiem pędząca cywilizacja doprowadziła do śmierci i pożogi, myślał Bierdiajew – to trzeba ją wyłączyć, a przynajmniej cofnąć na niższy poziom złożoności.

Co ciekawe, podobne rozumienie „nowego średniowiecza” da się czasami spotkać na reakcyjnej prawicy. Z kolei na lewicy „nowe średniowiecze” funkcjonuje często jako obelga albo zarzut – jeśli mówisz coś, co jest dla mnie zbyt konserwatywne, to głosisz „nowe średniowiecze”. Takie skrajne, potoczne rozumienia terminu nazywam klątwą Bierdiajewa. Doświadczyłem jej niejednokrotnie, prezentując koncepcję neomediewalizmu sieciowego, który jest narzędziem przydatnym w prognostyce. Aby w ogóle zacząć rozmowę, musiałem najpierw wysłuchać, z czym się każdemu kojarzy średniowiecze, dlaczego było złe (lub dobre) i jak można (lub nie można) mówić dziś o średniowieczu.

Tymczasem, aby zrozumieć neomediewalizm, potrzebne jest to, co śp. Bronisław Geremek, zresztą wybitny mediewista, nazywał cnotą umiarkowania. Potrzebne jest podejście spokojne i wolne od uprzedzeń. To ważne, bo neomediewalizm nie ma nic wspólnego z liberalną połajanką, konserwatywnym biadoleniem ani odniesieniami do motywów średniowiecznych w popkulturze. To raczej nowy język do opisu rzeczywistości XXI wieku, użyteczny dla prognostyki. Zakłada on, że obecnie na powierzchnię wychodzą makrostruktury i procesy typowe dla średniowiecza; i że to one w coraz większym stopniu mogą organizować nam rzeczywistość. Z tego względu należy spojrzeć na rzeczywistość nie z perspektywy krótko- czy średnioterminowej, ale z historycznego oddalenia. Dzięki temu dojrzymy w tle procesy długiego trwania, czyli typy zjawisk, które doskonale wychwytywali tacy myśliciele jak francuski historyk Fernand Braudel oraz polsko-amerykański myśliciel Immanuel Wallerstein.

Takie nowe ujęcie jest potrzebne, bo Europejczycy wydają się dziś żyć w ahistorycznej szklarni i nie potrafią wyciągać wniosków z przeszłości. Właśnie dlatego niemiecki filozof Peter Sloterdijk powtarza, że Europa musi się postarzeć, czyli filozoficznie przetrawić dziedzictwo historii, aby znaleźć nowy język do opisu piętrowych przemian świata. Dopiero mając język, można tworzyć recepty na złożone problemy cywilizacyjne. Proponuję w tym duchu założenie, że należy szukać we współczesnych trendach analogii do procesów typowych w pierwszej kolejności dla przejścia starożytności w średniowiecze, a w drugiej – dla późniejszych okresów średniowiecza.

Dzięki temu da się opisać siedem wzajemnie powiązanych megatrendów. Pierwszy to neomediewalizm w stosunkach międzynarodowych, którego ojcem jest brytyjski politolog Hedley Bull. Kolejne rozwijam na bazie wskazań samego Umberta Eco oraz współczesnego stanu wiedzy na temat prognostyki i dynamiki globalizacji. To mediewalizmy w następujących wymiarach: demografia, religia i etniczność, prawo, ekonomia, technologia i urbanistyka. Co ciekawe, zjawiska te stanowią integralną wiązkę, to znaczy oddziałują na siebie wzajemnie i wspólnie ewoluują. Jeśli rzeczywistość zazębia się i zaczyna przypominać wieki minione w tak wielu wymiarach jednocześnie, to bezwzględnie domaga się opisu!

#1 Państwo sieciowe

W wymiarze akademickim najlepiej został opisany neomediewalizm w stosunkach międzynarodowych. Rozwijał go Bull w pracy „The Anarchical Society” (1977). Już wtedy dostrzegł, że zmierzamy do porzucenia klasycznie rozumianej suwerenności, typowej dla tradycyjnych państw narodowych. Dlatego przyszłość to mnogie, nachodzące na siebie ośrodki władzy, fragmentacja tożsamości, integracja państw w większe bloki oraz rozwój nieterytorialnych organizacji międzynarodowych, a także technologiczne zjednoczenie świata. Przyszłość to także erozja i transformacja roli państw, coraz bardziej zależnych od aktorów niepaństwowych.

Bull nie używa języka teorii sieci, ale ma na myśli usieciowienie i rozwarstwienie ośrodków władzy oraz współzależność, która jest cechą rozpoznawczą globalizacji. Choć neomediewalizm niekoniecznie ma zasięg globalny, bo mogą być regiony, które działają według innej logiki, to teoria Bulla wydaje się w roku 2020 poprawna – aktorzy niepaństwowi, tacy jak Google i Facebook, są dziś potężniejsi niż niejedno państwo, a Unia Europejska to idealny przykład integracji państw w bloki spajane wielkimi ideami (analogicznymi do chrześcijaństwa kiedyś). W tym duchu rozwijał myśl Bulla m.in. politolog Jan Zielonka – w książce Europa jako imperium (2007) nie tylko dowodził, że Unia jest dziś pokojowym imperium rozszerzającym się dzięki miękkiej sile dyplomacji i presji gospodarczej, ale także podkreślał, iż jest ona tworem na modłę średniowieczną. Niestety, w kolejnych latach Zielonka najwyraźniej zaprzestał rozwijania neomediewalizmu, być może w wyniku krytyki ze strony politologów, którzy nie widzą sensu w używaniu analogii historycznej jako narzędzia do analizy świata. A szkoda. Gdy bowiem czyta się współczesne prace Zielonki na temat kryzysu liberalizmu i Unii (np. „Kontrrewolucja”), widać, że autor nie wie, jak na kryzys zareagować. Niemoc ta wynika z niemożności przekroczenia i przebudowy języka, który – powiedzmy za Wittgensteinem – wyznacza granice wyobraźni. Inaczej mówiąc: z wnętrza ahistorycznego paradygmatu liberalnego pewnych procesów i rozwiązań po prostu nie widać, a inne – choćby je było widać – wydają się bezsensowne, straszne lub niemożliwe do zrealizowania. Tymczasem właśnie odniesienia do historii mogą odblokować naszą wyobraźnię i podsunąć recepty.

Jeśli przyjmiemy perspektywę historyczną, to obecna niemoc intelektualistów europejskich stanie się zrozumiała – wszak podobną niemoc odczuwały elity Rzymu. W pewnym momencie próbowały one regulować dynamikę kulturowo-politycznego tygla Europy w czasie Pax Romana, ale bez pojęcia, o czym marzą i w co wierzą frakcje podzielonego ludu. Następcy Seneki pisali traktaty o równości i tolerancji oraz o konieczności zgody, a politycy zachodzili w głowę, jak by tu zorganizować gniewne tłumy ludzi, żeby niedługo nie było rewolty. Był to dylemat na wskroś współczesny: jeśli lud coraz częściej nie marzy o tolerancji, do której nakłania elita, to jakim językiem do niego mówić?

Magnum in parvo, czyli śladami Umberta Eco

Popchnijmy zatem koła historii naprzód i napiszmy o tym, o czym w Europie na razie się milczy, ale będzie się mówić – bez zażenowania i głośno – już za dziesięć lat. Aby za bardzo nie uciec w spekulacje, trzymajmy się intuicji Eco jako znawcy średniowiecza.

Esej „Powrót średniowiecza” (1977) to przykład tego, co łacinnicy nazywali magnum in parvo – wielkie bogactwo treści w małej objętości. W pracy tej Eco przedstawia szkic koncepcji nowego średniowiecza, zarysowując lub czasem tylko wskazując wymiary, w których należy poszukiwać zjawisk nowego średniowiecza jako trendu cywilizacyjnego. Po odsianiu wielu nieistotnych konotacji Eco przedstawia własną listę procesów i struktur, których wyłonienie się w świecie można na poważnie uznać za neomediewalne. Są to: (a) wielka jednostka socjopolityczna, porównywalna do Pax Romana; (b) zjednoczenie świata m.in. dzięki wspólnemu językowi i technologii oraz społeczne konsekwencje tego jednoczenia; (c) religia i etniczność jako ważny czynnik tożsamości; (d) wielka migracja, która przynosi obyczaje z innych części świata; (e) metropolizacja miast i alienacja grup społecznych, (f) niedoinformowanie i trywializacja informacji, (g) tendencja do nieustannych aktualizacji bez troski o pierwotne źródła w kulturze. Na podstawie m.in. tych intuicji da się zidentyfikować całą gamę zaskakująco średniowiecznych procesów, które nabiorą pędu w kolejnych dekadach. Oto one.

#2. Demografia i migracja: nowa wędrówka ludów

Eco pisze, że znakiem nowego średniowiecza jest masowa migracja, która „przynosi nowe zwyczaje i nowe poglądy na świat” oraz propaguje je w ramach wielkiej jednostki politycznej gwarantującej regionalny pokój. Taką jednostką był starożytny Pax Romana, a jak wiemy choćby z neomediewalizmu Zielonki, taką też jednostką wchłaniającą ludy jest dziś Unia Europejska. Podobieństw UE do Rzymu jest zresztą znacznie więcej: obie mają powojenną strukturę, to znaczy powstały w wyniku wyczerpania wojnami, obie dążą też do poszerzenia stref wpływów, obie są obszarem rywalizacji różnych religii misjonarskich, a wreszcie obie wytworzyły koncepcje wielokulturowości, aby zarządzać złożonością kulturową.

Choć tym, którzy pamiętają kryzys migracyjny z 2015 roku, nie trzeba o tym przypominać, to jednak warto podkreślić, że Unia jest i będzie obszarem wielkiej migracji – głównie z terenów Bliskiego Wschodu i Afryki – która przynosi nowe obyczaje i normy kulturowe związane w dużym stopniu z islamem. Tylko w 2015 roku do Europy przybyło milion migrantów, a szlaki to pęcznieją, to kurczą się w zależności od polityki międzynarodowej, w szczególności polityki Turcji i śródziemnomorskich państw Unii. Temat migracji bywa przy tym niezrozumiany, trywializowany, demonizowany lub przemilczany, tymczasem trzeba przyjąć ją jako stały element europejskiej rzeczywistości na całe najbliższe stulecie. Według prognoz szefa niemieckiego wywiadu Bruno Kahla z wykładu „Zur Zukunft der internationalen Ordnung”, wygłoszonego dla Hanns-Seidel-Stiftung (2017), niedługo ponad miliard ludzi będzie dążyć do wyemigrowania z miejsca zamieszkania, a celem migracji będzie bardzo często Europa. Według wykładowcy NATO Gunnara Heinsohna jest to związane z wysoką dzietnością i zarazem małą chłonnością demograficzną wielu systemów gospodarczych w krajach rozwijających się. Jeśli o jedno miejsce w systemie społecznym rywalizuje pięć lub sześć osób, to innym pozostaje wojna o zasoby, rewolta wewnętrzna lub emigracja.

Tak czy inaczej potencjał migracyjny świata będzie rósł, na co wpływ będzie mieć także globalne ocieplenie. Wielka migracja jest faktem, a jej odpowiednikiem jest Völkerwanderung, wielka migracja tzw. barbarzyńców, która zmieniła kulturowy pejzaż starożytnego Rzymu i wytworzyła nową cywilizację zachodnią po jego zapaści. Dlatego będziemy mieć w Unii podobne zjawiska kulturowe i polityczne do tych, których doświadczył Rzym. Czeka nas segregacja, fundamentalizm religijny i gniewny krzyk tłumu. A także obietnica zbawienia i poszukiwanie wspólnych wartości, żeby to wszystko pospinać do kupy.

Nie, nie chodzi wcale o to, że Unię czeka upadek, jak powtarzają skrajni konserwatyści i agenci wpływu Rosji. Wręcz przeciwnie, Pax Europeana, tak samo jak Romana, przy mądrym zarządzaniu może trwać stulecia. Co więcej, nasza gospodarka nie opiera się dziś tylko na rolnictwie, handlu i podboju, a więc w przeciwieństwie do Rzymu w okresie stagnacji mamy dobre zasoby, aby zarządzać rosnącą złożonością Europy.

#3. Religia i etniczność: cuius religio, eius regio

Średniowiecze było erą religii. Gdy jedna gałąź chrześcijaństwa zdominowała rynek usług religijnych w Rzymie, stała się duchowym i politycznym spoiwem całego imperium. A potem przetrwała upadek i spoiła Christianitas średniowiecznych królestw.

Religia w Pax Romana odgrywała ważną rolę społeczną. Była psychologiczną ostoją dla osób wyalienowanych ze swojego miejsca zamieszkania, które pokonywały w celach zarobkowych wielkie odległości; była też bezpieczną oazą umożliwiającą np. nocleg i wyżywienie u współwyznawców we wspólnotach, a potem w parafiach. Mało kto sobie dziś to uświadamia, tak samo jak to, że miasto Rzym w I wieku n.e. było wielkim tyglem kulturowym zamieszkanym przez aż milion ludzi bez dostępu do współczesnych technologii komunikacyjnych.

Podobny powrót religii jako spoiwa i ostoi przed nieprzewidywalnym światem obserwujemy dzisiaj, zarówno wśród ludności rdzennej Unii, jak i migrantów. Wspólna religia pozwala przezwyciężać poczucie wykluczenia, a także radzić sobie z szokiem wywołanym dystansem kulturowym – czyli odmiennością kulturową kraju gospodarza. Tak jak kiedyś judaizm, różne odłamy chrześcijaństwa, pogaństwa czy kult boskiego cesarza wchodziły ze sobą w interakcję, a często też podbierały sobie nawzajem wyznawców, tak dziś toczy się interakcja religijna między dwoma odłamami chrześcijaństwa (katolicyzm, protestantyzm), różnymi gałęziami islamu oraz areligią – czyli światopoglądem agnostyczno-ateistycznym. Przy tym tożsamości religijne nakładają się na te etniczne i klasowe, tworząc wciąż nieprzeniknioną dla socjologów mieszankę.

Już teraz widać jednak, że interakcje te zachodzą według praw teorii sieci, gdzie konkretne etniczności i konkretne religie są ważnymi zmiennymi: wpływają na dynamikę przemieszczania się, wyborów mieszkaniowych, a nawet na tworzenie się segregacji według określonych zasad. Brak zrozumienia dla tych czynników i twierdzenie, że migrantom wystarczy dać dobrą pracę i edukację, aby się zintegrowali, jest wielką głupotą, za którą Europa Zachodnia zapłaci separatyzmami, rewoltami i kulturową bałkanizacją. Podczas gdy kiedyś w Europie Zachodniej obowiązywała zasada cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia, tzn. władca wybiera oficjalną religię na danym terytorium), tak dziś w systemie demokratycznym ta zasada wraca odwrócona. Dziś obowiązuje zasada cuius religio, eius regio (czyja religia, tego władza, tzn. faktyczna większość na danym terytorium wprowadza swoje praktyki cywilizacyjne jako dominujące).

#4. Prawo: jedno terytorium, wiele norm prawa

Jak twierdzi Michał Zabdyr-Jamróz w książce „Miasta w nowym średniowieczu”, zmierzamy do świata, w którym zaczyna występować pluralizm prawny – czyli stan, gdy na jednym terytorium dla różnych osób mogą obowiązywać różne systemy prawne. Migranci bowiem przynoszą swoje prawo ze sobą i – jeśli nie przejdą szybkiej integracji – mogą zechcieć być poddani własnym prawom jako systemom sprawdzonym. Realnym scenariuszem jest sytuacja, w której sędzia zapyta pozwanego przed rozprawą niczym w średniowieczu: „Pod jakim prawem żyjesz?”, i wyda werdykt zgodny z określonym systemem.

Jeśli twierdzisz, że to farmazony, spójrz na Francję. Wspólnoty islamskie, mimo starań prezydenta Macrona, nie chcą publicznie zadeklarować wyższości francuskiego prawa krajowego nad religijnym prawem szariatu. Podobnie w Wielkiej Brytanii. Jak twierdzi orientalista Piotr Kłodkowski w „Miastach...”, rozwiązania kiedyś typowe dla Indii czy Bliskiego Wschodu dziś docierają do Europy, czego dobrym przykładem jest brytyjski Muslim Arbitration Tribunal, który pozostaje poza systemem prawnym kraju, rozstrzygając równocześnie spory cywilne wśród społeczności islamskiej. Jeszcze innym przykładem są małżeństwa islamskie, a wiec ceremonie religijne obowiązujące dla lokalnych społeczności, ale nierozpoznane przez państwo. Jak z nimi postępować? I tu zaczynają się kłopoty. Gdy w kwietniu 2020 brytyjski sąd apelacyjny stwierdził nieważność małżeństw islamskich, dało się słyszeć zarówno głosy pochwalające tę decyzję, jak i zwracające uwagę na wielką krzywdę kobiet. Decyzja bowiem pozostawiła kobietom dochodzenie swoich praw wyłącznie w systemie prawa religijnego, już wyjściowo je dyskryminującego.

Przyszłość to także erozja i transformacja roli państw, coraz bardziej zależnych od aktorów niepaństwowych.

#5. Ekonomia: etyczny feudalizm tam, gdzie zawodzi kapitalizm

Choć mamy system kapitalistyczny, przeżywa on kryzys. Nie tylko w związku z epidemią COVID-19. Nie trzeba czytać prac Thomasa Piketty’ego, aby dostrzec, że społeczeństwa zaawansowanego kapitalizmu to wspólnoty często biedniejące, w których klasa średnia przeżywa kryzys. Dlatego w miejsca, w których kapitalizm zawodzi, wleje się nowy feudalizm.

System feudalny był zestawem zobowiązań między możnymi a wasalami. Jak pisał historyk Tacyt: „ci, którzy stracili domostwa i pola na rzecz rabusiów lub uciekli przed poborcami podatkowymi i nie mogą odzyskać własności, szukają majątków bogatych i stają się ich poddanymi”. Podobnych wyborów będzie dokonywać coraz częściej zachodni prekariat – czyli klasa społeczna, która odznacza się nie tyle biedą, ile nieustannym niepokojem o jutro. Prekariat z różnych względów nie jest w stanie oszczędzić tyle, by stworzyć poduszkę finansową np. na wypadek choroby. To właśnie prekariat we Francji stworzył rewolucyjny ruch „żółtych kamizelek”; to właśnie prekariat odpowiada za brexit; to właśnie prekariat masowo głosuje na tzw. populistów, którzy obiecują ludowi powrót na należne mu miejsce w systemie. Taki lud w stanie egzystencjalnego napięcia i nieustannej niepewności jest w stanie oddać wiele wolności i obiecać bezwarunkową lojalność w zamian za bezpieczeństwo, przewidywalność i niezagrożoną opiekę zdrowotną. Jeśli państwo lub aktorzy biznesowi zaproponują takie rozwiązania, znajdą sobie posłuch.

Obecna feudalizacja kapitalizmu nie oznacza, że kapitalizm zniknie. Będzie raczej ewoluował w stronę socjaldemokratyczną i feudalną. Coraz częściej już nie tylko firmy z postulatem CSR (społecznej odpowiedzialności biznesu), ale także grupy społeczne domagają się zakodowania w mechanizmach kapitalizmu etyki odpowiedzialności, podkreślając konieczność opieki podmiotów biznesowych nad lokalnymi populacjami. Wypisz, wymaluj średniowieczny paternalizm. Ewolucję tych postulatów do wymiaru programów politycznych znacznie przyśpieszy pandemia, która powoduje gwałtowne ubożenie, szczególnie najgorzej zabezpieczonej klasy pracującej i średniej. Tak jak w wyniku epidemii w średniowieczu feudalizm targany był kolejnymi kryzysami, tak dziś będzie z kapitalizmem. Prędkość feudalizacji kapitalizmu będzie wprost proporcjonalna do kurczenia się klasy średniej, przynajmniej w obrębie cywilizacji zachodniej. Co ciekawe, ekspansję neofeudalizmu będzie stymulować postęp technologiczny.

#6. Technologia: niedoinformowanie z przesytu i nowy analfabetyzm

Dlaczego? Ze względu na ekspansję algorytmów i rosnące niedoinformowanie społeczeństwa.

Zacznijmy od tego drugiego. W średniowieczu informacji było za mało. Wobec braku technologii komunikacyjnych przenosiły się drogą mówioną, a potem pisaną. Panował analfabetyzm, nie było mediów, a ich odpowiednikami byli bardowie, karczmarze czy miejscy krzykacze obwieszczający wolę możnych. Dziś z kolei media to wielkie, wielokanałowe tuby informacyjne, które – chcąc nie chcąc – uczestniczą w płynnych strukturach władzy politycznej, selekcjonując informacje i tworząc wizję rzeczywistości swoich odbiorców. Dochodzi do sytuacji, w której dostępnych informacji jest tak wiele, że w zasadzie nie wiadomo, na których się skoncentrować i którym zawierzyć. Tak rodzi się niedoinformowanie z przesytu: przepustowość informacyjna ludzkiego mózgu zostaje zatkana, co skutkuje dezorientacją. Stąd już tylko krok do nowego analfabetyzmu, czyli braku umiejętności lub świadomej odmowy przyswajania informacji o świecie. Człowiek, który ma za dużo informacji, jest bowiem nieodróżnialny od tego, który nie ma żadnej informacji. Dlaczego? Bo skończy jak osiołek z bajki Aleksandra Fredry, któremu w żłoby dano, w jeden owies, w drugi siano. Bez wiedzy, co lepiej skonsumować, nie skonsumuje nic i dojdzie do sytuacji, w której „oślina pośród jadła – z głodu padła”. Sytuację dodatkowo pogarszają media społecznościowe, tworząc wokół ludzi bańki informacyjne, czyli wirtualne światy pozornie spójnych informacji, będących często zafałszowanym wycinkiem rzeczywistości.

Aby ten przesyt uporządkować, nasza cywilizacja inwestuje w komputerowe algorytmy porządkujące rzeczywistość. To porządkowanie odbywa się jednak według określonych kryteriów i interesów, co daje z kolei właścicielom algorytmów ogromną władzę nad ludzkimi duszami. To wiedzowładza – władza nad tym, co dany człowiek będzie uważał za wiedzę i o czym będzie wiedział. Możliwość wyrabiania takich przekonań, którą do ręki dostają giganci technologiczni (GAFA – Google, Amazon, Facebook, Apple etc.), daje im możliwość kształtowania ludzkich zachowań, a więc władzę większą, niż mają najpotężniejsze służby wywiadowcze świata.

#7. Urbanistyka: rozsądek zamiast racjonalności

Powyższe procesy mają też wpływ na urbanistykę. Zmienia się koncepcja planowania przestrzennego oraz samopercepcja miast jako węzłów globalizacji. Według Eco dzisiejsze metropolie to często obszary segregacji na tle ekonomicznym czy etnicznym, gdzie coraz widoczniejsze staje się ludzkie wyobcowanie. Dlaczego tak jest? Dziś powiedzielibyśmy, że odpowiada za to m.in. zasada sieciowania hierarchicznego, która mówi o tym, że pewne procesy rozkładają się nierównomiernie według określonych kryteriów, wytwarzając centra i peryferia interakcji (np. hub and spoke).

Jak pokazują badacze pod kierownictwem Rudolfa Cesarettiego w pracy „Population-Area Relationship for Medieval European Cities” (2016), dzisiejsze miasta przypominają te średniowieczne dużo bardziej niż te z innych okresów. Także w wymiarze planowania przestrzennego. Jak zauważa Michał Zabdyr-Jamróz, dziś nowe rozwiązania miejskie coraz częściej biorą się nie tylko z racjonalności ekspertów, ale też z metod deliberatywnych, w których emocje i subiektywny rozsądek grup społecznych liczy się co najmniej tak samo jak zimny osąd planisty i racjonalne wnioski. Tak było w średniowieczu, które nie stosowało bezosobowej i abstrakcyjnej zasady racjonalności, ale zasadę zbiorowego rozsądku. W efekcie rozwój miast pozwalał na dużą dozę spontaniczności. Ponadto, tak samo jak w średniowieczu, miasta coraz częściej promują dziś „miękkie” tożsamości regionalne, dzięki którym rozwija się współpraca transgraniczna.

Jak oswoić człowieka średniowiecza

Tych siedem mediewalizmów w duchu Eco nie jest listą zamkniętą. To jedynie zarys wzajemnie powiązanych zjawisk, z których każdemu można by poświęcić książkę. Osobną można napisać o tym, jak reagować na te trendy, aby nasza cywilizacja nie wykoleiła się na drodze do przyszłości. Z pewnością bowiem logika części opisanych tu zjawisk zagraża długofalowo demokracji liberalnej. Wydaje się, że co najmniej część jej dorobku da się ocalić, pozostaje pytanie: ile? Wśród strategii radzenia sobie z nowym średniowieczem wymieniłbym:

1. Rozmywanie pluralizmu prawnego. Być może dla niektórych jest on akceptowalny, jednak jego normalizacja może przyśpieszyć głęboką fragmentację kulturową Europy. Dlatego należałoby opracować sposoby na jak najmniej inwazyjne rozmywanie równoległych systemów prawnych w obrębie Unii.

2. Nowa wielokulturowość. Będzie potrzebna nie tylko do zwalczania pluralizmu prawnego, ale też do stabilizacji niebezpiecznych trendów nakładania się alienacji ekonomicznej, kulturowej, etnicznej i religijnej. Obecny model multikulturalizmu, który odpowiada za wiele jej bolączek, trzeba by przeprogramować np. w duchu wielokulturowości jagiellońskiej, której idee zapewniły niegdyś Europie wyjątkowy okres tolerancji religijnej.

3. Kodyfikacja wartości europejskich. Mogłaby przyjąć formę europejskiej konstytucji definiującej dorobek cywilizacyjny, którego bezwzględnie będzie strzec Europa. Taki krok umożliwiłby prawne zakorzenienie minimum aksjologicznej jedności, której obecnie brakuje. XIV-wieczny islamski historiozof Ibn Khaldun twierdził, że bez poczucia takiej społecznej jedności i wspólnego celu (asabiyah) niemożliwe jest trwanie cywilizacji. Warto go posłuchać.

4. Proteuszowa adaptacja. W przypadku pewnych procesów, które z liberalnego punktu widzenia są nieakceptowalne, skuteczna może się okazać proteuszowa adaptacja, czyli taka, która zachowa pewną esencję liberalizmu przy jednoczesnej przemianie formy na bardziej akceptowalną przez drugą stronę.

5. Wzmocnienie wybranych instytucji Unii Europejskiej. Unia potrzebuje liberalizacji gospodarczej i unii cyfrowej, za które powinna odpowiadać Komisja Europejska. Jednak ze względu na trendy neomediewalne KE powinna relegować część kompetencji na rzecz Rady UE. Należałoby też wzmocnić Komitet Regionów kosztem europarlamentu. Umożliwi to bardziej adaptacyjne zarządzanie fragmentacją polityczną i kulturową oraz da nadzieję na lepsze włączenie parlamentów narodowych w proces stanowienia prawa unijnego.

Ostrząc miecze do walki o Pax Europeana, musimy pamiętać, że to nie stare wraca czy powtarza się ze względu na czyjąś ciemnotę. To idzie zupełnie nowe, choć w starych bukłakach. Dzieje bowiem nie mają ani natury liniowej, ani cyklicznej. Nie są ani procesem, w którym wszystko zawsze jest unikatowe, ani procesem, w którym wszystko się powtarza. Mają raczej naturę spirali – każdy okres jest unikatowy, ale typowe dla przeszłości procesy wracają cyklicznie w nowej formie. Za wieczne powroty odpowiadają stałe prawa świata ludzkiego (fizyczne, sieciowe, biologiczne, psychologiczne, antropologiczne, socjologiczne etc.). Z kolei za wyjątkowość każdego okresu odpowiada postęp technologiczny, który rzutuje na wszystko.

A także – w ograniczonej mierze – postęp moralny, który trwa tak długo, jak długo pamiętamy swoje błędy z przeszłości.

4.

Pandemia: nasza bardzo wielka wina

Piotr Skubała

Piotr Skubała – ekolog, akarolog (specjalista od roztoczy), profesor nauk biologicznych, ale też popularyzator nauki i działacz na rzecz ochrony przyrody i przeciwdziałania katastrofie klimatycznej. Autor wielu publikacji naukowych i popularnonaukowych m.in. na temat zmian klimatu i ich wpływu na środowisko naturalne. Od 1981 roku pracownik Katedry Ekologii Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego.

Puszcza Amazońska jest coraz bliżej punktu krytycznego, po którym zacznie obumierać. Autorzy opublikowanego rok temu „Globalnego Porozumienia na rzecz Przyrody” podkreślają, że jeżeli 15 proc. obecnej powierzchni Amazonii zostanie wycięte, ekosystem ten utraci zdolność do generowania wystarczającej ilości deszczu, a w konsekwencji wpłynie na globalne wzorce pogodowe.

Świat doświadcza dzisiaj tragedii, umierają setki tysięcy ludzi zakażonych koronawirusem SARS-CoV-2. Wielu naukowców, w tym lekarze, biotechnolodzy i wirusolodzy, wykorzystuje swój intelekt i czas, aby zrozumieć mechanizm działania nowego patogenu. Pozwoli to szybciej opracować skuteczną szczepionkę.

Potrzebna jest też pomoc przedstawicieli innych dyscyplin naukowych, w tym psychologów i psychoterapeutów. Nie wiemy, jak sobie poradzić z nową, niekomfortową sytuacją. Szukamy pomocy w czasie izolacji. W cenie są też matematycy, umiejący opracować wiarygodne modele przebiegu epidemii.

Komisja Europejska przeznaczyła spore środki na przeprowadzanie burzy mózgów na temat technologicznych, społecznych i politycznych rozwiązań kryzysu pandemicznego. Słusznie, musimy szukać wyjścia z tej zagmatwanej sytuacji. Czy jednak tylko taka powinna być rola nauki?

A może epidemię koronawirusa mogliśmy przewidzieć i jej przeciwdziałać?

\ \ \

Wirusy to niewielkie cząstki zakaźne infekujące wszystkie formy życia. Są niezdolne do samodzielnego rozmnażania się. Nie mają struktury komórkowej, nie zawierają organelli, a więc nie zaliczają się do świata organizmów. Składają się z materiału genetycznego pokrytego kapsułką białkową. Do życia wymagają obecności komórek gospodarza, którym może być zwierzę, roślina, grzyb, bakteria lub archaebakteria.

Ponieważ jednak po zakażeniu cudzych komórek rozmnażają się i dzięki doborowi naturalnemu ewoluują, wirusy bywają określane jako „organizmy na granicy życia”.

Są wewnątrzkomórkowymi pasożytami bezwzględnymi, powodują wiele chorób u wielu organizmów, w tym u człowieka. Nigdy nie miały dobrej sławy, a teraz ta ich niesława zapewne mocno się utrwali w ludzkich umysłach. Tak zresztą uczymy się patrzeć na wirusy już w szkole. Nie tylko zresztą na nie, ale też podobnie na bakterie, pasożyty, grzyby i wiele innych organizmów, które mogą być patogenami.

Tymczasem na poziomie ekologicznym wirusy regulują populacje gatunków żywicieli i zapewniają ich równowagę w ekosystemach. To także rodzaj „poczty genetycznej”, przenoszącej fragmenty DNA między różnymi osobnikami, a nawet gatunkami. Mogą przenosić zarówno geny niekorzystne (np. związane z powstawaniem nowotworów), jak i korzystne.

Również ewolucja człowieka jest ściśle sprzęgnięta z wirusami. W naszym DNA znajduje się przynajmniej 35 „wartościowych” genów pochodzenia wirusowego. Prof. Luis Villarreal, dyrektor Centrum Badań Wirusologicznych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine, mówi o wirusach tak: – Odgrywają ogromną rolę w ewolucji. Moim zdaniem są najbardziej kreatywne genetycznie ze wszystkich znanych nam czynników.

Więc czy to wirusy należy „winić” za wybuch pandemii?

\ \ \

Wiele nowych chorób – takich jak ebola, AIDS, pierwszy SARS, ptasia grypa, świńska grypa, a dziś COVID-19 – nie pojawia się przypadkowo. Są konsekwencją naszej brutalnej ingerencji w naturalne ekosystemy.

– W skali globalnej połączone efekty działań ludzi są już często większe niż siły samej natury – zauważa prof. Gordon Wolman, geograf z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore.

Uczony szacuje, że całkowita ilość ziemi przemieszczanej rocznie tylko w rolnictwie aż dziesięciokrotnie przewyższa osady wypłukiwane i niesione z prądem przez wszystkie rzeki świata. W sztucznych zbiornikach zgromadziliśmy już sześć razy więcej wody, niż spływa ich w rzekach. Emitujemy do powietrza wielokrotnie więcej ołowiu, kadmu, miedzi, arsenu, siarki i azotu, niż czyniła to przed nami natura w naturalnych cyklach obiegu tych pierwiastków.

Przyrost konsumpcji bogactw Ziemi jest doprawdy „imponujący”. Od 1950 r. pięciokrotnie zwiększyliśmy zużycie paliw kopalnych, a czterokrotnie – połowy w morzach. Od 1960 r. dwukrotnie zwiększyliśmy zużycie słodkiej wody. Zużywamy 40 proc. więcej drewna niż 25 lat temu.

Wiele pandemii ostatnich dziesięcioleci narodziło się na rynkach azjatyckich lub afrykańskich metropolii, na których trwa nielegalny lub niekontrolowany handel dzikimi zwierzętami. Panują tam świetne warunki do rozwoju chorób zakaźnych przenoszonych ze zwierząt na ludzi.

Przenikanie patogenów (takich jak wirusy) ze zwierząt na ludzi jest ułatwione także dzięki postępującemu niszczeniu i modyfikacji ekosystemów – kiedy ludzie wkraczają w ostatnie niezanieczyszczone obszary planety.

Wirusowe choroby odzwierzęce stanowią dzisiaj znaczący procent wszystkich nowo identyfikowanych, a także starych chorób zakaźnych.

Eksperci Międzyrządowej Platformy ds. Bioróżnorodności i Ekosystemów (IPBES) ostrzegają, że ssaki i ptaki wodne są nosicielami ok. 1,7 mln niezidentyfikowanych wirusów, które prawdopodobnie zakażają ludzi. Każdy z nich może być bardziej destrukcyjny i śmiertelny niż SARS-CoV-2.

\ \ \

Badania dowodzą, że zachowanie różnorodności biologicznej, przy jednoczesnym ograniczeniu kontaktu dzikich zwierząt z ludźmi, może ograniczyć rozprzestrzenianie się patogenów. Natomiast utrata gatunków ze środowiska skutkuje niebezpiecznymi konsekwencjami związanymi z rozprzestrzenianiem się i występowaniem infekcji, w tym również tych, które dotykają ludzi.

Analiza występowania 12 chorób – w tym gorączki Zachodniego Nilu i boreliozy – w ekosystemach na całym świecie wykazała, że choroby te stawały się bardziej powszechne w miarę spadku bioróżnorodności. Zauważono np., że zmniejszona różnorodność małych ssaków na danym obszarze powoduje wzrost liczby hantawirusów. Wywołują one śmiertelne zakażenia płuc u zwierząt żywicielskich oraz ludzi.

W USA udokumentowano także silny związek pomiędzy niską różnorodnością ptaków a zwiększoną częstością występowania wirusa gorączki Zachodniego Nilu. W siedliskach o małej różnorodności ptaków poszczególne gatunki były podatne na wirusa, a to przekładało się na wysokie wskaźniki infekcji u komarów i ludzi. Gdy liczba ptaków była duża, były one słabszymi nosicielami wirusa.

Ogromnym zagrożeniem, również ze względów epidemicznych, staje się wylesianie.

Grupa naukowców z Uniwersytetu Stanforda wykazała, że utrata lasów wokół Parku Narodowego Kibale w Ugandzie prowadzi do wzrostu ryzyka kontaktów między ludźmi i dzikimi ssakami naczelnymi. Konsekwencją jest transmisja groźnych wirusów.

Zwierzęta pozbawione naturalnych terytoriów zapuszczają się w pobliże ludzi. Z kolei ludzie żyjący w skrajnej biedzie wkraczają do lasów w poszukiwaniu pożywienia czy drewna.

Puszcza Amazońska jest coraz bliżej punktu krytycznego, po którym zacznie obumierać. Autorzy opublikowanego rok temu „Globalnego Porozumienia na rzecz Przyrody” podkreślają, że jeżeli 15 proc. obecnej powierzchni Amazonii zostanie wycięte, ekosystem ten utraci zdolność do generowania wystarczającej ilości deszczu, a w konsekwencji wpłynie na globalne wzorce pogodowe.

Jakie pandemie nas czekają, gdy do tego dojdzie?

Coraz większa ingerencja człowieka w przyrodę, w tym wywołane przez nas globalne zmiany klimatu, prowadzi do osłabienia naturalnych ekosystemów i ułatwia rozprzestrzenianie się patogenów.

Niszcząc bioróżnorodność, narażamy się na choroby.

Aby nie dopuścić do kolejnych pandemii, musimy chronić przyrodę, odbudować zniszczone ekosystemy, zaprzestać eksploatacji dzikich zwierząt, zakończyć erę przemysłowej hodowli zwierząt.

Tylko czy zrobimy to, kiedy już opanujemy pandemię koronawirusa?

II

Gospodarka: Kryzys czy metamorfoza?

5.

To nie pandemia zmieni nasz świat. Era wielkich przyspieszeń dopiero się zaczyna

Aleksander Poniewierski

Aleksander Poniewierski – doktor, ekspert w dziedzinie nowych technologii i ich zastosowania we współczesnym biznesie. Pracuje w firmie doradczej EY (dawniej Ernst & Young). Autor książki SPEED no limits in the digital era, która opisuje kluczowe przemiany cywilizacyjnie ostatnich 250 lat.

Największym problemem wiążącym się z wprowadzaniem w życie innowacji jest opór. Ludzie boją się zmian. Boją się i unikają nieznanego, nieskłonni zmienić swoje zachowanie.

W ostatniej dekadzie firmy pracowały nad strategiami, dla których kamieniem milowym miał być rok 2020. Atrakcyjna symetria tej daty w połączeniu z wizualną wyrazistością czyni ją idealnym punktem docelowym dla wielu ambitnych celów zakładających wzrost automatyzacji i nowe modele biznesowe prowadzące do wzrostu wydajności, szybkości i dobrobytu.

Rządy wielu krajów zainicjowały rewolucyjne zmiany, wspierając nowoczesne technologie i świat oparty na wiedzy jako jedyny realistyczny kierunek. W książce SPEED no limits in the digital area pisałem: „Rozpoczęła się czwarta rewolucja przemysłowa. Szykujmy się na jeszcze większe przyspieszenie.

Co nas czeka? Czy będziemy nadal się rozwijać, czy wszystko czeka smutny koniec? Winniśmy poprzeć optymistów czy pesymistów?

Jedno jest pewne: skończył się czas przemysłowych gigantów. Wielkie przemysłowe behemoty odchodzą do historii. Zaczęły je podgryzać mniejsze, zwinne organizmy, łatwiej adaptujące się do ery cyfrowej. Jest jak w czasach prehistorycznych, kiedy wyginęły dinozaury, zadławione dymem, który ogarnął planetę po zderzeniu z ogromną asteroidą. Przestrzeń położoną niżej, pół metra nad ziemią, zamieszkiwały małe ssaki, które z czasem podbiły lądy.

Teraz jesteśmy w podobnym momencie. Eksplozja informacyjna XX wieku całkowicie przeobraziła świat. Otacza nas chmura szumu i informacji, zbyt gęsta, by ją przyswoić. Zanim powstała, chcąc opanować nasze środowisko, stworzyliśmy technologie i nowe branże. Nauczyliśmy się podporządkowywać sobie siły natury i wynajdywać własne sposoby wytwarzania energii.

Ostatnie 250 lat to przede wszystkim ewolucja naszych umysłów, a wraz z nią naszych potrzeb, kreatywności, zdolności adaptacyjnych, zdrowia, długowieczności i bogactwa”.

Nie przewidziałem, rzecz jasna, pandemii COVID-19. W książce pisałem, że era wielkich przyspieszeń dopiero się zaczyna.

Niektórzy dochodzą do wniosku, że to, co dzieje się teraz, spowoduje wielką recesję, że zbiedniejemy i nie ma dla nas nadziei.

Tragedia, która nas dosięgła, kosztować będzie zapewne setki tysięcy, jeśli nie miliony istnień. Wielu z nas straci pracę i środki do życia. Międzynarodowe łańcuchy dostaw i produkcji, jakie znaliśmy 1 stycznia 2020 r., nigdy już nie będą takie same. Przewartościują się całkowicie nasze relacje społeczne. Rok 2020 zostanie nazwany przełomem w dziejach ludzkości.

Ale nie z powodu pandemii, tylko ze względu na SPEED i czwartą rewolucję przemysłową.

O pandemii pamiętać będziemy bardzo krótko. Zawsze tylko pokolenie dotknięte jakimś wydarzeniem doświadcza traumy i wspomina własną tragedię. Pamięć rychło przeminie. Zapomnimy. Zanim media zaczęły porównywać koronawirusa do pandemii grypy hiszpanki w latach 1918-1920, tylko garstka ludzi pamiętała o tamtej strasznej chorobie, na którą zapadła jedna czwarta światowej populacji i która zabiła co najmniej 50 mln osób.

Jak w obecnym kontekście możemy szybko dojść do siebie po tak wielkim ciosie?

Będziemy zmieniać się tak szybko, że potrzebujemy przyspieszonego kursu uczenia się, musimy wskoczyć do pędzącego pociągu pozytywnego myślenia.

Strzeżmy się „wynalazków”

Gospodarka nie znosi próżni. Jako obywatele będziemy obserwować zachodzące wokół zmiany. Będą one błyskawiczne, bo inaczej niż podczas poprzednich kryzysów mamy teraz superszybką wymianę informacji. Dzięki internetowi i mediom społecznościowym nowy produkt lub usługa szerzą się jak pożar stepu. Każdego dnia będziemy bombardowani nowymi pomysłami, jak chronić się przed wirusem lub jak inaczej prowadzić biznes. Będzie też mnóstwo dezinformacji i fake newsów.

Cały świat pełen jest informacyjnego szumu. Ludzie nie znoszą niepewności. Kiedy dysponujemy nieprzydatnymi lub niekompletnymi danymi, wolimy informacje niepewne, ale pozytywne. Właśnie dlatego wierzymy w magiczne mikstury i cudowne leki na raka, które niosą nadzieję i pocieszenie.

Oto, co nas czeka. Zalew niesprawdzonych lub nie w pełni przetestowanych „wynalazków”. Lepiej zrozumiemy sytuację, jeśli zauważymy, że grupą najbardziej narażoną na COVID-19 są osoby starsze, a więc najbardziej podatne na manipulację. Dodajmy do tego, że nie wolno im kontaktować się z dziećmi i ludźmi bardziej racjonalnymi, a przepis na katastrofę gotowy. Tego nie unikniemy.

Mówiąc o potrzebie tworzenia innowacyjnych produktów i usług, chciałem zwrócić uwagę, że chodzi dziś nie tylko o sprawy podstawowe, ale także, skoro żyjemy w nowym dla nas stanie lęku, zaspokajanie potrzeb związanych z bezpieczeństwem – indywidualnych, społecznych, ekonomicznych, komercyjnych.

Istnieją pewne elementarne potrzeby biznesowe, którym zagroziła dziś pandemia, a które staną się filarem czwartej rewolucji przemysłowej, czyli świata po pandemii.

Pierwsza i najbardziej podstawowa to potrzeba prawdziwych i aktualnych informacji. Wiarygodne informacje zawsze miały ogromne znaczenie dla biznesu. Tysiące terabajtów na sekundę, które przetwarzamy, dają nam do ręki potężny instrument ich obsługi – przewidywania i zaspokajania potrzeb. Ale okazuje się, że jedyne wiarygodne dane pochodzą obecnie bezpośrednio i tylko z czujników. Zarówno tych, które zainstalowano w fizycznych urządzeniach, jak i danych obliczanych za pomocą sztucznej inteligencji, śledzących nasze konsumenckie zachowania w internecie. Wszystkie inne – deklaratywne – źródła danych okazały się nieefektywne, a nawet mylące.

Wielkie gospodarki można wprowadzić w błąd, nie tylko podając im fałszywe dane o liczbie zakażonych i zmarłych, lecz także manipulując informacją dla celów politycznych lub ekonomicznych. Jestem przekonany, że nowe łańcuchy wartości, produkcji, usług i handlu uruchomią wkrótce na masową skalę konieczność posiadania wiarygodnych źródeł danych i informacji.

W obliczu pandemii nasza prywatność staje się elementem systemu antykryzysowego. Śledzenie dóbr, osób i wszelkich usług przeniesie się z internetu do świata fizycznego. Internet przedmiotów i sztuczna inteligencja przestaną być zabawkami dla bogatych. Staną się, i to bardzo szybko, niezbędnymi narzędziami naszego codziennego życia i naszego biznesu.

Każdy dzień zaczniemy od prognozowania

Druga potrzeba to synchronizacja danych i ich wymiana w czasie rzeczywistym. Praca zdalna, nauka na odległość lub po prostu życie towarzyskie pokazały, jak słaba i krucha jest obecna infrastruktura telekomunikacyjna świata. Pandemia zmusiła nas do ograniczenia ilości przesyłanych między ludźmi treści. Co więcej, chmura jest obecnie jedynym sposobem zapewnienia racjonalnej prędkości komunikacji. To, co stwarza dziś problemy podczas wymiany plików między uczniami szkoły podstawowej lub studentami, wkrótce stanie się realnym problemem dla firm wciąż korzystających z „klasycznego” obiegu dokumentów. Szybkość świata wymusi synchronizację danych w chmurze i przetwarzanie ich z użyciem algorytmów AI.

To, co wydawałoby się dziś pożyteczne, stanie się za kilka miesięcy codziennością. Doskonałym przykładem jest centralny katalog zdjęć rentgenowskich płuc pacjentów z COVID-19 wprowadzony we włoskich szpitalach i wspieranie diagnozy lekarza za pomocą sztucznej inteligencji. Takie bazy danych gromadzą ledwie tysiące zdjęć pacjentów, mimo to skracają czas diagnozy z kwadransa do minuty. Zważywszy na kolosalną liczbę nowych przypadków, to ogromne przyspieszenie. I nikt tego nie zmieni – gromadzimy dane, synchronizujemy je i używamy AI do symulacji i diagnozy.

A skoro mowa o symulacji, prognozowaniu i diagnozie, ostatnie tygodnie pokazują, jak ogólnodostępne dane o zachorowaniach były używane z wykorzystaniem prostych narzędzi analitycznych – tak prostych, że może z nich korzystać każdy – zamieniając medyczną statystykę w „grę” użytkowników sieci społecznościowych bawiących się w prognozy i symulacje „co by było, gdyby...”.

Istnieją jednak potężne naukowe zastosowania dla tego, co wydaje się zabawą. Prognozowanie jest narzędziem codziennego użytku, które ostatnio zyskało bezprecedensową siłę. Obecnie wyniki symulacji powodują radykalne działania rządów – zamykanie granic, wstrzymywanie lotów, zamykanie miast i poddawanie kwarantannie milionów obywateli. Są wszechwładne – mogą przekonać nawet tak nieugiętych polityków jak Boris Johnson i Donald Trump, którzy w kilka dni zmienili zdanie na temat strategii zarządzania państwem.

Nie taki automat straszny, jak go malują

Ostatnią potrzebą jest powszechna samoobsługa. Umożliwiają ją robotyzacja, inteligentna automatyzacja i wytwarzanie przyrostowe, znane szerzej jako druk 3D. Podstawową potrzebą człowieka, powtórzę, jest eliminowanie niepewności. Podstawowym problemem biznesu (a także administracji państwowej i służby zdrowia) jest niemożność obsłużenia w krótkim czasie ogromnej liczby klientów.

Infolinie szpitali, instytucji edukacyjnych, policji i służb publicznych będą pod rosnącą presją. Osoby poszukujące informacji dzwonią i zadają podstawowe pytania, oczekując satysfakcjonujących odpowiedzi. To duży problem. Są jednak firmy, a nawet całe branże (jak banki czy telekomy), które jakiś czas temu wprowadziły formę samoobsługi wykorzystującej boty. Nie czeka się w kolejce, rozmawia się z maszyną jak z człowiekiem. Każdy z nas tego doświadczył wiele razy, choć może nie miał nawet świadomości.

Ta sama idea niesie „ocalenie” w innych obszarach, do czego już przywykliśmy. Korzystamy z oprogramowania telekonferencyjnego, robimy zakupy online z dostawą do domu. Cała transakcja zajmuje kilka sekund. Jedynym problemem są dostawy, które nie dotrzymują kroku rosnącemu popytowi. Ale wyobraźmy sobie, co by dziś było, gdyby nie digitalizacja i inteligentna obsługa. Niezależnie od tego, czy chodzi o prosty bot, czy o zaawansowany system zarządzania zamówieniami, ich zakres działania jest wszechstronny. W odróżnieniu od zamkniętych okienek na poczcie czy zatłoczonych SOR-ów.

Niekiedy mimo ogromnych nakładów na automatyzację i cyfryzację proces nie zostaje w pełni sfinalizowany. Czasem niepełna automatyzacja pozostawia wyspę nieefektywności. Właśnie jestem w takiej sytuacji. Mieszkam w Europie, ale poza Polską rozliczam również podatki w USA. Mogę pobrać i wypełnić deklarację, mogę ją wydrukować, ale złożyć ją muszę podpisaną osobiście. Czas ucieka. Nie mogę wysłać listu poleconego do USA. Są ważniejsze priorytety, gdy chodzi o korzystanie z przesyłek lotniczych. Nie mogę złożyć deklaracji online. Amerykański fiskus przesunął termin, więc nie dostanę kary, ale byłoby lepiej, gdybym mógł złożyć cyfrowy podpis.

Gdyby parę lat temu świat okazał więcej zaufania i podjął masową produkcję technologii druku 3D, moglibyśmy teraz tworzyć zdalnie części zamienne, których nie da się transportować konwencjonalnymi kanałami. Produkcja i transport wielu ważnych elementów utknęły w martwym punkcie. Wiele rzeczy rozbierzemy na części do wykorzystania (jak w przypadku samochodów na Kubie, których części służą do składania innych). Już wkrótce druk 3D całkowicie zmieni logistykę części zamiennych. Gdy dołożymy do tego drony i autonomiczne roboty transportowe, klasyczny system logistyki i transportu zmieni się w ciągu kilku miesięcy.

W ciągu ostatnich 250 lat potrzeby ludzi, firm i krajów niewiele się zmieniły. Od czasów pierwszej rewolucji przemysłowej mieliśmy pandemie i kryzysy gospodarcze. I tak będzie w obecnej epoce. W nowym świecie – w nowych warunkach i na nowych warunkach – kluczem do sukcesu będzie jak najszybsze zaspokojenie potrzeb.

Technologia podąża za nawykiem

Największym problemem wiążącym się z wprowadzaniem w życie innowacji jest opór. Ludzie boją się zmian. Boją się i unikają nieznanego, nieskłonni zmienić swoje zachowanie. Największą inwestycją w tworzenie nowego biznesu lub jego reorientację jest stworzenie warunków sprzyjających zmianie i nakłonienie ludzi do zmiany przyzwyczajeń. Perswazja i ćwiczenie, wymuszenie i nagradzanie. Ten kontredans zwykle trwa bardzo długo.

Już jakiś czas temu zauważono jednak, że najlepszym sposobem skłonienia ludzi do zaakceptowania nowej technologii jest dostosowanie jej do powszechnych czynności, do których są przyzwyczajeni. Przyzwyczajenie się do modelu samoobsługi jest proste. Wykorzystujemy najprostsze narzędzie, jakim jest oszczędność czasu i pieniędzy. Reszta dzieje się sama.

Kiedyś stacje benzynowe obsługiwał pracownik. Był powolny i drogi. Dzisiaj nalewamy sami, płacimy przez telefon i odjeżdżamy – SPEED. Wkładamy towary do koszyka i płacimy w kasie samoobsługowej, sami zamawiamy bilety lotnicze i rezerwujemy pokoje hotelowe – przez internet, często dostając zniżki, promocje za mile i oferty specjalne.

W innych obszarach życia nie da się równie łatwo znaleźć soczystej „marchewki”. Zmiana klasycznych systemów produkcyjnych lub logistycznych w fabrykach wymaga bardzo długiego czasu i jest kosztowna. Bardzo trudno jest przekonać szefa w fabryce, aby zamiast wózka widłowego obsługiwanego przez wykwalifikowanego, kosztownego pracownika można użyć autonomicznego robota. Przyzwyczajenie stanowi często barierę innowacyjności, a brak pomysłu na pracowników, na zmianę ich kwalifikacji, barierę etyczną. W obu obszarach dostrzegam dużą rolę państwa oraz organizacji branżowych. Bez tej pomocy całe biznesy staną się po prostu niekonkurencyjne i wyparte zostaną przez szybsze, tańsze i bardziej innowacyjne.

Ale wtem przychodzi kryzys, pandemia. Strach obezwładnia wszystkich, pracownicy boją się przychodzić do pracy i kontaktować z innymi, a właściciele – robić interesy. Nie chcą być bezbronni, zastanawiają się, co robić. Właściciele uczą się jednak szybko. Zamiast wystawiać i wysyłać papierowe faktury, tworzą i wysyłają je elektronicznie w kilka sekund; zamiast przemieszczać zapasy magazynowe za pomocą załogowych wózków widłowych, wykorzystują autonomiczne wózki elektryczne. Założenie jest, że na chwilę, w czasie kryzysu. Ale te rozwiązania zostaną na zawsze.

Z własnej serwerowni dostaną informację, że pojawił się zainfekowany pracownik, że trzeba go poddać dwutygodniowej kwarantannie i że nie ma planu B. Uczą się od dzieci wykorzystujących chmurę do przesyłania dokumentów i robią to samo w swojej firmie. Skoro ludzie nauczyli się już składać zamówienia bez przedstawiciela handlowego, to być może da się go zastąpić inteligentnym botem?

Zmieniają się nasze nawyki. Z naszych preferencji wkrótce znikną opcje dostępne ledwie parę tygodni temu. To jest wielka szansa dla transformacji cyfrowej. Zmieniają swoje nawyki klienci, pacjenci i dostawcy. A to, paradoksalnie, początek technologicznej pandemii. Pandemii, która zaoferuje nowe technologiczne rozwiązania oparte na nowych nawykach. Nowe, lepsze, tańsze i efektywniejsze zamówienie zostanie zrealizowane dzięki chmurze, internetowi rzeczy, sztucznej inteligencji, mobilnym urządzeniom, łańcuchowi bloków, drukowi 3D, robotyce i ogólnie inteligentnej automatyzacji.

W epilogu mojej książki pisałem: „Oto zaskoczenie: SPEED to nie tylko prędkość. W typowej scenie z klasycznego westernu mężczyźni siedzą w barze i grają w pokera. Jeden z nich pokazuje pokera i sięga przez stół po wygraną pulę. Ten z przeciwka zrywa się, wyciąga broń i z szyderczym uśmiechem mówi: hola, hola... ja to biorę, jeśli nie masz nic przeciwko. Reguły gry się zmieniły.

Ściśle rzecz biorąc, to wbrew regułom. Każda gra ma określone zasady opisujące to, jak się wygrywa i jakie są ograniczenia. Ale wtedy przybywa ktoś lub coś sprawiający, że reguły przestają się liczyć. Właśnie dlatego koń nigdy nie miał szans z samochodem, a SPEED w epoce cyfrowej nie ma ograniczeń. Zmieni się wszystko. Jesteś gotowy czy wolisz nadal studiować wczorajsze reguły gry?

Patrzmy przed siebie i skupmy wzrok na drodze. Epokowa zmiana zbliża się do nas szybciej niż kiedykolwiek. Jedźmy bezpiecznie, ale nie zdejmujmy nogi z pedału gazu. Wjechaliśmy do świata ze znakiem SPEED...”.

W tym świecie SPEED to nie jest po prostu kolejny wybór. To świat bez wyboru. Jest tylko jeden sposób, aby działać dalej. Możemy rozpaczać, pogrążeni w kryzysie. Możemy zastanawiać się, co się stanie i jak się stanie. Ale możemy też odpowiedzieć sobie na pytanie: „Jesteśmy gotowi czy nadal studiujemy wczorajsze reguły gry?”.

Od ciebie zależy, czy twoja firma się rozwinie, czy zbankrutuje. Masz wielką szansę i czas, by nauczyć się, jak to zrobić, poznać i zrozumieć współczesny świat i wreszcie odnaleźć nową drogę i pokonać „brudną kałużę” pandemii COVID-19. Kałużę, o której za parę lat wszyscy zapomną.

Największe potęgi gospodarcze rodzą się w dobie kryzysu. Kluczem jest szybkość. Spieszmy się więc, kształćmy, zmieniajmy siebie i wprowadzajmy zmiany. Motywujmy pracowników i partnerów. Wcielajmy w życie czwartą rewolucję przemysłową.

6.

Stan ciężki, niestabilny

Z prof. Krzysztofem Obłójem rozmawia Vadim Makarenko

Krzysztof Obłój – profesor, teoretyk zarządzania, który wprowadzał do polskich firm najnowsze światowe standardy w tej dziedzinie. Kieruje dziś Katedrą Strategii w Akademii Leona Koźmińskiego oraz Zakładem Zarządzania Strategicznego i Międzynarodowego na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego. Był m.in. doradcą społecznym prezydenta Bronisława Komorowskiego i szefował radom nadzorczym takich firm jak Eurobank, PZU czy Agora.

W pandemii nasz wróg jest naturalny i jest neutralny.

Vadim Makarenko: Po pierwszym ataku pandemii rozesłał pan ankietę do blisko tysiąca absolwentów programów Executive MBA. Menedżerowie opowiadali, co się działo w ich organizacjach, z czym się zmagali i jak reagowali na zmiany. Z badania wynikało, że niektóre firmy odebrały sygnały o zbliżającym się kryzysie już w lutym. Ostatnie dni lutego to też szczyt zamówień w sklepie Frisco.pl.

Prof. Krzysztof Obłój: Najszybciej sygnał o zagrożeniu dotarł do firm działających na rynku business-to-business oraz filii międzynarodowych korporacji. Mają ciągłą styczność z Chinami, które dominują na wielu rynkach, jak rynek surowców, komponentów i maszyn. Podobnie na rynku materiałów, urządzeń i maszyn medycznych, gdzie Chiny kontrolują z grubsza połowę światowej produkcji. Sygnał o epidemii w Chinach to opóźnienia, zmniejszenia czy wręcz dłuższe przerwy w dostawach oraz kwarantanny w Wuhanie i portach. Taki komunikat podnosi czerwone flagi w biznesie szybciej niż w polityce.

Ale nikt nie wiedział, jaka będzie skala kryzysu. Firmy ograniczały się do zwiększania zapasów, szukania nowych źródeł zaopatrzenia, zatrzymywania projektów inwestycyjnych, a chwilę później – do minimalizacji kontaktów interpersonalnych oraz wdrażania nowych zasad higieny. W miarę wzrostu niepewności i strachu przeniosło się to na zachowania konsumentów, czyli zwiększone zakupy.

Czyli kto zaczął wymiatać laptopy i środki ochronne z polskich marketów? Takie firmy jak informatyczne Asseco? Czy raczej Unilever albo Coca-Cola?

– To wszystko nie jest proste i łatwo tutaj o nieuprawnione uogólnienia. Najlepiej przygotowane do działania w kryzysowych sytuacjach są korporacje globalne. Działają w każdym zakątku świata, więc najszybciej docierają do nich sygnały o możliwych zagrożeniach. Mają też opracowane procedury i plany kryzysowe, bo to jest ich standard zarządzania. Do tego mogą uruchomić ogromne zasoby. Z drugiej strony – z racji skali – korporacje są powolne, więc ich przewagi kompensowały w mniejszych firmach szybkie właścicielskie decyzje. A w tej sytuacji trzeba było eksperymentować. Wiele tych decyzji dotyczyło natychmiastowych zakupów środków higieny. W jednej z firm lateksowe rękawiczki menedżer kupował w sex-shopach!

Jeden z menedżerów mówi: „Zapanował ogromny niepokój ze wszystkich stron: pracowników, dostawców, odbiorców. Prawie natychmiast mieliśmy zakłócenia i stagnację, a jednocześnie brak informacji, czy i w jaki sposób można spodziewać się wsparcia ze strony państwa”. Do czego możemy porównać pandemię w naszej najnowszej historii?

– Do niczego, przecież nikt nie pamięta grypy hiszpanki. Najbliższym porównaniem jest wojna. Podobnie jak wojna pandemia wymaga przywództwa, szybkich decyzji, planowania i mobilizacji zasobów. No i sprzymierzeńców. Jednak to porównanie jest ułomne, bo wrogiem nie jest drugie państwo ani człowiek. W pandemii nasz wróg jest naturalny i neutralny. Nie jest zawistny i niczego się nie boi. Nie przejmuje się tym, co robimy. Nie będzie adaptował się do naszych posunięć i nie podda się, uznając swoją słabość. Jedyną prawdziwą bronią w walce z tym wrogiem jest kooperacja i wiedza. Wiele zależy od tego, czy będziemy z nich potrafili zrobić dobry użytek. Dotyczy to szczególnie polityków, bo biznes będzie sobie lepiej lub gorzej radził. Ma wdrożone procedury higieny, odbudowuje łańcuchy dostaw, adaptuje się, szukając nowych rynków i produktów, ograniczając koszty i ryzyko. Niektóre biznesy, takie jak transport lotniczy, turystyka czy gastronomia, wpadły w czarną dziurę i przeżywają dramat, ale gospodarka jako całość jest moralnie obojętna. Jedni upadają, drudzy idą dalej.

Czy da się w ogóle przygotować menedżerów na takie problemy i ich wyszkolić? Czy wydziały zarządzania i studia MBA są tu jakkolwiek pomocne?

– Menedżerowie są szkoleni do oceny szans i zagrożeń w otoczeniu, przeprowadzania analizy wariantów działania i optymalnych wyborów. Ale na pańskie pytanie nie ma prostej odpowiedzi. Z jednej strony jest całkiem bogata literatura, oparta na rzetelnych badaniach, na temat zarządzania w czasach kryzysowych.

Wynika z niej, że w tak trudnych sytuacjach znaczenia nabiera stabilność i sposób funkcjonowania administracji państwowej, samorządowej, mediów, bankowości, systemu prawnego itd. W dojrzałych otoczeniach instytucjonalnych państwo chroni i wspomaga swoje przedsiębiorstwa, sprawnie i przejrzyście reguluje funkcjonowanie rynków produktów, usług pracy, pieniądza. Administracja jest życzliwa i jednoznaczna. Rozstrzygnięcia prawne – nieprzypadkowe i szybkie.

Fundamentalny problem mają niedojrzałe i niestabilne otoczenia instytucjonalne. Jeśli rządzą kaprysy i konflikty polityków, system regulacji jest skomplikowany, zmienny i mało przejrzysty, system sądowy niewydolny, a administracja podejrzliwa, to tylko umacnia kryzys. I to jest pierwszy komunikat dla studentów – menedżerów.

Drugi jest taki, że firmy dysponują ograniczonym repertuarem skutecznych zachowań w sytuacjach kryzysowych. I powinny się wystrzegać zarówno najbardziej naturalnej reakcji polegającej na cięciu kosztów i redukcji działalności, jak i zbytnio innowacyjnych i przedsiębiorczych ruchów. Ograniczanie kosztów nie zmniejsza ryzyka niepowodzenia, lecz tylko przesuwa je w czasie. Dlatego jeśli nie wiemy, jak długo potrwa kryzys, to taka regresja nie jest skutecznym rozwiązaniem. Strategie innowacyjne podwajają ryzyko z wątpliwą obietnicą zbudowania silniejszej pozycji po kryzysie. Optymalnym wariantem jest hybrydowa strategia mądrej adaptacji, która zapewnia firmie wejście w nową normalność z poprawionym, dopracowanym modelem biznesowym. Wszystko to odnosi się jednak do kryzysów, które znamy i mniej więcej rozumiemy, bo mają swoje precedensy i zgromadziliśmy wiedzę o statystycznie skutecznych i nieskutecznych reakcjach.

Dlaczego praca zdalna stała się takim wyzwaniem? Tyle się mówiło o nowoczesnych organizacjach i cyfrowej transformacji, a teraz menedżerowie twierdzą, że to wyzwanie numer jeden...

– Praca zdalna była dodatkiem, ornamentem na biznesowym torcie, a teraz stała się biszkoptem, na którym trzyma się cały tort. Mówiliśmy o cyfryzacji społeczeństwa i gospodarki, ale wykorzystywaliśmy ją jednak głównie w sposób rozrywkowy – do oglądania telewizji, słuchania muzyki, rozpowszechniania zdjęć, gier. W firmach międzynarodowych służyła do narad globalnych, ale zawsze była dodatkiem do normalnych spotkań.

Typowa korporacja kupowała setki biletów lotniczych co miesiąc, żeby ludzie mogli się spotykać, dyskutować i podejmować decyzje. I nagle koniec. Praca zdalna stała się codziennością. I zarówno w biznesie, jak i w organizacjach pozabiznesowych zmieniła właściwie w normę – tak ludzie pracują, komunikują się, decydują. Z autopsji mogę powiedzieć o tym, jak ogromna jest to zmiana w edukacji. Uczenie online dramatycznie różni się od tradycyjnego. Na pewno jest to bardziej wymagające, nudne i wyczerpujące dla wszystkich – prowadzącego i słuchaczy. Technicznie jest proste i tanie, tylko na razie nie wiemy, na ile efektywne. Dlatego tak silna jest obecna tendencja powrotu do szkół i pracy w biurach lub przedsiębiorstwach. Na nowo odkryliśmy, że nie jesteśmy robotami tylko istotami społecznymi i to, czego nam ogromnie brakuje w pracy i edukacji zdalnej, to poczucia przynależności i integracji. Tylko z drugiej strony powstrzymuje przed masowym powrotem zarówno ludzi, jak i organizacje od biznesu po uniwersytety – zwyczajny strach przed niepewnością skutków pandemii. I w takim zawieszeniu jeszcze trochę musimy pożyć.

Menedżerowie bardzo różnie oceniają pracę zdalną. Od czego zależą ich reakcje?

– Firmy produkcyjne i niektóre handlowe mają problem. W produkcji potrzebna jest linia produkcyjna i ludzie. Zdalnie niewiele da się zrobić. W firmach handlowych mamy wieloletnie przyzwyczajenie zespołów sprzedażowych do odwiedzania klientów. Tam relacje międzyludzkie są smarem biznesu, który trudno odtworzyć w bezosobowej komunikacji online. Wielkość firmy także jest istotna – im większa i bardziej międzynarodowa korporacja, tym powszechniejsza praca zdalna. Po prostu duże, międzynarodowe firmy zawsze były mniej spersonalizowane i bardziej technologiczne w logice komunikacji.

„Praca zdalna, która wcześniej była Świętym Graalem, nagle nie okazuje się już tak atrakcyjna i wszyscy marzą o powrocie do biura. Okazjonalne wizyty w nim urastają do rangi święta” – mówi badany. Co to oznacza dla przyszłości biur?

– Nie wiem. I myślę, że nikt nie wie. To powinna być bardzo pouczająca lekcja dla proroków cyfryzacji i sztucznej inteligencji. Nagle okazało się, że ten cyfrowy świat jest dosyć efektywny, ale okropny i nudny, a sztuczna inteligencja gubi się w sytuacji, której jeszcze nie opisano statystycznie. Pracownicy dostosowali się do logiki pracy zdalnej i odkryli, że ma swoje blaski i cienie. Wiele da się sprawnie i szybko załatwić, ale nie wszystko. Granice między pracą i życiem rodzinnym rozmywają się. Prywatność nabiera nowego znaczenia – jesteś w domu, godzina dziewiąta wieczorem, masz trudną naradę biznesową, ale pijesz piwo, jesteś na bosaka i w podkoszulku przy wyłączonej kamerze. Gdzie tak naprawdę jesteś – w pracy czy w domu? A może w nowym świecie, który nie ma jeszcze nazwy?

Inna wypowiedź: „Praca zdalna nie stanie się standardem. Będzie rozwiązaniem z zakresu work-life balance”. A więc praca hybrydowa i już widzimy, że część firm się na to zdecydowała. Tylko czy nie jest to kolejna iluzja?

– I znowu tego nie wiemy. To niezwykły eksperyment, który trwa i jego efekty będą różne w różnych krajach, branżach i firmach. Pandemia nie ustąpi szybko, wiele uniwersytetów na świecie ogłosiło, że do końca 2020 roku będą prowadziły zajęcia zdalne. Firmy testują granice efektywności tego modelu i odkrywają, że niektórzy pracownicy mogą pracować całkowicie zdalnie przez większość czasu, a inni tylko w ograniczonym stopniu. A przy okazji odkryły gigantyczne oszczędności na biletach lotniczych, hotelach i dietach. Nie będą więc tak chętnie wracać do pełnego wymiaru, ale z drugiej strony ludzie i wymogi transakcji biznesowych narzucają jakiś element osobistego zaangażowania. Wiem, że miło byłoby powiedzieć: „będzie tak i tak”, ale uczciwie jest powiedzieć: „nie wiemy, jak będzie”.

Słyszymy określenia „żyć z wirusem”, „nowa normalność”. Do czego firmy wracają, a do czego nie?

– Pandemia po pierwszym szoku została oswojona przynajmniej pozornie – wprowadzono nowe procedury bezpieczeństwa i higieny. Niektóre firmy dostały finansowanie z tarcz osłonowych, zwolnienia z ZUS-u. W kwietniu większość naszych respondentów miała nadzieję, że pandemia została opanowana. Teraz już wiemy, że sprawa jest bardziej skomplikowana. Nie wiemy, czy i kiedy pandemia ustanie, i nie wiemy, do czego firmy wrócą – do wielkiego kryzysu, nowego kontraktu społecznego, czy zmutowanej gospodarki rynkowej.

„Nie zakładamy powrotu do normalnej sytuacji w tym roku” – mówi jeden z badanych w czerwcu. Czy najlepszym określeniem dla naszej rzeczywistości biznesowej jest – niczym w szpitalu – stan ciężki, ale stabilny?

– To dobre określenie, tylko zmieniłbym ostatnie słowo na „niestabilny”. Proszę zobaczyć, jak ciągle niewiele wiemy o wirusie, jego rozprzestrzenianiu się, skutkach zdrowotnych, szczepionkach oraz konsekwencjach społecznych, gospodarczych i politycznych. I jak niestabilna jest sytuacja w wielu krajach wskutek nawrotów pandemii, co najostrzej widać na przykładzie USA, Iranu, Wielkiej Brytanii oraz niektórych krajów Ameryki Południowej czy Afryki. Nic dziwnego, że nasza ostatnia tura badań wykazała rosnące obawy przedsiębiorców, poczucie absolutnej niepewności.

Teoretycy zarządzania od dawna mówią o świecie VUCA (volatile, uncertain, complex and ambiguous, czyli chwiejny, niepewny, złożony i niejednoznaczny) oraz BANI (brittle, anxious, nonlinear and incomprehensible, czyli kruchy, pełen niepokoju, nieciągły i niezrozumiały). Czy te określenia są jakkolwiek pomocne w opisie obecnej rzeczywistości?

– Kiedyś mówiliśmy o złożonym i dynamicznym otoczeniu. Potem o turbulencyjnym. Pisałem kiedyś o sytuacjach nieciągłości. Prof. Koźmiński pisał o uogólnionej niepewności. Takie określenia jak VUCA czy BANI pozwalają ludziom oswoić złożoność i dynamikę współczesnego świata. Są więc funkcjonalne i psychologicznie pomocne. Jeśli coś potrafimy nazwać, to mamy nadzieję, że nad tym zapanujemy.

W kwietniu w badaniu pojawia się wątek stresu i emocji menedżerów. Gdzie szukają pomocy? Czy usługi trenerów rozwoju osobistego notują rekordowe piki?

– W niektórych krajach, także w Polsce, psychoterapeuci skrzyknęli się i zorganizowali internetowe i telefoniczne ośrodki wsparcia dla służby zdrowia oraz dla tych, którzy walczą z pandemią na pierwszej linii. Okazało się, że oni albo nie potrzebują, albo nie chcą wsparcia psychologicznego. A może po prostu nie mają czasu i ochoty na wgłębianie się w swoje emocje po sytuacjach tak dramatycznych jak te, które przeżywała moja znajoma anastezjolożka w Madrycie patrząca, jak umierają ludzie, których nie mogła podłączyć do respiratorów, bo procedura mówiła, że w sytuacji ograniczonych środków wolno podłączać tylko ludzi do sześćdziesiątego roku życia.

Menedżerowie nie przeżywają wprawdzie takich dramatów, ale moje anegdotyczne doświadczenia potwierdzają ograniczony popyt na wsparcie psychologiczne. Po prostu muszą ratować firmy, czują się odpowiedzialni, pracują po kilkanaście godzin na dobę. Dla wielu to także czas osobistej refleksji nad sensem swojej pracy, rolą i znaczeniem rodziny, przyjaźni i ogólnie sensem życia.

W kwietniu menedżerowie mówili o „redukcji zatrudnienia” i „obniżeniu wynagrodzeń”. Co ciekawe, „zdecydowanie rzadziej” wspominali „o rezygnacji z wynagrodzenia na czas pandemii przez zarząd lub głębokie obniżenie wynagrodzenia zarządu”. Czy to nie jest świadectwo braku dojrzałości?

– Powstrzymałbym się z osądami. Nie mamy wiarygodnych danych na temat tego, gdzie i jak zareagowała najwyższa kadra kierownicza. Znam przypadki firm, w których podjęła decyzje o ograniczeniu swojego wynagrodzenia, znam też takie, w których nie podjęła. Znam także sytuacje, gdzie część pracowników odmówiła redukcji swoich zarobków o 10-15 proc., podczas gdy większość, za przykładem zarządów, solidarnie to zrobiła. Myślę, że o ile zwalnianie ludzi przez wysoko opłacanych menedżerów jest zawsze moralnie wątpliwe, nawet jeśli konieczne dla ratowania firmy, o tyle nie wydaje mi się, żeby menedżerowie musieli od razu ciąć zarobki swoje i pracowników, jeśli ocena sytuacji nie wskazuje na zagrożenie przetrwania.

Sytuacja wygląda na całkowicie dewastującą – w wielu firmach są obniżki pensji i zwolnienia, obciążenie pracą rośnie, tradycyjnego biura i możliwości zwierzenia się kolegom przy kawie nie ma. Brak widoków na poprawę. Czy w ogóle jest cokolwiek do zrobienia w takiej sytuacji?

– Oczywiście, to czas próby i przywództwa. Czas jasnej komunikacji, motywacji i nadawania sensu walce o przetrwanie firmy w sytuacji niepewności i zagrożenia, którego nawet dobrze nie umiemy opisać. Łatwo się zarządza i jest się liderem w okresie koniunktury. Trudniej w czasach dekoniunktury. Ale prawdziwy czas przywództwa i strategii to czas taki jak ten – czas kryzysu i niepewności.

Nie mogę uwierzyć w to, że o automatyzacji pracy wspomniał tylko jeden menedżer z branży meblarskiej. Myślałem, że więcej firm o tym myśli.

– Na to jest za wcześnie. I generalnie czas pandemii to czas ograniczania wydatków i projektów inwestycyjnych. Więc na razie ta sprawa jest odłożona na bok, bo dla większości firm prawdziwym problemem nie jest produkcja, ale zmienny lub spadający popyt.

Po trzech dekadach drapieżnego polskiego kapitalizmu działającego wedle maksymy „Umiesz liczyć, licz na siebie” przedsiębiorcy proszą o wsparcie państwa. Oceniają to skrajnie różnie.

– Państwo, po chwilowej dominacji doktryny wolnorynkowej, wróciło na arenę z całą mocą. I dobrze byłoby, gdyby wróciło w sposób skuteczny, przejrzysty i życzliwy, a nie w niejasny, uznaniowy i ideologicznie pokrętny. To problem, który widzą menedżerowie i przedsiębiorcy. Dlatego ci, którzy dostali wsparcie finansowe, mówią „fantastycznie”, ci, którzy nie dostali, mówią „beznadzieja”, a jedni i drudzy tego polskiego państwa i jego instytucji, jak wynika z naszych badań, zwyczajnie się boją.

Natomiast jest jedna dobra zmiana i związana z nią refleksja: w niektórych miejscach przedsiębiorcy zauważyli istotną pozytywną zmianę w nastawieniu administracji państwowej. Ewidentnie nieszczęście wyzwoliło u niektórych pracowników instytucji państwowych mniej biurokratyczne i bardziej pomocne nastawienie. Oby było tego więcej, bo będzie nam bardzo potrzebne.

7.

Czy filmy i seriale uratuje technologia z odległej galaktyki?

Radosław Czyż

Radosław Czyż – dziennikarz i redaktor „Gazety Wyborczej”. Jego specjalnością są teksty o nowych trendach w telewizji i kinie, stale śledzi i recenzuje zmieniający się dynamicznie świat seriali.

To ewolucja nie rewolucja, ale ta technologia daje ciekawe możliwości. Gdy ma się długi czas na przygotowania, pewne czynności robi się dzięki temu narzędziu znacznie szybciej. Te wszystkie scenografie nadal trzeba zbudować. Tyle że wirtualnie.

Na skutej lodem planecie ląduje statek. Z jego pokładu schodzi ubrany w połyskującą zbroję wojownik, kosmiczny rewolwerowiec, łowca nagród. Mandalorianin. Niemal nigdy nie pokazuje twarzy, od chromowanej powierzchni jego hełmu odbija się mroźny, niebieskawy krajobraz i światła pobliskiej kantyny. Gdy do niej dociera, wybucha bijatyka ze strzelaniną. Krótka, bo inspirowany westernowymi legendami łowca nie zwykł chybiać.

Swoją ofiarę taszczy na pokład statku. Po chwili są już w czeluści kosmosu. Ale podróż, jak zawsze w „Gwiezdnych wojnach”, nie będzie długa. Jedno cięcie i scena przenosi się na pustynną planetę, gdzie pośrednik łowcy nagród daje mu kontakt do kolejnego zleceniodawcy. Po chwili jest już w jego biurze, ciemnym i zagraconym, jakby powstało w starym magazynie. Za biurkiem siada stary mężczyzna o twarzy Wernera Herzoga, a potem głosem i z akcentem Wernera Herzoga daje Mandalorianinowi kolejne zlecenie. Cięcie!

Tak zaczyna się pierwszy odcinek serialu, z którym w 2019 r. o światową popularność rywalizować mogły tylko „Gra o tron” w HBO i Netflixowy „Wiedźmin”. Wyprodukowany przez Disneya „Mandalorian” to pierwszy aktorski serial w uniwersum „Gwiezdnych wojen”. Ale przełomowy jest z zupełnie innego powodu.

Technologia góry przenosi

W normalnych warunkach wymienione powyżej sceny kręcono by w ciągu co najmniej paru tygodni, w przynajmniej dwóch lokacjach i trzech halach studyjnych. Lodową planetę wypadałoby kręcić np. na Islandii, pustynię w Hiszpanii lub Tunezji, a kantynę, wnętrze statku i biura zbudować w studiu. Ale niemal cały plan zdjęciowy „Mandalorian” nie ruszał się z miejsca. A przejście aktorów, ekipy i całego sprzętu z pleneru w plener zajmowało ułamek sekundy. Jak to możliwe?

Sięgnąwszy do wypchanych dolarami kieszeni Myszki Miki, producenci z Disneya zaprosili do współpracy speców ze studia efektów specjalnych Industrial Light & Magic (założył je George Lucas, twórca „Gwiezdnych wojen”) oraz ludzi pracujących nad silnikiem graficznym Unreal Engine. Silnik, należący do firmy Epic Games, potentata na rynku gier wideo, pozwala na tworzenie fotorealistycznych krajobrazów i efektów wizualnych. Te rzucano na olbrzymim ekranie LED otaczającym halę studia filmowego niemal w 360 stopniach.

W efekcie zaledwie kilkoma kliknięciami na specjalnym tablecie filmowcy mogli przełączać się między przygotowanymi wcześniej lokacjami, generować naturalnie wyglądające oświetlenie i modyfikować je w czasie rzeczywistym.

Wykorzystanie ekranów LED i cyfrowych plenerów przyciągnęło do serialu uwagę już w momencie jego premiery. Dawało to nowe możliwości, jak choćby filmowanie kilkugodzinnych zachodów słońca czy (dosłownego) przenoszenia gór, bo ktoś na planie stwierdził nagle, że dane wzniesienie lepiej wyglądałoby przesunięte nieco w lewo.

Ale gdy wiosną 2020 r. pandemia koronawirusa uziemiła ekipy filmowe, branża zaczęła się zastanawiać, czy przyszłość kina i seriali nie leży właśnie w wykorzystaniu wirtualnych planów zdjęciowych.

– Technologia wykorzystana przy „Mandalorian” to nasza przyszłość. Oglądaliśmy ten sprzęt kilka miesięcy temu i śliniliśmy się na myśl o możliwościach, jakie on daje – powiedział mi Hubert J. Daniel, dyrektor animacji w założonym przez Tima Millera („Deadpool”) studiu animacji i efektów specjalnych Blur z Los Angeles.

– Unreal Engine wciąż służy głównie twórcom gier, ale technologia tak poszła do przodu, że za jego pomocą można już tworzyć wirtualne plenery i w czasie rzeczywistym operować nimi przed kamerą w studiu – wyjaśnia. – Jeszcze pięć lat temu ta technologia miała mnóstwo ograniczeń. Światło było kiepskie, nie można było wygenerować naraz odpowiedniej liczby obiektów itd. Teraz, wraz z nowszą wersją silnika Unreal, można tworzyć niesamowite rzeczy.

Tomasz Bagiński: Radykalna zmiana w myśleniu

Nieco mniejszym optymistą jest Tomasz Bagiński, reżyser, producent i animator, założyciel warszawskiego studia Platige Image i producent „Wiedźmina”.

– To ewolucja, nie rewolucja, ale ta technologia daje ciekawe możliwości. Gdy ma się długi czas na przygotowania, pewne czynności robi się dzięki temu narzędziu znacznie szybciej. Te wszystkie scenografie nadal trzeba zbudować. Tyle że wirtualnie – wyjaśnia Bagiński. – Działa to inaczej niż w przypadku green screenu, gdzie sztuczny obraz powstaje po zdjęciach zasadniczych. Tu powstaje on wcześniej, co wymaga radykalnej zmiany w myśleniu reżyserów i ekip produkcyjnych.

A ci, zdaniem Bagińskiego, mają coraz mniejszą świadomość w dziedzinie efektów wizualnych. – Przez ostatnie 20 lat ona zmalała, a nie wzrosła – twierdzi. – Wcześniej, by zastosować je w danym ujęciu, trzeba było przygotować pod nie całą scenę, reżyser musiał dokładnie wiedzieć, co i jak chce zrobić. Musiał wejść w ten proces głębiej. Ale przez lata sytuacja się zmieniła i teraz te efekty powstają w olbrzymich fabrykach przygotowywane przez niezwiązanych z tradycyjnym filmem specjalistów. Łącznikami między dwoma światami są koordynatorzy animacji na planie, którzy tłumaczą reżyserom, co można, a czego nie można zrobić.

Netflix popędza

A z tym lekko nie jest, bo choć w teorii z pomocą animacji pokazać można wszystko, to wymaga ona zupełnie innego podejścia. A przede wszystkim – czasu i pieniędzy. – Tradycyjni filmowcy nie czuli już żadnego ciśnienia, żeby się tej technologii uczyć. Bo skoro są od tego specjaliści, to lepiej zostawić to im – komentuje Bagiński.

Hubert J. Daniel na marginesie podaje przykład współpracy ze znanym reżyserem filmowym, który po raz pierwszy mierzył się z reżyserowaniem filmu animowanego. – Nie rozumiał tych mechanizmów. Pokazaliśmy mu szkic sceny, a on poprosił, żebyśmy dołożyli na obiektywie efekt kropel wody. 15-20 minut animacji tworzy się w naszym studiu przez rok. A w Blur pracuje około 100 osób! Zanim on by tę wodę zobaczył, minęłoby pewnie kilka miesięcy. To zupełnie inna metoda pracy – opowiada.

Jego studio przygotowuje właśnie dla Netflixa kolejny sezon animowanego serialu dla dorosłych „Miłość, śmierć i roboty”. W przeciwieństwie do tradycyjnych ekip filmowych branża animacji nie odczuła przestoju wywołanego kwarantanną.

– Radzimy sobie całkiem nieźle. Jeśli ktoś miał robić efekty specjalne do filmu, który stanął na planie, to wiadomo, że wszystko się opóźni, ale my mamy dużo różnych projektów – zdradza Daniel.

Pożytki z pandemii

W studiu Blur już wcześniej działał system pracy zdalnej. W czasie kwarantanny różnica polegała na tym, że korzystali z niego wszyscy pracownicy. Ale w stuosobowym Blurze czy liczącym około 300 pracowników Platige Image było to znacznie łatwiejsze do przeprowadzenia niż w gigantach pokroju Industrial Light & Magic czy Weta Workshop, gdzie pracują tysiące ludzi.

– Przez kilka tygodni najbardziej rygorystycznego zamknięcia w siedzibie Platige Image było tylko kilka osób z obsługi technicznej. Reszta pracowała zdalnie, co oczywiście miało swoje ograniczenia, ale jednak da się tak tworzyć animacje. W niektórych polach nawet sprawniej, bo część pracowników nie traci czasu na dojazdy lub po prostu lubi pracować w samotności, bez ciągłego kontaktu z zespołem – opowiada Bagiński.

Na planach zdjęciowych wygląda to oczywiście zupełnie inaczej, ale i ten czas zdaniem Bagińskiego nie został zmarnowany.

– Po pierwszym miesiącu kwarantanny, gdy wszyscy sobie odpoczęli i naładowali baterie, wśród ludzi pojawiła się potrzeba, by już coś jednak robić. A było do zrobienia wiele rzeczy związanych z szeroko rozumianą preprodukcją. Cyzelowanie scenariuszy, dopieszczanie różnych elementów historii – opowiada.

I dodaje, że jego zdaniem pandemia wpłynęła na jego branżę dość delikatnie. – Mówię tu o animacji, ale częściowo, i o filmie jako takim. Dużo pracy kreatywnej można wykonać w domu. Dostaliśmy w prezencie kilka dodatkowych miesięcy na preprodukcję, a to w tej pracy chyba najważniejsza rzecz. Często nie ma na to czasu, bo i najłatwiej tę fazę skracać – zauważa. – Teraz na plan zdjęciowy można wejść znacznie lepiej przygotowanym, niż było się kilka miesięcy temu.

Animacja doczeka się nobilitacji?

Ale czy brak przestoju na rynku animacji wpłynie jakoś na widzów? Czy zamiast nowych produkcji w przyszłym roku w Netflixie i HBO oglądać będziemy filmy i seriale animowane?

– Wiem, że Netflix szuka treści animowanych – zdradza Hubert J. Daniel. – Teraz tym bardziej są im one potrzebne. Wydaje mi się, że wiele projektów, które mogły być odłożone w czasie, zobaczymy na platformie wcześniej. Z prostej przyczyny. Animatorzy mogli pracować. Wręcz nas popędzają z drugim sezonem „Miłości, śmierci i robotów” – zauważa.

Podkreśla też, że animacja jako taka to nie gatunek filmowy, ale środek ekspresji. Można wyrazić za jego pomocą wszelkie gatunki. – Jest tu jeszcze duże pole do popisu. Kto wie, może w końcu ludzie przestaną myśleć o animacji jako dziedzinie przeznaczonej tylko dla dzieci?

Bagiński jednak rewolucji się nie spodziewa. – Premier seriali było zaplanowanych tyle, że nawet za sprawą wstrzymania prac widz nie powinien tego odczuć. Te tegoroczne i tak były już raczej zamknięte, a te zaplanowane na przyszły rok można pewnie nieco rozciągnąć w czasie, by nie było dziur – mówi.

Jego zdaniem najmocniej dotknięte koronawirusem pozostaną kina. – Nie wiem, ile czasu zajmie ich powrót do dawnej świetności. Jeśli w ogóle to nastąpi. Mam nadzieję, że tak, bo to doświadczenie, którego nie da się zwirtualizować. Ale czym będzie kino po pandemii? Wciąż nie wiadomo.

Skoro sama animacja i nowe technologie świata filmu i serialu nie uratują, może chociaż go wspomogą? Tu producent „Wiedźmina” też studzi oczekiwania.

– Technologia użyta w „Mandalorian” ma dużą przyszłość. Mnie wydaje się ona jeszcze niedojrzała, ale jest na tyle widowiskowa, że będzie duże ciśnienie ze strony rynku, więc będzie ona dojrzewać. Dla osób, które nie mają wiedzy technicznej, wydaje się to fajnym, tanim rozwiązaniem. Po co mamy jechać na Islandię, skoro możemy mieć ją w studiu? Ale ta technologia ma masę ograniczeń, a ekrany LED o takim rozmiarze są wciąż bardzo kosztowne. Będą tanieć, tak jak to się działo z telewizorami plazmowymi. Zanim ta technologia dojrzeje, minie cztery, pięć lat – twierdzi Bagiński.

Zauważa, że efektów wizualnych w serialach jest znacznie więcej niż dziesięć lat temu. – Do tego, by one się rozwijały, koronawirus nie był nam potrzebny – twierdzi.

Jego zdaniem większość historii ukazywanych w filmach i telewizji tych efektów nie wymaga. – To się nie zmieni. Historia dyktuje rozwiązania techniczne. Jedne wymagają języka animacji, bo w niej pokazać można wszystko, inne opierają się na efektach wizualnych, ale część zupełnie tego nie potrzebuje – zauważa.

I konkluduje: – Niektórzy twórcy nadal będą chcieli kręcić analogowo, na taśmie filmowej, która w pewnych obszarach wciąż jest niepobita. W ciągu roku na Zachodzie powstaje kilkaset seriali. Miejsce jest dla wszystkich.

8.

Jak COVID zabija open space

Kasper Kalinowski

Kasper Kalinowski – dziennikarz „Gazety Wyborczej”, a jednocześnie pracownik Katedry Psychologii Rozwoju i Edukacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Współzakładał Polskie Towarzystwo Nauk o Człowieku i Ewolucji. Z psychologicznego i antropologicznego punktu widzenia opisuje zmiany naszych zachowań pod wpływem spotkań z najnowszymi cywilizacyjnymi trendami, technologiami.

Idea pracy zdalnej.

To nie jest wynalazek XXI wieku – była ona powszechna przez większą część ludzkiej historii. Aż do wybuchu rewolucji przemysłowej i wprowadzenia na rynek specjalistycznych maszyn większość ludzi pracowała przecież w domach.

Początek 2020 r. i pandemia COVID-19 to czas, który psycholodzy i socjolodzy będą analizować przez dekady. Już teraz liczba artykułów naukowych dotyczących pandemii podwaja się co dwa tygodnie. Wiele z nich dotyczy rynku pracy. Jedna teza jest w nich wspólna: nie będzie on już taki sam. Na przykład autorzy raportu na temat pracy zdalnej, który przygotował Future Business Institute, podkreślają, że trzy czwarte ankietowanych menedżerów uważa, iż po zakończeniu pandemii praca zdalna powinna być łączona z tą biurową. 12 proc. uznało, że mogłaby być główną formą pracy. Z kolei 6 proc. było zdania, że ta zdalna powinna całkowicie zastąpić obecność pracowników w biurach.

Blisko połowa, bo 42 proc. badanych, zadeklarowała, że po pandemii chciałaby utrzymać możliwość pracy zdalnej. 28 proc. uważa, że firmy powinny dać pracownikom wybór, jak chcą pracować.

Nie ma więc powrotu do przeszłości. Przede wszystkim dlatego, że część pracowników do biur zwyczajnie nie wróci. I nie chodzi wcale o widmo recesji i masowe zwolnienia. To będzie decyzja ich szefów albo ich własny wybór. A ci, którzy wrócą do biurowców? Zastaną inną rzeczywistość. Jaką? Odpowiedź nie jest oczywista.

– Jesteśmy dopiero na początku fazy wracania pracowników do biur – zaznacza architekt Piotr Skorupski specjalizujący się w projektowaniu przestrzeni biurowych. – Na razie panuje chaos. Niektóre firmy wciąż pracują zdalnie, inne przyjęły model rotacyjny. Ale już teraz widać, że COVID-19 przyspieszy pewne trendy, choć na tym etapie przewidywanie ich rozwoju jest bardzo trudne. Wszystko zależy od dynamiki epidemii.

Ale nie chodzi tylko o przestrzeń.

– Według niektórych szacunków bliską jedną czwartą pracowników biurowych stanowią ekstrawertycy – mówi psycholog biznesu Jacek Santorski. – Są wśród nich tacy, którzy po przejściu na pracę zdalną są głodni kontaktu z innymi. Chcą już teraz zrywać maseczki i są gotowi całować niezdezynfekowaną klamkę. Teraz, z powodu pandemii, przychodzi jednak czas introwersji. A introwertycy preferują pracę z domu. Następuje więc indywidualizacja metod pracy ze względu na cechy osobowości – zauważa.

Nie wszyscy naraz!

Więc kto wróci do biur?

– Jeżeli czyjaś praca polega na obsługiwaniu według skryptu rozmów telefonicznych, może ją z powodzeniem wykonywać z domu. To rozwiązanie z powodzeniem przyjęły niektóre banki. Jeżeli programiści wolą pracować w domu, też nie ma problemu. Jednak informatycy, którzy projektują złożone systemy, potrzebują jednak pozostawać w bezpośrednim kontakcie. Tu „krzem potrzebuje białka”. Ale dystans między pracownikami w biurach będzie z pewnością większy. Czasem może mieć to pozytywne skutki – twierdzi Jacek Santorski.

Przy okazji analizy trendów w pracy biur epoki postcovidowej warto zwrócić uwagę, że biura to nie tylko korporacje. Te stanowią nawet mniejszość. Większość pracy biurowej odbywa się w  średnich i małych przedsiębiorstwach.

– Mamy chyba fikcyjny obraz przestrzeni biurowych. Wyobrażamy je sobie jako miejsce, gdzie wszyscy pracują przy szarych długich stołach, z krzesłami Hermana Mullera, a wszystko to przedzielone ściankami. Tymczasem biura niekorporacyjne wyglądają różnie. Często mieszczą się chociażby w starych kamienicach. Tam trendy będą wyglądać inaczej niż w dużych korporacjach – zauważa Adrian Krężlik, architekt i pracownik naukowy poznańskiej School of Forms i Uniwersytetu w Porto.

A jeżeli już mówimy o biurach dużych korporacji, jednym z pierwszych skojarzeń są tzw. strefy open space – przestrzeń niepodzielona na mniejsze pomieszczenia, wypełniona wpatrzonymi w ekrany komputerów uśmiechniętymi ludźmi w modnych koszulach. To rozwiązanie, które dużym firmom się po prostu opłacało – open space jest tańszy niż przestrzeń dzielona. Jednak nawet obszary open space, które przetrwają, będą już wyglądały inaczej.

– W krajach zachodnich, zwłaszcza USA i Wielkiej Brytanii, odchodzenie od przestrzeni typu open space można było zaobserwować jeszcze przed pandemią. Możliwe, że będziemy mieć do czynienia z odejściem od coraz większego zagęszczania pracowników – dodaje architekt Piotr Skorupski.

– Z perspektywy pracownika to pozytywna zmiana. Rozwiązanie open space były niechlubnym sposobem oszczędzania, często kosztem komfortu pracowników – dodaje Adrian Krężlik.

Istotna jest też inna tendencja, jak uważa Adrian Krężlik będąca w zasadzie powrotem do tego co – przynajmniej w Polsce – dobrze znamy z poprzedniej epoki.

– W USA i Wielkiej Brytanii to już się dzieje od jakiegoś czasu – mówi. – Pracownikom zapewnia się nie tylko miejsce pracy, ale firma daje im również mieszkanie. Z postcovidowej perspektywy to sytuacja wymarzona. Mamy wyizolowanych pracowników firmy i ich rodziny. Nawet jeśli pracują zdalnie, ich mieszkanie w jakiś sposób pozostaje biurem. Ale z perspektywy pracownika to niekoniecznie optymalne, bo takie swoiste „skoszarowanie” pracowników przywiązuje go do firmy.

Zabudowa mieszana, łącząca ściśle miejsce pracy z prywatnym, niesie ze sobą również konsekwencje społeczne i urbanistyczne.

– Zabudowa, w której obok siebie będą biura i budynki mieszkalne, jest przyjazna zarówno człowiekowi, jak i miejskiej tkance. Oznacza też w praktyce mniejsze zapotrzebowanie na transport pomiędzy pracą a miejscem zamieszkania. A więc nie tracimy czasu na przemieszczanie się i przy okazji budujemy mniejsze lokalne społeczności – uważa Adrian Krężlik.

Swoistym powrotem do przeszłości jest też sama idea pracy zdalnej. To nie jest wynalazek XXI wieku – była ona powszechna przez większą część ludzkiej historii. Aż do wybuchu rewolucji przemysłowej i wprowadzenia na rynek specjalistycznych maszyn większość ludzi pracowała przecież w domach. Tam, gdzie było to możliwe, wydzielano specjalną przestrzeń do pracy – gabinety. Być może teraz nastąpi renesans gabinetów, sfer pośrednich między przestrzenią prywatną a miejscem pracy. Jej wydzielenie wymusi na nas życie.

– Wiele zawodów – psycholodzy, adwokaci, lekarze, pisarze – utrzymali funkcję gabinetów – przypomina Adrian Krężlik. – Teraz, kiedy do domu przenosić się będą inne zawody, gabinety będą mieli też przedstawiciele wielu innych zawodów. Jakich? Jeszcze nie wiemy. Przewidywania rysujemy na pisaku, a kolejna fala zachorowań może wszystko zmienić.

Jeszcze bardziej higieniczni

Tymczasem w biurach trwa wielka improwizacja.

– Dezynfekatory czy linie na podłodze to nie są rozwiązania architektoniczne – uważa Adrian Krężlak. – One po prostu nie są zaprojektowane. Wszystko, co się dziś dzieje, to rozwiązanie nieprzemyślane, tworzone ad hoc. Na przemyślenie tego potrzeba trochę czasu, choć projektanci już teraz intensywnie poszukują odpowiednich rozwiązań.

Popularna teza głosi, że kluczowym aspektem w projektowaniu nowych biur będzie higiena pracowników. Mówi się o zainstalowanych na stałe kamerach termowizyjnych sprawdzających temperaturę (wartość tego sektora biznesu wzrosła kilkukrotnie), taśmach określających bezpieczny dystans czy wszechobecności dezynfektorów. Poważniejsze zmiany dotyczyć będą chociażby wentylacji budynków biurowych. I materiałów, którymi będą wykańczane – wszystko dla transmisji chorobotwórczych wirusów i bakterii. Do tego muszą to być materiały odporne na częste dezynfekcje.

Tak było zresztą zawsze: architektura i organizacja pracy odzwierciedlały niepokoje społeczne każdej epoki. Nawet wielka przebudowa Paryża w latach 1852-1890 wynikała m.in. z lęku przed krzywicą. Uważano, że główną jej przyczyną jest niedobór wody i światła. Stąd masowe wyburzanie całych, gęsto zabudowanych kwartałów, budowa sieci szerokich bulwarów i systemów kanalizacyjnych.

– Nie wiem, czy możemy być dziś jeszcze bardziej higieniczni. Obawiam się, że możemy w tej sferze dojść do absurdu – uważa Adrian Krężlik.

Zgadza się z nim Jacek Santorski. Przecież powszechny strach przed zarażeniem koronawirusem wynikał w dużej części z tego, że była to choroba nowa. To oczywiste, że miarę upływu czasu i nowych badań naukowych strach będzie malał.

– Jeżeli motywacją do stosowania środków bezpieczeństwa w biurach ma być panika czy troska o zdrowie, to takie motywacje szybko się oswajają. Przecież powody, dla których wiosną staliśmy po papier toaletowy, są dziś śmieszne. Poziom oswojenia z niepewnością jest tak duży, że już teraz jesteśmy w stanie racjonalizować wiele rzeczy tylko po to, aby wyjść z domu czy pojechać na wakacje. Podobnie będzie z troską o zdrowie. Z tym się oswoimy – dodaje Santorski.

Starcie armii pruskiej z Navy Seals

Zdaniem byłego prezesa Google’a Erica Schmidta w ciągu dwóch miesięcy pandemii dokonały się zmiany, które w normalnych warunkach zajęłyby 10 lat. Potwierdza to Jacek Santorski.

– Obserwuję wiele firm, które przez pandemię obszar zarządzania ryzykiem czy rozliczenia podatkowe przeniosło w sferę cyfrową w trzy tygodnie zamiast w dwa lata – opowiada. – To menedżerowie gotowi na zmiany i przygotowani na zdarzenia nagłe. Określa się ich mianem „czarnych łabędzi”. Według mnie zyskają ci, którzy łączą czynnik ludzki z pracą zdalną i digitalizacją – „białko z krzemem”. Jim Collins, guru konsultantów, który badał elity biznesu 25 lat temu, stworzył termin return on luck. Chodzi o to, ile wyciągnąłem zwrotu ze zrządzeń losu. Ale lider, właściciel spółki z branży dotkniętej recesją, może zbudować więcej dzięki twórczości, elastyczności i determinacji niż „szczęściarz”, który np. nie ma odwagi, aby korzystać z nadarzających się możliwości i szans.

A więc kluczem do przetrwania organizacji jest dziś elastyczność i zdolność szybkiego reagowania.

– Na tym etapie nie ma jeszcze wyraźnych trendów, więc ciężko przewidywać, co wydarzy się w dalszej przyszłości – mówi. – Pewne jest tylko, że nadeszła recesja. I ta recesja na sposób darwinowski powiedziała firmom „sprawdzam”. W dobie kryzysu epidemicznego niektórzy mieli po prostu pecha, jak chociaż turystyka czy lotnictwo. Inni mieli szczęście – tu mam na myśli przesyłki kurierskie, farmację czy usługi digitalizacyjne. Ale z drugiej strony tymi firmami zarządzają liderzy, którzy mają mentalność dowódców sił specjalnych albo zamknięci dogmatycy o mentalności oficerów armii pruskiej. Jakie to ma konsekwencje? Przykład z Poznania: w tej samej branży, kateringowej, są firmy, które stanęły w obliczu bankructwa. Ale w jednej z nich zespół specjalistów po tygodniu burzy mózgu znalazł nowe rozwiązania – są przecież miejsca, gdzie wciąż trzeba żywić ludzi. To szpitale czy więzienia. Miałem również o czynienia z właścicielem firmy wożącej VIP-ów, który zamiast postawić mercedesy w garażu, kazał wymontować siedzenia z limuzyn. Teraz znający trzy języki kierowca VIP-ów wozi paczki.

Więc kto wygra w starciu menedżerów „z Navy Seals” i tych z „z armii pruskiej”?

To retoryczne pytanie.

9.

Prawdziwi wygrani pandemii mieszkają w Dolinie Krzemowej

Piotr Szostak

Piotr Szostak – dziennikarz i redaktor „Gazety Wyborczej”. Śledzi i opisuje losy wielkich firm, wprowadzane przez nie technologiczne innowacje, ale również miejsca styku rzeczywistości cyfrowej, globalnej polityki i życia społecznego.

Bez chmur obliczeniowych Amazona, Microsoftu i Google’a stanęłyby korporacje. Im więcej osób pracuje zdalnie, tym bardziej niezbędne stają się wynajmowane od gigantów technologicznych serwery.

Jaki świat wyłoni się z kryzysu wywołanego pandemią? Tego jeszcze nie wiemy. Ale łatwo odpowiedzieć na pytanie, komu chaos otworzy nowe możliwości i przyniesie nowe strumienie zysków. W dłuższej perspektywie najwięcej zyskają nie supermarkety czy producenci papieru toaletowego, lecz ci, którzy pośredniczą dzisiaj w kluczowych usługach pozwalających nam na izolację w domowym zaciszu: Amazon, Google i inne korporacje technologiczne.

Pandemia pokazała skalę naszej zależności od cyfrowych gigantów. Bez aplikacji do wideokonferencji, takich jak Zoom czy Microsoft Teams, praca milionów ludzi byłaby dzisiaj niemożliwa. Zostalibyśmy odcięci od szkół, przychodni i poradni psychologicznych.

Bez Facebooka, Instagrama czy WhatsAppa nie mielibyśmy kontaktu z przyjaciółmi i bliskimi.

Bez chmur obliczeniowych Amazona, Microsoftu i Google’a stanęłyby korporacje. Im więcej osób pracuje zdalnie, tym bardziej niezbędne stają się wynajmowane od gigantów technologicznych serwery. Korzystamy z nich, wysyłając wiadomości komunikatorem Slack, uczestnicząc w wideokonferencjach na Zoomie, zamawiając obiady przez Uber Eats czy oglądając seriale na Netflixie – wszystkie te platformy wynajmują moc obliczeniową od Amazona.

Cyfrowe korporacje wpinają się w sferę publiczną

Koronawirus uruchomił też dla cybergigantów nowe, lukratywne kontrakty rządowe. Już w marcu prezydent Donald Trump ogłosił, że Biały Dom zaczął współpracę z konsorcjum firm, w tym z Amazonem, Google’em, Microsoftem i IBM. Ich chmury obliczeniowe i superkomputery miały przyspieszyć badania nad lekami i szczepionką. Po rozmowach z rządem USA Google i Facebook zaczęły udostępniać anonimowe dane o lokalizacji użytkowników, żeby śledzić rozprzestrzenianie się epidemii. A należąca do Google’a biotechnologiczna firma Verily zaoferowała testy na koronawirusa w Kalifornii.

W Wielkiej Brytanii Amazon, Microsoft oraz rozwijająca technologie masowej inwigilacji i pracująca dla CIA firma Palantir zaczęły prognozować, jak szybko i gdzie wirus może się rozprzestrzeniać oraz ile łóżek i respiratorów będzie dostępnych w danym momencie. Również rządy Francji i Niemiec negocjowały z Palantirem warunki korzystania z oprogramowania do walki z epidemią. Jednocześnie brytyjski rząd poprosił Uber Eats i jego konkurencję Deliveroo o dowożenie jedzenia objętym kwarantanną seniorom.

Bezprecedensowy sojusz biznesu z rządem otwiera korporacjom technologicznym drogę, żeby coraz częściej pośredniczyć w usługach krytycznych dla państwa i być coraz istotniejszymi w sferze publicznej.

Wszyscy będziemy pracować w Amazonie

W USA i w wielu innych krajach Amazon dostarcza dziś milionom ludzi żywność i artykuły pierwszej potrzeby. Gigant rośnie jak na sterydach, odgrywając kluczową rolę w logistyce i dystrybucji towarów – w pewnym momencie przestawił nawet swoje magazyny na wysyłkę tylko potrzebnych w czasie epidemii produktów.

Zatapiając mniejsze i średnie firmy, kryzys epidemiczny przyniesie większą monopolizację gospodarek. A raczej ich amazonizację. W wielu krajach Amazon stanie się kluczowym pracodawcą w czasie rekordowego bezrobocia. W kwietniu, kiedy pierwsze firmy zaczęły bankrutować, a inne masowo zwalniać, Amazon zaczął rekrutację 175 tys. nowych kurierów i pracowników magazynowych.

Podobnie Instacart, czyli aplikacja oferująca w USA dowóz artykułów spożywczych do domów (w Polsce jej odpowiednikiem są Szopi czy Glovo), odnotowała w marcu 150-proc. wzrost zamówień i zaczęła rekrutację 300 tys. nowych dostawców.

Koronawirus wprowadza nas w dekadę nisko opłacanej, pozbawionej osłon socjalnych, nadzorowanej przez algorytmy i w dużym stopniu zautomatyzowanej pracy w magazynach oraz przy dostawach jedzenia na rowerach i skuterach. Część tych stanowisk ma termin ważności: Amazon chce całkowicie zrobotyzować magazyny do 2030 r.

Poobijany WeWork i Airbnb

Równocześnie pandemia może wykończyć niektóre firmy z Doliny Krzemowej: WeWork, gigant wynajmujący współdzielone biura, z każdym dniem ma się gorzej. Oferujące mieszkania na doby Airbnb, a także Uber i Lyft zaczęły masowo tracić klientów, którzy siedzą zamknięci w domach.

Firmy jednak nie poddają się bez walki. Uber Eats zaczął współpracę ze sprzedawcami detalicznymi na całym świecie i chce dostarczać do naszych domów nie tylko gotowe dania, ale też produkty spożywcze. Żywność mają dowozić kierowcy „dużego” Ubera, którzy do tej pory wozili ludzi.

W pierwszych miesiącach pandemii komentatorzy zastanawiali się, na ile epidemia może zagrozić potędze Apple’a mocno zależnego od chińskich fabryk i tamtejszych konsumentów. Fabryki iPhone’ów szybko jednak wznowiły pełną produkcję, a ludzie spędzają więcej czasu przyklejeni do ekranów i wydają więcej pieniędzy na cyfrowe usługi koncernu z Cuppertino.

Facebook wreszcie zbliża ludzi

Dla Facebooka z kolei pandemia jest rzadką szansą, żeby ludzie w końcu zaczęli korzystać z niego tak, jak wymarzył to sobie Mark Zuckerberg: żeby zbliżyć się do siebie i mieć wartościowe interakcje, zamiast rozsiewać dezinformację czy mowę nienawiści.

Serwery Facebooka, Instagrama i WhatsAppa w apogeum pandemii przeżywały prawdziwe oblężenie. Nie oznacza to jednak, że Zuckerberg i reszta nie mają powodów do zmartwień – rynek reklamy, z którego pochodzi większość zysków Facebooka i Google’a, ucierpi z powodu recesji. Epidemia może zatem przyspieszyć dywersyfikację ich modeli biznesowych. Google już od pewnego czasu chce zmniejszyć uzależnienie od reklamy dzięki rozwijaniu innych usług, w tym chmury obliczeniowej.

Koniec techlashu?

Pandemia przerywa tzw. techlash – krytycyzm mediów oraz presję polityków i regulatorów na firmy z Doliny Krzemowej. Od afery Cambridge Analytica coraz mocniej zarzucano im, że eksploatują nasze dane, niszczą konkurencję, polaryzują społeczeństwa, podkopują tradycyjne media czy zagrażają demokracji – tolerując na swoich platformach dezinformację. Jeszcze niedawno, po kolejnych transmisjach przesłuchań Zuckerberga w Kongresie, można było odnieść wrażenie, że cyfrowi giganci zostaną uregulowani, opodatkowani, a być może nawet podzieleni.

Nagle przestali być postrzegani jako toksyczni. Najpierw Facebook i Twitter (szybko dołączył do nich też Google) wypowiedziały wojnę fałszywym wiadomościom związanym z pandemią i zaczęły wyświetlać sprawdzone informacje o koronawirusie we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia.

Google i Facebook przeznaczyły też setki milionów dolarów w postaci dotacji, pożyczek czy kredytów reklamowych dla małych firm dotkniętych epidemią (będących znacznym źródłem ich przychodów). A w kwietniu zajadle rywalizujące ze sobą dotychczas Apple i Google ogłosiły, że łączą siły w walce z pandemią – i stworzą narzędzie ostrzegające, czy spotkaliśmy kogoś zakażonego COVID-19.

Technologiczni giganci wykorzystali pandemię, żeby odwrócić niekorzystny dla siebie trend wizerunkowy i zaprezentować się jako wspaniałomyślni dobroczyńcy, których platformy są dzisiaj niezbędne i którzy udzielają rządom kompetentnej pomocy. Dzisiaj Mark Zuckerberg, Jeff Bezos i inni miliarderzy z Doliny Krzemowej mogą powiedzieć: „Bez nas to wszystko by nie działało”.

Kto rządzi na Wall Street

Choć realna gospodarka jest pogrążona w kryzysie, notowania na giełdzie po pół roku pandemii otarły się o rekordowe wyniki. Rosły przede wszystkim ceny akcji firm technologicznych. Wartość Apple osiągnęła poziom bajońskich 2 bilionów dolarów, czyli w niespełna 21 tygodni się podwoiła. Akcje Zooma, wraz z wykładniczym przyrostem użytkowników, od lutego do sierpnia 2020 r. urosły o 150 proc.

Kapitalizacja pięciu największych spółek notowanych na Wall Street: Amazona, Apple’a, Alphabetu, Microsoftu i Facebooka, w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy tego roku urosła o 37 proc. Jak podaje dziennik „New York Times”, ta piątka gigantów odpowiada obecnie za ok. 20 proc. całej giełdy – i podobnej koncentracji majątku w jednym sektorze gospodarki nie było od co najmniej 70 lat.

Inwestorzy stali się też bardziej tolerancyjni dla nierentownych przez dłuższy czas start-upów, które debiutują teraz na giełdzie, bo koronawirus spopularyzował wiele usług, jak e-commerce, streaming, dostawy jedzenia z aplikacji czy telemedycynę.

Garstka miliarderów ma w rękach naszą przyszłość

„Dominację firm technologicznych na giełdzie napędza ich bezprecedensowy wpływ na nasze życia (...) na to, jak pracujemy, komunikujemy się, robimy zakupy i odpoczywamy” – pisze dziennikarka Kara Swisher. COVID-19 pogłębił ten wpływ, przyniósł korporacjom cyfrowym więcej zysków i władzy, podreperował ich wizerunek.

Korporacje z Doliny Krzemowej wiedzą dzisiaj o naszym życiu więcej niż jakiekolwiek firmy wcześniej w historii. Mają więcej pieniędzy niż niektóre rządy i decydują o rozwoju sztucznej inteligencji oraz automatyzacji – technologii, które w przyszłości radykalnie zmienią to, jak pracujemy. Pandemia ośmiela je do dalszej ekspansji.

10.

Nowe interesy mafii

Z Krzysztofem Krakowskim rozmawia Vadim Makarenko

Krzysztof Krakowski – socjolog, absolwent Oksfordu. Bada świat przestępczości zorganizowanej m.in. we Włoszech, Kirgistanie, Kolumbii czy Kosowie. Pracuje w Kolegium Karola Alberta w Turynie. Za doktorat o związkach między wojną domową w Kolumbii a przestępczością zorganizowaną otrzymał w 2015 r. we Włoszech nagrodę krajowego prokuratora do walki z mafią.

Obecny kryzys osłabił mafię.

Jest mniejszy ruch w prostytucji i handlu narkotykami, bo nie działają kluby i dyskoteki. Z kolei lockdown ogranicza klientom mafii swobodę poruszania się. Przemysły hotelarski i restauracyjny stoją, a to są główne sektory działalności mafijnej na południu. Wielu przedsiębiorców z południa Włoch zbankrutowało i zamknęło biznesy na północy. A oni są istotnym źródłem wpływów dla mafii.

Vadim Makarenko: Jak włoska mafia zareagowała na lockdown?

Krzysztof Krakowski: Grupy mafijne teraz mniej walczą między sobą i pomagają ludziom, którzy zostali bez pracy i bez środków do życia.

Dzieje się tak nie tylko w Neapolu i na Sycylii, ale też w Afryce Południowej.

Pomagają ludziom? Nie przesłyszałem się?

– To jest delikatna materia i łatwo tu o błędne interpretacje. Mediom może się wydawać, że mafiosów pojednała ta wielka tragedia, którą stała się dla Włoch epidemia, albo że to empatia skłoniła członków mafii do pomagania biednym ludziom.

Ale z pana słów wyłania się wizja sielanki. Mafiosi przestali walczyć i roznoszą jedzenie biednym mieszkańcom Neapolu czy Palermo.

– Mafie nie walczą między sobą, bo koszty zdobywania czy odbijania terytoriów są dla nich teraz większe niż korzyści. Przecież mafia to nie tylko handel narkotykami, prostytucja i korupcja w polityce. Naukowcy definiują dziś mafię jako organizację, która świadczy usługi „paraprawnicze”, jak np. prywatna ochrona. Ochrania małych przedsiębiorców przed przestępczością, nieuczciwymi kontrahentami albo zapewnia im dostawy i kredyty. Sam prowadziłem kiedyś studencki bar na uczelni we Florencji i wiem, że czasem procedury są skomplikowane. Na przykład zakup alkoholu w hurcie oznacza wyższe ceny niż te w hipermarketach, a w hipermarketach zarządzający nie mogą robić większych zakupów dla barów, więc chcąc mieć bardziej konkurencyjne ceny, część przedsiębiorców zwraca się po „pomoc” do mafii.

W zasadzie taka usługa ma sens i jest atrakcyjna.

– To pozory, ale o tym później. W momencie pandemii zobowiązania wobec ochranianych firm stają się dla mafii uciążliwe, bo nie idą za nimi żadne zyski. Sklepikarze nie sprzedają i nie są w stanie płacić haraczu. Mafiosi mogliby oczywiście odmówić im pomocy, ale wiązałoby się to z ryzykiem utraty społecznego poparcia, które ma dla grup mafijnych znaczenie.

Nie mogą sobie wziąć wszystkiego siłą?

– Nie mogą, muszą zabiegać o poparcie miejscowych. Jednak mafia nie jest organizacją charytatywną i nie pomaga każdemu, kto ją o to poprosi.

To kto dostaje pomoc?

– Tylko ci, którzy zapłacili albo zapłacą w przyszłości. Niektórzy dziennikarze, jak Roberto Saviano, autor słynnej „Gomorry”, ciągłe mówią o wielkim wpływie mafii na wszystko w czasie epidemii. Mówią, że mafia przekupuje ludzi i zwiększa obszary wpływów. Tym samym media nieświadomie robią mafiosom wielką przysługę. Umacniają reputację mafii jako organizacji o nieskończonych zasobach, a to nie jest prawda. Mafia nie ma środków, żeby tygodniami czy miesiącami utrzymywać ludzi w swoich dzielnicach. Jej pomoc jest sporadyczna i bardzo selektywna.

A obecny kryzys osłabił mafię. Jest mniejszy ruch w prostytucji i handlu narkotykami, bo nie działają kluby i dyskoteki. Z kolei lockdown ogranicza klientom mafii swobodę poruszania się. Przemysły hotelarski i restauracyjny stoją, a to są główne sektory działalności mafijnej na południu. Wielu przedsiębiorców z południa Włoch zbankrutowało i zamknęło biznesy na północy. A oni są istotnym źródłem wpływów dla mafii.

Dlaczego?

– W 2015 r. zebrałem dokumentację z 21 wielkich procesów wytoczonych mafiosom kalabryjskim – ich organizacja jest znana jako ’ndrangheta – działającym w sektorze HoReCa, czyli bary, restauracje, hotele, na północy Włoch. Uderzyło mnie to, że większość przedsiębiorców, która płaciła haracz kalabryjskim mafiosom, również stanowili Kalabryjczycy. Skąd ten zbieg okoliczności? Przede wszystkim Kalabryjczyków jest łatwiej zastraszyć – mafiosi znają ich rodziny na południu. Kalabryjczycy mocniej wierzą w potęgę mafii, bo widzieli, jak panoszy się u nich w regionie, a do tego nie mają zaufania do władzy i instytucji państwa, więc jest mniej prawdopodobne, że zgłoszą próby wymuszeń na policję. A prowadzenie biznesu na południu i na północy bardzo się różni. Przeszkody biurokratyczne na północy są nieporównywalnie większe, co pokazuje mój bar studencki. Mafiosi zatem pomagają południowym przedsiębiorcom odnaleźć się na północy: załatwiają tańsze dostawy alkoholu, pożyczki, pracowników na czarno itp.

Co zmieniła epidemia?

– Wiele biznesów na północy Włoch upadło, a przedsiębiorcy wracają do domu. A więc popyt na usługi mafii na północy spada. I nawet jeśli wzrośnie na południu, to przychody mafii wciąż będą znacząco uszczuplone.

Przykład: restauracja w okolicach Mediolanu płaci za ochronę trzy razy w roku po mniej więcej 7 tys. euro, podczas gdy podobna restauracja na Sycylii już tylko 500-1500 euro.

Skąd ta różnica?

– Północ jest znacznie bogatsza od południa, a haracze są uzależnione od przychodów. To nie jest tak, że mafia bezwzględnie dyktuje swoje ceny. Przedsiębiorcy mogą negocjować wysokość haraczy z mafią i odraczać terminy płatności, jeśli mają gorszy okres w interesach. Mafia rozumie, że muszą zarabiać, żeby jej płacili.

Brzmi jak relacja biznesowa, a w biznesie często się powtarza, że kryzys niesie także szanse i można wyjść z niego mocniejszym. Jak wzmocni mafię?

– Moim zdaniem w większym stopniu osłabi, ale rzeczywiście nowe szanse są. Po pierwsze, pojawiły się nowe obszary. W Turynie mafia zajmuje się eksmisją lokatorów.

Z uwagi na kryzys włoski rząd wprowadził zawieszenie wszystkich eksmisji, nawet jeżeli lokator nie płaci, do końca czerwca. Jak zatem pozbyć się niechcianego lokatora? Mafia pomoże.

Po drugie, rząd uprościł procedury pozyskiwania publicznych pieniędzy i kontraktów. A to doskonała wiadomość dla mafii. Od 2013 r. firmy ubiegające się o zamówienia publiczne o wartości powyżej 150 tys. euro muszą przejść tzw. mafia screening, czyli poddać się prześwietleniu menedżerów, kontrahentów i księgowości. To utrudniło mafiosom życie. Musieli rozbijać duże kontrakty na mniejsze części, żeby zabiegać o niższe kwoty, a to zwiększało koszty, co moja znajoma z Pensylwanii Gemma Dipoppa opisała w bardzo ciekawym artykule. Po uproszczeniu procedur mafiosi znowu będą mieli łatwiejszy dostęp do publicznych pieniędzy. Warto podkreślić, że zbudowali swoją potęgę tuż po II wojnie światowej właśnie na zawłaszczaniu publicznych środków.

Po trzecie, w związku z przepełnieniem i trudną sytuacją sanitarną w więzieniach wypuszczono wielu członków mafii na wolność, w tym kilku ważnych szefów. Choć wielu i tak zarządzało działalnością przestępczą z więzienia, więc nie przeceniajmy tego czynnika.

A więc mafia się przegrupowuje? Czy raczej zmienia obszary działania?

– Nie mamy jeszcze pewnych informacji. Taka wiedza zwykle pochodzi z podsłuchów i wieloletnich śledztw. Oznacza to, że dowiadujemy się o zmianach z kilkuletnim opóźnieniem.

Można natomiast pospekulować. Z całą pewnością mafia skupi się na przywłaszczaniu publicznych pieniędzy. W kryzysie to będzie najpewniejsze źródło dochodu. Pieniądze z haraczy będą mniejsze, bo wiele biznesów upadnie albo obniży swoje dochody. Handel narkotykowy i prostytucja przez jakiś czas mogą być też mniej dochodowe z uwagi na obniżony ruch ludzi i towarów między krajami.

Jednym z nowych obszarów będzie ograniczanie konkurencji. W najbliższym czasie popyt na usługi w branżach turystycznej i restauracyjnej spadnie. Siłą rzeczy trzeba będzie dostosować także podaż. Kto zostanie w biznesie, a kto będzie zmuszony zamknąć interes? W pewnym zakresie i w pewnych miejscach zadecyduje mafia. Przypomina mi się historia food trucków przed stadionem San Siro w Mediolanie. Kilka lat temu, gdy oba kluby piłkarskie z Mediolanu miały słabsze sezony, liczba kibiców spadła, a food trucków z przekąskami i alkoholem zrobiło się za dużo. Prokuratura w Mediolanie ma dowody na to, że niektórzy właściciele zgłosili się do mafii z prośbą o usunięcie konkurentów. Dziś, po wprowadzeniu nowych ograniczeń liczebności widowni na imprezach sportowych, możemy mieć podobną sytuację.

No i mafia stanie się bardziej aktywna na południu Włoch, bo na północy będzie mniej ludzi podatnych na jej groźby i potrzebujących „pomocy”.

Jak się zmieniają relacje mafii z państwem i jego instytucjami?

– Kiedyś prokurator z Neapolu powiedział mi, że bardzo trudno skazać polityka albo przedstawiciela administracji publicznej za korupcję, a to bardzo częste przestępstwo na południu Włoch. Powód? Pięcioletni termin przedawnienia. Jeżeli w ciągu pięciu lat nie zapadnie prawomocny wyrok, stajesz się wolny. Historia Berlusconiego pokazuje, jak trudno skazać polityka za korupcję. Co zatem robią prokuratorzy? Próbują powiązać oskarżenie o korupcję z przestępczością zorganizowaną. To pozwala im wydłużyć przedawnienie do 20 lat. Wskutek takich działań relacje państwa z mafią są wyolbrzymiane, a nam się wydaje, że co drugi polityk ma konszachty z mafią. Tak nie jest.

Mamy natomiast dowody, że mafia i państwo nie żyją w idealnej harmonii. Mafiosi z Torre del Greco podobno próbowali podburzyć ludność do protestów w trakcie lockdownu. Rzekomo zainicjowali też rewolty w 21 więzieniach na terenie Włoch.

Mafiosi zrozumieli to, czego przeciętny obywatel nie rozumie: państwo, które straszy mandatami, a nawet więzieniem za złamanie lockdownu, jest niewiarygodne.

Bo musi opróżniać więzienia i zasilać ludność gotówką. Prowokujący zamieszki mafiosi obnażyli słabość i wiarygodność państwa, czyli swojego konkurenta.

Mafia przechodziła przez inne kataklizmy wcześniej, ale obecny jest większy. Przetrwa?

– Tak, przeszła przez II wojnę i trzęsienia ziemi na wschodniej Sycylii oraz wiążące się z tym zniszczenia, kryzys i biedę. Strategia mafiosów polegała na przywłaszczaniu sobie państwowych pieniędzy, które miały pomóc odbudować państwo i gospodarkę. Dlatego przetrwa, a głównym źródłem utrzymania w najbliższym czasie będą dla niej dotacje europejskie i publiczne pieniądze.

Jak można tego uniknąć?

– Będzie trudno, bo państwu zależy na tym, żeby pomóc ludziom i organizacjom jak najszybciej. Nie ma czasu na długotrwałe audyty przed przydzieleniem środków. Niektórzy mogą pamiętać, jak mafiosi, którzy nie dostali kontraktów po trzęsieniu ziemi na Sycylii, próbowali sobie poradzić. Na przykład wysyłali wandali na budowy, na których pracowały niemafijne firmy. Można zatem założyć, że władze lokalne wybiorą mniejsze w krótkim terminie zło i zdecydują się na przekazanie pomocy firmom powiązanym z mafią.

Bada pan przestępczość zorganizowaną także w innych krajach. Jak tam jest?

– Mam wrażenie, że te możliwe przeobrażenia mafii mogą wyglądać podobnie za granicą.

Włoski przypadek jest wyjątkowy ze względu na słabą i niezdecydowaną reakcję państwa. W ciągu kilku tygodni władze kilkanaście razy zmieniały zasady przemieszczania się ludzi w trakcie lockdownu. Zamykały i otwierały bary. Niektóre władze lokalne zdecydowały się nawet na małe rebelie, jak chociażby gubernatorka Kalabrii, która otworzyła bary w lockdownie. Państwo obiecało pomoc finansową, ale z części obietnic się potem wycofało, a innych nie dotrzymało.

Wszystko to umacnia w ludziach przeświadczenie o słabości państwa. To z kolei tworzy większy popyt na usługi mafijne, takie jak rozwiązywanie konfliktów czy dostarczanie kredytów.

Niektóre państwa pokazały podczas epidemii muskuły. Tak było w Kosowie. Zamiast dobrowolnej kwarantanny państwo zgarnęło wszystkich obywateli przylatujących do Prisztiny do autokarów i zamknęło ich na 14 dni w pustych akademikach. Narzuciło też twarde ograniczenia przemieszczania się. Mieszkańcy mogli wychodzić na zakupy w określonych godzinach, które zależały od ostatniej cyfry numeru dowodu osobistego. Państwo, które uchodzi za słabe, pokazało, że jest w stanie zmobilizować siły.

Na krótko przed epidemią zrobiłem z kolegą Shpendem Kursanim ankietę w Kosowie na temat tego, jak ludzie rozwiązują spory. Prawie 30 proc. badanych zadeklarowało, że nie zwróciłoby się do państwa o pomoc przy ściąganiu długów. Skorzystaliby natomiast z „prywatnych metod”.

Podczas naszych badań terenowych chcieliśmy wynająć samochód, żeby dojechać do mniejszych wiosek, ale duża globalna wypożyczalnia nie wynajmuje samochodów Kosowianom, którzy nie mają również obywatelstwa jednego z krajów Unii. Shpend, który ma prawo jazdy, nie mógł wziąć samochodu. Ja z kolei nie prowadzę. Byliśmy oburzeni, ale dowiedzieliśmy się, że polityka tej firmy ma uzasadnienie: obawiają się, że nie byliby w stanie legalnie ściągnąć pieniędzy za potencjalnie zniszczony samochód w Kosowie. Gdyby natomiast Kosowianin był również obywatelem Unii, można byłoby pozwać go do sądu poza Kosowem. To pokazuje, jak powszechne jest przeświadczenie o niewydolności jednej z głównych instytucji państwa w Kosowie.

W czasie faszyzmu był we Włoszech taki prefekt, Cesare Mori, który rzekomo zniszczył mafię na kilkanaście lat. O swojej strategii mówił tak: jedynym sposobem jest zostać jeszcze większym i bardziej niebezpiecznym mafiosem, którego będą się bali konkurenci i zwykli obywatele.

III

Cyfrowe przyspieszenie

11.

Pandemia: test zaufania publicznego

Alek Tarkowski

Alek Tarkowski – doktor socjologii, działacz na rzecz rozwoju społeczeństwa cyfrowego, równego dostępu do sieci oraz przeciwdziałania cyfrowemu wykluczeniu. Członek zarządu amerykańskiej fundacji Creative Commons i koordynator jej polskiego oddziału. Współzałożyciel i prezes Fundacji Centrum Cyfrowe, Członek komitetu sterującego Internet Governance Forum Polska. Był członkiem zespołu doradców strategicznych Prezesa Rady Ministrów oraz Rady Informatyzacji i Rady Cyfryzacji.

W obecnej sytuacji ekspertom od bezpieczeństwa, prawnikom od prywatności i etykom udało się dość skutecznie forsować standardy, które chronią naszą prywatność. Za rozwiązaniami prywatnościowymi opowiedziały się też Google i Apple.

Czy potrafimy demokratycznie decydować o tym, na jakich wartościach opieramy technologie, które nami rządzą? Jeśli uda nam się wypracować model zrównoważonego zarządzania danymi zdrowotnymi, to zapamiętamy pandemię jako moment, w którym przestaliśmy śledzić ludzi dla zysku i nauczyliśmy się wykorzystywać big data dla dobra wspólnego.

\ \ \

W Polsce, podobnie jak w 30 innych państwach na całym świecie, opracowano aplikację mobilną umożliwiającą contact tracing – śledzenie kontaktów międzyludzkich, które definiują tempo rozprzestrzeniania się epidemii.

Podobne aplikacje rodzą wiele kontrowersji dotyczących przede wszystkim prywatności użytkowników. W normalnych czasach uznalibyśmy program monitorujący nasze kontakty z innymi ludźmi za pomysł godny państwa autorytarnego. Jednak w obecnej sytuacji ekspertom od bezpieczeństwa, prawnikom od prywatności i etykom udało się dość skutecznie forsować standardy, które chronią naszą prywatność. Za rozwiązaniami prywatnościowymi opowiedziały się też Google i Apple. Te zazwyczaj konkurujące ze sobą firmy nawiązały współpracę, żeby usprawnić działanie aplikacji do śledzenia kontaktów na telefonach. Ale jednocześnie wyznaczają standard, którym będą się musiały podporządkować aplikacje tworzone w poszczególnych państwach. I jest to standard, który wymusza ochronę prywatności użytkowników – nie pozwala bowiem na stworzenie scentralizowanej bazy danych o zarażeniach i kontaktach międzyludzkich.

Apple i Google doprowadziły do wstrzymania prac nad pierwszą wersją rządowej aplikacją ProteGO. Druga – pod nazwą ProteGO Safe – była już zgodna z opracowanym przez te firmy protokołem Exposure Notification. A zdaniem ekspertów produkt Ministerstwa Cyfryzacji spełnia standardy ochrony prywatności i dobrych praktyk tworzenia przejrzystego oprogramowania.

\ \ \

Równie ważne jak kwestia prywatności jest pytanie o to, komu jako społeczeństwo dajemy władzę nad naszymi danymi. To pytanie aktualne było długo przed pandemią COVID-19.

Od co najmniej dekady, gdy spopularyzowały się smartfony i sieci społecznościowe, jesteśmy społeczeństwem „Big Data”. Wszyscy generujemy gigantyczne zbiory treści i danych pozwalających obserwować i analizować życie społeczne na masową skalę, a przy tym w wielkim detalu. Debaty o prywatności skupiają się na negatywnych skutkach tego trendu. Ale trwają też poszukiwania sposobów, by wykorzystać dane o nas wszystkich w imię interesu publicznego. Mariana Mazzucato, kultowa profesor ekonomii od lat pisząca o znaczeniu sektora publicznego, zaproponowała w 2018 roku, by prywatne dane stały się dobrem wspólnym. Mazzucato wyobraziła sobie instytucję publiczną, która byłaby powiernikiem wszystkich naszych danych i między innymi wykorzystywała je na przykład dla zapewnienia zdrowia publicznego.

Eksperci myślący podobnie jak Mazzucato od kilku lat projektują modele zarządzania danymi jako dobrem wspólnym – te pozostawały jednak na papierze. Na początku 2020 roku nikt nie mógł przewidzieć, że będziemy w tym roku testować takie koncepcje w praktyce. Pomysł bowiem, by walczyć z pandemią z pomocą powszechnych danych zbieranych przez komórki, jest praktyczną realizacją postulatu Mazzucato. Globalny system do śledzenia kontaktów może się stać prototypem dla kolejnych. Kłopot jedynie w tym, że ta innowacja na skalę globalną, głęboko ingerująca w życie milionów, jeśli nie miliardów, jest wdrażana w trybie nagłym. To tryb, w którym troska o wartości i ludzki wymiar technologii bywają uznawane za mnożenie problemów.

\ \ \

Wyzwania związane z prywatnością są ogromne, ale przynajmniej dają się łatwo zidentyfikować. Aplikacje wykorzystujące śledzenie kontaktów nie będą bowiem pierwszymi, które nas nadzorują. Dużo trudniej jest w rachunku zysków i strat uwzględnić inne wartości. A rachunek ten musi się zgadzać, jeśli chcemy zrealizować wizję Mazzucato, nie otwierając kolejnych puszek Pandory.

Szukając w systemach śledzenia kontaktów ratunku przed pandemią, stajemy przed problemem, który amerykańscy ekonomiści Mervyn Kin i John Kay nazywają „radykalnie niepewnym”. Tak zatytułowali książkę, która wyszła w marcu 2020 r. i okazuje się świetnym przewodnikiem do zrozumienia walki z pandemią.

Radykalnie niepewny problem to taki, wobec którego zawodzą nas intuicje. Eksperci nie potrafią stworzyć modelu opisującego zmiany, narysować prostego wykresu, który pokaże, jak będzie. Nie mieliśmy bowiem jeszcze sytuacji, w której tworzyliśmy bazę danych wszystkich ludzkich spotkań. Jakie inne wartości oprócz prywatności powinniśmy położyć na szali?

Po pierwsze, przejrzystość działania aplikacji wynikająca z otwartości jej kodu. Tu wydarzyła się rzecz wyjątkowa, taka otwartość stała się bowiem w projektach śledzenia kontaktów (contact tracing) standardem. Świetnie to widać w Polsce, gdzie administracja publiczna unikała dotychczas udostępniania kodu tworzonego oprogramowania. Tymczasem roboczy kod polskiej aplikacji ProteGo Safe jest dostępny na Githubie. Podobnie jak singapurski system BlueTrace, już wdrożony i traktowany przez wiele państw jako punkt odniesienia. Wreszcie przejrzyście swój kod tworzą Apple i Google. Czas pandemii okazał się momentem, w którym wiele organizacji zrozumiało wartość dzielenia się tym, co normalnie by traktowały jako swoją własność intelektualną.

Drugim wyzwaniem są nierówności społeczne. Na świecie wiele osób ciągle nie ma smartfonów. W państwach rozwiniętych, takich jak Polska, 25 proc. urządzeń jest zbyt przestarzałych, by umożliwić contact tracing z pomocą technologii Bluetooth. Jeśli aplikacje do śledzenia kontaktów mają być fundamentem naszej walki z pandemią, to te osoby będą pozbawione dostępu do niezbędnego narzędzia. Technologia podzieli społeczeństwo na „leczących się” i nie, a kryterium podziału będzie majętność. To także oznacza, że nie będziemy mieć wiedzy epidemiologicznej o części mieszkańców – na przykład o osobach najstarszych, które często nie korzystają ze smartfonów. Im bardziej eksperci od zdrowia publicznego zaczną ufać aplikacji, tym bardziej skrzywiony będzie ich obraz świata.

Po trzecie, aplikacje śledzące kontakty redefiniują władzę – jeśli uznamy, że zdolność poradzenia sobie z pandemią jest dziś kluczowym zadaniem rządzących. To dlatego kilkadziesiąt państw zaczęło na gwałt tworzyć swoje aplikacje. Może się jednak okazać, że pandemia wzmocni pozycję internetowych gigantów mających kontrolę nad naszymi komórkami. Apple i Google uprzedziły działania rządów i zaproponowały rozwiązanie, które będzie zaszyte głęboko w systemie operacyjnym komórek Android i iOS. Funkcja śledzenia kontaktów będzie równie podstawowa, jak wbudowany GPS czy moduł wykonywania rozmów telefonicznych. Z punktu widzenia ochrony prywatności giganci dokonali słusznego wyboru i stoją na jej straży. Ale jednocześnie zyskują jeszcze więcej władzy – będą bowiem kontrolować system decydujący o otwieraniu się naszych społeczeństw po pandemii i swobodzie nas wszystkich.

\ \ \

Czwartą i najważniejszą kwestią jest debata społeczna i demokratyczna kontrola nad technologią. Wspomniane powyżej Google i Apple tworzą swoje rozwiązanie w dialogu z innymi ekspertami, ale tak naprawdę nikogo nie pytają o zdanie. Przyjęły rozwiązanie bez konsultacji, nie stworzyły żadnego konsorcjum z państwami i ich służbami epidemiologicznymi. Jedyne, co było niezbędne, to porozumienie – historyczne zresztą – dwóch gigantów, tak by globalny system był jednolity.

Brakuje też dialogu społecznego na temat aplikacji tworzonych przez instytucje państwowe – takich jak polskie ProteGo Safe rozwijane na zamówienie Ministerstwa Cyfryzacji. Taki dialog zainicjowały w Polsce organizacje pozarządowe i środowisko ekspertów, publikując „Siedem filarów zaufania”. To standardy korzystania z danych o obywatelach na potrzebę walki z pandemią. Najważniejszy dotyczy wykorzystywania tylko tych danych i tylko w takim stopniu, jaki jest niezbędny. Inne dotyczą bezpieczeństwa danych, przejrzystości tworzonego oprogramowania czy konieczności przechowywania danych na urządzeniach prywatnych, bez tworzenia scentralizowanej bazy danych.

To minimalny standard, który musi spełniać aplikacja śledząca kontakty, żeby chronić prywatność (jestem jego sygnatariuszem). Potrzeba jednak szerszej debaty zainicjowanej przez rząd, i to nie tylko dlatego, by spełnić wymogi partycypacyjności. Wspólny namysł ekspertów patrzących z różnych perspektyw jest niezbędny w sytuacji radykalnej niepewności. Pozwala bowiem naświetlić problem z różnych stron. Eksperci od technologii muszą rozmawiać z epidemiologami rozumiejącymi wirusa oraz socjologami potrafiącymi przewidzieć społeczne skutki aplikacji, która monitoruje ludzkie kontakty.

\ \ \

Epidemiolog z Hongkongu Gabriel Leung poproszony o wskazanie drogi wyjścia z kryzysu stwierdził, że nie ma jednej prawidłowej odpowiedzi. Każde społeczeństwo musi na własny rachunek zdecydować, gdzie leży punkt równowagi między zdrowiem publicznym, ochroną prywatności i praw podstawowych czy ochroną gospodarki. I dodaje, że w państwach demokratycznych powinno to być przedmiotem debaty publicznej. Jednak okazuje się, że brakuje na nią czasu w trakcie kryzysu. W Polsce nad aplikacją ProtegGo Safe debatowało początkowo wąskie grono informatyków korzystających z tego, że jej kod został publicznie udostępniony. Następnie Ministerstwo Cyfryzacji powołało zespół ekspercki, który opiniował aplikację. Trzeba przyznać, że wdrożono stosunkowo wysoki standard partycypacji społecznej.

„Droga z powrotem do normalności zaczyna się tutaj”. Tak brzmi motto SafePaths, aplikacji śledzącej kontakty, której twórcy wierzą, że pogodzą ochronę prywatności z efektywną walką z epidemią. To pozycja większości technologów wierzących, że wyjdziemy z pandemii dzięki sile technologii cyfrowych. Na drugim biegunie są osoby takie jak Jewgienij Morozow, krytykujące solucjonizm technologiczny: wiarę, że apki nas uratują. Uważają, że śledzenie kontaktów ma zbyt wiele zagrożeń, a jednocześnie brak dowodów na jego skuteczność. Ta rozbieżność opinii to jeszcze jeden powód, dla którego o przyszłości śledzenia kontaktów powinniśmy zdecydować demokratycznie. To, niestety, bardzo trudne, bo łatwiej nam wbudować w komórki system śledzący nasze kontakty, niż na ich bazie wypracować metody demokratycznego współdecydowania przez obywateli.

Decyzje o wdrożeniu śledzenia kontaktów ostatecznie społeczeństwa podejmą najpewniej przez plebiscyt. Korzystanie z aplikacji jest dobrowolne, obywatele będą więc głosować, klikając „zainstaluj” w swoich app store’ach. Skuteczność aplikacji wymaga jej zainstalowania przez 60-80 proc. osób, a to bardzo dużo. A jak na razie zainstalowało ją około pół miliona osób, nie wiadomo, ile z nich używa jej na co dzień. Mamy do czynienia z testem zaufania publicznego do twórców aplikacji – zarówno rządów, jak i wielkich korporacji. Jeśli tego zaufania nie zbudujemy, aplikacja zwyczajnie nie będzie działać. Pozostanie wtedy jedynie wymuszenie na obywatelach jej używania lub nagięcie ich zachętami finansowymi. Tylko że utracimy wtedy coś bardzo ważnego – zdolność demokratycznego decydowania o tym, na jakich wartościach opieramy technologie, które nami rządzą. I odwrotnie: jeśli uda nam się wypracować model zrównoważonego zarządzania danymi zdrowotnymi, to zapamiętamy pandemię jako moment, w którym przestaliśmy śledzić ludzi dla zysku i nauczyliśmy się wykorzystywać Big Data dla dobra wspólnego.

12.

Robot pandemii się nie boi

Dominika Maciejasz

Dominika Maciejasz – dziennikarka „Gazety Wyborczej”, opisuje zjawiska ekonomiczne zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej. Objaśnia czytelnikom zawiłe pogranicza gospodarki i prawa.

Jednym słowem: Orwellowski Wielki Brat jest Chińczykiem.

Pandemia koronawirusa wywołała wojny. Toczyły się w czterech ścianach, między domownikami, o niewidoczny cel: łącze internetowe. Liczył się każdy megabajt. Potrzebowali go pracujący zdalnie rodzice i uczące się zdalnie dzieci. Pandemia uświadomiła nam, jak bardzo jesteśmy uzależnieni od szybkiego internetu. – Od połowy marca 2020 obserwowaliśmy też, jak bardzo szybkich i niezawodnych łączy internetowych potrzebują firmy – mówi Jakub Probola, dyrektor Departamentu Rozwoju Usług Międzynarodowych T-Mobile Polska.

Szybkiego łącza potrzebowali nie tylko pracownicy biur wysłani do pracy w domach. Firmy szukały możliwości m.in. napraw na odległość. Co zrobić, kiedy znajdujący się tysiąc kilometrów od bazy wypożyczony sprzęt wymaga konserwacji? Wykwalifikowani inżynierowie nie mogli podróżować, granice są zamknięte, a sytuacja sanitarna ryzykowna.

– Dzięki rozwiązaniom 4G i AR (augmented reality – rozszerzona rzeczywistość) serwisanci łodzi motorowych w Grecji mogli skorzystać z wiedzy ekspertów znajdujących się w centrali firmy. Serwisant zakładał okulary AR z wbudowaną kamerą, które przesyłały obraz urządzenia wymagającego naprawy w czasie rzeczywistym do znajdującego się daleko inżyniera. W drugą stronę przekazywały serwisantowi podsuwane przez niego wskazówki. Dzięki temu ekspert mógł na bieżąco sterować procesem konserwacji zdalnie – dodaje Probola.

Innej firmie cyfryzacja pozwoliła uruchomić nawet zdalnie całą linię produkcyjną.

– Kiedy ekonomiści mówili o przemodelowaniu łańcuchów dostaw, które ze względu na lokalizację produkcji daleko od rynków zbytu okazały się w czasach pandemii tak zawodne, my sięgnęliśmy po przebudowę cyfrową – mówi Jerzy Glinkowski, dyrektor łańcucha dostaw na Polskę i kraje bałtyckie w Unileverze. Włoscy inżynierowie, uwięzieni w epicentrum pandemii, do polskiej fabryki przyjechać nie mogli, ale dzięki technologii zdołali zdalnie zainstalować linię produkcyjną.

– Instalatorzy z Włoch wszystko widzieli online w czasie rzeczywistym, w ten sam sposób kontaktowali się z naszymi operatorami i przekazywali instrukcje – opowiada Glinkowski.

Ale w przemyśle 4.0 pośrednictwo człowieka nie zawsze jest niezbędne. Urządzenia coraz częściej komunikują się bezpośrednio między sobą i same podejmują część decyzji. Dzięki tak zaawansowanej technologii można na przykład szybko dokonywać zmian i planować pracę fabryk.

\ \ \

Nowym impulsem dla cyfryzacji przemysłu będzie mobilny internet nowej generacji, czyli technologia 5G. Pozwoli ona przesyłać znacznie więcej danych ze znacznie większą prędkością. Nowoczesna i ultraszybka sieć musi jednak działać na nowych częstotliwościach. Tu zaczynają się schody. Z pasma 700 MHz korzysta już naziemna telewizja, i to ona jest na razie monopolistką ze względu na podpisane z nią kontrakty. Do tego Rosją używa tego pasma na potrzeby wojska. Jednak upowszechnienie technologii 5G to tylko kwestia czasu, a korzyści z tego płynące nie dotyczą tylko przemysłu. Wyobraźmy sobie pędzący autostradą „inteligentny” samochód. Kierowca zaoszczędził czas w podróży już przed startem: aplikacja w telefonie pokaże mu poziom benzyny w baku, będzie więc wiedział, kiedy ma odwiedzić stację benzynową. Gdy wsiadł do pojazdu, ten ustawił mu ulubioną temperaturę, dopasuje fotel do jego pozycji i wyznaczy trasę. A w czasie podróży samochód będzie się „łodzywać” do kierowcy: „Uwaga! Zwolnij, za pięć kilometrów dojedziesz do miejsca, w którym doszło do karambolu”.

To jasne, że 5G poprawi między innymi bezpieczeństwo na drogach. Ale eksperci od praw człowieka od razu pytają: jakim kosztem?

Owe koszty łatwo sobie wyobrazić na przykładzie Chin. Nowoczesna chińska infrastruktura cyfrowa robi wrażenie. Gdy mieszkałam w Szanghaju, często poruszałam się po tym mieście rowerem. Podczas jednej z przejażdżek mój kolega zignorował żółte światło na przejściu dla pieszych i przejechał na drugą stronę, łamiąc przepisy. Miał pecha: po drugiej stronie czekał już na niego policjant. Wyjął telefon, który zbliżył do twarzy mojego kolegi, urządzenie zeskanowało jego rysy, po czym wyświetliło wszystkie potrzebne policji informacje: dane osobowe, rodzaj wizy, miejsce zamieszkania, daty przekraczania granicy Chińskiej Republiki Ludowej.

Systemy skanujące śledzą w Chinach już niemal każdy krok obywateli. Nawet kamery nad śmietnikami są wyposażone w system identyfikacji twarzy. Zawieszone nad kubłami z odpadami rozpoznają każdego, kto je źle posegregował, i wysyłają informacje do systemu. Niepoprawni obywatele muszą liczyć się z mandatem. Jednym słowem: Orwellowski Wielki Brat jest Chińczykiem.

Ale żadna technologia, nawet ultraszybka i sprawna, nie jest niezawodna: głośny był przypadek jednego ze znanych chińskich aktorów, który otrzymał wezwanie do zapłaty mandatów za notoryczne łamanie przepisów drogowych. Rachunek opiewał na kilkaset tysięcy juanów. Aktor bardzo się zdziwił, zwłaszcza lokalizacjami, gdzie rzekomo złapano go na przekraczanie prędkości. Jednak sprawa szybko się wyjaśniła. To jego „twarz” dostała mandaty, a konkretnie: autobus oplakatowany reklamą z jego wizerunkiem.

Chińskie władze reklamują 5G jako sposób na kryminalistów. Przekonuje o tym film, w którym to włamywacz usiłuje uciec przed policją. Choć dokleił sobie sztuczne wąsy, a twarz przysłonił czapką, ślady jego butów rozpoznają wyposażone w inteligentny system skanowania progi na ulicach. Włamywacz może skołować mundurowych, ale technologii nie oszuka! Ten sam system pozwala śledzić podejrzanych o przestępstwa polityczne czy działalność antyreżimową. I skutecznie zwalczać przeciwników komunistycznej ideologii.

Choć w Europie prawa człowieka mają się lepiej, to wciąż istnieje zagrożenie, że nowoczesne rozwiązania zbierające o nas dane pochodzące z naszych telefonów/laptopów/miejskiego monitoringu/połączonych systemów opieki zdrowotnej czy ubezpieczyciela trafią w niepowołane ręce.

Ponadto 5G wymaga wymiany smartfonów na nowsze, z wbudowanym modemem obsługującym tę technologię. Te, których używamy obecnie, nie są z nią kompatybilne. Wyobraźmy sobie więc tony „starych” telefonów – elektroodpadów, zaśmiecających planetę metalami ciężkimi. Pod tym względem 5G na pewno nie hołduje zasadzie zero waste, a dodatkowo – zwiększona częstotliwość wymaga też zużycia większych zasobów energii.

Na razie mamy do czynienia z jej testowymi wdrożeniami, a jedno z nich przeprowadzono w niemieckiej fabryce Osram. Od pierwszego wdrożenia lokalnej sieci przemysłowej w Osramie na południu Niemiec fabryka wykorzystuje ją na stałe. Pracują tam głównie roboty, w tym autonomiczne pojazdy przewożące produkty i materiały.

– 4G oferuje podobne rozwiązania, choć wydajność tej sieci jest oczywiście mniejsza niż 5G – mówi Wojciech Pawlak, ekspert hubraum, technologicznego inkubatora Deutsche Telekom (T-Mobile). Jego zdaniem zapewnienie ultrawysokich prędkości jest ważniejsze dla dużych osiedli, podczas gdy dla przemysłu kluczem jest niezawodność, bo nieprzewidziany zastój linii produkcyjnej oznacza straty.

Jak ważne w fabryce jest niskie ryzyko awaryjności sieci, wiedzą ci, którzy zainwestowali w roboty. Maszyny ze względu na słabą sieć nie zawsze łapią zasięg i wylogowują się z niej. Tym samym spowalniają produkcję.

– Zgłaszają się do nas firmy, którym zależy na bezprzewodowej transmisji właśnie po to, by uniknąć przestojów w pracy robotów. Nasza infrastruktura nie wymaga okablowania, co jest dodatkowym atutem w przypadku modernizacji fabryki i jej przebudowy – przekonuje Jakub Probola.

\ \ \

Dane Międzynarodowej Federacji Robotyki pokazują, że świat inwestuje w roboty z roku na rok coraz więcej. Krzywa ich „zakupów” zaczęła ostro szybować w górę w 2011 roku. Wówczas sprzedaż wzrosła o 13 proc. Ale już w 2017 roku na całym świecie padł rekord – dostarczono użytkownikom 381 tys. robotów (30-procentowy wzrost w stosunku do roku 2016).

Najwięcej robotów kupują Chińczycy, ale największym ich producentem jest Japonia. Pandemia okazała się kolejnym „wyzwalaczem” na rynku robotycznych inwestycji. Międzynarodowa firma doradcza EY w marcu 2020, czyli z początkiem wybuchu pandemii, zapytała szefów dużych koncernów w 45 krajach, w co zamierzają inwestować w dobie spowolnienia fabryk, pustoszenia biur, załóg pracujących w trybie zdalnym lub hybrydowym. 41 z nich odpowiedziało, że w automatyzację pracy.

Na automatyzację i robotyzację produkcji postawili przedsiębiorcy z wielu branż, m.in. medycznej, spożywczej, producenci środków czystości czy części metalowych.

– Można powiedzieć, że te strategiczne sektory skorzystały na pandemii. Dywersyfikacja łańcuchów dostaw poszerzyła grono klientów, bo ich odbiorcy postanowili zrezygnować z dostaw z Chin na rzecz producentów europejskich – wyjaśnia prezes Kowalczyk.

W branży medycznej wzrosło zapotrzebowanie na roboty do obsługi maszyn. Dzięki temu, że są one szybkie i bezpieczne, mogły sprawnie składać maseczki ochronne, wkładać do nich filtry i pakować do osobnego opakowania, jedynie pod nadzorem człowieka.

Właściciele fabryk w Polsce i Czechach wysłali w ten sposób komunikat do klientów: nasze maseczki są składane przez roboty, którym – w przeciwieństwie do pracowników – nie grozi ryzyko zakażenia koronawirusem. Produkty składane w naszych fabrykach są więc sterylne i bezpieczne. Tym sposobem uniknęli też spowolnienia pracy zakładów: w dobie pandemii pracownicy musieliby być rozstawieni przy taśmie produkcyjnej w odstępach hołdujących zasadzie bezpiecznego dystansu społecznego. Robot dystansu nie potrzebuje.

W Szwajcarii roboty marki FANUC obsługują centra testowe typu drive through, gdzie w sposób całkowicie bezkontaktowy pobierają próbki materiału genetycznego, sortują fiolki i przygotowują je do transportu do laboratorium, gdzie mogą być szybko przebadane w kierunku obecności koronawirusa.

Osoba z podejrzeniem infekcji wirusowej podjeżdża samochodem lub podchodzi do stacji testowej. Tam zapoznaje się z instrukcją wideo, która krok po kroku prowadzi ją po procesie. Pacjent najpierw dezynfekuje ręce i skanuje dokument tożsamości. Po zalogowaniu dane osobowe są przypisywane do testowej fiolki, która jest opatrzona kodem kreskowym. Robot skanuje kod kreskowy, a następnie podaje próbkę. Test wykonuje się samodzielnie, zgodnie z instrukcją wyświetlaną na filmie. Potem robot próbkę odbiera i umieszcza w wybranej wcześniej fiolce, gdzie czeka ona na transport do laboratorium. W ciągu jednej doby można w ten sposób wykonać pół tysiąca testów. Do tego zrobotyzowany system testowania minimalizuje ryzyko błędu ludzkiego – pomylenia próbek i przypisania ich niewłaściwym adresatom.

W Polsce roboty marki FANUC wykorzystywano m.in. w procesach wytwarzania dysz zderzeniowych, służących do rozpylania środków do dezynfekcji podczas pandemii.

Dysze wykonywały maszyny FANUC do obróbki metalu. Roboty sprawdzały ich jakość za pomocą wbudowanego systemu wizyjnego, który działa jak zmysł wzroku u człowieka.

Klient FANUC, producent dysz, sprzedaje je na całym świecie. Są one jednym z elementów sprzętu do dezynfekcji. Urządzenie wjeżdża do autobusu lub hali produkcyjnej, gdzie rozpyla mgiełkę odkażającą. Cały proces trwa około dziesięciu minut.

Innym przykładem robotyzacji procesów przemysłowych jest produkcja opakowań z tworzyw sztucznych. Producenci takich artykułów zamawiali zintegrowane aplikacje, tj. wtryskarki w komplecie z robotami, w celu automatyzacji procesów obróbki tworzyw sztucznych oraz kontroli jakości. W jednym z wdrożonych ostatnio systemów robot wkłada specjalne tworzywo w formie granulatu do wtryskarki i po kilku chwilach wyjmuje z niej opakowanie do kanapek.

– Te opakowania kupuje od polskiego producenta szwedzka firma. Wcześniej zaopatrywała się w Chinach, ale teraz woli bezpieczniejsze rozwiązania – zapewniają przedstawiciele polskiego oddziału FANUC.

Także firmy motoryzacyjne zainwestowały w kolejne roboty. Zresztą to właśnie producenci aut byli pionierami, jeśli chodzi o wykorzystanie robotów przemysłowych. Przełomem był początek lat 60. XX wieku, kiedy pierwsze roboty przemysłowe Unimate 1900, obsługujące wysokociśnieniową maszynę odlewniczą, podjęły pracę w koncernie General Motors w Stanach Zjednoczonych, a potem w Fordzie (robot Versatran C). Kolejną ważną datą jest rok 1978, kiedy do fabryk wprowadzono robota Comau, którego zadaniem było zgrzewanie karoserii samochodowych. Za postępem za oceanem podążyła Europa. Obecnie branża automotive jest największym odbiorcą robotów przemysłowych na świecie – trafia do niej 1/3 światowej produkcji. Popyt napędzają zmiany w przemyśle motoryzacyjnym – stopniowe przechodzenie na produkcję pojazdów z napędem hybrydowym i elektrycznym.

– Przez wiele lat producenci z tego sektora nie mieli problemu z popytem. Dlatego koncentrowali się na realizacji planów produkcyjnych, a nie na udoskonalaniu procesów. Dziś popyt zmalał, ale ta branża wie, że wzrost zamówień powróci, dlatego warto wykorzystać ten czas na modernizację linii. W efekcie notujemy zamówienia na roboty do spawania, obsługi maszyn, np. załadunku i rozładunku obrabiarek – wylicza Jędrzej Kowalczyk.

– Możliwość podłączenia wszystkich urządzeń do sieci oraz ich monitoring pozwala producentom wykorzystywać dane do optymalizacji procesów. To daje szanse na lepsze wykorzystanie kadr, istotną redukcję odpadów, dbanie o środowisko, a w efekcie także generowanie oszczędności i wyższych zysków z produkcji – twierdzi prezes FANUC Polska.

Kolejna rewolucja przemysłowa, tym razem robotyczna, wydaje się nieunikniona. Ale za nią kroczy kolejna: automatyzacja usług. Rozmowa z botem na czacie urzędu czy sklepu internetowego już niedługo ma przypominać tę „prawdziwą”, z człowiekiem. Trzeba tylko dokładnie poznać nasze potrzeby, problemy, wymagania. Eksperci już pracują nad odpowiednimi algorytmami. Ale to już inna opowieść, w której głównym bohaterem będą nie roboty, lecz sztuczna inteligencja.

13.

Nadchodzi złota epoka social mediów. Czy jest się czego bać?

Kasper Kalinowski

Kasper Kalinowski – dziennikarz „Gazety Wyborczej”, a jednocześnie pracownik Katedry Psychologii Rozwoju i Edukacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Współzakładał Polskie Towarzystwo Nauk o Człowieku i Ewolucji. Z psychologicznego i antropologicznego punktu widzenia opisuje zmiany naszych zachowań pod wpływem spotkań z najnowszymi cywilizacyjnymi trendami, technologiami.

Czy tego chcemy, czy nie, przed nami Złota Epoka mediów społecznościowych. To również znak epoki postindustrialnej, w jakiej żyjemy, gdzie rozrywka jest powszechnie dostępna dla każdego i dawno przestała być czymś zarezerwowanym dla grupy wąskich elit. Media społecznościowe to także wyzwanie dla psychologów. Ich ekspansja wpłynie na zdrowie psychicznie czy sposób przetwarzania informacji. Nie zawsze negatywnie.

Pandemia COVID-19 prawdopodobnie tylko przyspieszyła nieuniknione. Pokazała, jak dużą część naszego życia, nie tylko zawodowego, można przenieść do internetu.

W obliczu przymusowego odosobnienia momentalnie powstały aplikacje towarzyskie na smartfony, a media społecznościowe zanotowały rekordowy ruch. Wpływu mediów społecznościowych na nasze życie nie da się już zatrzymać. Podstawową jednostką Facebooka czy Twittera jest czas. Minuty, jakie poświęca pojedynczy użytkownik na przeglądanie portali, przemnożone przez setki milionów użytkowników równają się przecież miliardom dolarów. Po to powstały profilowane reklamy. Wystarczy zakupić jedną rzecz przez internet. Algorytmy resztę robią same – nie unikniemy reklam zbliżonych produktów.

Z powodu social mediów wybuchają skandale jak po niedawnym ocenzurowaniu tweeta prezydenta Trumpa, bez mediów społecznościowych nie da się również prowadzić firmy.

Również relacje społeczne będą stopniowo przenosić się w sferę cyfrową. Czy tego chcemy, czy nie, przed nami Złota Epoka mediów społecznościowych. To również znak epoki postindustrialnej, w jakiej żyjemy, gdzie rozrywka jest powszechnie dostępna dla każdego i dawno przestała być czymś zarezerwowanym dla grupy wąskich elit. Media społecznościowe to także wyzwanie dla psychologów. Ich ekspansja wpłynie na zdrowie psychicznie czy sposób przetwarzania informacji. Nie zawsze negatywnie.

Facebook niszczy społeczeństwo i uzależnia?

Niektórzy w ocenie mediów społecznościowych są radykalni. Nie tylko sami ich nie używają, ale zabraniają tego swoim dzieciom. Do takich osób należy m.in. Chamath Palihapitiya – były wiceprezes giganta mediów społecznościowych – Facebooka. Do historii przejdzie jego przemówienie przed studentami. Palihapitiya stwierdził, że media społecznościowe niszczą zdrowe relacje międzyludzkie i w praktyce wytwarzają „krótkotrwałe pętle sprzężenia zwrotnego oparte na dopaminie, które stworzyliśmy, niszczą sposób, w jaki funkcjonuje społeczeństwo” – grzmiał podczas przemówienia. Oberwało się w zasadzie całej Dolinie Krzemowej, która zdaniem Palihapitiyi tworzy nie tylko trendy, ale również masę „gównianych, bezużytecznych, idiotycznych firm”.

Jego głos nie jest odosobniony. Słynny amerykański filantrop George Soros dwa lata temu stwierdził, że „firmy z branży mediów społecznościowych wpływają na to, jak ludzie myślą i zachowują się, nie zdając sobie z tego nawet sprawy”.

Wtórowała mu Margrethe Vestager, komisarz ds. konkurencji Unii Europejskiej. Jej słowa brzmią niepokojąco podobnie do wykładu Palihapitiyi: „Dopiero zaczynamy rozumieć, jak te produkty są projektowane, aby na przykład stworzyć w nas formę uzależnienia. Ponieważ są one zaprojektowane, tak aby dać nam »kopa« satysfakcji i nagrody, pozostajemy tam dłużej, a to czyni nas dostępnymi dla reklamy, która jest całą ideą biznesową stojącą za tym wszystkim”.

Czy jest się czego obawiać?

Według szacunków Cecilii Cheng ok. 6 proc. populacji świata jest dotkniętych uzależnieniem od internetu. Zdaniem dwójki amerykańskich uczonych Phila Longstreeta i Stoneya Brooksa daje to ok. 210 mln osób, które można zaklasyfikować jako osoby uzależnione od mediów społecznościowych. Wystarczy dodać, że przeciętny mieszkaniec Ameryki Północnej spędza w nich średnio 2 godziny i 4 minuty.

Media społecznościowe to jednak tylko narzędzie. – Problemy ujawniające się w internecie są często manifestacją problemów, z którymi osoba boryka się tak czy inaczej, np. lęk społeczny, ADHD, choroba afektywna jednobiegunowa lub dwubiegunowa – zauważa prof. Łukasz Kaczmarek, psycholog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Skoro wszystko wskazuje na to, że liczba użytkowników mediów społecznościowych będzie lawinowo rosnąć, można to wykorzystać. Od kilku lat prowadzone są liczne programy badawcze, które próbują łączyć dane gromadzone przez media społecznościowe z maszynowym uczeniem się i na tej podstawie przewidywać stan zdrowia psychicznego użytkowników. Każdy z nas, czy tego chce, czy nie, pozostawia w sieci swój własny „cyfrowy odcisk”.

Jak twierdzą niektórzy naukowcy, można go wykorzystać również w innych celach niż zbieranie danych i wyświetlenie spersonalizowanych reklam. Wczesna diagnoza, a taką najprawdopodobniej umożliwi ślad w mediach społecznościowych w nadchodzącej dekadzie, jest przecież istotna w przypadku każdej choroby. Zdaniem psychologów szczególnie pomocne będzie opracowanie algorytmów do monitorowania potencjalnych samobójców czy osób z depresją. Otwarte pozostaje pytanie o pogodzenie możliwości, jakie daje sztuczna inteligencja, z zachowaniem prywatności w sieci.

Korzystaj, ale nie porównuj się!

– Badania psychologów wielokrotnie wykazywały, że to, co najbardziej szkodzi naszej psychice, to nie samo obserwowanie życia innych osób, ale porównywanie się z innymi. W wyniku takiej obserwacji nasza samoocena może się obniżyć – zauważa dr Marta Malesza, psycholog, adiunkt z Akademii Ekonomiczno-Humanistycznej w Warszawie.

Nie oszukujmy się, podobnie jak większość naszego życia społecznego media społecznościowe to forma autoprezentacji. Według danych naukowych ponad połowa użytkowników mediów społecznościowych zazdrości innym użytkownikom. Jacek Dukaj w doskonałych esejach zebranych w tomie Po Piśmie zauważył, że najtrwalszym piętnem, jaki na współczesnej kulturze odciśnie pornografia, będzie „Photoshop wbudowany już na stałe w nasze oczy”.

Na mniejszą skalę dotyczy to także mediów, w tym mediów społecznościowych. Samo ciało odgrywa coraz większą rolę w naszej kulturze. O ile w przypadku kobiet nikogo już nie dziwi reklamowanie samochodów w towarzystwie atrakcyjnych modelek, to efekt dotyczy obydwu płci. Stopniowe zmiany obserwujemy już od lat 50. ubiegłego stulecia. W połowie XX wieku w reklamach produktów niezwiązanych z ciałem tylko 3 proc. reklam zawierało roznegliżowane ciała mężczyzn, w 1990 roku już 35 proc.

To oczywiście nie wina mediów społecznościowych. One ten trend tylko nasilą. Ich wpływ jest zbliżony do tradycyjnych mediów. W badaniach zespołu amerykańskiej psycholog Renee Engeln studentki, które używały przez krótki czas Facebooka i Instagrama, były bardziej zatroskane swoim wyglądem i w większym stopniu porównywały się do innych niż grupa kontrolna, która w tym czasie grała w grę na iPadzie.

Media społecznościowe mogą wpływać negatywnie na samoocenę obu płci, ponieważ punkt odniesienia nie jest naturalny. W społecznościach łowiecko-zbierackich, w jakich przez 99 proc. historii naturalnej ewoluował mózg Homo sapiens, nie było skalpeli i chirurgii plastycznej. W najnowszych badaniach z 2020 r. zespół Fu-Rung Yan z Uniwersytetu w Tajwanie przyjrzał się 228 badaniom innych naukowców dotyczących wpływu mediów społecznościowych na dobrostan psychologiczny. Wnioski nie są optymistycznie. Korzystanie z Facebooka i porównywanie się z innymi było związane z obniżeniem dobrostanu psychologicznego (mierzonego jako samoocena, samopoczucie oraz satysfakcja z życia). Wyniki w wielu podobnych badaniach efekty są zbliżone. W niektórych analizach samoocena użytkowników związana była z liczbą „lajków”.

Na pocieszenie warto dodać, że tak naprawdę druga płeć ma w rzeczywistości... mniejsze wymagania, niż się wydaje. Jeśli chodzi o cechy atrakcyjności fizycznej, mamy do czynienia z wzajemnym przeszacowywaniem cech przez obie płcie. David Frederick, psycholog z Chapman University, porównał poziom męskiej muskulatury w gazetach, gdzie większością odbiorców są kobiety jak „Cosmopolitan”, oraz w gazetach skierowanych do mężczyzn jak „Men’s Health”. W czasopismach „męskich” poziom muskulatury był wyraźnie wyższy niż w „kobiecych”.

Lepiej próbować zrozumieć, niż płakać

Postawa byłego wiceprezesa Facebooka wydaje się czymś odosobnionym. Dziwactwem miliardera, który może sobie pozwolić na więcej. Czymś chyba niemożliwym do wprowadzenia w świecie pełnym smartfonów i wi-fi. Zdaniem wielu specjalistów z wkraczaniem mediów społecznościowych w różne obszary życia trzeba się po prostu pogodzić.

– Przenoszenie się relacji społecznych do mediów elektronicznych jest zjawiskiem naturalnym i nieuniknionym. Można nad tym płakać, ale lepiej próbować to zrozumieć, ponieważ nie da się tego powstrzymać – uważa prof. Łukasz Kaczmarek, psycholog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Pojawiają się też nowe problemy, których jeszcze nie znamy.

– Zjawiska takie jak agresja, samotność, wyobcowanie, uzależnienia, depresja itp., to nie jest produkt naszych czasów. Często ulegamy tzw. iluzji złotego wieku, czyli przekonania, że kiedyś było lepiej. Nie było lepiej. Było po prostu inaczej. Odwieczne problemy człowieka przybierały inne szaty – dodaje Łukasz Kaczmarek.

Demonizowanie mediów społecznościowych w XXI wieku przypomina próby przywrócenia monarchii. Pewnych procesów nie da się zatrzymać. Nie można zapominać o pozytywnych skutkach, jakie niesie korzystanie z mediów społecznościowych. Zdaniem niektórych psychologów korzystanie z mediów społecznościowych poprawia umiejętności komunikacyjne nastolatków. Dla wielu jest to przecież główna platforma kontaktu z innymi. I nawet w takiej formie jest lepsza niż izolacja. Jesteśmy przecież gatunkiem, który tworzy największe i najbardziej skomplikowane grupy społeczne. I bez wątpienia potrzebujemy innych do zachowania zdrowia psychicznego i sprawnego funkcjonowania.

– Możemy uznawać się za introwertyków lubiących samotność, jednakże brak kontaktu z drugim człowiekiem przez dłuższy czas może skutkować problemami natury psychicznej. Wynika to z faktu, iż jesteśmy organizmami społecznymi – funkcjonujemy w ramach pewnych norm – dodaje dr Marta Malesza.

Nie stwórzmy luki pokoleniowej

Chyba nie było epoki, w której rodzicom tak trudno było zrozumieć własne dzieci. Media społecznościowe to przede wszystkim wyzwanie dla rodziców.

– Inne problemy i pokusy pojawiały się na podwórku, przy trzepaku, a inne u osoby, która rozwija relacje w ramach mediów społecznościowych – zauważa prof. Łukasz Kaczmarek. – Różnica zasadnicza jest jednak taka, że o ile nasz trzepak i trzepak naszych rodziców nie różniły się jakościowo i nasi rodzice mogli mniej więcej zrozumieć swoje dzieci, o tyle współcześnie wielu rodziców zupełnie nie rozumie, czym jest TikTok, kim jest Friz, co się robi na Discordzie itp. Wielu rodziców w ogóle nie chce tego zrozumieć i próbuje (bezskutecznie) przeciągnąć dzieci w stronę tych form rozrywki i spędzania wolnego czasu, które są dla nich samych zrozumiałe i przez nich sprawdzone. Ta pogłębiająca się przepaść i utrata przez dzieci wsparcia ze strony rodziców oraz narastające poczucie zasadniczego niezrozumienia może, być większym większym problemem niż same zjawiska dziejące się w mediach społecznościowych.

Jego zdaniem rodzic powinien pełnić funkcję przewodnika, niekiedy policjanta w świecie social mediów.

– Jeśli tego nie robi, pozostawia dziecko bądź w pozycji wyoutowanej bądź na pastwę internetowych niebezpieczeństw. Sądzę, że po pandemii COVID-19 wielu rodziców zwróciło się bardziej w stronę mediów społecznościowych, lepiej je poznali, zrozumieli i poczuli, że mogą być one nośnikiem istotnych relacji społecznych. Być może dzięki temu powstała w nich bardziej pozytywna postawa wobec tych kanałów i technik komunikacji.

IV

Świat: Gra o dominację

14.

Pandemia przyspiesza rozkład imperium

Maciej Jarkowiec

Maciej Jarkowiec – reporter, dziennikarz, filolog norweski. Wiele lat spędził w USA, gdzie pracował m.in. na kutrach rybackich, w hotelach i restauracjach. Nakręcił kilka filmów niezależnych. Pisał ze Stanów dla „Przekroju”, później kierował działem zagranicznym tygodnika „Wprost”. Od 2015 roku pracuje w „Gazecie Wyborczej”. Autor książki Powrócę jako Piorun. Krótka historia Dzikiego Zachodu.

Amerykanie zdają sobie sprawę z tego, że w wojnie informacyjnej Pekin spycha ich do defensywy.

USA zaczynają wycofywać się z międzynarodowych organizacji. Tam, gdzie one znikają, pojawiają się Chińczycy i zaczynają wieść prym. Czy to ostatnie lata amerykańskiej hegemonii?

Kevin Ruud, były premier Australii:

USA robią dziś nieodparte wrażenie kraju, który nie potrafi sprostać wewnętrznym kryzysom, o zewnętrznych nie wspominając.

Dominique Moïsi, Institut Montaigne, Paryż:

Czyż pandemia nie pokazuje, że Ameryka stała się nieadekwatnym mocarstwem z nieadekwatną hierarchią priorytetów?

„New York Times”:

To pewnie pierwszy kryzys od ponad stu lat, kiedy świat nie zwraca się w stronę Ameryki, oczekując jej przywództwa.

Stephen M. Walt, Harvard:

COVID-19 przyspiesza przeniesienie władzy i wpływu z Zachodu na Wschód.

Newt Gingrich, senator Republikanów:

Jeśli nie chcemy, żeby nasze wnuki mówiły po chińsku i słuchały się Pekinu, musimy zacząć działać.

„Der Spiegel”:

Pandemia może oznaczać początek ery chińskiej dominacji.

Zrujnowany autorytet

Świat oglądał na ekranach dantejskie sceny z przepełnionych amerykańskich szpitali, kilometrowe kolejki przed izbami przyjęć, samochody-chłodnie ustawione przed szpitalami, gdzie w kostnicach zabrakło miejsc. Jeszcze dłuższe ogonki ustawiały się pod urzędami pracy po odbiór zasiłków (choć wielu petentów odchodziło z kwitkiem, kiedy okazywało się, że nie są uprawnieni). Na autostradach przez kilka mil auto za autem stali ludzie wyczekujący na paczki z banku żywności.

Świat czytał statystyki: w Ameryce na COVID-19 do początków września zachorowało ponad 6 mln osób i zmarło prawie 190 tys. – więcej niż w jakimkolwiek innym kraju. Prezydent imperium zachęcał na Twitterze do protestów przeciw obostrzeniom, jakie wprowadzili gubernatorzy stanów.

Dominique Moïsi na łamach „Foreign Policy” zwraca uwagę, że koronawirus pokazuje siłę i obnaża słabości społeczeństw. Niemcy demonstrują niebywały kapitał społeczny i sprawność instytucji, ale jednocześnie egoizm i niechęć do wzięcia odpowiedzialności za przywództwo w Europie. Rosja czy Brazylia – katastrofalne w skutkach zakłamanie i tępotę władzy. Chiny dowodzą, jak skuteczna jest partia w egzekwowaniu środków zaradczych, co pozwala zatrzymać zarazę, i jednocześnie, do czego prowadzą cenzura i dławienie informacji – gdyby ich nie było, do wybuchu epidemii na taką skalę w ogóle by nie doszło.

W USA na wierzch wychodzą bolączki, które nasilały się w ostatnich dekadach. Rozwarstwienie i niezałatwiony problem rasowy: Afroamerykanie chorują i umierają o wiele częściej od reszty społeczeństwa głównie z powodu biedy i ogólnego gorszego stanu zdrowia populacji czarnych. Dezinformowanie i ogłupianie społeczeństwa przez biznes, Kościoły i polityków: do ogromnej części społeczeństwa nie sposób się przebić z komunikatem o konieczności obostrzeń.

Obcinanie funduszy federalnych na agendy rządowe: odchudzano również te odpowiedzialne za zapobieganie epidemiom.

Dysfunkcja systemu ubezpieczeń i ochrony zdrowia: chorzy bez ubezpieczeń nie mają lekarzy pierwszego kontaktu i zalewają oddziały ratunkowe.

Brak nowoczesnej osłony socjalnej: miliony wyrzuconych z rynku pracy przez kryzys zostaną bez wsparcia.

Obezwładniająca instytucje, media i społeczeństwo polaryzacja: nic, nawet ogólnonarodowy kataklizm zabijający dziesiątki tysięcy ludzi, nie przynosi zgody i solidarności.

Atak terrorystów na USA 11 września 2001 roku był punktem zwrotnym – zakończył dekadę bezdyskusyjnej hegemonii Ameryki po pokonaniu Związku Radzieckiego w zimnej wojnie. To była ostatnia wojna, jaką Ameryka wygrała. W ostatnich dwóch dekadach poniosła ogromne straty ludzkie, ekonomiczne i wizerunkowe w kampaniach afgańskiej i irackiej. W międzyczasie zapoczątkowany na Wall Street globalny kryzys ekonomiczny doprowadził do zakwestionowania modelu kapitalistycznego. Dzisiejsza pandemia jest według wielu obserwatorów jeszcze większym tąpnięciem niż rok 2001 – przyspiesza destabilizację i rozkład amerykańskiego imperium.

Ian Bremmer, szef grupy konsultingowej Eurasia: – W czasie zimnej wojny z Sowietami jasne było, że nasz system jest najlepszy. Teraz nie jest to takie ewidentne. Ostatnie dziesięciolecia podważyły autorytet Ameryki, wywołały poczucie, że nasz model jest oszustwem. Powstaje pytanie: jeśli USA nie mogą już przewodzić światu, jaka jest alternatywa? Dla wielu tą alternatywą są Chiny.

Chińskie dobro

Evan Osnos, pisarz i reporter, tuż przed wybuchem pandemii, napisał: „W stopniu, jakiego outsiderzy nadal nie pojmują, Chiny gotowią się, aby kształtować XXI wiek, tak jak USA ukształtowały wiek XX”. Jedną ze strategii realizowanych przez Pekin jest podkopywanie moralnego autorytetu Zachodu, na którym opiera się rozróżnienie na dobre i złe systemy polityczne. W efekcie model chiński – bez pluralizmu, wolności słowa – ma zostać uznany za pełnoprawną alternatywę. Również w sensie moralnym.

Wedle tej narracji w ogólnym rozrachunku Chiny przynoszą większości swych obywateli więcej dobra niż zła, więc warto uznać je za autorytet i podążać za nimi. Rządy Trumpa, które w bezprecedensowy sposób relatywizują podstawowe zachodnie wartości, sprzyjają promowaniu takiej opowieści. Odpytywani przez Osnosa eksperci nazywają Trumpa „największą strategiczną szansą dla Chin”.

„New York Times” zwraca uwagę na bolesny dla Amerykanów paradoks: najgorzej z pandemią radzą sobie USA, a najlepiej Korea Południowa i Niemcy, kraje zbudowane po drugiej wojnie m.in. dzięki kolosalnemu wysiłkowi Ameryki, która dała im wsparcie finansowe, dyplomatyczne i ochronę militarną.

Przez powojenne dekady USA zasilały kasą i zaangażowaniem takie inicjatywy jak plan Marshalla i takie instytucje jak NATO, ONZ, WHO czy MFW. Rzecz jasna robiły to w swoim interesie, a bilans działań Stanów Zjednoczonych nie we wszystkich częściach świata jest dodatni. Amerykanie pomogli zbudować dobrobyt zachodniej Europy, później zlikwidować żelazną kurtynę. Jednocześnie przegrali wojnę w Wietnamie i dokonywali zbrodni w wielu krajach Azji i Ameryki Łacińskiej. Przede wszystkim jednak byli obecni. Podejmowali wysiłek, który – przynajmniej deklaratywnie – miał czynić świat lepszym, a jego motorem były wartości demokratyczne.

Donald Trump w inauguracyjnym przemówieniu w styczniu 2017 roku ogłosił hasło „America First” i konsekwentnie wyprowadza imperium z globalnej sceny – wchodzi w konflikt z NATO, ONZ, Unią Europejską, wycofuje USA z wielostronnego porozumienia w sprawie Iranu i z globalnego sojuszu na rzecz zatrzymania zmian klimatycznych. Za krytyką idą decyzje o zakręcaniu kurka z kasą. Mocarstwo nie chce już przewodzić.

Chiny wchodzą w powstającą próżnię.

Chińska inteligencja

Evan Osnos obrazuje to anegdotą:

Na sesję Światowej Organizacji Handlu (WTO) w Marrakeszu w październiku 2018 roku zjechali ministrowie z 40 krajów. Dyskutowano o kluczowych dla wielu światowych gospodarek regulacjach dotyczących obrotu płodami rolnymi i owocami morza. Trump, krytyczny wobec WTO, przysłał urzędnika niskiej rangi, który przeczytał parę zdań z kartki i wyjechał. Przez dwa dni na spotkaniach nie było żadnych Amerykanów. Chińczycy byli najbardziej aktywni na każdej sesji, zapewniając, że są strażnikami handlu międzynarodowego.

30 maja 2020 roku Donald Trump ogłosił wyjście USA ze Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Jako najważniejszy powód wymienił – nie bez racji – zdominowanie instytucji przez Chiny. Trudno o bardziej symboliczną decyzję: Amerykanie nie próbują przejąć kontroli, tylko dezerterują.

W ostatnich latach Pekin zwielokrotnił nakłady na pomoc międzynarodową. Stał się jednym z najhojniejszych płatników do budżetu ONZ i jej sił pokojowych. W listopadzie 2016 roku Meng Hongwei został pierwszym Chińczykiem w historii na stanowisku szefa Interpolu.

Niedługo minie dziesięć lat od historycznej wizyty poprzedniego prezydenta Chin Hu Jintao w Waszyngtonie. W styczniu 2011 r. w stolicy USA witały go salwy z 21 dział. Komentatorzy notowali, że od lat nikt nie dostał takiego przyjęcia, i uznali wizytę za pierwszą, podczas której Amerykanie rozmawiali z Chińczykami jak równy z równym. W następnych latach utrzymywały się dwa trendy. Pierwszy: rosła społeczna energia Chińczyków mierzona w badaniach socjologicznych takimi wskaźnikami jak ocena perspektyw na przyszłość swojego kraju czy postrzeganie jego roli w świecie. Drugi: energia Amerykanów malała.

Ćwierć wieku temu gospodarka Chin była mniejsza od włoskiej. Dziś ustępuje tylko amerykańskiej i nadal, mimo okresowych kryzysów, rośnie szybciej od niej. Odsetek Chińczyków żyjących w skrajnej biedzie spadł poniżej 1 proc.

Jeszcze dekadę temu nikt nie kwestionował hegemonii Doliny Krzemowej w dziedzinie nowych technologii. Ale Pekin miliardami zasilił badania nad sztuczną inteligencją i eksploracją kosmosu, podpatrywał u Amerykanów biznesowe praktyki napędzające start-upy, chiński wywiad wykradał tajne rozwiązania największym amerykańskim gigantom.

Dziś doganianie USA w tym sektorze symbolizuje budząca emocje i kontrowersje dominacja Huawei w technologii 5G.

Nowy Jedwabny Szlak

W Kisumu w zachodniej Kenii, gdzie bywałem, są i Amerykanie, i Chińczycy. Pierwsi we współpracy z kenijskimi instytutami prowadzą badania nad szczepionką na malarię czy lekami na AIDS. Drudzy wybudowali lotnisko i drogi. Całe miasto jeździ na chińskich skuterach (jeszcze kilka lat temu na rowerach, też chińskich) i rozmawia przez chińskie komórki.

Afryka to największy rezerwuar ekonomiczny świata. Powstają tam tysiące kilometrów nowych dróg, setki lotnisk, biurowców, osiedli, fabryk, elektrowni. Większość z tego stawiają Chińczycy, oni też wyciągają z afrykańskiej ziemi większość jej bogactwa. Jakby tego było mało, milionom biednych Afrykanów sprzedają swoje najtańsze produkty, od trampek, przez papierosy, po jabłka, a milionom aspirującym do nowej afrykańskiej klasy średniej – te droższe, jak samochody, telewizory, meble.

Były brytyjski premier Tony Blair mawiał, że jak wieczorem powiesz Chińczykowi, że potrzebna jest nowa droga, rano zobaczysz ekipę z kilofami.

Gdy przez ostatnie 15 lat Chińczycy wysyłali swoje ekipy do Afryki, Amerykanie słali myśliwce nad Bliski Wschód. Można pytać, kto na tym lepiej wyszedł. Strategię ekspansji zapoczątkowanej w Afryce kontynuuje i rozszerza projekt nowego Jedwabnego Szlaku (oficjalnie: inicjatywa Pas i Droga) okrzyknięty przez niektórych chińskim planem Marshalla. Inicjatywa pomyślana jest jako geopolityczny instrument budowania sojuszy gospodarczych i politycznych na całej planecie opartych na inwestycjach transportowych i przesyłowych.

Za pożyczki od chińskich banków powstają drogi, mosty, tunele, linie kolejowe, rurociągi i porty w 65 krajach świata, w których mieszka 60 proc. światowej populacji.

Polska jest jednym z nich. Jaka jest siła rażenia planu w przestrzeni soft power, pokazuje choćby przykład prezydenta Andrzeja Dudy. Podpisanie umowy z Chinami uważa on za swój osobisty sukces i przy licznych okazjach przywołuje przyjaźń z Xi. W styczniu 2020 roku Jedwabny Szlak dotarł do Polski: po 12 dniach podróży z chińskiego Xi’an, pokonawszy 9477 km nową, szerokotorową linią do Sławkowa, przyjechał pociąg z kontenerami załadowanymi sprzętem elektronicznym, AGD, częściami do maszyn itp.

Niewiele później, gdy jasne było już, że Pekin ukrywał wiedzę o koronawirusie i zamknął zainfekowany Wuhan o wiele za późno, Duda wysłał do Xi depeszę z podziękowaniami za „szybką i zdecydowaną reakcję, która [...] uniemożliwiła dalszy niekontrolowany rozwój epidemii i w ten sposób ocaliła wiele istnień ludzkich zarówno w Chińskiej Republice Ludowej, jak i w innych państwach”. Generał Robert Spalding z amerykańskiej Rady Bezpieczeństwa Narodowego skomentował: „To przypomina mi oświadczenie z czasów sowieckich, kiedy ktoś wychwalał Związek Radziecki i jego prawdomówność”.

– Polska znajduje się w trójkącie pomiędzy USA, Chinami i UE – mówi Aleksander Smolar, szef Fundacji im. Stefana Batorego. – Potrzebujemy sojuszu z USA ze względów bezpieczeństwa oraz kulturowego i gospodarczego zakotwiczenia w Unii. Jednocześnie chcemy się załapać na środki z Chin. Waszyngton wysyła sygnały, że jeśli Europa Środkowa chce skorzystać na wyprowadzaniu amerykańskiej produkcji z Azji, musi prowadzić politykę wobec Pekinu zgodną z interesami USA. Nieuchronnie będziemy musieli dokonywać wyborów w tym obszarze, nieraz kosztem utraty interesów. Jednocześnie powinniśmy opracować strategię wyjścia z rodzących się napięć na linii Waszyngton – Bruksela. Nie można dopuścić, aby Amerykanie wykorzystywali nas w swoich zabiegach osłabiania Unii, które będą trwały nawet po Trumpie. Sojusz transatlantycki słabnie nie tylko ze względu na jego prezydenturę, ale też dlatego, że interesy USA leżą dziś głównie w Azji i Ameryce Łacińskiej. Unia jest dla Waszyngtonu biznesowym konkurentem. Ani Amerykanie, ani Chińczycy nie są zainteresowani procesami integracyjnymi w Europie.

Propaganda pomocy

Duda nie jest odosobniony. Wiele państw Europy zabiega dziś o przychylność Pekinu, bo wiążą się z nią ogromne pieniądze. Polska jest członkiem grupy 16+1, w ramach której regularnie spotykają się urzędnicy i przedsiębiorcy z 16 krajów Europy Środkowo-Wschodniej, Południowo-Wschodniej i Chin. Format wywołuje niesmak w Brukseli.

Chińczycy wydzierżawili na 40 lat port w Pireusie. Negocjują z Włochami w sprawie portu w Trieście. Szykują się do strategicznych inwestycji w Chorwacji i Słowenii. Mało kto podnosi dziś na Starym Kontynencie kwestie, które jeszcze dekadę temu dominowały w przekazie o Chinach – praw Tybetu, Ujgurów czy więźniów politycznych. W niedawnym badaniu Włosi zapytani o mocarstwa, jakie darzą największym zaufaniem, na pierwszym miejscu wskazali Chiny, później Rosję i dopiero za nimi USA.

Pokrzykiwania notabli z dworu Trumpa, że wirus jest winą Chin, a nawet sugestie, jakoby Chińczycy użyli go jako broni biologicznej, Pekin kontrował konkretnymi działaniami: wysłał lekarzy do 16 państw, a 125 krajom podarował sprzęt medyczny. Chińska machina propagandowa wyolbrzymia znaczenie takich działań.

– Unia wysyłała pomoc do Chin, gdy wybuchła tam epidemia, ale robiła to dyskretnie, bo taka była prośba Pekinu – zauważa Aleksander Smolar. – Chińczycy swoją pomoc nagłaśniają, jak się da, i opakowują w antyamerykańską propagandę.

Pod koniec marca 2020 sekretarzowi stanu USA Mike’owi Pompeo nie udało się przeforsować określenia „wirus z Wuhanu” w oświadczeniu zamykającym szczyt najbogatszych państw świata G7.

Amerykanie zdają sobie sprawę z tego, że w wojnie informacyjnej Pekin spycha ich do defensywy. Z Waszyngtonu płyną coraz bardziej nerwowe komunikaty. Jeden z republikańskich jastrzębi, senator z Arkansas Tom Cotton, w dramatycznym oświadczeniu wzywa do wysyłania dodatkowych sił wojskowych w rejon Pacyfiku. „Chińska partia komunistyczna chce wykorzystać światowy chaos, do jakiego doprowadziła wywołana przez nią pandemia” – mówi.

Wyścig zbrojeń

Pekin dysponuje potencjałem wystarczającym, żeby wypchnąć Amerykanów z Pacyfiku. Stworzył potężny system łodzi podwodnych, sonarów i rakiet. Ma najnowocześniejsze systemy rakietowe ukryte u podnóży gór zdolne trafiać lotniskowce w ruchu. Tajny raport niemieckiego ministerstwa obrony, do jakiego dotarł „Der Spiegel”, stwierdza, że chińska marynarka wojenna wykorzystuje chwilową nieobecność amerykańskich lotniskowców na Pacyfiku spowodowaną epidemią, żeby zwiększyć presję na kraje regionu. Pentagon już od paru lat – choć wypowiedziami nieoficjalnymi i anonimowymi – przyznaje, że USA przegrałyby wojnę z Chinami wokół ich granic.

Oczywiście w skali globu USA utrzymują znaczną przewagę militarną. Owszem, zaprezentowany w zeszłym roku przez Pekin międzykontynentalny pocisk balistyczny Dongfeng-41 może osiągnąć prędkość 25-krotnie większą od dźwiękowej i dotrzeć do celów oddalonych o 15 tys. kilometrów. Nikt, w tym Amerykanie, nie dysponuje taką bronią. Ale USA utrzymują bazy wojskowe na całym świecie, wydają na zbrojenia kilka razy więcej niż Chiny, mają ponad 6 tys. głowic nuklearnych przy 260 chińskich; 11 lotniskowców – Chińczycy dwa. USA sąsiadują z sojusznikami, a wokół Chin są Indie, Indonezja, Japonia, Malezja, Filipiny, Tajwan, Wietnam – kraje, z którymi Pekin pozostaje w konfliktach terytorialnych.

Geopolityczna pozycja USA nadal jest więc korzystniejsza. Ponadto Chiny nie mają tak świetnych uniwersytetów, ciągłego dopływu najzdolniejszych naukowców z całego świata. Nie mają tak silnie oddziałującej popkultury. Przewag Ameryki można by wymienić więcej, jednak trend pogłębiającego się kryzysu przywództwa USA przy jednoczesnym szybkim wzroście Chin będzie się utrzymywał.

Warto pamiętać, że ostatnie dziesięciolecia, kiedy Chiny nie były dominującą potęgą na planecie, są odstępstwem od reguły. Od starożytności do końca XIX wieku Chińczycy rywalizowali o prymat gospodarczy z Indiami. Udział Rzymu, potem Francji, imperium brytyjskiego był ledwie ułamkiem ich siły. Sytuacja zmieniła się u progu XX wieku, kiedy na przód wysunęli się Amerykanie.

Wydaje się, że dziś wszystko wraca na swoje miejsce.

15.

Jak Chiny chcą przejąć Europę Środkową? Tak jak Afrykę

Sylwia Czubkowska

Sylwia Czubkowska – opisywała nowe zjawiska w światowej gospodarce i technologii w „Gazecie Wyborczej”, „Dzienniku Gazecie Prawnej” oraz tygodniku „Przekrój”. Dziś jest szefową Magazynu Spider’s Web +. Trzykrotnie była nominowana do nagrody Grand Press w kategorii dziennikarstwo specjalistyczne, czterokrotnie zdobyła nagrodę Prezesa Urzędu Patentowego za teksty na temat innowacji i wynalazków.

Zadłużone kraje afrykańskie oddają Chińczykom kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi, strategicznymi przedsiębiorstwami oraz infrastrukturą.

Szarobeżowe domy w Lagosie, największym mieście Nigerii, spowite są mieszaniną spalin z wielogodzinnych korków i mgły znad oceanu. Krwistoczerwona twierdza, która się nagle wyłania, robi piorunujące wrażenie. Wokół niej rozpadają się chatki, dalej wielki plac – krzyżówka parkingu z targowiskiem, a nad wyjściem kolorowy napis po angielsku i po chińsku: „Niech żyje długowieczna przyjaźń nigeryjsko-chińska”.

Witamy w nigeryjskim China Town.

To nie jest zwykła chińska dzielnica. Jesteśmy w centrum operacyjnym dla handlu zagranicznego opanowanym przez Chińczyków.

– Ile za tę tkaninę? 1,5 tys. nair. Nie mam nair, ale mam dolary. To będzie cztery?

Amanda, nigeryjska sprzedawczyni, przyklepała transakcję i bierze banknoty, gdy pojawia się jej chiński szef.

– Żadnych dolarów. Tylko nairy.

Kiedy tłumaczę, że nie mam lokalnej waluty, mężczyzna wyciąga smartfona i proponuje WeChat – aplikację, która w Państwie Środka jest właściwie oficjalnym kanałem komunikacji i płatności bezgotówkowych.

Od upadku do milionera

Nad Guo Ping Sun i jego prawą ręką Nigeryjczykiem Juliusem Salomonem wiszą portrety lidera chińskiej partii komunistycznej Xi Jinpinga oraz Muhammadu Buhariego, prezydenta Nigerii. Dookoła rozstawione są nigeryjskie i chińskie flagi.

Sun mieszka i robi interesy w Nigerii od przeszło 30 lat, ale z angielskim wciąż sobie nie radzi. Potrzebuje więc Salomona.

Sun urodził się w prowincji Zhejiang, na południe od Szanghaju. W latach 70., po studiach, został przez Partię Komunistyczną skierowany do pracy jako dyrektor średniego szczebla w fabryce. Ale nosiło go, chciał czegoś więcej. W latach 80. wybrał się do Nigerii i postanowił tu zostać. Dziś jest dyrektorem Centrum Chińskiego Handlu Zagranicznego w Lagosie. Właśnie taką nazwę oficjalnie nosi tutejsze China Town.

Sun: – Nigeria jest jak Chiny. Ma dużo ludzi i ambicje, by pracować i budować.

Zapewnia, że kiedy pierwszy raz przyjechał do Afryki, nie dostał żadnej pomocy od ojczyzny. Nikt mu nie dał pieniędzy na inwestycję, wszystko zebrał sam, ale nawet z pomocą tłumacza nie potrafi wyjaśnić, jak i skąd. Nie potrafi wytłumaczyć też, jak się podniósł po upadku swojego pierwszego na Czarnym Lądzie biznesu, czyli zakładów produkujących sól. Ani jak potem rozwinął handel z Chinami, jak dorobił się kilkuset sklepów handlujących z Chinami wszystkim: od torebek po narzędzia. Ani jak w 2004 r. wybudował China Town. W uznaniu zasług Suna rząd Nigerii przyznał mu tytuł „chińskiego wodza plemiennego”.

W głośnej książce The Next Factory of the World: How Chinese Investment Is Reshaping (Następna fabryka świata: jak chińskie inwestycje zmieniają Afrykę) Irene Yuan Sun, amerykańska konsultantka firmy doradczej McKinsey, opisuje równie słodką wizję współpracy. Dzięki swoim korzeniom dotarła do kilkunastu chińskich przedsiębiorców w Afryce i z zachwytem opisała, jak zaszczepiają swoją kulturę przedsiębiorczości w Nigerii, Kenii, Etiopii i Lesoto. Irene Yuan Sun uważa, że zachodnia ścieżka rozwoju w Afryce się nie sprawdza w przeciwieństwie do industrializacji według chińskiego przepisu.

Zawiera się ona w historii rodziny Toung, która uruchomiła w Nigerii fabryki supertanich klapek. Po dolara za parę, taniej niż w Chinach. W ciągu roku te fabryki są w stanie wyprodukować klapki dla wszystkich Nigeryjczyków. Firma opanowała 99 proc. rynku nigeryjskiego i państw ościennych, ale cen nie podniosła. A to zapobiegło powstaniu nielegalnej dla firmy konkurencji.

Neokolonializm

Spragniona inwestycji Afryka z jej szybko rosnącą ludnością dostaje zastrzyk kapitału. Europa i USA oddychają z ulgą. A Chiny mogą tutaj inwestować i eksperymentować bez skrępowania.

Dla Angoli eksport ropy do Chin jest głównym źródłem utrzymania. Kenia ożyła dzięki miliardom z Pekinu zasilającym jej infrastrukturę. W zambijskiej Lusace Chińczycy budują lotniska, drogi, fabryki, posterunki policji i na potęgę pożyczają państwu pieniądze.

Ponad dwa lata temu w Pekinie rozpoczął się szczyt chińsko-afrykański, na który przybyło ponad 40 przywódców afrykańskich. Przywitały ich żywopłoty przycięte na kształt afrykańskich zwierząt i dobra wieść od Xi Jinpinga: na Afrykę czeka zawrotna suma 60 mld dol. pomocy i pożyczek. To tyle samo, ile Chiny zadeklarowały na poprzednim szczycie w 2014 r. Równolegle w Afryce inwestują chińskie firmy. Jeszcze 15 lat temu wartość inwestycji była bliska zera, w 2019 r. przekroczyła 72 mld dol., czyli niemal tyle, ile łącznie zainwestowały USA, Wielka Brytania i Francja. Co więcej, dzięki chińskiemu kapitałowi w Afryce powstało blisko 140 tys. miejsc pracy.

Chińczycy Afrykę po prostu budują: drogi, linie kolejowe, osiedla, światłowody. Są dla kontynentu – z wynikiem ponad 200 mld dol. wymiany handlowej – głównym partnerem handlowym, którym jeszcze w 2013 r. była Unia Europejska.

– „ChinAfrica”. To powszechne dziś określenie na to, jak Chiny zdominowały te rynki i jak je od siebie uzależniły – tłumaczy dr Michał Bogusz, ekspert stosunków międzynarodowych w Ośrodku Studiów Wschodnich i autor bloga „Za Wielkim Murem”. – Oczywiście niegdyś funkcjonowała podobna zbitka – „Francesinha”, odnosząca się do francuskich kolonii. Tyle że tym razem mamy do czynienia z praktycznie całym kontynentem, i to bez bezpośredniego politycznego czy wojskowego zaangażowania. Ten neokolonializm ma znacznie łagodniejsze oblicze, przynajmniej na razie. A odkąd Chiny zaczęły eksportować do Afryki także nowe technologie, służące też skuteczniejszej inwigilacji i kontroli obywatelskiej, można się spodziewać poważniejszej ekspansji.

Wojsko za długi

– Lotnisko w Addis Abebie, czyli stolicy Etiopii, robi piorunujące wrażenie. Połowa sklepów chińska, obsługa chińska, napisy na tablicach i komunikaty z głośników po chińsku. Można odnieść wrażenie, że jest się gdzieś w środku Chin – opowiada Paweł Hansdorfer, dyrektor ds. międzynarodowych inwestycji, specjalizujący się w rynku afrykańskim w Asseco, które jest największym polskim inwestorem w branży IT na rynkach afrykańskich.

Nie wszędzie gorący oddech chińskiego smoka jest odczuwalny w takim stopniu. W Nigerii Chińczyków prawie nie widać, choć eksport z Chin do tego kraju przekroczył 10 mld dol., a państwowy dług zaciągnięty w ChRL już w 2017 r. (ostatnie dostępne dane) wynosił co najmniej 5 mld dol.

– Ilu jest tu Chińczyków? Nie wiemy, brak oficjalnych danych. Ile inwestycji? Nie wiemy, ale co chwila ogłaszane są kolejne. Z jednej strony cieszy, bo inwestycje oznaczają miejsca pracy i infrastrukturę. Ale mamy świadomość braku kontroli nad tym, kto i z czym do nas przybywa – mówi Muda Yusuf, dyrektor generalny Izby Handlu i Przemysłu w Lagosie.

– Nie czujecie się wykorzystywani jako źródło taniej siły roboczej i ogromny rynek do zalania tanimi produktami? – pytam.

– Jesteśmy dużym, prężnym rynkiem. Nic dziwnego, że chcą u nas inwestować. Oczywiście, że warto dbać o korzystne warunki dla Nigerii, ale każdą inwestycję przyjmiemy z otwartymi ramionami – odpiera zarzut Mustafa.

Nie precyzuje, jakie korzyści dla jego kraju oferują Chiny. Od odpowiedzi na to pytanie uciekają afrykańscy przywódcy i biznesmeni. Tymczasem neokolonializm jest coraz bardziej odczuwalny, a zadłużenie państw afrykańskich wobec Chin rośnie w ekspresowym tempie. Najbardziej drastycznym przykładem jest malutkie wschodnioafrykańskie Dżibuti, które odgrywa kluczową rolę w kontroli bezpieczeństwa transportu morskiego z Azji do Europy przez Morze Czerwone. Dług tego państwa wobec ChRL wynosi ponad trzy czwarte jego całkowitego długu zagranicznego. Chcąc „ułatwić” dłużnikowi spłatę, Chiny otworzyły na terytorium Dżibuti pierwszą zagraniczną bazę marynarki wojennej w 2017 r.

Dług publiczny Zambii zaciągnięty w Chinach wynosi dziś 11 mld dol., ale są podejrzenia, że rząd ukrywa jego prawdziwą wysokość. Zadłużone kraje afrykańskie oddają Chińczykom kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi, strategicznymi przedsiębiorstwami oraz infrastrukturą. Pod koniec 2018 r. John Bolton, ówczesny doradca rządu USA ds. bezpieczeństwa, ostrzegł, że w ramach spłaty zadłużenia Zambia jest blisko przekazania Pekinowi kontroli nad narodową spółką energetyczną Zesco. Zambia zapewniała, że do tego nie dojdzie. Chiny zaczęły więc przejmować publiczną telewizję ZNBC.

W książce Irene Yuan Sun między wierszami można wyczytać, że tanie chińskie klapki są także słabej jakości, że Nigeryjczycy muszą szybko wymieniać je na nowe. Przy okazji zaśmiecają własny kraj, a fabryki nie dają lokalnej społeczności nic oprócz obietnicy nisko płatnej pracy.

To, jak silnie Chiny przywiązały do siebie Afrykę, pokazał wybuch epidemii koronawirusa. Uganda – której jedna czwarta importu pochodzi z Chin – od wielu tygodni cierpi, bo drobni lokalni handlarze nie mają co sprzedawać. Nie ma tkanin, elektroniki czy sprzętów gospodarstwa domowego. Nigeria również wstrzymała handel z Chinami. Cena baryłki nigeryjskiej ropy – w ogromnej mierze kierowanej do Chin – spadła z blisko 70 do 23,24 dol. (5 maja). Już w marcu, kiedy w Lagosie ogłoszono pierwszy przypadek choroby, rząd przyznał, że gospodarka kraju jest bliska załamania.

Eksperyment

Dlaczego uzależnienie Afryki od Chin ma nas w Polsce interesować?

– Tam Chiny eksperymentują, a nasz region jest dla nich niezwykle ważny – uważa dr Bogusz.

Kilka miesięcy temu warszawska ambasada Chin zorganizowała spotkanie ze swoimi dyplomatami. Przekonywano dziennikarzy, że Państwu Środka zależy tylko na robieniu biznesów i nie wtrąca się w lokalne sprawy. Na pytanie, co przyciąga chiński biznes do Polski, jeden z dyplomatów bez mrugnięcia okiem odpowiedział: – Macie tańszych pracowników niż choćby Niemcy.

Podobnie pragmatyczne układy Chiny oferują Afryce. Pomoc finansowa i inwestycje bez ingerencji w sprawy wewnętrzne i bez wymagań przestrzegania praw człowieka czy zwalczania korupcji. – Chińczycy doskonale orientują się w świecie łapówek i posługują się nimi bez skrępowania, w przeciwieństwie do zachodnich biznesów – dodaje dr Bogusz.

Afrykańskim władzom to odpowiada, bo kondycja demokracji na tym kontynencie jest wciąż słaba. Tylko 10 krajów amerykański Freedom House uważa za wolne, przy czym 3 z nich to malutkie wyspy. Natomiast 23 kraje afrykańskie określa jako mniej lub bardziej autorytarne reżimy, a 7 umieścił na liście 12 „najgorszych z najgorszych”.

Łapówki to niejedyna broń. – Wielokrotnie przy różnych przetargach i postępowaniach naszymi największymi konkurentami są firmy z Indii i Chin. Staramy się składać naprawdę korzystne oferty – pod względem jakości często są stawiane przez klientów za wzór. Firmy chińskie mają jednak wsparcie Bank of China, który dotuje takie inwestycje lub przedstawia bardzo korzystne formy finansowania projektów denominowane w juanach. Kiedy więc dochodzi do porównywania kwestii finansowych, firmy zachodnie, które nie zaproponują atrakcyjnego modelu finansowania, mają znacznie mniejsze szanse na pozyskanie kontraktów – opowiada „Wyborczej” Paweł Hansdorfer.

Według Bogusza Chiny wchodzą do Afryki na trzech poziomach: panafrykańskim, w ramach Unii Afrykańskiej; przez lokalne organizacje, jak np. SACU, czyli Southern African Customs Union, oraz bilateralnie, z poszczególnymi państwami.

– Unia Afrykańska jest Chinom potrzebna jako przeciwwaga w międzynarodowych organizacjach, co widać teraz w WHO, które stało się przychylne Chinom po wybuchu epidemii koronawirusa. Organizacje regionalne pomagają Chińczykom w rozgrywaniu poszczególnych części kontynentu przeciwko sobie o to, która zdobędzie więcej inwestycji. A poszczególne państwa to już źródła złóż naturalnych oraz rynki do eksportu swoich towarów – tłumaczy ekspert.

I dodaje, że Chiny próbują podobnie działać w Europie.

Elity z Chin

– Mają technologię, mają pieniądze, rozumieją nasze potrzeby i działają sprawnie – mówi Prince Adeyinka Amosu, szef narodowego radia nigeryjskiego FRCN. Siedzimy w jego gabinecie, który jest jedynym klimatyzowanym pomieszczeniem w największej rozgłośni w kraju. Cały budynek wygląda tak, jakby od kilkudziesięciu lat nie widział remontu.

Amosu długo wypytuje, dlaczego ktoś z Polski jest zainteresowany Nigerią i chińskimi inwestycjami. Ożywia się, gdy słyszy, że Polska też stara się o inwestycje Chin i ma sporą konkurencję w regionie.

– Oni po prostu widzą nasz potencjał. Nie tylko dlatego, że mamy ropę naftową, ale też dlatego, że chcemy się rozwijać, inwestujemy w naukę. Chętnie sami nam w tej nauce pomagają. Ja też studiowałem dziennikarstwo w Pekinie – chwali się dyrektor FRCN.

Kiedy mówię, że Chiny to nie najlepsze miejsce do nauki wolnego dziennikarstwa, słyszę: – Sam się tam uczyłem o chińskiej kulturze, żeby ich lepiej zrozumieć. A my w Nigerii mawiamy, że „Joruba nie ma nad sobą króla”, czyli że nie damy sobą kierować.

Połowa moich rozmówców w Nigerii studiowała w Chinach. Liczba afrykańskich studentów na chińskich uniwersytetach wzrosła z 2 tys. w 2003 roku do ponad 80 tys. w 2018 roku. To znacznie więcej niż na uczelniach USA czy Wielkiej Brytanii. A w ubiegłym roku Xi Jinping obiecał kolejnych 50 tys. stypendiów, w większości dla inżynierów i programistów. W przyszłych afrykańskich elitach będzie więc kształtowane odpowiednie nastawienie do chińskich partnerów.

Apki made in China

W świecie nowych technologii Nigeria nie ma dobrej sławy. Na nigeryjski scam wciąż nabierają się kolejne ofiary wpłacające tysiące dolarów na poczet nieistniejących spadków, wygranych czy innych wielkich zastrzyków gotówki do odebrania.

Znacznie większa gotówka płynie do Nigerii dzięki start-upom działającym w branży finansowej.

– Fintechy stanowczo stają się naszą specjalnością – mówi Muda Yusuf z Izby Handlu i Przemysłu w Lagosie.

Pod koniec ubiegłego roku dwie nigeryjskie spółki – OPay i PalmPay – otrzymały z Chin 220 mln dol. Wśród inwestorów był duży chiński producent telefonów Transsion, o którym europejski czytelnik raczej nie słyszał. Ta firma znajduje się w Shenzhen, czyli chińskiej „dolinie krzemowej”, i jest jednym z najszybciej rozwijających się producentów sprzętu telekomunikacyjnego w Chinach. Najbardziej znana jest w Afryce, gdzie sprzedaje swój sprzęt już od przeszło dekady. W 2008 r. uruchomiła swoją pierwszą spółkę zależną w Nigerii, a dziś ma ich siedem na całym kontynencie. Od 2017 r. jest tam największym producentem smartfonów. W inwestycji w nigeryjskie fintechy wsparły go fundusze inwestycyjne. Od kilku lat pilnie obserwują afrykański rynek, a część z nich ma bliskie związki z Partią Komunistyczną. Jak choćby Sequoia Capital, której partner – Neil Shen – wchodzi w skład Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych, czyli parlamentu.

Taki skład inwestorów zwrócił uwagę świata na nigeryjskie aplikacje. OPay to dziecko Opery, przeglądarki internetowej, która jest obecnie druga pod względem popularności w Afryce. Ma siedzibę w Norwegii, ale od 2016 r. jej właścicielem jest chińskie konsorcjum kierowane przez firmę zajmującą się bezpieczeństwem komputerowym. Od tamtej pory Opera skupiła się na aplikacjach płatniczych, w tym na działających w Kenii OKash i OPesa.

Aplikacjom dostępnym w sklepie Google Play w tym roku przyjrzał się koncern Google i odkrył, że służą one głównie do udzielania chwilówek, czyli krótkoterminowych pożyczek na bardzo wysoki procent. I Afrykanie chętnie z nich korzystają.

OPay wprowadza kolejne usługi: aplikację do wynajmu transportu motocyklowego ORide, dostawy jedzenia OFood czy sieć reklamową OLeads. A z Nigerii zamierza ruszyć na podbój Ghany, Kenii i Afryki Południowej.

Z kolei PalmPay jest aplikacją do mobilnych płatności, która chce zostać „największą afrykańską platformą usług finansowych”.

Z obiema firmami kontaktuje mnie Marek Zmysłowski, który pracował w funduszu inwestującym w nigeryjskie spółki technologiczne. Pierwszy kontakt jest entuzjastyczny, firmy szybko odpisują na maile. Kiedy wysyłam pytania o związki z Chinami i ochronę użytkowników – zapada cisza.

Chiny eksportują też do Afryki technologie nadzoru i kontroli obywateli. – Wielu afrykańskich konsumentów nie ma pojęcia, że używają chińskich produktów i usług w telekomunikacji – mówi Iginio Gagliardone, profesor z University of the Witwatersrand w Johannesburgu w RPA. Alliance for Affordable szacuje, że za transfer gigabajta danych przez sieć przeciętny Afrykanin musi zapłacić obecnie aż 8 proc. miesięcznego dochodu. Dlatego wybierając sprzęt, kieruje się przede wszystkim ceną.

Huawei, ZTE i China Telecom stoją za większością inwestycji w główne systemy i najważniejszą telekomunikacyjną infrastrukturę Afryki. To, co wygląda jak pomoc w modernizacji Afryki, budzi wiele pytań. „Ze względu na bliskie powiązania chińskich firm technologicznych z rządem cyfrowe systemy i infrastruktura mogą być wykorzystywane do operacji wywiadowczych i nadzoru elektronicznego” – uważają autorzy raportu Freedom of The Net: The Rise of Digital Authoritarianism z amerykańskiego think tanku Freedom House.

Zaledwie dwa lata temu wybuchła afera, gdy okazało się, że Pekin przez pięć lat podsłuchiwał rozmowy w siedzibie Unii Afrykańskiej w Addis Abebie. W tej samej siedzibie, którą wraz z nowoczesnym wyposażeniem władze ChRL wybudowały w darze państwom afrykańskim.

Zasłonięte oczy

– Oczywiście, że zdajemy sobie sprawę z tego, że Chiny przejmują Afrykę. Na razie jednak są nam potrzebni. A gdy przegną? W najgorszym wypadku rozwiąże się ten problem jak każdy inny – maczetami.

Ten dialog ze swoim teściem, dyplomatą z jednego ze środkowoafrykańskich państw, przytoczył mi pewien europejski ekspert zajmujący się geopolityką. Prosił, by nie zdradzać ani jego nazwiska, ani nawet konkretnego państwa, z którego pochodzi jego żona. – Afryka i tak już ma słabą opinię na Zachodzie. A tu nie chodzi o to, by nimi straszyć. Ale rzeczywiście mieszkańcy tego kontynentu sobie wyobrażają, że jak coś, to po prostu chiński biznes przegonią – mówi ekspert.

Ejiro Umukoro szerzej znana jako Lady E. twardo broni afrykańskiej niezależności. Tyle że jest nigeryjską producentką telewizyjną i radiową, studiowała w Wielkiej Brytanii i pracuje jako konsultantka ds. komunikacji. I mówi tak: – Ci, którzy tak twierdzą, nie mają pojęcia, o czym mówią. Zasłoniliśmy oczy, zasłoniliśmy uszy i nie chcemy sami przed sobą przyznać, w jakich jesteśmy tarapatach. Zawsze byliśmy wykorzystywani, zawsze nas traktowano jak tanią siłę roboczą i rynek zbytu. Ale teraz różnica jest taka, że z otwartymi ramionami witamy środki, dzięki którym można będzie nami sterować i nas pilnować. I nikt nie ma odwagi o tym głośno krzyczeć.

V

Kultura: nowe media, nowe opowieści

16.

Pandemia: zbiorowy test Rorschacha

Z Agnieszką Kurant rozmawia Emilia Dłużewska

Agnieszka Kurant – artystka wizualna, której prace można było oglądać w najważniejszych światowych galeriach i muzeach, m.in. Tate Modern w Londynie, MoMA w Nowym Jorku czy Palais de Tokio w Paryżu. Stale współpracuje z badaczami i naukowcami z innych dziedzin, od entomologów, przez informatyków, po antropologów. Laureatka międzynarodowej nagrody The Frontier Art Prize przyznawanej najbardziej nowatorskim artystom współczesnym.

Dziś wszystko można wyrazić w policzalnych jednostkach. Kultura cyfrowa sprawia, że nawet ekspresję naszych emocji można policzyć i przypisać jej wartość.

Emilia Dłużewska: W 2008 roku z pomocą jasnowidza Krzysztofa Jackowskiego stworzyłaś „New York Timesa” z 29 czerwca 2020. Coś się już sprawdziło?

Agnieszka Kurant: To, co wydawało się najmniej prawdopodobne: informacja, że spadnie samolot z polskim rządem. Włączyłam ją do gazety, by mieć jakiś polski akcent. Były też newsy o rewolucji prodemokratycznej w Chinach i o państwie postsowieckim, które zostało przyłączone do Rosji. Wówczas abstrakcja.

Kompletnie nie wierzę w przepowiednie. Interesowało mnie, jak fikcje przenikają poważne dyskursy polityczne i ekonomiczne, jak mogą zmieniać rzeczywistość. W jaki sposób plotki zmieniają kursy giełdowe, a zmiany pogody wpływają na wynik wyborów.

Teksty z twojego „NYT” znikały, gdy gazetę wzięło się do ręki. W epoce fake newsów wydaje się to prorocze.

– Dziś filozofowie mówią o erze postprawdy. Dominacja fikcji jest przedstawiana jako coś jednoznacznie złego, bo wiąże się z manipulacją opinią publiczną, propagandą. Z punktu widzenia antropologii to bardziej złożone. Izraelski historyk Yuval Noah Harari w książce Sapiens pokazuje, że ludzka cywilizacja jest ufundowana na trzech rodzajach fikcji: pieniądzach, bogach i prawach. Te konstrukty są „klejem społecznym”. Na ich bazie powstały pierwsze społeczeństwa.

Fakty mają datę ważności. Pluton był kiedyś uznawany za planetę, brontozaur – za dinozaura, a wszystkie komórki w ludzkim mózgu miały powstać, zanim skończymy dwa lata. Współczesna nauka wszystkie te twierdzenia podważyła. Szacuje się, że około połowy tego, co naukowcy obecnie uważają za prawdę, będzie uznane za nieprawdę już za około 50 lat. Natomiast eliminacja fikcji z popularnej świadomości zajmuje setki lub tysiące lat.

To zjawisko w czasie pandemii przyspieszyło. Eksperci z tygodnia na tydzień zmieniali zdanie, na przykład w kwestii maseczek. Jednocześnie narastały teorie spiskowe.

– Niestety, teorie spiskowe są nieuniknioną częścią fikcji, na których ufundowana jest nasza cywilizacja. Współczesny problem polega na tym, że internet doprowadził do przyśpieszonego rozprzestrzeniania się i powiększenia skali wszelkich fikcji. W sekularyzującym się społeczeństwie teorie spiskowe stają się czasem odpowiednikiem religii – czynnikiem wiążącym ludzi w społeczności.

Myślałam, że w obliczu zagrożenia wirusem wrócimy do słuchania głosu ekspertów, lekarzy...

Spodziewałam się tego. Przed początkiem pandemii pracowałam nad projektem dotyczącym zarządzania ryzykiem. To pojęcie używane przez współczesnych ekonomistów, polityków, a także epidemiologów, którzy próbują dokonać precyzyjnej kalkulacji ryzyka krachów na giełdzie, katastrof lotniczych lub ekologicznych, wypadków, błędów produkcyjnych, awarii technicznych lub pandemii. Problem w tym, że neoliberalne zarzadzanie ryzykiem traktuje ludzi jako racjonalne, przewidywalne jednostki, podejmujące świadome, logiczne decyzje – „homo economicus”. Tymczasem ludzie często podejmują decyzje spontanicznie, pod wpływem kompletnie nielogicznych motywacji, np. innych osób lub pogody.

W ramach projektu stworzyłam mapę nieracjonalnych epidemii społecznych, które miały miejsce przez ostatnie tysiąc lat, m.in. fal tarantyzmu lub manii tańca w średniowieczu; fal obserwacji UFO; zbiorowych halucynacji, panik, epidemii śmiechu czy nieistniejących chorób wybuchających w odizolowanych społecznościach jak szkoły, klasztory, fabryki; widzenia duchów, ale również np. tulipanowej manii, podczas której w Holandii cebulki tych roślin osiągnęły ceny nieruchomości. Takie epidemie społeczne, choć nie są wywołane przez rzeczywiste wirusy, miewają ogromny wpływ na całe społeczności, mogą wywołać krachy na giełdzie lub rewolucje.

W 2006 roku w portugalskich szkołach wybuchł „wirus truskawkowy”: po emisji odcinka opery mydlanej pt. Truskawki z cukrem, w której dziecięcy bohaterowie zapadają na straszną chorobę, setki dzieci w portugalskich szkołach zaczęły się skarżyć na podobne objawy. Lekarze uznali je za całkowicie zdrowe, a całą sytuację opisali jako epizod zbiorowej histerii. Podobne nieracjonalne epidemie wywołane nie przez wirusy, a przez fikcje wybuchają często w momentach kryzysu ekonomicznego lub politycznego.

Ludzkość niewątpliwie przeżywa teraz głęboką traumę wpływającą na naszą podświadomość zbiorową. Wielu filozofów, m.in. Franco Bifo Berrardi czy Catherine Malabou, zastanawia się dziś nad mutacjami, jakie pandemia może spowodować w zbiorowym umyśle ludzkości. Jest ona rodzajem testu Rorschacha – cała ludzkość stała się zbiorowym pacjentem, a koronawirus wieloznaczną plamą. Reakcja na niego uświadamia nam głęboko ukryte problemy społeczeństw i całej cywilizacji.

Co jest twoim zdaniem największym problemem?

– To, że pandemia pogłębia podziały klasowe i rasowe. Widać to zwłaszcza w USA, Ameryce Południowej, Afryce i Indiach. Ludzie najubożsi, społeczności czarnych żyjące w dużym zagęszczeniu oraz imigranci w obozach dla uchodźców są dużo bardziej zagrożeni zachorowaniem i nie mają środków na opiekę medyczną.

Inny niezwykle istotny problem widać na przykładzie szczepionki na koronawirusa. Wydawać by się mogło, że to wspólny problem ludzkości i wszystkie społeczeństwa muszą skonsolidować wysiłki, by jak najszybciej znaleźć rozwiązanie. Tymczasem badania nad szczepionką stały się polem przetargów miedzy prywatnymi koncernami farmaceutycznymi i rządami. Przypomina to wyścig zbrojeń, niektórzy politycy mówią zresztą o „wojnie z koronawirusem”. Dzieje się tak, bo w wyniku postępującej prywatyzacji wszystkiego idea commons lub res communis – czegoś, co jest używane przez wszystkich, jak ziemia, woda, powietrze, lasy, wiedza, edukacja – przestaje mieć rację bytu. Nawet w krajach socjaldemokratycznych lub komunistycznych ulega ona głębokiej erozji.

Gdy coś nie jest wspólne – czyli również nasze – wiele osób przestaje czuć się za to współodpowiedzialnych. W sytuacji kryzysu ludzkość staje przed ogromnym problemem. A przecież pandemia, wraz z huraganami i gigantycznymi pożarami lasów to jedynie początek głębokich efektów zmian klimatycznych. Nad światem krąży widmo katastrofy ekologicznej, a próby ograniczenia konsumpcjonizmu, globalnej mobilności oraz wydobycia węgla i emisji CO2 są torpedowane przez wszechwładne korporacje. Do tego dochodzi oportunizm polityków głoszących populistyczne hasła ponownego otwierania kopalni, by zapobiec bezrobociu górników. Tymczasem ochrona miejsc pracy górników przyczynia się do śmierci setek milionów ludzi w wyniku zanieczyszczenia, smogu, nowotworów oraz trwałych zmian klimatycznych.

Tu wracamy do kwestii fikcji, które paradoksalnie mogą nam pomóc poradzić sobie z tymi kryzysami, opowiedzieć o nich i je zrozumieć. Wielu badaczy uważa, że fikcyjne narracje zawarte w literaturze i sztuce łatwiej komunikują uniwersalne prawdy o życiu i świecie niż suche fakty i rzeczywiste wydarzenia historyczne. Ludzie ewidentnie są ewolucyjnie zaprogramowani do konsumpcji fikcji.

Twoje prace dowartościowują fikcję?

– Przypominają, jak istotne dla ekonomii i polityki są rzeczy niewidzialne. Współczesny kapitalizm opiera się głównie na produktach niematerialnych: konceptach, patentach, prawach autorskich, strategiach, spekulacjach finansowych. W 2016 r. zrobiłam „Przelicznik walut”, projekt poświęcony dematerializacji pieniędzy. Dziś ten proces wiązany jest z kryptowalutami czy cyfryzacją – 90 proc. pieniędzy w światowym obiegu istnieje jedynie na ekranach komputerów. Ale cyfrowy kapitalizm niczego nowego nie wymyślił. Wirtualizacja dotyczyła już początków ludzkiej cywilizacji. Antropolog David Graeber pisał, że pierwotną formą pieniędzy było coś niewidzialnego: dług.

Najstarszym znanym protopieniądzem jest licząca 20 tysięcy lat kość pawiana z Ishango w dolinie Nilu w Kongu, prawdopodobnie będąca zapisem długu. Z kolei 1,5 tys. lat temu mieszkańcy wysp w Mikronezji używali jako waluty rai, kamiennych dysków mających od kilku centymetrów do kilku metrów średnicy. Wykuwało się je w kamieniołomie na jednej wyspie i transportowało tratwami. Zdarzało się, że te tratwy tonęły, ale walutą wciąż obracano – kamienie zmieniały właścicieli, choć fizycznie leżały zagrzebane w mule. Wartość rai była też związana z ludzkim życiem. Rosła m.in. w zależności od tego, ile osób zginęło lub zostało rannych w czasie transportu.

Dziś odwrotnie: szwaczki w Bangladeszu czy robotnicy kopiący metale rzadkie giną, by produkty były tańsze.

– Na całym świecie istnieją dziś formy waluty opartej na eksploatacji ludzkiego życia: współczesne formy niewolnictwa, handel organami, spermą, krwią. Przy „Przeliczniku walut” inspirowałam się też wymianą więźniów i ciał poległych. Kiedy USA wymienia się jeńcami z Afganistanem lub Izrael z Palestyną, ta wymiana ma określony kurs. W czasie wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych istniał oficjalny przelicznik: jeden generał, żywy lub martwy, był wart stu szeregowców.

Przeraża mnie, że dziś wszystko można wyrazić w policzalnych jednostkach. Kultura cyfrowa sprawia, że nawet ekspresję naszych emocji można policzyć i przypisać jej wartość. W mediach społecznościowych ludzie kupują złość czy entuzjazm: pakiety lajków albo wściekłe tweety. Do globalnego rynku energetycznego, na którym podane są ceny ropy czy gazu, powinny dojść ceny energii społecznych – w końcu możemy je zmierzyć i zmonetyzować.

Wyliczasz, że przeglądając Facebooka przez rok, wypracowujemy wartość 20-30 dol.

– Tyle średnio zarabia rocznie Facebook na sprzedaży danych jednego użytkownika firmom, które profilują reklamy. Najważniejszym problemem współczesnej polityki i ekonomii staje się pytanie, kto i na jakiej zasadzie powinien dysponować naszymi danymi. W USA dyskutuje się nad możliwością stworzenia kontrolowanych społecznie „funduszy powierniczych”. Ale komu można zaufać, że ich nie wykorzysta?

Być może każdy obywatel powinien zarabiać na eksploatacji własnych danych. W tej chwili wszyscy jesteśmy częścią globalnej fabryki, nasz kapitał społeczny jest analizowany i wykorzystywany przez korporacje. Niektórym się wydaje, że jeśli nie używają mediów społecznościowych, to nie biorą w tym udziału. Ale wystarczy wyszukanie hasła w Google’u, posiadanie karty do bankomatu lub karty lojalnościowej do apteki. Wszystko, co zostawia cyfrowy ślad, jest eksploatowane, nawet nasz sprzeciw wobec systemu. O tym jest mój cykl „Conversions”, prace, które reagują fizycznie na zmiany zachodzące w społeczeństwie.

Wspólnie z informatykami z MIT stworzyłaś żyjące obrazy. Jak one działają?

– To obrazy-organizmy wykonane pigmentami zawierającymi płynne kryształy. Sieć neuronowa, którą napisaliśmy z informatykami z MIT, analizuje tysiące kont w mediach społecznościowych należących do uczestników ruchów protestacyjnych, m.in. w Hongkongu, Chile, Iraku, USA, Francji i Polsce. Algorytm analizuje wyrażone we wpisie emocje – entuzjazm, nadzieję, gniew, strach, agresję – przypisuje każdej z nich wartość liczbową, a następnie konwertuje ją na ładunek elektryczny i cieplny. Te ładunki dostarczamy do wykonanego na miedzianej płycie obrazu. W efekcie pokrywające płytę cząsteczki farby ulegają nieustannej transformacji, a obraz zmienia kompozycję i kolory.

Na formę obrazów ma wpływ wielu nieświadomych współautorów. Zyski ze sprzedaży zamierzam przekazać wybranym ruchom protestacyjnym.

Wykorzystywanie danych to największe współczesne zagrożenie?

– Jedno z nich. Drugi problem to automatyzacja decyzji. Dużo mówi się na temat tego, że automatyzacja prowadzi do likwidacji miejsc pracy, ale mało o innym ważnym aspekcie. Kiedyś przy wyborze wakacji partnera czy studiów musieliśmy zaufać uczuciom, osądom. Dziś robią to za nas algorytmy. Już teraz radzą sobie lepiej od ludzi w diagnostyce medycznej i inżynierii.

W USA większość obrazów z tomografów komputerowych analizują algorytmy. Sieci neuronowe mogą przetwarzać ogromne bazy danych i się nie mylą. Powtarzaliśmy, że błądzić jest rzeczą ludzką. Teraz technologia poszła do przodu i okazuje się, że wcale nie chcemy błądzić.

Jesteśmy lepiej diagnozowani, budujemy wytrzymalsze mosty. Gdzie tu problem?

– Idźmy dalej – dziś każdy, kto ma smartfon, używa GPS-a, wyszukuje hasła w Google’u czy kupuje rzeczy przez Amazona, podejmuje decyzje na podstawie algorytmów. Aplikacje randkowe sprawiają, że ludzie mieszkający na różnych półkulach, niemający żadnych wspólnych znajomych, spotykają się, zakochują i zakładają rodziny.

Doraźne konsekwencje mogą być pozytywne. Ale przy okazji dokonuje się ewolucyjny zakręt na skalę rewolucji rolniczej czy wynalezienia pisma. Coraz więcej naszych decyzji jest automatyzowanych i optymalizowanych. To, co uważaliśmy za najbardziej ludzkie – sądy, przeczucia, uczucia – dziś przestaje mieć znaczenie. To poważny problem filozoficzny, bo jeśli nasze świadome „ja” zdefiniujemy jako zdolność samodzielnego podejmowania decyzji, automatyzacja powoduje, że takie „ja” przestaje mieć rację bytu.

Filozofowie tacy jak Franco „Bifo” Berardi biją na alarm, że może to mieć fatalne konsekwencje dla całych społeczeństw: wpływać nie tylko na decyzję, na kogo głosować w wyborach, ale też na budowanie więzi i ruchów społecznych czy zdolność samoorganizacji.

Dlaczego?

– Bo wszystko, co jest oparte na algorytmach, może być zhakowane. Internet nie jest neutralną przestrzenią. Niemal cała sieć podlega raptem kilku korporacjom. Nasze wybory były tym, co społecznie nas określało. Dziś, nawet o tym nie wiedząc, działamy w interesie korporacji. Korporacyjne algorytmy hakują nas od zewnątrz. A jednocześnie nowe odkrycia w mikrobiologii pokazują, że jesteśmy hakowani również od środka, przez nasz mikrobiom.

Steruje nami flora jelitowa? Jakoś nie mogę w to uwierzyć.

– Potwierdzają to badania naukowe. Flora bakteryjna bardzo silnie wpływa m.in. na skłonność do depresji, produktywność, poczucie szczęścia. Zdarza się przecież, że ludzie przeprowadzają się na inny kontynent i choć mają dobrą pracę, rodzinę, przyjaciół, są strasznie nieszczęśliwi. Zmieniają środowisko, jedzenie i wodę, a przez to zmienia się to, co mają w głowie. To zresztą pozytywne odkrycie – okazuje się, że wiele przypadków, które były traktowane jak zaburzenia psychiczne, można leczyć jako choroby żołądka i jelit.

Stwierdzenie, że ego to iluzja, nie jest nowe. Człowiek jest zbiorem różnych motywacji. Dzięki nauce przynajmniej część tych sił możemy pokazać palcem. Staram się uchwycić tę hybrydalność człowieka i wszystkiego wokół nas. Moje prace balansują między tym, co naturalne i sztuczne, prawdziwe i syntetyczne, fikcyjne i rzeczywiste, żywe i martwe, biologiczne i algorytmiczne. I często zachowują się jak żywe organizmy. Fascynują mnie formy inteligencji innej niż ludzka – inteligencja zwierząt i bakterii oraz sztuczna inteligencja – które podważają nasze rozumienie natury, ekonomii, a nawet twórczości artystycznej.

Jak z tym podejściem funkcjonujesz na rynku sztuki, dla którego mit wybitnej jednostki jest kluczowy?

– Od lat analizuję, jak pojęcie autora przez duże A pozwoliło skapitalizować pracę wielu osób. Kultura i wiedza to dobro kolektywne. Biblia czy mity były tworzone przez tysiące anonimowych osób przekazujących sobie opowieści. Owszem, figura autora istniała już w starożytności, ale zaczęła być fetyszyzowana dopiero na początku renesansu. Wraz z początkami kapitalizmu pojawiają się pierwsi mecenasi, których fortuny często pochodzą z handlu niewolnikami lub później z wyzysku w koloniach. Współczesne protesty przeciwko handlarzom bronią czy firmom farmaceutycznym sponsorującym muzea są uzasadnione i potrzebne, ale nie bądźmy naiwni: pieniądze pozwalające na rozwój kultury przez wieki pochodziły z brudnych interesów. Kultura od zawsze w pewnym stopniu była ufundowana na wyzysku.

Dziś pojęcie autora znów się rozmywa. Najprostszy przykład to Wikipedia. Hasła nie są pisane anonimowo, ale tworzy je wspólnie wielu ludzi. Za to memy internetowe powstają najczęściej anonimowo i kolektywnie.

Zmienił się też status publiczności. Sto lat temu Marcel Duchamp ogłosił, że widz dopełnia dzieło sztuki. Dziś można to twierdzenie zmodyfikować: widz dopełnia wartość dzieła sztuki. Ludzie idą do muzeów i galerii, robią zdjęcia, zamieszczają je na Facebooku czy Instagramie. Każdy kolejny post lub lajk przyczynia się do wzrostu popularności dzieła sztuki, a to z kolei zwiększa jego wartość. Widzowie stali się więc niewidzialnymi pracownikami w gigantycznej fabryce przemysłu kultury.

Staram się podkreślać, że za moimi projektami stoi mnóstwo ludzi. Współpracuję m.in. z biologami, kartografami, socjologami czy programistami. Monografia, nad którą teraz pracuję, ma mieć tytuł Agnieszka Kurant: inteligencja zbiorowa.

Czym jest inteligencja zbiorowa?

– Zjawiskiem występującym wśród bakterii, zwierząt, w ruchach społecznych, internecie, tkance miejskiej, na giełdzie oraz w naszych mózgach. Polega na wyłanianiu się trudnych do przewidzenia nowych form i struktur w wyniku interakcji między tysiącami lub milionami elementów.

Bardzo podobne procesy występują w skali mikro w materii i w skali makro w społeczeństwach. W naukach społecznych zdarzają się prawidłowości, które można zaobserwować dopiero na przykład na grupie powyżej 100 tys. osób. Masowe ruchy społeczne, rewolucje, migracje czy konflikty etniczne to zbieg tysięcy mikrozdarzeń, maleńkich interakcji między setkami tysięcy ludzi. Dlatego tak trudno nam je przewidzieć. Przez lata teorie społeczne były testowane na grupach 1-2 tys. osób. Współcześnie bada się tak np. dochód podstawowy, mimo że to kompletnie niemiarodajne.

Ty o inteligencji zbiorowej opowiadałaś przez kolorowe kopce termitów.

– Współczesna ekonomia oparta jest na ukrytych formach wyzysku. Na początku XX wieku model pracy wyznaczała fabryka Forda z taśmą produkcyjną, z której zjeżdżały samochody. Przez około 30 ostatnich lat mieliśmy epokę postfordyzmu, z niematerialnymi produktami opartymi na wiedzy. Teraz wkraczamy w kolejny etap, na którym całe społeczeństwo pracuje na długiej, niewidzialnej taśmie produkcyjnej, wyrażając uczucia i emocje. To wyzysk perfidny, bo niezauważalny. Nikt nie cierpi, gdy Facebook na nim zarabia. Ale dlaczego korporacja ma czerpać zyski z tego, że mojemu znajomemu urodziło się dziecko, a mnie to ucieszyło?

Termity pomogły mi o tym opowiedzieć. Ich społeczeństwa są najbardziej zbliżone strukturą do ludzkich. Mają rodzaj hierarchii klasowej. Wśród ludzi panuje przekonanie, że owady, na przykład pszczoły, podlegają królowej. To przekłamanie. Pszczołami czy termitami nikt nie rządzi. Są inteligencją zbiorową: każdy owad wykonuje swoje zadania, nie wiedząc, do czego one prowadzą. I coś się z tego wyłania. Ale trzy termity nie wybudują malutkiego kopczyka, potrzeba do tego wielkich społeczności, kolonii.

Entomolodzy twierdzą, że każda kolonia termitów jest inteligentna na swój specyficzny sposób: jedne są ciekawskie, inne waleczne czy leniwe. Ten charakter ujawniają nie pojedyncze owady, ale dopiero ich wielkie grupy. Podobne cechy charakteru wykazują inne zbiorowości, np. ruchy społeczne. Termity są prawie ślepe, więc nie zwróciły uwagi na to, że podsunęłam im kryształy, złoto czy barwniki.

Buntujesz się? Nie szkodzi, kliknie ktoś inny.

Wykorzystałaś je.

– Jak najbardziej. Choć przecież nie działa się im krzywda, budowały tylko domy – tak jak my tylko komunikujemy się z przyjaciółmi albo kupujemy w internecie prezent dla partnera. Ta praca odnosiła się też do outsourcingu. Zachód od dawna korzysta z taniej pracy w Afryce i Azji. Okazuje się, że może ona być jeszcze tańsza. Dowiedziałam się od entomologów, że gdy kompanie wydobywcze chcą sprawdzić, czy na danym terenie opłaca się kopać, sięgają już nie po półniewolniczą pracę lokalnych społeczności, tylko po owady. Termity schodzą na głębokość kilkudziesięciu metrów – jeśli pod ziemią jest złoto lub cenne metale, to je wyniosą. Trzeba poczekać kilka tygodni, ale za to nie wydasz nawet dolara. Kapitalizm znalazł rozwiązanie tańsze niż niewolnictwo.

Do globalnego rynku pracy odnosił się też projekt „Linia produkcyjna”, który wykorzystywał platformę Amazon Mechanical Turk.

– Ta i podobne platformy to globalne, niewidzialne linie produkcyjne, za których pośrednictwem ludzie mogą wykonywać drobne prace, na przykład przetłumaczyć słowo albo podpisać obrazek. Często to zadania, których komputery nie potrafią jeszcze wykonać. Jeśli chcesz mieć pewność, czy na zdjęciu jest pies, czy kot, musisz sięgnąć po człowieka.

Te platformy są oparte na wyzysku. Pracownicy to ludzie z małych miasteczek, gdzie nie ma pracy nawet w McDonaldzie, czy samotne matki, które nie mogą iść do pracy, bo zajmują się dziećmi. Po przeliczeniu często zarabiają kilka centów na godzinę. Na ogół nie wiedzą, jaki będzie efekt ich pracy. Są całkowicie wyalienowani: w fabryce przynajmniej obok ciebie byli ludzie, teraz jesteś ty i ekran.

Wiele osób doświadczyło tego po raz pierwszy w czasie pandemii. Praca zdalna okazała się męczarnią.

– W wirtualizacji kontaktów doszliśmy do ściany. Wiele osób boleśnie odczuło psychiczne skutki braku fizycznego kontaktu, możliwości spotkania się z bliskimi, przyjaciółmi lub po prostu innymi ludźmi przez długie miesiące. Izolacja ujawniła wiele schorzeń psychicznych i pogłębiła istniejące. To sygnał, że mimo technologicznego zaawansowania nie jesteśmy w stanie przeskoczyć biologii, naszego ewolucyjnego zaprogramowania na potrzebę fizycznego kontaktu z ludźmi.

Ale oczywiście można się zastanowić, czy obecne wydarzenia nie doprowadzą do przyspieszonych zmian ewolucyjnych człowieka i przyszłych społeczeństw. Zwłaszcza że izolacja jest w interesie korporacji – z punktu widzenia kapitalistycznego wyzysku rozproszeni, niekomunikujący się ze sobą, wykonujący pojedyncze, zlecane im doraźnie zadania ludzie są idealnymi pracownikami. Nie znają się, nie mogą się uzwiązkowić, zastrajkować. Buntujesz się, nie chcesz klikać? Nie szkodzi, kliknie ktoś inny.

W ramach „Linii produkcyjnej” z moim partnerem Johnem Menickiem zleciliśmy ludziom proste zadanie: namalowanie myszką linii na ekranie. Płaciliśmy dużo więcej niż przeciętnie na tej platformie, ale nie mówiliśmy im, że pracują nad dziełem sztuki. Z połączenia linii malowanych w różnych częściach świata powstają abstrakcyjne rysunki. Sprzedajemy je, a zysk rozdzielamy między tysiące współautorów. Dzięki temu ktoś za pracę zajmującą kilka sekund dostaje pięć dolarów. To mała kwota, ale w niektórych regionach świata istotna, normalnie ktoś pracowałby na to kilka dni. Połączyliśmy ludzi na samym dole drabiny społecznej ze śmietanką rynku sztuki – idealnym przykładem finansowego ekscesu i spekulacji. Wykorzystujemy mechanizmy rynku, aby wygenerować zyski na cel społeczny. Artyści często opowiadają krytycznie o horrorach kapitalizmu, ale system tworzenia i sprzedaży prac pozostaje tradycyjny – zyski płyną głównie do autorów i galerii. Postanowiłam wywrócić go do góry nogami.

W globalnej wiosce mieliśmy lepiej się rozumieć, działać dla wspólnego dobra. Dostaliśmy specjalne strefy ekonomiczne i platformę Amazona.

– Futurologia ma taką przypadłość – nie potrafimy trafnie wyobrazić sobie przyszłości. Prawie nam się to udaje, ale to „prawie” jest szczeliną, przez którą wślizguje się dystopia. Filozof Paul Virilio pisał, że każda nowa technologia ma w sobie zakodowane wypadki. W wynalezienie samolotu wpisane były katastrofy lotnicze, w stworzenie komputera błędy powodujące utratę danych. A połączenie nas w jedną wielką sieć to, że zebrane dane można wykorzystać przeciwko nam.

Godzimy się na to zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia. Rządy różnych krajów testują aplikacje mające powstrzymać zakażenia wirusem. Wymagają one rezygnacji z prywatności.

Niestety, w tej sytuacji chodzi o ludzkie życie, które jest nadrzędną wartością. Korporacje i rządy wykorzystują pandemię jako pretekst do zwiększenia kontroli obywateli. Z drugiej strony przekonanie, że to coś nowego, byłoby naiwnością. Rządy wielu krajów, w tym USA, i tak już od dziesięcioleci nie respektują prywatności obywateli. Korporacje, które stworzyły pierwsze karty kredytowe, udostępniały rządom i innym firmom informacje dotyczące zwyczajów, mechanizmów zakupów, mobilności obywateli. Później robiły to firmy telekomunikacyjne, a obecnie właściciele części platform społecznościowych i wyszukiwarek internetowych.

Nie da się zatrzymać rozwoju technologicznego, podobnie jak nie da się całkowicie zatrzymać procesu wzrostu w ekonomii, choć wiemy, że prowadzi on do wyczerpania surowców, przeludnienia planety i zmian ekologicznych. Współczesne teorie postwzrostu sugerują raczej, że ten wzrost powinien być kontrolowany. Podobnie wygląda kwestia prywatności. Rozwój technologii doprowadza do kolonizacji wszystkich sfer naszej prywatności, nawet naszych snów – korporacje mają już pomysły, jak za pomocą algorytmów zbierać informacje, o czym śnimy. Jedyne, co możemy robić, to próbować to kontrolować. Musimy jako społeczeństwo wypracować reguły dostępu do naszych danych, nieprzekraczalne granice prywatności.

Sztuka może w tym pomóc?

– Artyści mogą być katalizatorami, pomóc zadać sobie nowe pytania. Moje prace analizują, jak cywilizacja i kultura kształtują się kolektywnie, a z drugiej strony – jakie są tego konsekwencje. Jak wygląda ukryty wyzysk w późnym kapitalizmie.

Zawsze będzie krąg kilkuset, kilku tysięcy intelektualistów dyskutujących o tych tematach. Moją ambicją jest wciągać w tę dyskusję ludzi, którzy zupełnie się nimi nie interesują. Jestem przeciwna używaniu sztuki do uprawiania aktywizmu politycznego, bo formy i treści, jakie tworzy, są z założenia wieloznaczne. Chcesz być efektywnym aktywistą, to zaangażuj się w politykę, organizacje pozarządowe, zbieraj fundusze lub podpisy pod petycją. Sama tak robię.

Na co dzień mieszkasz w Nowym Jorku. Jak to się stało, że wyjechałaś?

– Przyjechałam tam na rezydencję – stypendium w 2011 r. Nikogo nie znałam, nikt mi nie pomógł. Mimo to niemal natychmiast moje studio odwiedziły dziesiątki kuratorów. Po pół roku zostałam zaproszona do zrobienia projektu w Muzeum Guggenheima, po roku zaproponowano mi indywidualną wystawę w muzeum Sculpture Center, po dwóch latach współpracę z jedną z największych galerii. Moje doświadczenie jest dość ekstremalne: w Polsce nikt nie interesował się tym, co robię, tam interesowało się tym mnóstwo ludzi. Wybór był prosty. Choć smutny, bo bardzo chciałabym więcej tu pracować.

Po tym, jak dostałam Frontier Art Prize, ktoś ze znajomych wrzucił twój artykuł na Facebooka. Wiele osób komentowało gorzko, że teraz nagle jestem „polską artystką”.

Nie jesteś?

– Jak wszyscy ludzie mam złożoną tożsamość. Urodziłam się w Polsce, ze strony matki mam korzenie żydowskie. Zostałam wychowana w tradycji katolickiej. Przed wojną moja babcia, studiując prawo na Uniwersytecie Warszawskim, stała na wykładach, bo Żydom wolno było usiąść tylko w getcie ławkowym. Większość mojej rodziny wyjechała z Polski z obawy przed ksenofobią w latach 50. i później, w 1968 r. Rodzice mamy zostali. Dziadek, wybitny chirurg, wkrótce stracił pracę ze względu na pochodzenie. Pracuję głównie za granicą, ale wciąż bardzo przejmuję się tym, co się w Polsce dzieje. Mam polskie obywatelstwo i czuję, że angażowanie się w sprawy kraju to mój obowiązek.

Mówiłam dużo o tym, że możemy policzyć i wycenić naszą energię, entuzjazm, emocje. To ma też pozytywny aspekt: możemy bardzo dokładnie policzyć wartość naszego społecznego kapitału. Ludzie zniechęcają się do udziału w polityce, bo uważają, że nie mają wpływu na to, co się dzieje na świecie. Owszem, sama nie mogę nic. Ale ja i moja mała wioska możemy zabrać głos na temat czegoś, co się dzieje w okolicy. A ja i moje miasto – w sprawie czegoś większego.

Pandemia może okazać się szansą na zbudowanie nowej wspólnoty?

– Zdecydowanie tak. W USA widać to było w czasie protestów przeciwko brutalności policji. Były one tak masowe m.in. dlatego, że ze względu na lockdown ludzie nie chodzili do pracy i mieli czas, by zaangażować się w ruchy społeczne. To pokazało, jak ogromna jest grupa ludzi głęboko nieszczęśliwych w obecnym systemie. Takich, którzy zazwyczaj ciężko pracują i wcześniej nie mieli czasu i energii, by wyjść na ulice. Pandemia pozwoliła im się policzyć.

Podstawą odnowy wspólnoty musi być odbudowa więzi społecznych, które osłabły w społeczeństwach późnego kapitalizmu, opartych na skrajnym indywidualizmie i prywatyzacji. Mogą się one odrodzić dzięki temu, co David Graeber określił jako „codzienny, zwyczajny komunizm”: codzienna wzajemna pomoc, solidarność, współpraca. W obliczu wydarzeń takich jak pandemia, powódź, rewolucja czy kryzys gospodarczy ogromne grupy ludzi od tysiącleci zwracały się w stronę takich wartości i zachowań. Dziś współpraca mogłaby zacząć się od noszenia maseczek, by nie narażać innych na zarażenie wirusem, a w przypadku ocieplenia klimatu polegać na ograniczeniu konsumpcjonizmu i globalnej mobilności społeczeństw. Taki „codzienny komunizm” może mieć miejsce nawet w głęboko kapitalistycznym kraju, banku czy korporacji. W końcu to współpraca jest fundamentem społeczeństw i całej naszej cywilizacji.

17.

Musimy wyjść z „chomiczego kołowrotka nadmiernej produkcji książek”. Kto będzie czytać książki o pandemii?

Wojciech Szot

Wojciech Szot – wydawca, redaktor, bloger, a ostatnio również autor. W 2008 roku założył wydawnictwo Abiekt.pl specjalizujące się w literaturze gejowskiej i lesbijskiej. Założyciel i szef Wydawnictwa Komiksowego. Współtwórca jednego z najlepszych blogów literackich w Polsce Kurzojady. Dziś autor bloga Zdaniem Szota. Miłośnik archiwów, bibliotek, kwerend i długich spacerów z psem. W 2020 roku ukazała się jego debiutancka książka Panna Doktór Sadowska.

Pandemia przyspieszyła naturalną zmianę – przejścia z offline do online i wymusza na wydawcach częstsze produkowanie audiobooków, a e-book staje się standardem.

W 1709 r. Johann Christoph Gottwald ma 39 lat, doktorat z medycyny, żonę i bogate zbiory przyrodnicze odziedziczone po ojcu, oficjalnym fizyku miasta Gdańska. Tworzy Memoriale Loimicum – Pamiętnik czasów zarazy – w którym opisuje Gdańsk podczas trwającej od roku epidemii dżumy. Stracił córkę, żonę udało się uratować. Notuje: „Ta sytuacja sprawiła, że przez jakiś czas mój dom, jako nawiedzony przez dżumę, cieszył się złą sławą. Było to bardzo niekorzystne dla mojej praktyki lekarskiej, gdyż ludzie bali się korzystać z mych usług. Jednak ponieważ plaga nasilała się, z czasem zyskałem pacjentów” (tłum. Andrzej Karolczak).

Szukanie w historycznych zapiskach podobieństw do dzisiejszej sytuacji nie nastręcza trudności. „Wolne chwile obracałem na czytanie książek i notowanie tego, co mi się w dzień zdarzyło” – wspominał Daniel Defoe w Dzienniku roku zarazy. Dzisiaj pisarze do „notowania tego, co się wydarzyło” używają mediów społecznościowych, ale po dwóch miesiącach lockdownu pytani o pandemię i przyszłość literatury reagują nerwowo. Barbara Klicka, laureatka Nagrody Literackiej „Gdynia”, nie chce zostać „specjalistką od życia, śmierci, jajecznicy i epidemii”. Wypowie się w dzienniku na łamach „Dwutygodnika”: „(...) przyjaciel, który zawodowo czyta i pisze, mówił mi kilka dni temu, że w 2021 spodziewa się zalewu literatury covidowej (...). Oto więc, tadam, robię za spóźnioną forpocztę”.

Nie tylko przyjaciel Klickiej obawia się o przyszłość literatury. Sloane Crosley, bestsellerowa amerykańska pisarka, ostrzega w „New York Timesie” przed niebezpieczeństwem wysypu powieści „koronawirusowych”. Na Twitterze wtóruje jej równie popularna Amber Sparks, apelując, by pisarze dali sobie 20 lat na opisanie czasów pandemii. Michał Nalewski z wydawnictwa Prószyński i S-ka: – Pandemia to bardzo literacka rzeczywistość, a przy tym musimy ten czas jakoś usensownić. Więc jakaś Miłość w czasach pandemii za chwilę podbije rynek. Ale podobnie jak z sagą Zmierzch czy 50 twarzami Greya tylko jeden tytuł stanie się bestsellerem, reszta będzie zalegać na półkach.

Gdy 1 kwietnia Remigiusz Mróz opublikował okładkę nowej powieści Kwarantanna, nie wszyscy uznali to za żart. Jeden z najpoczytniejszych polskich twórców należy też do tych najpłodniejszych – w 2020 roku wydał już cztery książki. Mróz ze śmiechem przyznaje, że jest autorem, którego najczęściej posądza się „o rychłe popełnienie powieści koronawirusowej”. – To ostatnia rzecz, jaką chciałbym zrobić. Wszyscy mamy tej sytuacji serdecznie dość i pisanie o niej byłoby, po pierwsze, masochistyczne, a po drugie, sadystyczne. Oprócz tego sam akt pisania to jedynie fizyczna emanacja wszystkiego, co było przedtem. Teraz pracuję nad czymś, co nabierało kształtu przez ostatnie dwa lata.

Przyglądając się płodności literackiej Mroza, można się jedynie zastanowić, ile powieści pisze symultanicznie. Pisarz jest jednak świadomy tego, że wszystko, co niebawem powstanie, zyska niezbyt urokliwy koloryt pandemii. – Protagoniści nie będą mogli swobodnie przemieszczać się po świecie, maseczki będzie można użyć jako narzędzia do ukrycia tożsamości danej postaci, a recesja odciśnie piętno także na sytuacji materialnej książkowych bohaterów.

Reporterka Katarzyna Surmiak-Domańska: – Jako czytelniczce robi mi się niedobrze, gdy pomyślę, że już teraz miałabym przeczytać reportaż o pandemii. Musi minąć czas, musimy nabrać dystansu, ciekawsze będzie opowiadanie o tym, jak zmienił się świat, a nie jaki on był w tym czasie, bo przecież to wszyscy przeżywamy dość podobnie. Boję się pandemii relacji.

Zdaniem krytyczki Pauliny Małochleb pojęciem, wokół którego będzie się organizowała przestrzeń literatury w czasach „postpandemicznych”, będzie bieda. Fundacja Wisławy Szymborskiej, której jest sekretarzem, postanowiła zrezygnować w tym roku z przyznania nagrody imienia noblistki, a fundusze – 100 tys. zł – rozdysponować jako wsparcie dla pisarzy i pisarek. Program wsparcia poprzez jednorazowe dotacje ogłosiła też Unia Pisarzy. Stowarzyszenie na wsparcie zebrało ponad 53 tys. zł, każdy z grantów wynosi 1000 zł. Do połowy maja rozdysponowano 18 zapomóg.

Czego Sylwia Chutnik, przewodnicząca komisji stypendialnej, dowiaduje się z lektury wniosków o wsparcie? – To wielka opowieść o prekariacie. Jeśli ktoś myśli, że pisarze i pisarki są klasą uprzywilejowaną, mając na myśli kilka najpopularniejszych nazwisk, to trochę tak jakby mówić, że wszyscy piłkarze i piłkarki w Polsce zarabiają jak Lewandowski. Ludzie wykonują tysiące prac, piszą, ale oprócz tego robią różne rzeczy i mimo to ledwo utrzymują się na powierzchni.

Paulina Małochleb apeluje, by nie zapomnieć o tłumaczach literatury – przesunięcia terminów wydania książki to również zmiany w umowach, a zaliczki często stanowią niewielki procent całej kwoty, którą wydawnictwo płaci za przełożenie dzieła.

Polscy twórcy rzadko utrzymują się z tantiem – niewielu osiąga nakłady ponad 10 tys. egzemplarzy, co może dawać przychód od 25 do 50 tys. Jeśli – poza Mrozem i literaturą dziecięcą – autor jest w stanie „wyprodukować” jedną książkę rocznie, to kwoty nie są wysokie. Stąd pisarzy mniej trapi spadek sprzedaży, bardziej brak spotkań autorskich, zwłaszcza tych w bibliotekach. Za każde autorzy dostają od 300 do – w przypadku kilku nazwisk – 2 tys. zł.

Spotkania w internecie nie rekompensują też czysto psychologicznych aspektów, takich jak bezpośredni kontakt z czytelnikiem czy po prostu podróżowanie. Ile książek powstało w trasie między spotkaniami autorskimi, trudno zliczyć. No i czy da się pisać książkę, gdy dzieci walczą ze zdalnym nauczaniem, a partner czy partnerka ma kolejnego „calla”?

– Powinniśmy wykorzystać ten czas, aby oddzielić ziarno od plew – pisze Peter Haag ze szwajcarskiego wydawnictwa Kein & Aber. W katalogu jesiennych zapowiedzi umieścił słowo do czytelników, w którym wyraża nadzieję, że rynek wyjdzie z „chomiczego kołowrotka nadmiernej produkcji książek”. Twierdzi, że ludzie są przytłoczeni wyścigiem nowości, a teraz w końcu jest czas, by zaciągnąć hamulec awaryjny.

W Polsce list otwarty w podobnym duchu do mediów skierowało wydawnictwo Dwie Siostry. – Jednym z poważnych problemów naszej branży jest nie od dziś nadprodukcja tytułów i szaleńczy wyścig na nowości. Książki żyją coraz krócej, ponieważ na każdą przypada coraz mniej uwagi krytyków, coraz mniej miejsca na eksponowanych półkach księgarni, coraz mniej zasobów w budżecie czytelników. Niektóre wartościowe i wydane sporym nakładem pracy i środków tytuły zupełnie giną w tej lawinie. Może więc obecny kryzys to dobry czas na slow reading? – pyta wydawnictwo i apeluje do mediów, by więcej uwagi poświęciły starszym tytułom.

Julianna Jonek-Springer, redaktorka z wydawnictwa Dowody na Istnienie, chciałaby wierzyć, że będzie się teraz wydawać mniej bezwartościowych książek. – Ale prawda jest taka, że jeśli duże wydawnictwa z czegoś rezygnują, to raczej z ambitnej literatury, a nie celebryckich poradników. Zgadza się z nią Michał Nalewski: – Jeśli sami nie potrafimy sobie tego świata po koronawirusie poukładać, to będziemy szukać przewodników po życiu. Rozwinie się półka poradnikowa z serii „minimalizm, czyli stać cię na mniej” i wszystkie porady mistrzów wewnętrznej równowagi.

Margo Baldwin, założyciel Chelsea Green, niezależnego wydawnictwa z Vermont, USA, cieszy się kilkunastoprocentowym wzrostem sprzedaży. Publikuje książki o ogrodnictwie, a Baldwin podkreśla, że czytelnicy „chcą być bardziej samowystarczalni”. Wzrosty sprzedaży odnotowały w Stanach książki kucharskie. W Polsce, gdzie hitem jest Chleb. Techniki wypieku, przepisy, wskazówki Jeffreya Hamelmana. Wydawnictwo Buchmann, które wydało książkę już dwa lata temu, odnotowało ponad 160-proc. wzrost jej sprzedaży.

„Chomiczy kołowrotek” wyhamował nie tylko wskutek zamrożenia handlu i niepewności czytelników, co przyniesie finansowe jutro. Wiele rokujących tytułów oberwało rykoszetem. Surmiak-Domańska do wyjazdu do Liberii przygotowywała się od kilku lat. – Chciałam opisać kraj stworzony przez byłych amerykańskich niewolników, który stał się eksperymentem społecznym. Interesowało mnie, jak ludzie sami niedawno będący niewolnikami stworzyli państwo oparte na wykorzystywaniu innych ludzi. Na prostą po latach wojen domowych wyprowadziły je kobiety, z których dwie dostały Nobla. To bardzo skomplikowany wyjazd, ale dzięki znajomym trafiłam na człowieka, który chciał mi pomóc na miejscu, nawet wesprzeć finansowo powstanie książki. Dzień po tym, gdy dostałam wizę, okazało się, że jest lockdown, a mój pomocnik musi zwinąć biznes.

– Może teraz reporterzy więcej uwagi poświęcą polskim problemom? – zastanawia się Jonek-Springer.

Odwołane spotkania, przeniesione premiery. Centrum kongresowe Javits Center w Nowym Jorku, zamiast gościć BookExpo, stało się szpitalem. Promocja i sprzedaż przeniosły się do sieci. Większość moich rozmówców podkreśla, że jeśli coś się sprzedało przed pandemią, to dalej nie schodzi z list bestsellerów (Normalni ludzie Sally Rooney czy powieści erotyczne Blanki Lipińskiej). Trudniej dzisiaj wylansować hit, zatem nie dziwi, że na aktualnym szczycie króluje nowa odsłona Jadłonomii, kolejny kryminał Wojciecha Chmielarza i... Remigiusz Mróz, czyli autorzy znani i przewidywalni.

Sytuacja wymaga od pisarzy i wydawnictw podjęcia nowych działań. Dotychczas niecieszące się szczególną popularnością streamingi ze spotkań autorskich stały się przymusem i zdaniem Macieja Marcisza z Grupy Wydawniczej Foksal wielu czytelników do takiej formy spotkania z ulubionymi pisarzami się przekonało. O takiej oglądalności trudno było do tej pory marzyć, nie będąc raperem czy komikiem. Dorota Masłowska przyciągnęła 35 tys. widzów, Zygmunt Miłoszewski i Mariusz Szczygieł – ponad 50 tys. Poza konkurencją jest Olga Tokarczuk, której czytanie opowiadania z tomu Gra na wielu bębenkach obejrzało już ponad 250 tys. użytkowników Facebooka.

Tradycyjne spotkania nigdy nie przyciągały tak licznej publiczności, a dla wydawców były dość kosztowne – przejazd, hotel, wysyłka książek do sprzedaży, ewentualnie delegacja przedstawiciela oficyny – zatem mają nadzieję, że trend się utrzyma. W przeciwieństwie do autorów, dla których samo podróżowanie i spotkania z czytelnikami były stymulujące twórczo, a do tego przynoszące większe profity. Wydaje się, że twórcy będą górą – czerwiec przyniósł jednak znużenie formą „uczestnictwa” w kulturze online, a zapowiedź setek filmów i działań internetowych wspieranych programem Ministerstwa Kultury „Kultura w sieci” wręcz ją zdewaluował.

O ile wirtualne debaty, spotkania autorskie i czytania już się przejadają, o tyle czytelnicy na dobre przekonali się do streamingu książek i audiobooków. Użytkownicy aplikacji Empik Go dostali na dwa miesiące darmowy dostęp do wersji premium – kilkaset tysięcy mogło wypróbować wirtualną ofertę największej polskiej sieci księgarskiej. Warto podkreślić, że firma płaci tantiemy i honoraria autorom mimo udostępniania treści za darmo. Jak wiele osób będzie chciało dalej płacić za rozszerzoną ofertę? Nie wiadomo, ale podobnie jak w przypadku prasy przyszłością literatury mogą się okazać płatne subskrypcje. Albo fundraising. W ostatnich latach wiele projektów literackich sfinansowały wpłaty użytkowników mediów społecznościowych, aktualnie trend się nasila.

Zdaniem amerykańskich wydawców sprzedaż e-booków wzrosła do poziomu wakacyjnego. Za oceanem od kilku lat mówi się o trendzie spadkowym w ich sprzedaży. Tracą na rzecz audiobooków i powrotu do tradycyjnej książki. W Polsce rynek e-booków nie rozwinął się tak szybko i wciąż notuje wzrost, w czasie pandemii nawet o 60 proc. Wzrost popularności e-booków i self-publishingu może sprawić, że także uznani autorzy zaczną w ten sposób wydawać swoje dzieła. Wielką popularnością cieszą się audiobooki dla najmłodszych i wielu rodziców i dzieci zostanie przy tej formie spędzania czasu.

Na szczególny charakter tego trendu zwraca uwagę Jonek-Springer: – Często się zapomina, że rynek książki to spory pożeracz drzew, generator dwutlenku węgla i odpadów. Można się tylko zastanowić, ile drzew pochłonęły choćby opasłe Księgi Jakubowe, których wersja audio jest największym hitem streamingowym czasu pandemii, mimo że – jak mówi Sebastian Nowak z Wydawnictwa Literackiego – to przeszło 40 godzin nagrania.

A czy twórcy zaczną pisać, uwzględniając naturę nowych mediów? Inny sposób śledzenia tekstu na ekranie, często mniejszym niż analogowa książka, inny sposób nawigowania po cyfrowej publikacji mogą wpływać na percepcję tekstu, a więc wymagać innej narracji. Wydawałoby się oczywiste, że większym zainteresowaniem może się cieszyć pisanie w stylistyce zbliżonej do choćby śledczych podcastów. Ale twórcy zarzekają się, że podstawą wciąż jest książka w swojej drukowanej formie. Do myślenia o zmianach w konstrukcji akapitów, dialogów, tempie opowieści nikt głośno nie chce się przyznać.

Marcisz podkreśla, że nowa sytuacja pokazuje, jak bardzo liczą się media społecznościowe. Osoby, które inwestowały czas (i często pieniądze) w działania online, dzisiaj to dyskontują, mając łatwiejszy dostęp do czytelników. Z kolei wydawcom „socjale” pozwalają minimalizować ryzyko – sporą część pracy działów promocji autorzy zrobią sami, a ich fani sięgną po książkę choćby jako wyraz wsparcia dla lubianego autora. Dlatego w kryzysie na rynku książki zgodnie z planem wychodzą tytuły popularnych w sieci autorów, jak Mariusz Szczygieł czy Łukasz Najder. Trudniej będą mieli nowi autorzy – debiuty, zwłaszcza prozatorskie, zostaną przesunięte na następny rok, a liczba podpisywanych kontraktów, także na polskie edycje zagranicznych bestsellerów, spadnie. Dotychczasową ekonomię prestiżu, którą wyznaczały nagrody, ale też sam wybór oficyny, w której się publikuje, zastąpi ekonomia lajków.

Wielu rozmówców anonimowo przyznaje, że jest jedno pozytywne zjawisko – odwołanie targów książki. Jak mówi jedna z promotorek: – Gdy usłyszeliśmy, że nie będzie warszawskich targów, skakaliśmy z radości.

Krytyka targów nie jest mile widziana publicznie – czytelnicy lubią tę formę spotkania z literaturą, choć dla wydawców oznacza ona skomplikowaną logistykę i olbrzymie koszty, które bardzo rzadko się zwracają. Do tego dochodzi problem, z którym mierzyli się też w ostatnich latach krytycy i czytelnicy – zalewu nowości wydawniczych w maju (targi książki w Warszawie) i październiku (krakowskie targi). Niektórzy autorzy wręcz prosili wydawców, by nie planowali ich książek na ten okres, gdyż przebić się przez medialny szum mogli tylko nieliczni – najpopularniejsi lub ci, w których promocję zainwestowano pokaźne sumy. Przestrzeń próbują zagospodarować Empik i Allegro, które – niezależnie od siebie – w tradycyjnym terminie warszawskich targów zorganizowały wirtualne targi książki. Również wydawnictwa czy strony poświęcone literaturze zorganizowały zastępcze wirtualne imprezy.

Większą renomą cieszą się letnie festiwale literackie, które negocjują z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego nowe, postpandemiczne formy istnienia. Imprezy będą stawiać na streamingi spotkań, większą aktywność internetową i kameralność. Niektórzy rozmówcy przyznają, że pod znakiem zapytania staje zapraszanie zagranicznych autorów do Polski. Koszty organizacji były spore i – nie licząc zadowolenia czytelników chcących zdobyć autograf czy zrobić sobie zdjęcie z lubianym pisarzem – opłacały się w przypadku tylko najbardziej popularnych twórców lub gdy wydawca otrzymał grant na organizację wydarzenia. Wątpliwości budzi też ekologiczny sens takich wizyt.

Na wielu czytelnikach i księgarniach pandemia wymusiła kontakt z e-commerce. Marcin Baniak z Wydawnictwa Literackiego mówi: – Pandemia nadała nową prędkość trendom, które do tej pory były ledwie wyczuwalne.

Kto miał pieniądze na inwestycje, implementował system paczkomatów, a niektórzy uruchomili własne księgarnie internetowe – jak specjalizujące się w ambitnej literaturze zagranicznej wydawnictwo Pauza. Anna Musioł, jego właścicielka: – Było to świetne posunięcie, dające mi nadzieję na przyszłość. Rabaty dla dystrybutorów są ogromne, terminy płatności długie, więc sprzedaż bezpośrednia jest bezcenna.

Czy nowi klienci zostaną przy tej formie zakupu książek, trudno wyrokować. Wydawcy nie chcą głośno mówić o sukcesach – jakby nie wypadało w kryzysie się chwalić. Anonimowo wielu z tych, których dystrybucja nie była uzależniona od największej sieci księgarskiej, mówi o wzroście sprzedaży. W Stanach przy rosnącej dominacji Amazona większość księgarni internetowych również osiąga zyski. Polskie także notują wzrost obrotów w porównaniu z analogicznym okresem – nawet do 150 proc. Jak komentują sprzedawcy: – Robimy teraz Boże Narodzenie.

Jacek Weichert, dyrektor w Allegro, mówi, że w okresie pandemii w po-równaniu z zeszłym rokiem sprzedaż książek wzrosła o 126 proc., a literatury dziecięcej – o 285 proc. Dodaje, że co piąty klient Allegro w 2019 roku kupił książkę i współpraca z serwisem dla wielu księgarni i wydawców może być koniecznością w kryzysie.

Pandemia przyspieszyła naturalną zmianę – przejścia z offline do online – i wymusza na wydawcach częstsze produkowanie audiobooków, a e-book staje się standardem. Wielu podkreśla, że wydawcy są konserwatywni i z trudnością przyjmują zmiany. Przyzwyczajeni do permanentnego działania w kryzysie sądzą, że przetrwają bez większych zmian. Tym razem strategie przystosowawcze mogą się jednak nie sprawdzić, a rozmówcy anonimowo zauważają brutalnie, że dopiero bankructwo kilku większych wydawnictw beletrystycznych, które odpowiedzialne są za nadprodukcję tytułów, przy jednoczesnym zmniejszaniu ich nakładów, by wykazać się przed akcjonariuszami czy wspólnikami wzrostem obrotów, może uświadomić innym konieczność pilnych zmian.

Ale zdaniem Anny Karczewskiej, zajmującej się promocją niezależnych księgarni, popularność wirtualnego kontaktu z książką wcale nie musi oznaczać końca księgarni pachnących papierem i farbą drukarską. Rośnie świadomość społeczna znaczenia lokalnych księgarni: – Jest szansa, że czytelnicy dostrzegą, że najbezpieczniejszym miejscem zakupu książek nie jest galeria handlowa, lecz lokalna księgarnia.

Dodając do tego rosnące ceny usług kurierskich i wydłużenie się czasu dostaw, możliwe, że odżyją małe księgarnie. Pozytywne głosy słychać z tych w średnich miejscowościach, które – po zamknięciu się Empików – wciąż mogły działać i odnotowały wzrosty sprzedaży.

Sytuacja wymusiła na małych księgarniach wzmocnienie działań promocyjnych. Warszawska Big Book Café w ramach akcji „Literacka kwarantanna” zaoferowała m.in. streamingi z czytania książek przez aktorów, muzyków czy reżyserów, zaangażowała pisarzy i pisarki do rekomendowania tytułów. Jak mówi Anna Król, twórczyni księgarni, efekt przeszedł oczekiwania: – Obroty wzrosły, książki trafiły do domów nawet za granicą. Sporo czytelników ze stolicy postanowiło osobiście odebrać zamówione tytuły, a przy okazji obejrzeć półki z nowościami, podzielić się dobrym słowem. W komentarzach do spotkań nieustannie pojawiają się wyrazy wsparcia, podziękowania, że trwamy i działamy. To wspaniałe, bo przecież zyskujemy wszyscy, a przy okazji pomagamy pisarzom i wydawcom, zasilamy cały obieg literacki.

Czy szansą dla księgarni kameralnych, ale i dużych sieci, będzie wieszczony kryzys zaufania do galerii handlowych? Komentatorzy ostrożnie podchodzą do takich spekulacji – prognozowana druga fala pandemii co prawda może wystraszyć część klientów księgarni, ale globalna zmiana przyzwyczajeń konsumenckich wydaje się utopią. Zresztą małe i średnie księgarnie mniej niż Empiku i Allegro obawiają się nadejścia „ery Amazona”. Amerykański gigant na razie Polskę omija, ale doświadczenie krajów takich jak Niemcy czy Francja pokazuje, że księgarnie mogą przetrwać, jeśli znajdą atrakcyjną formułę działania.

Claire Schmartz z luksemburskiego „D’Lëtzebuerger Land” mówi, że przed nami „czas eksperymentów”. Ale za co te eksperymenty przeprowadzać?

Niemieckie małe księgarnie na kryzys odpowiedziały aktywnością online. Furorę zrobił filmik Olafa Bachmanna z Schwerte an der Ruhr, w którym wyraźnie zdezorientowany właściciel księgarni jeździ na rowerze w poszukiwaniu adresu, pod który ma dostarczyć książki. Film wielu mieszkańcom 40-tysięcznego miasta przypomniał o miejscu prowadzonym przez Bachmanna. – Nie trzeba robić niczego spektakularnego – wyjaśnia Wiebke Ludwig, specjalistka od mediów społecznościowych z Kolonii, zaznaczając, że kanałem, z którego zbyt rzadko korzystają księgarnie, jest Instagram. O ile medium to już dawno odkryli recenzenci i blogerzy, o tyle wydawcy i sprzedawcy dopiero na nim raczkują. Za dobry przykład działań w czasie pandemii stawia się wydawnictwo Arena-Verlag z Würzburga. Oficyna ta zawsze była prekursorem, jako pierwsi – w 1958 roku – wprowadzili książki dla dzieci w miękkiej oprawie i od lat inwestują w przyzwyczajenie młodych odbiorców do wersji audio. Dziś wydawnictwo angażuje lokalne księgarnie w kampanię #GemeinsamGegenLangeweile (Razem przeciwko nudzie). Alexandra Schönleben, dyrektor zarządzająca, podkreśla, że od losu księgarni zależy los wydawnictwa, a jedynie solidarnością można pokonać nadchodzący kryzys.

Przykładem kreatywnego działania jest pomysł Literaturhaus w Bonn. Za abonament 5 euro oferuje czytelnikom wysyłkę listów z nowymi krótkimi utworami literackimi napisanymi przez współpracujących z instytucją pisarzy. Wiebke Ludwig: – Jestem entuzjastycznie nastawiona do ogromnej kreatywności i energii, jaką wyzwolił w ludziach kryzys.

Anita Musioł zauważa, że również w Polsce czytelnicy okazują się solidarni z małymi przedsiębiorcami. Przyciąga ich, prócz naturalnej sympatii dla słabszych, ale walecznych, większa przejrzystość i bezpośredni kontakt z czytelnikami – Musioł sama zaczęła nagrywać podcasty – oraz wysoka jakość oraz szata edytorska. Dorota Nowak z wydawnictwa Filtry, które zadebiutuje we wrześniu, ma nadzieję, że „w tym trudnym czasie poradzą sobie wydawnictwa o wyraźnym, jasno określonym profilu, czyli takie, których marka jest gwarantem jakości”.

Wydawcy i pisarze twierdzą, że na rynku książki kryzys na dobre rozpocznie się jesienią, gdy z jednej strony trzeba będzie wydać przesunięte tytuły, poradzić sobie z presją autorów zaplanowanych na ten czas książek i szukać sposobów na dostosowanie się do „nowej rzeczywistości” rynkowej. To może wielu przerosnąć, ale jak mówi Michał Nalewski: – Jeśli świat nie zamknie się ponownie jesienią, rynek wydawniczy i potrzeby czytelników bardzo szybko wrócą na stare tory.

Podobnego zdania są ci, którzy dostarczają wydawcom i czytelnikom pożywki. Ale w ich trzeźwej ocenie dużo silniej niż u wydawców pobrzmiewa gorycz. Jeśli chodzi o rynek literacki, to „przyzwyczajeni do biedy, jesteśmy biedni i będziemy tylko biedniejsi”, zdają się mówić pisarze i pisarki. Z polskimi szarakami zgadza się nawet niekwestionowany europejski celebryta, sam Michel Houellebecq, mówiąc we francuskim publicznym radiu, że „będzie tak samo, tylko trochę gorzej”.

Podobnego zdania są twórcy, gdy zapytać ich o procesy społeczne, mechanizmy rynkowe, politykę, ludzkie odruchy i zachowania. W większości dość krytycznie odnoszą się do trwałości zmian po ustaniu pandemii, do „przeorania” naszych nawyków, trwałości postanowień, zdolności do reform. Historia kibicuje ich sceptycyzmowi. Defoe cztery wieki temu pisał o mieszkańcach Londynu, że „obiecywali mieć na przyszłość więcej miłosierdzia dla bliźnich i nie czynić sobie nawzajem wyrzutów (...) każdy, kto ich widział wtedy, pomyślałby, że spotkają się ze sobą wreszcie w zupełnie innym duchu. Ale, jak powiedziałem, to się okazało niemożliwe”.

18.

Sztuczna sztuka. Czy maszyny zastąpią artystów?

Kasper Kalinowski

Kasper Kalinowski – dziennikarz „Gazety Wyborczej”, a jednocześnie pracownik Katedry Psychologii Rozwoju i Edukacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Współzakładał Polskie Towarzystwo Nauk o Człowieku i Ewolucji. Z psychologicznego i antropologicznego punktu widzenia opisuje zmiany naszych zachowań pod wpływem spotkań z najnowszymi cywilizacyjnymi trendami, technologiami.

Komputer nie musi myśleć ani odczuwać, aby tworzyć. Po prostu przeczesuje olbrzymią ilość informacji, aby ustalić pewne prawidłowości.

Jako ludzie lubimy czuć się wyjątkowi. Przez stulecia odmawialiśmy innym zwierzętom zdolności takich jak język, tworzenie kultury, empatia. Ostatnim, wydawałoby się, że nienaruszalnym bastionem „człowieczeństwa” pozostawał obszar sztuki. Nie tylko żaden szympans nie skomponuje Requiem dla samca alfa mojego stada, ale też żadne inne zwierzę na tej planecie nie dostanie gęsiej skórki, słysząc po raz pierwszy Raya Charlesa.

Zwierzęta może i nie, ale...

Sytuację zmienił rozwój sztucznej inteligencji i przekonanie wielu naukowców, że każdy akt twórczy można rozłożyć na mniejsze elementy. A z tego płynie wniosek, że można taki proces symulować za pomocą odpowiednich algorytmów.

Tylko czy na pewno udałoby się dzięki symulacji komputerowej stworzyć dajmy na to V Symfonię Bethovena? Żeby to w ogóle dało się pomyśleć, musimy spojrzeć na sztukę jako na zbiór pewnych reguł, a nie pojedyncze i przypadkowe rozbłyski iskier geniuszu. Coś, co jest wynikiem aktywności wyjątkowego narzędzia – mózgu Homo sapiens, a nie boskiego natchnienia.

Pionier ewolucyjnego podejścia do badania sztuki Denis Dutton w książce Instynkt sztuki (przeł. Jerzy Luty, Emilia Staniej, Kraków 2019) zauważył, że „Japończycy kochają Beethovena, rzeźby Inków są skarbami w angielskich muzeach, Szekspira tłumaczy się na wszystkie języki świata, a amerykański jazz i amerykańskie filmy... są wszędzie”. Sztuka jest ludzkim uniwersalium, jej formy występują w każdej znanej antropologii kulturze. Można więc w niej odnaleźć pewne niezależne od miejsca powstania reguły.

Psycholog ewolucyjny Steven Pinker porównał nawet sztukę do... sernika. Zauważył, że z perspektywy ewolucyjnej zawiera ona informacje „przyjemne i użyteczne” (utile et dulce) tak jak popularne ciasto będące nie tylko źródłem cukrów i tłuszczów, ale również przyjemności.

Zarówno literatura, jak i muzyka czy malarstwo, niezależnie od trendów czy epoki historycznej, są wytworami tego samego mózgu. Mózgu, który jest z kolei wytworem ewolucji. To czynnik, który łączy tematy poruszane w wielkich dziełach literackich, dzieła muzyczne i malarstwo.

\ \ \

W przypadku zadań, które da się opisać i objaśnić skończoną liczbą reguł, nie mamy z komputerami szans. Ludzka inteligencja skapitulowała po raz pierwszy w 1997 roku. Wtedy to arcymistrz szachowy Garri Kasparow przegrał mecz z komputerem. Za punkt zwrotny uważa się jednak wygraną przez komputer partię w go, która mimo pozornej prostoty umożliwia rozegranie sześć razy więcej różnych partii niż szachy. Jej mistrzom matematyczny geniusz nie wystarczy. Potrzebna jest kreatywności i intuicja. Więc kiedy w 2016 roku arcymistrz go Lee Sedol przegrał ze sztuczną inteligencją, dla wielu był to za krok milowy w rozwoju sztucznej inteligencji.

Jednak nawet go to wciąż nie to samo co sztuka.

\ \ \

Jeśli istnieje uniwersalny język do opisu rzeczywistości i kreślenia jej prawidłowości, jest nim matematyka. Jak zauważa brytyjski matematyk Marcus du Sautoy w błyskotliwej książce Kod kreatywności. Sztuka i innowacja w epoce sztucznej inteligencji (przeł. Tadeusz Hawziuk, Kraków 2020), mamy nieprzyjemny zwyczaj romantyzowania kreatywnych geniuszy. Jego zdaniem w większość przypadków to, co uważamy za chwilę natchnienia i przebłysk geniuszu, nie jest efektem jednostkowego zajścia, ale stałego przyrostu umiejętności.

Już dziś w wielu obszarach sztuki z powodzeniem wykorzystywane są algorytmy – zbiory jasno zdefiniowanych czynności koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań. Komputer nie musi myśleć ani odczuwać, aby tworzyć. Po prostu przeczesuje olbrzymią ilość informacji, aby ustalić pewne prawidłowości. Jak zauważa największy futurolog w Polsce Jacek Dukaj, tylko dwie kotwice mocują sztuczną inteligencję (AI) do człowieka jako źródła kultury – AI uczy się poprzez ekspozycję na kulturowy dorobek człowieka, a kryterium weryfikacji wartości dzieł sztuki wciąż pozostaje człowiek.

Już w 1965 roku Georg Ness jako pierwszy eksperymentował ze „sztucznym” tworzeniem obrazów. Napisał prosty program zawierający dwa elementy losowe: idź w górę lub w dół, w prawo albo lewo oraz wyznaczenie długości odcinka. Ani Ness, ani żaden inny człowiek nie mógł przewidzieć wyników pracy programu. Ale to nie same algorytmy, a raczej nowoczesne sieci neuronowe, których efektów pracy nie przewidzą nawet ich twórcy, mogą wyznaczyć kierunek mariażu sztuki ze sztuczną inteligencją. W przypadku obrazów jest zdecydowanie łatwiej niż np. powieści. Ludzki układ percepcyjny ewoluował w pewnych warunkach i wydaje się „dostrojony” do szczególnych preferencji estetycznych.

Od czasów głośnego projektu dwóch radzieckich artystów-dysydentów Vitalija Komara i Alexandra Melamida, którzy zapytali ludzi, jakie krajobrazy uznają za najbardziej estetyczne, wiemy na przykład, że wszyscy lubimy m.in. otwarte przestrzenie z niskimi lub skoszonymi trawami przeplatane zaroślami krzewów i skupiskami drzew. Najlepiej, jeśli na obrazie pojawi się woda i jakieś formy obecności zwierząt i ptaków. Zdaniem innych badaczy to „zestrojenie” naszych preferencji estetycznych dotyczy fraktali obecnych w naturalnym otoczeniu człowieka.

Do czego prowadzą te ustalenia? Na razie nie powstają cyfrowe arcydzieła idealnie realizujące estetyczne potrzeby ludzkości. Sztuczna inteligencja raczej próbuje naśladować wielkich mistrzów. Na przykład Rembrandta. Analizując przez 18 miesięcy olbrzymią ilość danych, charakterystycznych dla holenderskiego mistrza i kilkuset godzinach pracy, stworzyła ona w 2016 roku obraz, który miał imitować jego styl. Czy im się udało? Jak zauważa Marcus de Sautoy, najbardziej wymowna jest ocena znawcy Rembrandta Ernsta van de Weteringa. Zarzucił twórcom, że... technika posługiwania się pędzlem jest charakterystyczna dla Rembrandta z 1652 roku, a reszta portretu nawiązuje do stylu z 1632 roku.

\ \ \

Marc Hauser z Uniwersytetu Harvarda i Josh McDermott z MIT uważają muzykę za wyłączną domenę Homo sapiens. Mówią, że w świecie przyrody muzyka nie występuje poza ludzką kulturą. Ale znów – nie wzięli chyba pod uwagę sztucznej inteligencji.

Muzyka jest najbardziej matematyczną z dziedzin sztuki. Sam Bach miał obsesję na punkcie liczby 14 (wg kabały litery jego nazwiska sumują się do czternastu), a Bartóka fascynowały ciągi Fibonacciego. Teoretyk muzyki ‪Gaëtan Hadjeres w swojej rozprawie doktorskiej stworzył program DeepBach. Na podstawie 389 napisanych przez Bacha chorałów algorytmy tworzyły utwory, w których prawie 45 proc. studentów kompozycji nie była w stanie dostrzec cyfrowych podróbek.‬‬‬‬‬

Jak brzmi muzyka komponowana przez komputer? Każdy może przekonać się o tym, używając wyszukiwarki Google. W sieci istnieje wiele darmowych generatorów utworów muzycznych. Istnieją nawet algorytmy imitujące jedną z trudniejszych sztuk w muzyce – improwizację. W testach wielu jazzmanów było zachwyconych rezultatami, jakie osiągają. Twórczość cyfrowa została doceniona. W 2016 roku pierwszy algorytm – AIVA – otrzymał tytuł kompozytora od francuskiego stowarzyszenia Société des auteurs compositeurs et editeurs de musique.

\ \ \

Najmniej spektakularne efekty sztuczna inteligencja osiąga na polu literatury. Język ma strukturę kodu, określoną kolejność, a języki są przekładalne na pozostałe. Mimo to wydaje się, że powieściopisarze mogą jeszcze długo spać spokojnie. Algorytmy co prawda są w stanie określić, czy dana książka stanie się bestsellerem, i tworzyć na tej podstawie raporty finansowe, jednak wydaje się, że Literacka Nagroda Nobla jeszcze długo pozostanie w ludzkich rękach.

Jedną z pierwszych prób stworzenia komputerowej literatury miała miejsce kilka dekad temu, gdy zespół pod kierownictwem Alana Turinga stworzył pierwszy komputer o nazwie Feranti Mark 1. Przyjaciel genialnego matematykę Christopher Stratchey opracował przeznaczony dla tej maszyny algorytm do pisania... liścików miłosnych.

Był banalnie prosty: Jesteś moim [przymiotnik] [rzeczownik]. Mój [przymiotnik] [rzeczownik] [przysłówek] [czasownik] Twój [przymiotnik] [rzeczownik].

Później przyszła kolej na bardziej zaawansowane projekty. Chociażby algorytm wybitnego futurologa Raya Kurzweila, który trenował się na dziełach Shelleya i Elliota. Algorytm ten przechodził słynny test Turinga – ludzie nie odróżniali twórczości komputera od dzieł człowieka.

Próbowano nawet opracować program, który stworzy autentycznie nowe historie. W projekcie współfinansowanym przez Unię Europejską „A gdyby” (z ang. „What if machine”) algorytm nie tylko łączył gotowe już historie, ale też modyfikował istniejące opowieści.

\ \ \

Czy więc artyści zostaną kiedyś wyparci przez sztuczną inteligencję? A przynajmniej znajdą w niej rywala? Wydaje się, że nieprędko. Obecnie sytuacja przypomina projektowanie drużyny piłkarskich robotów stworzonych przez człowieka. Przede wszystkim dzisiejsze algorytmy nie są wystarczająco kreatywne. Algorytmy mogą sprawiać wrażenie twórczych, jednak w sztuce prawdziwa kreatywność polega często na przełamaniu obowiązujących w danej epoce reguł. A mimo podejmowanych prób na takie algorytmy możemy jeszcze trochę poczekać.

A poza tym komputery nie mają... ciała. A od kilku dekad dzięki pracom z zakresu poznania ucieleśnionego wiemy, że odgrywa ono kluczową rolę w postrzeganiu świata.

\ \ \

Dużo o ludzkich reakcjach na tworzoną przez sztuczną inteligencję sztukę mówi przypadek pianistki Joyce Hatto. Już na emeryturze zaczęła nagrywać własne aranżacje dzieł wielkich kompozytorów. Krytycy byli zachwyceni jej wszechstronnością. Potem okazało się, że za wszystkim stał jej mąż, który po prostu... elektronicznie przyspieszał tempo i nadawał lepsze brzmienie już gotowym nagraniom. Reakcji wielbicieli Hatto możemy się domyślać. Mimo że brzmienie utworów nie uległo zmianie, wszyscy poczuli się oszukani. Bo jednak sztuka to również potrzeba obcowania z czymś wyjątkowym i oryginalnym, więc nie da się jej tworzyć chociażby bez układu nerwowego, ale też poczucia własnej śmiertelności.

Bliższy wydaje się scenariusz proponowany przez Marcusa du Sautoya. Niewykluczone, że maszyny, jeśli kiedyś zdobędą świadomość, stworzą własną sztukę. Taką, która pomoże nam zrozumieć ich świat.

VI

Człowiek: to już będzie inne życie

19.

Czas – mniej znana ofiara koronawirusa

Joanna Sosnowska

Joanna Sosnowska – dziennikarka i redaktorka, specjalizuje się w opisywaniu nowych technologii i ich wpływu na ekonomię, życie społeczne i ludzką codzienność. Przez wiele lat pracowała w zespole portalu Gazeta.pl, później była redaktor naczelną serwisów technologicznych, m.in. Wirtualnej Polski, dziś pisze w „Gazecie Wyborczej”. Pracowała też w startupowym projekcie przygotowującym technologię badającą sny.

Nasi dziadkowie w podobny sposób zapamiętali wojnę. Tyle że o ile oni mogli wyjść na ulice 8 maja, świętując jej zakończenie, tak my nie doświadczymy jednoznacznego końca pandemii.

„2020 to wyjątkowy rok przestępny. Luty ma 29 dni, marzec 300, a kwiecień 5 lat” – stwierdził David Wessel, dwukrotny zdobywca Pulitzera i dyrektor Centrum Polityki Fiskalnej i Monetarnej „Hutchins”. Pandemia podzieliła nas na dwie grupy: pierwszej czas przyspieszył jak nigdy dotąd, drugiej się dłuży.

Marzena, fryzjerka, w połowie marca z dnia na dzień została zamknięta w domu. – Pierwsze tygodnie prawie nie wychodziłam – opowiada. Dni płynęły jej wolniej, bo zawsze żyła pracą, klientkami, salonem. Nagle cały czas zaczęła spędzać z czteroletnią córką. Próbowała wypełnić dnie sprzątaniem, a potem całkowicie poświęciła się dziecku.

Piotr odpowiada za rozwój w małej spółce produkującej gry. Zbliża się premiera tytułu, prawie nie zauważył, że spędził w zamknięciu ponad dwa miesiące.

– Jeszcze nigdy tyle nie pracowałem. Siadam do komputera przed 7 rano, wstaję przed 22. Z początku pandemii pamięta tylko, jak zamknęli szkoły, pozostałe dni zlały się w jeden.

– Dziś można wyróżnić dwie grupy ludzi, dla których czas płynie odmiennie – tłumaczy Claudia Hammond, autorka książki 70 minut na godzinę (przeł. Ewa Kleszcz, warszawa 2013) o subiektywnym poczuciu upływu czasu. – Osoby, które nie pracują, bo np. straciły pracę lub ich firmy czekają na odmrożenie, i ludzie, którzy pracują z domu. Drudzy są zajęci jak nigdy. Niepracujący tworzą mniej wspomnień, więc dla nich czas zaczął się wydłużać.

Claudia należy do osób, którym dni od początku pandemii zlewają się w jeden.

Kto się nudzi w izolacji

Emocje, wspomnienia, stres, podwyższona temperatura czy izolacja wpływają na nasz odbiór czasu. To z powodu emocji droga na wakacje wydaje się trwać dłużej niż powrót. Podczas pandemii nasz odbiór czasu zakłócają dwa specyficzne czynniki: stres i wspomnienia. Czy raczej ich brak.

Pamięć wykorzystuje wspomnienia do subiektywnego określania upływu czasu. – Jeśli nie tworzysz nowych i spojrzysz w przeszłość, wydaje się, że czas minął bardzo szybko. Za to w chwili samego przeżycia czas mija powoli, bo się nudzisz. Z tym mechanizmem mamy np. do czynienia, gdy jesteśmy chorzy – wyjaśnia Hammond.

Jak to, już czerwiec?

Poczucie upływu czasu osób zajętych zależy od tego, czy wykonują znane sobie od dawna obowiązki, czy też pojawiły się jakieś nowe. Nowa rutyna generuje nowe wspomnienia, więc gdy patrzymy wstecz, wydaje nam się, że minęło strasznie dużo czasu. – To tak jak z wakacjami – tłumaczy Hammond. – Gdy na nich jesteś i miło spędzasz czas, dni mijają bardzo szybko. A gdy wrócisz do domu i zaczniesz wspominać swoją podróż, będzie się wydawało, że w domu nie było cię wieki.

Tak było u Szymona, którego pandemia zastała w Australii, w siódmym miesiącu podróży dookoła świata. W miarę jak kolejne kraje zamykały granice, także on postanowił wrócić do domu w Gdańsku. Planował poszukiwanie nowej pracy kilka miesięcy przed powrotem i liczył, że wróci na gotowe. Teraz musiał szukać pracy już z domu. Pierwszy tydzień kwarantanny spędził na relaksie, więc czas minął błyskawicznie. Drugi tydzień zaczął już się dłużyć. – Teraz czas mija znacznie szybciej. Mam co robić, bo znalazłem pracę.

Dr Agnieszka Widera-Wysoczańska, psycholożka z Uniwersytetu Wrocławskiego, mówi, że to móżdżek i jądro podstawne odpowiadają za postrzeganie upływu czasu. Opisuje eksperyment: ludziom pokazywano obrazy i proszono o stwierdzenie, czy któryś był wyświetlany dłużej. Tomografem sprawdzano aktywność mózgu badanych. Różnica polegała na aktywności móżdżku i jądra podstawnego. A więc nie ma jednego ośrodka w mózgu, który odpowiada za postrzeganie czasu.

Strach spowalnia czas

Wszyscy moi rozmówcy powtarzają, że bardzo wyraźnie pamiętają początek pandemii. Niepewność, czy także w ich rodzinie nie dojdzie do zakażenia, czy zachowają pracę, czy ich życie się nie zawali. To były chwile, gdy cała Polska atakowana była fałszywymi informacjami („zamkną Warszawę”, „służby chodzą po domach i mierzą temperaturę”), co dodatkowo potęgowało niepewność. Dr Widera-Wysoczańska zauważa, że dziś jej pacjenci są zdziwieni, że na początku pandemii tak się bali.

Stres to drugi czynnik, który dziś wpływa na zakrzywienie postrzegania czasu. Stresujące wspomnienia szczególnie dobrze zapadają nam w pamięć – często pamiętamy najdrobniejsze szczegóły, łącznie z zapachami. „Intensywność doświadczeń podczas groźnego wypadku powoduje, że zostaje nam więcej wspomnień – pisze Hammond w 70 minut na godzinę. – Każda sekunda wydaje się zupełnie nowa, więc oceniamy, że wszystko trwało znacznie dłużej niż w rzeczywistości, jakby wydarzyło się w zwolnionym tempie. To wrażenie jest intensyfikowane przez fakt, że chociażby w trakcie kraksy samochodowej umysł skupia się na elementach koniecznych do przetrwania, a odrzuca wszystko, co nieistotne, na przykład krajobraz, piosenki lecące akurat w radiu czy liczbę przejeżdżających samochodów. A to są sygnały, które normalnie pomagają ocenić upływ czasu”.

Z początku pandemii Hammond pamięta chwile, w których dowiadywała się o kolejnych znajomych zakażonych, i moment, gdy po raz pierwszy jechała przez wyludniony Londyn na audycję do BBC. – To zapamiętam na zawsze. Nagle moje miasto stało się nie do poznania, odrealnione.

Naukowcy poświęcili zakrzywianiu czasu przez strach sporo badań. I odkryli, że jeśli poprosić osoby cierpiące na arachnofobię, żeby patrzyły na pająki przez 45 sekund, to będą one wyraźnie zawyżać upływ czasu. Tak samo zachowywali się początkujący spadochroniarze – patrząc na spadających w powietrzu kolegów, oceniali czas ich spadania jako krótki. Gdy to im przyszło skakać, wydawało im się, że są w powietrzu dłużej.

Zdarzy się albo nie

Niepewność sprawia, że musimy nauczyć się żyć w teraźniejszości. Hammond: – Niespecjalnie mamy na co czekać ani co planować. Musimy się zastanowić, co zrobić DZIŚ, a nie w weekend czy w wakacje. To duża zmiana w odbiorze czasu, bo na co dzień sporo go poświęcaliśmy na błądzenie myślami i rozważanie tego, co się wydarzy w przyszłości.

A błądzenie myślami nie jest marnowaniem czasu. W ten sposób poprawia się kreatywność, a Moshe Bar z Harvard Medical School uważa, że taka czynność kreuje wspomnienia wydarzeń, które się nie wydarzyły, przez co „mentalnie ćwiczymy”, jak zachowamy się w różnych sytuacjach. Nagłe przestawienie się na teraźniejszość może oznaczać, że dopóki ono nie wróci, staniemy się mniej elastyczni wobec nowych wyzwań.

Jeszcze niedawno wierzyliśmy, że planowanie przybliża nas do realizacji celu. Jeśli będę się dobrze uczyć, dostanę się na studia. Jeśli będę doskonale wypełniać obowiązki w pracy, dostanę awans. W czasie pandemii prawie na nic nie mamy wpływu, zanikło poczucie kontroli. Dlatego ludzie zaczęli robić remonty, porządki i wielkie sprzątania – by „dobrze spożytkować czas w zamknięciu”.

Święta już za pasem

„Spotkanie, które miało się odbyć w przyszłą środę, musiało zostać przesunięte o dwa dni do przodu. Kiedy w takim razie się odbędzie?” – to zagadka z „70 minut na godzinę”. Można na nie odpowiedzieć na dwa sposoby, oba poprawne. Każdy wskaże, w jaki sposób postrzegamy siebie w stosunku do czasu.

Jeśli pierwszą myślą jest poniedziałek, oznacza to, że „czas przypomina nieustanny taśmociąg, a przyszłość zbliża się ku tobie. Używasz metafory poruszającego się czasu”.

Jeśli uznałeś, że spotkanie odbędzie się w piątek, to masz poczucie, że sam poruszasz się w kierunku przyszłości i stosujesz „metaforę poruszającego się ego”.

Innymi słowy – do osób, które wybrały poniedziałek, „szybko zbliżają się święta”, a osoby piątkowe „szybko ku świętom zmierzają”. Przynajmniej było tak przed pandemią, bo koronawirus wpłynął także na ten element postrzegania czasu.

– Czujemy teraz, że nie panujemy nad sytuacją, jesteśmy ubezwłasnowolnieni, prawdopodobnie więc przyszłość zbliża się do nas – uważa Hammond. – To tak, jakbyśmy czekali na lotnisku na wejście do samolotu.

Pandemia zamknęła nas w czyśćcu niepewności – nie wiemy, jaka będzie druga fala, kiedy będzie szczepionka. Hammond jest przekonana, że zapamiętamy ją doskonale, a cały jej okres zajmie w naszej pamięci dużo miejsca.

Nasi dziadkowie w podobny sposób zapamiętali wojnę. Tyle że o ile oni mogli wyjść na ulice 8 maja, świętując jej zakończenie, tak my nie doświadczymy jednoznacznego końca pandemii. Nawet gdy już pojawi się szczepionka, nie będzie dystrybuowana jednocześnie na całym świecie, co jakiś czas będą wybuchać kolejne ogniska choroby. A taka cezura bardzo by się przydała, by oddzielić czas niepewności i niepokoju od prawdziwej „normalności”. Choćby nawet miała być symboliczna.

20.

Nadchodzi obsesja na punkcie odporności

Katarzyna Staszak

Katarzyna Staszak – była dziennikarką i redaktor naczelną magazynu „Tylko Zdrowie” w „Gazecie Wyborczej”; krytyczna obserwatorka nowych trendów w medycynie, popularyzatorka zdrowego stylu życia. Współzałożycielka serwisu dla chorych na raka Mednavi.pl.

– Uważaj, bo nie wiem, kto teraz składa złamane ręce – powiedziałam do córki skaczącej po kanapie. Nieładnie tak straszyć dziecko, ale taka była moja pierwsza myśl: to nie czas na wypadki. To nie czas na żadne chorowanie.

– Uważaj, bo nie wiem, kto teraz składa złamane ręce – powiedziałam do córki skaczącej po kanapie. Nieładnie tak straszyć dziecko, ale taka była moja pierwsza myśl: to nie czas na wypadki. To nie czas na chorowanie.

Bo wprawdzie wciąż narzekaliśmy na szpitale, na jakość leczenia, jednak wiedzieliśmy, że w razie czego jakieś badania i zabiegi będą dla nas dostępne. Teraz nie jest to już takie oczywiste. NFZ na czas pandemii nakazał ograniczyć zabiegi i badania do minimum.

Co trzeci Polak ma jakąś chorobę przewlekłą, czyli powód, by regularnie odwiedzać lekarza. Wiele osób już tęskni za kolejkami do specjalisty, a nie wiadomo, kiedy w takiej kolejce znów staniemy.

Według szacunków nawet 10 mln Polaków ma nadciśnienie. Większość zapewne niezbyt się tym przejmowała. „Jestem zdrowy, tylko ciśnienie mam wysokie albo cukier, albo cholesterol”. Niewielu w przewlekłych dolegliwościach widziało tykającą bombę, choć statystyki powinny do tego skłaniać.

My masowo baliśmy się tylko raka. Pokazywało to m.in. badanie Prudential Family Index. Na pytanie: „Jakich poważnych chorób się boisz?”, 65 proc. ankietowanych odpowiedziało, że nowotworów. Choroby układu krążenia budziły strach tylko 6 proc. Polaków, choć to przez nie umiera przedwcześnie niemal połowa z nas.

Po pandemii wyniki takiej ankiety mogą się zmienić. Ciągle przecież słyszymy i czytamy, że osoby umierające przez koronawirusa miały choroby współistniejące: nadciśnienie, cukrzycę, otyłość.

– Nadciśnienie tętnicze grozi niewydolnością nerek, zawałem serca i udarem mózgu. Statystycznie ryzyko zgonu z powodu tych chorób jest większe niż z powodu koronawirusa, ale o zawałach nie słyszymy codziennie w wiadomościach. Przekaz medialny łączący nadciśnienie z ofiarami nowej epidemii może więc przynieść jakiś efekt. Można z tego zrozumieć, że warto o siebie dbać, bo osoby w lepszej kondycji mają większe szanse na pokonanie wirusa – mówi prof. Mariusz Gąsior, kardiolog, kierownik III Katedry i Oddziału Klinicznego Kardiologii w Śląskim Centrum Chorób Serca w Zabrzu. Specjalista chorób zakaźnych prof. Krzysztof Simon do dolegliwości, które grożą cięższym przebiegiem zakażenia koronawirusem, dodał nikotynizm.

Słowo to wypowiedziane na tle szpitala, w którym umierają zakażeni, zabrzmiało przerażająco – 8 mln Polek i Polaków myślało, że po prostu pali sobie papierosy, a nie, że choruje.

Badania w Wielkiej Brytanii pokazały, że pandemia skłoniła tam ponad milion osób do rezygnacji z palenia. A premier Boris Johnson, który z powodu koronawirusa trafił do szpitala, uważa, że ciężki przebieg choroby miał w jego wypadku związek z nadwagą. Dziennik „The Guardian” pisze, że Johnson postanowił więc zrzucić wagę i zamierza namówić do tego obywateli swojego kraju.

– Słyszę teraz, że i u nas osoby palące rzucają papierosy. Może ta mobilizacja w dbaniu o siebie się utrzyma – zastanawia się prof. Gąsior. W wielu rodzinach czuć strach. Przyjaciółka martwi się, czy w razie czego karetka przyjedzie do jej ojca. Ma chore nerki. Znajoma jest w trakcie chemioterapii. Obawia się zakażenia, które w jej stanie grozi śmiercią. I boi się, czy szpital nie przesunie terminu wycięcia guza.

Zyskowny wellness

Jeszcze nigdy tyle nie myśleliśmy o zdrowiu. Nigdy wcześniej nie wpisaliśmy słowa „odporność” w internetową wyszukiwarkę tyle razy co wiosną 2020 roku. Wykresy Google Trends pokazują wzrost zainteresowania tym tematem w różnych krajach, w różnych językach. W Polsce rekord padł 12 marca, gdy minister zdrowia powiedział, że mamy pierwszą śmiertelną ofiarę koronawirusa. I że kobieta zmarła z powodu innej choroby – przyjmowała leki obniżające odporność.

„Ludzi ogarnęła zrozumiała obsesja na punkcie poprawy zdrowia i odporności” – podsumowuje Global Wellness Summit skupiający przedstawicieli branży wellness. To specjaliści od poprawy kondycji, równowagi ciała i umysłu. Koronawirus to dla tej gigantycznej branży jednocześnie strata i szansa. Zamknięte spa i szkoły jogi to strata. Ale nasza większa motywacja, by zadbać o zdrowie, to szansa na większe zyski. Najpierw w sieci, potem w realu.

W Polsce w czasach pandemii wellness promuje Narodowy Fundusz Zdrowia. Instytucja kojarzona z urzędniczym żargonem i wycenami „procedur medycznych” teraz namawia do dbania o siebie.

NFZ firmuje treningi w „Pytaniu na śniadanie” TVP, a na YouTube wrzuca filmy pod hasłem: „Wsparcie psychologiczne”. Nagle techniki relaksacji weszły do systemowej medycyny.

I dobrze, bo skuteczna terapia to nie tylko leki i zabiegi. W niektórych schorzeniach codzienna dawka ruchu działa lepiej niż tabletka, ale w gabinetach lekarzy takie fakty przebijały się słabo. Większość pacjentów oczekuje od lekarza recepty, a nie wykładu o odchudzaniu.

A w ostatnich latach czasopisma medyczne donoszą nie tylko o nowych terapiach – coraz więcej badań dotyczy zależności między chorobami a stylem życia. Naukowcy sprawdzają, jak jedzenie, sen, stres wpływają na ryzyko zachorowania na raka czy depresję. Przybywa też badań o leczniczych właściwościach ruchu.

Może po pandemii lekarzom łatwiej będzie się przebić z takimi informacjami. Przechodzimy przecież teraz powszechny kurs medycyny holistycznej. Tematy, na które dotychczas było miejsce tylko w zdrowotnych czy kobiecych działach serwisów informacyjnych, awansują na główne strony. Tak było na przykład, gdy do dbania o odporność zachęciła Polska Akademia Nauk. Opublikowała tekst immunologów, którzy wypunktowali, co obniża odporność (używki, zaburzenia snu, zła dieta i brak ruchu), i zalecili m.in. przejście na dietę roślinną.

Wegeinspiracje podsuwa również dietetyczny serwis prowadzony przez NFZ. Od zeszłego roku można tu bezpłatnie znaleźć zdrowe przepisy czy zaplanować całą dietę z gotową listą zakupów. W styczniu portal miał już 250 tys. zarejestrowanych użytkowników.

I dobrze – im więcej dostajemy informacji o zdrowym stylu życia, tym większa szansa, że unikniemy choroby.

NHS, brytyjski odpowiednik NFZ, też prowadzi serwisy z poradami dietetycznymi. Oczywiście sensowna profilaktyka nie powinna się kończyć na materiałach zamieszczonych w internecie i nie każdy chce dbać o formę z Anną Lewandowską czy inną celebrytką.

W marcu 2020 roku w sondażu CBOS działania NFZ pozytywnie oceniło 43 proc. Polaków. To najlepszy wynik tej instytucji od 2010 r.

Nadmierna miłość do suplementów

W tekście o odporności opublikowanym przez Polską Akademię Nauk jest ostrzeżenie dotyczące suplementów. „Wszelkie preparaty witaminowe, mieszanki minerałów i witamin, naturalne wyciągi roślinne i zwierzęce, a w szczególności preparaty homeopatyczne, które przedstawiane są jako wzmacniacze odporności, nie mają żadnego znaczenia dla rozwoju odporności przeciwzakaźnej. Nigdy nie wykazano ich działania wspomagającego pracę układu odpornościowego, a ich reklamowanie jako preparatów wzmacniających odporność jest zwykłym oszustwem” – ostrzegają immunolodzy.

Ale ich nie słuchamy, bo kochamy suplementy diety. Już w 2018 roku wydaliśmy na witaminy, minerały, probiotyki, preparaty na odporność, na trawienie, na mocne włosy itp. 5,4 mld zł – podaje PMR Market Experts.

Przez pandemię ta kwota będzie pewnie jeszcze większa. Jak wynika z danych firmy analizującej rynek farmaceutyczny PEX PharmaSequence, w porównaniu z lutym w marcu 2020 roku nasze wydatki na leki bez recepty wzrosły o 56 proc., a na suplementy diety – o 30 proc.

Pełna apteczka daje poczucie, że o siebie dbamy. Oprócz witaminy D i C kupiliśmy cynk, który dotychczas nie cieszył się w Polsce szczególną popularnością. Amerykanie sięgają po niego, gdy dopada ich przeziębienie, choć odradza się go ze względu na skutki uboczne. W czasie koronawirusa cynk zrobił jednak ogólnoświatową karierę, gdy do sieci wyciekły porady prof. Jamesa Robba. Specjalista od wirusów napisał do znajomych, jak mają się przygotować na nową zarazę: radził m.in., by na początku infekcji ssać tabletki cynku.

W Polsce o liście Robba napisał 8 marca serwis OKO.press. Na drugi dzień farmaceutka z Wilanowa powiedziała mi, że wyprzedał się cały zapas cynku do ssania.

W czasie pandemii chcemy poznawać sposoby na wzmocnienie. To ułatwia zadanie ambasadorkom suplementów, twarzom batonów regeneracyjnych i innych specyfików. Pozują na Instagramie z produktami, a posty o odporności, za które dostają pieniądze, wyglądają teraz bardziej naturalnie.

Jeszcze więcej motywacji

Już samo zamknięcie w domu szkodzi psychice, nie wspominając o zdalnej pracy połączonej ze zdalną szkołą. A to oznacza, że zawsze jest coś, co można ludziom podpowiedzieć albo sprzedać, bo nie zawsze doczytają skład na produktach. Nawet kosmetyki mają więc teraz wymiar zdrowotny. Influencerki wrzucają do sieci zdjęcia z maseczką na twarzy, podkreślając, że to rytuał antystresowy. A stres – jak wiadomo – obniża odporność.

Pandemia wzmacnia pozycję specjalistów od dobrego samopoczucia, samoleczenia i poprawy kondycji fizycznej. „Nasze zdrowie jest w niebezpieczeństwie. Wellness chce wypełnić pustkę” – tak zatytułował tekst o tym zjawisku „New York Times”. Przemysł wellness kojarzył się dotychczas powszechnie z urodą lub wyrafinowaną rozrywką – można korzystać, ale nie trzeba. Skoro jednak nawet NFZ namawia do uważnego oddychania, czas uznać, że medycyna to nie tylko wizyty u lekarzy.

„Przed epidemią wellness łączony był z procesem ciągłej poprawy siebie, samorozwoju. Teraz nadszedł czas, aby marki z tej branży pomogły konsumentom przejąć kontrolę nad zdrowiem” – ocenia międzynarodowa agencja marketingowa Mintel.

Ćwiczenia i medytacja awansowały do ligi środków pierwszej potrzeby dla przemęczonych, zestresowanych i przerażonych możliwością utraty pracy. W internecie mnóstwo jest programów treningowych i kursów. Z wielu można teraz skorzystać bezpłatnie. Zapisałam się na najpopularniejsze wykłady w historii Uniwersytetu Yale – The Science of Well-Being (nauka o dobrym samopoczuciu). A ponieważ nie biegam, ćwiczę w salonie z Ewą Chodakowską.

Czy ta zwiększona motywacja do dbania o siebie zostanie z nami na zawsze, czy minie po kwarantannie?

Wiele zależy od tego, jak długo system zdrowia będzie nastawiony na walkę z koronawirusem. Nawet jeśli to tylko chwilowy zryw, może pomóc nam odzyskać poczucie kontroli w sytuacji, która jest źródłem gigantycznego stresu i lęku. I lepiej ćwiczyć na podłodze przez miesiąc niż wcale.

Nawet po końcu pandemii zapewne nie będziemy już tak mobilni jak kiedyś, więc lepiej kojarzyć bycie w domu z szansą na wartościowe spędzanie czasu niż z przerażającą rutyną.

Internet, który zapełnił się relacjami o umytych oknach, posprzątanych szafach i posiłkach ugotowanych z resztek, pomaga znaleźć nowy sens w codziennych obowiązkach.

Sprzątanie po godzinach siedzenia przed komputerem wygląda teraz jak aktywny relaks, a czasochłonne hobby – robienie na drutach czy układanie puzzli – obniża stres i pomaga rzucić palenie.

Okazało się, że dom może działać jak spa.

Halo, panie doktorze?

Domowy wellness całej medycyny jednak nie zastąpi. Odwołane zostały wizyty i zabiegi, za to rozwijają się teleporady. Podstawowa opieka zdrowotna, czyli przychodnie działające w ramach NFZ, do których chodzimy z chorym dzieckiem czy z grypą, i tak miały od tego roku konsultować przez telefon. Prywatne przychodnie już takie usługi miały. Podstawowa opieka zdrowotna to jednak nie wszystko.

Co w czasie pandemii stanie się z milionami Polaków, którzy chorują przewlekle i potrzebują konsultacji ze swoim kardiologiem czy neurologiem? Albo tysiącami osób w trakcie leczenia raka lub po nim z wyznaczonymi wizytami kontrolnymi u onkologa? Na szczęście NFZ szybko zdecydował, że zapłaci specjalistom za telekonsultacje.

– Paradoksalnie to, co normalnie wymagałoby wielu rozmów i przygotowań, nagle stało się codziennością. Pomogło niedawne wprowadzenie e-recept – mówi prof. Gąsior. Lekarze szybko przeszli na teleporady. – Większość osób, które są w trakcie leczenia, m.in. po zawale, z niewydolnością serca, chorobą wieńcową czy zaburzeniami rytmu serca, może być skonsultowana w zaplanowanym terminie. Na przełomie marca i kwietnia udzieliliśmy w sumie 2,8 tys. porad, z czego aż 2,4 tys. przez telefon. Z kierownikiem poradni dr. Marcinem Świeradem i zespołem lekarzy ustaliliśmy, że z wyprzedzeniem zadzwonimy do zapisanych na wizytę pacjentów i zaproponujemy im teleporadę. Tylko kilka procent pacjentów rezygnuje z takiej formy kontaktu z lekarzem – podkreśla prof. Gąsior. Jeszcze niedawno większość chorych byłaby pewnie oburzona, że zamiast stać pod gabinetem, mają czekać na kontakt z lekarzem na swojej kanapie. Ale gdy słyszymy od znajomych, że ich wizyta jest odwołana, dzwoniący lekarz wydaje się luksusem. Jak to wygląda w praktyce? – Lekarz przed rozmową ma dostęp do elektronicznej karty pacjenta, widzi historię jego choroby i wyniki badań. Sprawdziliśmy, że teleporady trwają tyle co wizyta w realu – 15-20 minut. A lekarz tak jak po normalnej wizycie zapisuje dane zebrane z wywiadu i objawy zgłaszane przez chorych – tłumaczy prof. Gąsior.

Zaznacza, że 15 proc. chorych musi fizycznie pojawić się w poradni w Zabrzu, bo wymaga np. zdjęcia szwów po zabiegu albo podczas teleporady lekarz uznał, że konieczny jest przyjazd do szpitala. – Także wizyta nowego pacjenta, który nie ma jeszcze diagnozy, wymaga konsultacji stacjonarnej i badań.

Przez telefon konsultowanych jest też wielu chorych na raka. – W najbliższych dniach planujemy uruchomienie aplikacji internetowej, w której pacjent może odpowiadać na pytania dotyczące skutków leczenia i swojego samopoczucia. Lekarz, patrząc na odpowiedzi, będzie mógł mieć pełniejszy zdalny nadzór nad chorym i będzie mógł zareagować, gdy jakaś odpowiedź będzie niepokojąca – zapowiadał w kwietniu 2020 roku onkolog prof. Lucjan Wyrwicz, kierownik Kliniki Onkologii i Radioterapii w Narodowym Instytucie Onkologii – Państwowym Instytucie Badawczym im. M. Skłodowskiej-Curie w Warszawie.

Żeby teleporada pacjenta z choroba przewlekłą miała sens, to jego karta, wyniki badań muszą być dostępne na komputerze lekarzy. Kto jest opóźniony w dziedzinie cyfryzacji, musi teraz szybko nadgonić.

Pandemia oznacza więcej pracy dla firm informatycznych obsługujących placówki medyczne.

– Szacuje się, że obecnie nawet 80 proc. konsultacji lekarskich odbywa się w sposób zdalny. Nieprzekonana do tej formy część społeczeństwa i personelu medycznego musiała błyskawicznie przystosować się do nowej sytuacji. Widzimy ogromny wzrost zainteresowania tymi narzędziami. Wdrażają je albo mają to w planach już nie tylko podmioty prywatne, ale też placówki publiczne – mówi Krzysztof Groyecki, wiceprezes Asseco Poland, jednej z największych firm informatycznych w Polsce. Prywatnie – dzięki połączeniu wideo – można się skonsultować z alergologiem, a nawet okulistą. Znajoma po operacji kręgosłupa spotyka się w ten sposób z fizjoterapeutą. Ministerstwo Zdrowia chce umożliwić taką usługę także w ramach NFZ i zamierza płacić za telerehabilitację. Skorzystać będą mogły osoby po operacjach, zawałach czy z chorobą Parkinsona. Czy po pandemii teleporady staną się standardową usługą? Czy zrezygnujemy z niektórych wizyt u lekarza na rzecz telefonu? Wiele zależy od samych lekarzy, od tego, czy uda im się zostawić nas z wrażeniem, że naprawdę jesteśmy pod ich opieką. Na pewno wszystkie rozwiązania, które pomogą obsłużyć dziennie więcej pacjentów, będą w cenie. Już przed pandemią mieliśmy przepełnione szpitale i kolejki do leczenia, a po niej nastąpi kumulacja zabiegów odwołanych i bieżących, więc trzeba będzie skrócić pobyty w szpitalu. Żeby rozładować kolejki i żeby było taniej, bo pobyt w szpitalu jest potwornie drogi.

Im mniej szpitala, tym lepiej

NFZ mógłby zrobić giełdę pomysłów dla szpitali. Uczyłyby się od siebie nawzajem sensownych rozwiązań. Oto dwa, które nie zatrzymują pacjentów w szpitalnych łóżkach. W klinice przy Wawelskiej w Warszawie działa chemioterapia domowa, którą NFZ zatwierdził w marcu. – Tworząc taką możliwość, nie mieliśmy świadomości zagrożenia epidemiologicznego, a okazało się, że to optymalne rozwiązanie na teraz – mówi prof. Wyrwicz. Jak działa chemioterapia domowa? – Część pacjentów z nowotworami układu pokarmowego dostaje do domu infuzory napełnione lekiem. To specjalne butelki, które powoli podają lek. Podłącza się je do portu naczyniowego wszytego pod skórę. W naszej klinice w ciągu tygodnia wydajemy ok. 70 infuzorów. Tym samym zastępujemy konieczność hospitalizacji tych chorych i uwalniamy do innego wykorzystania około 20 łóżek szpitalnych – tłumaczy prof. Wyrwicz.

W domu chory jest też mniej narażony na zakażenie koronawirusem niż w szpitalu.

Z kolei klinika w Zabrzu dowodzi, że można usprawnić opiekę nad chorymi z niewydolnością serca, których mamy niemal milion. – To głównie oni leżą na oddziałach kardiologicznych i internistycznych. Co czwarty, piąty chory w ciągu kilku miesięcy wraca na oddział szpitalny, bo jego stan się pogarsza, cierpi z powodu obrzęków i duszności. W Zabrzu prowadzimy dzienny oddział dla takich chorych i teleporady. Podajemy dożylnie leki, robimy badania, suplementujemy potas, czyli działamy prewencyjnie, chronimy chorych przed takim pogorszeniem ich stanu zdrowia, który zmusi ich do pobytu w szpitalu – mówi prof. Gąsior z Zabrza. Czyli chorzy przychodzą do szpitala w dobrej kondycji na jeden dzień, żeby nie jechać do szpitala na tydzień lub dłużej, gdy poczują się fatalnie.

Trzeba najpierw wydać pieniądze, żeby w przyszłości zaoszczędzić. Dla NFZ ta prawda zawsze była trudna do przyjęcia. Może pandemia to zmieni.

21.

Pandemia na zawsze zmieni nasze miasta. Uciekną z nich bogaci, centra zaczną się wyludniać

Z prof. Stanisławem Mazurem rozmawia Magdalena Kursa

Stanisław Mazur – profesor i rektor Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, dziekan Kolegium Gospodarki i Administracji Publicznej. Zajmuje się tym, w jaki sposób polityka państwa prowadzi do rozwiązywania (lub nierozwiązywania) kluczowych problemów społecznych. Był ekspertem i koordynatorem kilkudziesięciu projektów krajowych i międzynarodowych dotyczących m.in. jakości rządzenia i zarządzania strategicznego. Autor ponad 250 publikacji naukowych oraz 130 ekspertyz.

W gospodarce czeka nas trudny okres, rosnące bezrobocie i coraz większe problemy społeczne. Samorządy będą więc ustawiane przez rząd jako te, który czegoś nie dopilnowały, czegoś nie potrafią i nie bardzo radzą sobie z zadaniami publicznymi.

– Wiem, że to brzmi strasznie, ale jednym z elementów oferty turystycznej miast będzie ich zaplecze medyczne – mówi prof. Stanisław Mazur z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Co jeszcze czeka wielkie miasta? Ucieczka mieszkańców na wieś i zmiany w projektowaniu: szersze ulice, większe budynki i przestrzenie wspólne.

Magdalena Kursa: Jak pandemia, a zwłaszcza jej skutki gospodarcze zmienią nasze miasta? Czy obecny kryzys oznacza koniec idei miasta zrównoważonego, które stawia na przyjazne przestrzenie wspólne, dobry transport zbiorowy, wymianę z innymi metropoliami?

Prof. Stanisław Mazur: Pewne zjawiska już się rysują, choć na razie wciąż jesteśmy w okresie przejściowym i prawdopodobnie przez kolejny rok, może półtora, będziemy mieć wciąż do czynienia ze słabnącą lub wzmożoną epidemią, starając się zarządzać na przemian kryzysem epidemiologicznym i społeczno-gospodarczym. Jak głęboka będzie natura zmian, które dotkną miasta, na razie więc nie wiemy, ale możemy mieć pewność, że te zmiany nastąpią. Czy ta epidemia odciśnie się na perspektywach rozwoju i sposobie planowania miast? Jeśli jej skutki będą długotrwałe, to na pewno. Możemy też mieć do czynienia z wprowadzeniem pewnych wymagań i norm do budownictwa publicznego, które wpłyną nie tylko na architekturę, ale też na rozwiązania urbanistyczne w obszarach miejskich.

Jeśli spojrzymy na kataklizmy, które dotykały naszą cywilizację w historii, to dostrzeżemy, że one zawsze prowadziły do wielkich zmian. W Wielkiej Brytanii w wyniku wielkiej zarazy, która wybuchła pod koniec XIX wieku, radykalnie przebudowano system kanalizacji i zarządzania ściekami, który dziś uchodzi za najlepszy na świecie. Z kolei kataklizmy, które spadły na ludzkość w wiekach średnich, np. tzw. czarna śmierć, spowodowały przekształcenie struktury społecznej. Przykładów można by przytaczać wiele. Epidemie zawsze zmieniały radykalnie modele funkcjonowania gospodarek i wzorce życia społecznego.

Na lepsze czy na gorsze?

– Wydaje mi się, że zasadniczo zmieniały na lepsze, bo bolesne doświadczenia związane zwłaszcza z dużą liczbą zmarłych pobudzały emocje i zmuszały do myślenia o tym, że te zjawiska mogą kiedyś wrócić. W przypływie tej twórczej presji ludzkość szukała sposobów zabezpieczania się w przyszłości.

Jeśli patrzymy na obecny kryzys, to wyzwaniem dla dużych miast będzie znalezienie równowagi między intensyfikacją relacji społecznych a izolacją. Musimy na nowo przemyśleć, jak definiować przestrzeń publiczną. To także pytanie o spełnianie misji kulturotwórczej przez miejskie z natury instytucje – teatry, opery, filharmonie, kina i galerie sztuki. Ich istotą jest pewna kultura spotkania – z żywą sztuką i żywym człowiekiem. Jak to pogodzić z dążeniami do izolacji?

Wielkie miasta były pokazywane dotąd – również w opracowaniach naukowych – jako miejsca dynamiczne, kreatywne, jako te punkty na kuli ziemskiej, w których skumulowane są różnego rodzaju potencjały energii prowadzące do zmian cywilizacyjnych. Elementem tego myślenia była intensyfikacja relacji, bliskość ludzi, wymiana emocji. Równocześnie mieliśmy w miastach do czynienia z syndromem puszki sardynek: duże społeczności były skoncentrowane na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. To przyczyniło się do tego, że stały się siedliskiem i katalizatorem epidemii.

Idee Richarda Floridy, że wygrywają miasta zapewniające mieszkańcom swobodę, tolerancję i kreatywne spędzanie czasu, odejdą do przeszłości? Ze słynnej jego triady: talent, tolerancja, technologia, zostanie nam tylko ta ostatnia w postaci pracy zdalnej?

– Konsekwencją czasu, z którym teraz się mierzymy, będzie to, że z dużych miast zaczną odpływać ludzie wykonujący wolne zawody czy majętni przedsiębiorcy. Bo spada koszt bycia dalej. Kiedyś prowadzenie aktywności gospodarczej wymagało bywania, spotykania się, odwiedzania różnych instytucji. Przy wzroście popularności pracy zdalnej ludzie bogaci zaczną sobie zadawać pytanie, czy muszą nadal mieszkać w mieście i czy może bardziej komfortowe nie byłoby życie gdzieś na łonie natury, poza dużymi metropoliami.

Miałem ostatnio spotkanie z przedstawicielami międzynarodowych korporacji i wówczas prezes jednej z globalnych firm zajmujących się doradztwem finansowym zwrócił mi uwagę, że posiadanie fizycznych biur w większości miast na świecie nie wydaje się już z jego perspektywy konieczne, bo ostatni miesiąc pokazał mu, że jego rozrzucone na całym świecie zespoły świetnie pracują, wykonując pracę zdalnie. Dlatego w konsekwencji obecnego kryzysu częściej będziemy pracować z domu. Ta formuła będzie korzystniejsza i dla pracowników, i dla pracodawców. Oczywiście nie dotyczy to wszystkich zawodów.

Dla sytuacji polskich miast niezwykle ważne będzie więc to, jak zachowają się duże międzynarodowe firmy zajmujące się wsparciem biznesu: doradztwem prawnym, księgowym, finansowym. W samym Krakowie, który jest w tej branży w światowej czołówce, firmy te oferują ponad 70 tys. dobrze płatnych miejsc pracy. Te korporacje były przywiązane do polskiego rynku w tym sensie, że wynajmują tu biurowce, mają pracowników, ale już teraz sygnalizują, że jeśli staną się zupełnie aterytorialne i wszyscy będą pracować z domu, to może znajdą lepszych pracowników w innych miejscach na świecie. To jedno z niebezpieczeństw, które czyha przed takimi miastami, jak Kraków, Wrocław, Warszawa, czyli tymi, gdzie ten biznes się koncentruje.

W jakiej perspektywie czasowej te międzynarodowe korporacje mogą zechcieć poszukać sobie nowych pracowników na świecie i dlaczego miałyby to robić? Polskie uczelnie każdego roku wypuszczają na rynek setki świetnie wykształconych absolwentów.

– Przede wszystkim od dawna w świecie ekonomii i nauk społecznych prowadzona jest dyskusja na temat przyszłości pracy i tego, kto będzie ją wykonywał: robot, czyli sztuczna inteligencja, czy człowiek. Opinie są podzielone – część firm jest zainteresowana, by mocno pójść w stronę robotyzacji, automatyzacji, sztucznej inteligencji – w tej sytuacji ludzie będą jedynie koordynatorami systemów informatycznych. Dziś nie wiemy, ile globalnych firm pójdzie tą ścieżką – jeśli dużo, wówczas w naturalny sposób popyt na absolwentów wyższych uczelni może się globalnie obniżyć.

Odnosząc się do realiów polskich, to te globalne firmy już od pewnego czasu zaczęły się skarżyć, że liczba absolwentów trafiających na rynek jest za mała w stosunku do ich potrzeb i że powoli zaczęła się też presja na wynagrodzenia. To nie jest jeszcze wyraźny trend, ale wśród zarządzających pojawia się myślenie, że być może w takich krajach jak Indie czy Pakistan, które są wielkimi rynkami edukacyjnymi, da się znaleźć docelowo ludzi równie dobrze wykształconych, a równocześnie takich, których determinacja do ciężkiej pracy będzie większa niż w krajach dobrze czy relatywnie dobrze rozwiniętych, a oczekiwania placowe będą niższe. Te firmy muszą myśleć globalnie i na wiele lat do przodu. Ponieważ w Polsce zaczynamy się borykać z problemem starzejącego się społeczeństwa, korporacje te zaczynają spoglądać na rynki i kraje, których społeczeństwa są młodsze, bo te firmy bazują na pracy ludzi młodych, którzy są bardziej kreatywni i bardziej zdeterminowani na sukces niż 50- czy 60-latkowie.

Ciekawymi refleksjami na temat relacji państwa i globalnych korporacji podzielił się Gianfranco Poggi w pracy pt. Państwo. Jego natura, rozwój i perspektywy. Poggi stwierdza w niej wprost, że międzynarodowe korporacje działają już w takich wymiarach, że aparat państwa ma na nie bardzo ograniczony wpływ. Gianfranco Poggi opisuje korporacje jako podmioty o dość luźnych relacjach z państwami, pobudzające nawet wzajemną wrogość między państwami, dzięki czemu utrzymują one swoją niezależność. Takie podmioty mają wpływ także na zachowania społeczne, trendy i mody. Coś, co upraszczająco nazwałbym „brakiem sentymentów”, ułatwia tym korporacjom podejmowanie decyzji na bazie kalkulacji ekonomicznej. Ich przeniesienie w drugi koniec świata jest o tyle proste, że bardzo często nie są one właścicielami nieruchomości, lecz ich dzierżawcami.

Summa summarum konglomerat bardzo różnych czynników może spowodować, że firmy zajmujące się usługami okołobiznesowymi, które w części polskich miast tworzą istotną część gospodarki, będą dokonywać przewartościowania swych strategii rozwojowych, szukać nowych talentów, ale też nowych rozwiązań technologicznych, które wyeliminują lub ograniczą pracę.

Jeśli chodzi o przyszłość polskich miast, kluczowa jest jeszcze inna kwestia: ponieważ światowe metropolie są ze sobą silnie powiązane, pojawia się więc pytanie, co stanie się z gospodarką Unii Europejskiej i jak szybko miasta europejskie, zwłaszcza te ze strefy euro, wejdą na ścieżkę wzrostu, bo ok. 80 proc. polskiego eksportu towarów czy usług trafia do strefy euro.

Chińskie miasta wracają powoli do nowej normalności po epidemii. Uderza skala podejmowanych tam środków bezpieczeństwa.

– Pochodnych obecnego kryzysu będzie wiele i nie wszystkie przybiorą sympatyczną twarz. Powoli elementem codziennego życia miast na całym świecie – przodują w tym kraje azjatyckie, szczególnie Chiny i Korea Południowa – zaczyna być wykorzystywanie technologicznych rozwiązań, które pozwalają na śledzenie pacjentów, wykrywanie osób chorych. Ma to zapobiegać czy ograniczać skalę rozprzestrzeniania się epidemii. To tak jak mechanizm śledzenia naszego zachowania w internecie i odwiedzanych stron, który pozwala bankom i różnego typu sprzedawcom pozycjonować ofertę do konkretnego klienta, dysponując wiedzą o jego wieku, płci, zainteresowaniach.

Ale tu pojawia się fundamentalne pytanie o granice wolności i granice nadzoru państwa nad swobodą i autonomią życia prywatnego każdego z nas. Co istotne, dzisiaj wiedza globalnych korporacji o obywatelach różnych państw jest porównywalna z tą, jaką mogą zgromadzić instytucje i służby państwa.

Gdy się patrzy na artykuły naukowe czy dziennikarskie dotyczące świata po pandemii, to często pojawia się w nich groźba pełzającego autorytaryzmu. On ma różne odcienie, inaczej wygląda w Chinach, inaczej na Węgrzech, inaczej w Polsce, ale takie zjawisko jest dostrzegane w różnych miejscach świata. W istocie rzeczy powracamy do klasycznego, historycznego dylematu: bezpieczeństwo czy wolność?

To szalenie ważna kwestia ułożenia równowagi między siłą i wolnością społeczeństwa a siłą państwa. Napięcie to dobrze obrazuje pojęcie „wąskiego korytarza”, o którym piszą D. Acemoglu i J.A. Robinson w książce The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty opublikowanej w ubiegłym roku. Wspomniany „wąski korytarz” to przestrzeń, wolność, w nim równoważą się wpływy państwa i społeczeństwa.

To jak rozwiążemy dylemat: bezpieczeństwo zdrowotne czy wolność?

– Przez wiele dekad demokracji na Zachodzie udawało się wypracować równowagę między tymi wartościami, choć często pozostawały one w napięciu, by nie powiedzieć, że wręcz w sprzeczności. W tej chwili jednak wydaje się, że emocje i preferencje obywateli w wielu krajach są tak ukierunkowane, że gdy dochodzi do wyboru między bezpieczeństwem, postrzeganym również w tym elementarnym, zdrowotnym znaczeniu, a wolnością, w taki sposób, jak rozumieją ją liberałowie, to pojawia się skłonność wybierania tego pierwszego. Miejmy nadzieję, że jest to przejściowe zjawisko, wynikające z ostatnich zawirowań. Z pewnością jednak władze będą mieć pokusę, by tę tendencję wykorzystać. Historia uczy, że kiedy władza centralna zagospodaruje jakiś obszar, bardzo trudno jej się z niego wycofać.

Dla miast ta tendencja nie będzie korzystna, bo już teraz widać próby ograniczania kompetencji samorządów, pokazywanie ich nieudolności, problemów finansowych wynikających z epidemii, sugerowanie, że bez państwa sobie nie poradzą...

– To fundamentalny problem, który obecny kryzys czyni jeszcze bardziej widocznym. Od kilkunastu lat w wielu krajach, również w Unii Europejskiej, mamy coś, co nazwałbym falą recentralizacji, czyli przekonanie, że coś, co jest wielkie, rządowe, hierarchiczne, jest lepsze od tego, co lokalne, rozproszone i bardziej autonomiczne. Obecny kryzys spowoduje, że dyskredytowanie samorządów będzie coraz częstsze. W gospodarce czeka nas trudny okres, rosnące bezrobocie i coraz większe problemy społeczne. Samorządy będą więc ustawiane przez rząd jako te, który czegoś nie dopilnowały, czegoś nie potrafią i nie bardzo radzą sobie z zadaniami publicznymi.

Nie chcę powiedzieć, że doczekamy się wezwania do likwidacji samorządu terytorialnego, ale to będzie takie mruganie okiem do obywateli: popatrzcie, jak oni sobie nie radzą. Dla władzy centralnej taka propaganda jest prostsza, bo dzisiejszy przekaz medialny jest mocno scentralizowany. Samorządom trudniej odpowiedzieć rządowi i przedstawić obywatelom, ile programów rządowych jest robionych lokalnie. Sztandarowym przykładem jest 500+ i podobne programy socjalne, których obsługą zajmują się przecież samorządy. O ile łatwiej i lepiej byłoby, gdyby lokalne samorządy i władza centralna miały w tych sprawach relacje prawdziwie partnerskie. Jestem przekonany, że wiele problemów rozwiązywalibyśmy w kraju lepiej, szybciej i przy mniejszych kosztach. Dbałość o dobro wspólne musi iść w parze z wzajemnym szacunkiem i partnerstwem.

Samorządy staną się kozłem ofiarnym?

– Z pasją obserwuję życie polityczne w Stanach Zjednoczonych, w tym konferencje prasowe Donalda Trumpa, który każdego dnia opowiada o tym, jak rząd amerykański walczy z epidemią. Coraz częściej widzę podczas tych wystąpień takie puszczanie oka do obywateli: a to gubernatorzy sobie nie radzą, a to władze lokalne coś zawaliły, a tu zobaczcie – silny rząd ze mną na czele świetnie sobie radzi. Myślę, że tego typu praktyki będą coraz częstsze również w Polsce.

To spowoduje, że miastom będzie jeszcze trudniej wygrzebać się z kryzysu gospodarczego?

– Z jednej strony będziemy mieć spadek dochodów własnych samorządów terytorialnych, szacuje się, że w najbliższym roku może on wynieść ok. 10 proc. Z drugiej strony gospodarka będzie potrzebowała czasu na restartowanie. Jak długo potrwa przechodzenie tej fazy postepidemicznej w gospodarce, nikt nie wie, ale raczej będą to dwa, trzy lata niż dwa, trzy kwartały. Kluczowe pytanie brzmi teraz: czy władza publiczna uzna, że w czasach tak dużych wyzwań obowiązuje zasada: wszystkie ręce na pokład, czy też zwycięży logika partyjnego funkcjonowania i dużej niechęci wobec samorządu terytorialnego. Jeśli stanie się to drugie, to samorządy będą w dramatycznej sytuacji.

Jeśli spojrzymy na kataklizmy, które dotykały naszą cywilizację w historii, to dostrzeżemy, że one zawsze prowadziły do wielkich zmian.

Trudno być optymistą, obserwując dzisiejszą politykę.

– Tak, ale – jak pokazują badania – w czasie dystansu społecznego Polacy mocno zintegrowali się jako wspólnota. Brak kontaktu zwiększył poziom współodpowiedzialności za innych. Ale czy ten efekt wpisze się na trwałe do naszego życia społecznego, nie wiem. Na pewno byłoby to korzystne dla wszystkich.

Wróćmy do idei zrównoważonego rozwoju miast. Czy odejdziemy teraz od koncepcji miast zwartych, skoncentrowanych, a tym samym tańszych w zarządzaniu, bo będziemy się teraz bali zbytniego zagęszczenia?

– Myślę, że czeka nas bardzo głęboka refleksja nad układem architektonicznym naszych miast. Obserwowałem debaty, podczas których – w reakcji na to, co dziś przeżywamy – pojawiały się postulaty większego otwarcia miast na mieszkańców, np. poszerzenia ulic, dzięki czemu ludzie mieliby więcej powierzchni do chodzenia, jeżdżenia na rowerach. Również ze strony teoretyków architektury czy urbanistyki pojawiają się wyraźne sygnały: oddajmy ludziom miasta poprzez oferowanie im większych budynków, większych przestrzeni, większej liczby promenad, które pozwoliłyby ludziom zarówno być razem, jak i być w większym dystansie. Konsekwencją tego może być przebudowa budynków użyteczności publicznej, chociażby uniwersytetów czy szkół.

Będziemy myśleć o budowaniu większych przestrzeni publicznych, choć miasta niekoniecznie będą musiały się rozrastać. Dotąd miasta, zwłaszcza w biedniejszej części świata, rozrastały się dlatego, że osiedlali się w nich wciąż nowi ludzie w poszukiwaniu pracy, edukacji, szans na przyszłość. W wysokorozwiniętych krajach Północy miasta raczej się kurczyły, a bardziej majętni oddalali się powoli w kierunkach pozamiejskich. Ten proces może się teraz nasilić. Poza tym popatrzmy na jeszcze jedno doświadczenie ludzi z czasu epidemii i obostrzeń tzw. kwarantanny narodowej. Mieszkańcy domów wielorodzinnych i bloków skutki izolacji odczuli zdecydowanie silniej niż mieszkańcy domów jednorodzinnych. Gdy w sposób irracjonalny zamknięto lasy dla obywateli, właściciele domów jednorodzinnych mieli alternatywę – wyjście na swoją działkę, kontakt z przyrodą wokół własnego domu. Mieszkańcom bloków i kamienic w miastach pozostawiono tylko cztery ściany i powierzchnię samego mieszkania plus dyskomfort korzystania ze wspólnej komunikacji – windy i klatki schodowej.

Ale w ostatnich latach obserwowaliśmy też odwrotny trend: powrotu do centrów miast i próby uczynienia z nich miejsc przyjaznych do życia, zrównoważonych. Na tym skupiały się przecież silne w ostatniej dekadzie ruchy miejskie.

– To bardzo słuszna uwaga. Jednym z powodów, dla którego ludzie spędzali dużo czasu w centrach miast, było to, że stawały się one przyjemne i atrakcyjne, a także dlatego, że mieli potrzebę spotkań, rozmów biznesowych. Mam wrażenie, że miasta nadal będą utrzymywać te funkcje, ale ich wykonywanie ulegnie zmianie. Jeśli patrzymy, jak na świecie próbuje się przywracać funkcjonowanie pubów i restauracji, to widzimy stoliki porozkładane w dużych odległościach od siebie i różne inne obostrzenia, które obniżają komfort korzystania z tych przestrzeni. Atrakcyjność miast może więc polegać na tym, że będzie się bywać w ich centrach, a mieszkać coraz częściej poza miastem, zwłaszcza że zdalna praca ograniczy częstotliwość przyjazdów.

A co z transportem publicznym? Porzucimy go z obawy o zakażenie i wrócimy do trujących środowisko samochodów?

– Wobec nowych zachowań i prawdopodobnej modyfikacji stylu życia tym ważniejszym wyzwaniem będzie organizacja transportu zbiorowego, indywidualnego i układu parkingów wewnątrz miast. Istnieje niebezpieczeństwo odwrotu od transportu zbiorowego, bo teraz centralną kategorią myślenia będzie bezpieczeństwo zdrowotne. Transport publiczny, w ostatnich latach modernizowany i rozwijany we wszystkich polskich miastach, może stać się nagle passé. Myślę, że rozwiązanie tego problemu będzie dużym wyzwaniem dla władz miast. Powrót do starego modelu, w którym każdy do pracy jeździ własnym samochodem, byłby katastrofą dla miast i ich środowiska. A może do łask wrócą rowery, na które władze centralne patrzą nieco pobłażliwie. Z drugiej strony widziałem projekty bardzo nowoczesnych rozwiązań komunikacyjnych, czegoś na kształt autobusu dającego pasażerowi możliwość podróżowania w izolacji w indywidualnej kabinie, która po jego wyjściu jest automatycznie spryskiwana płynem zabijającym zarazki. Pytanie, które miasto na coś takie byłoby stać i jaki byłby koszt biletu dla pasażera, a jaki faktyczny koszt obsługi i dbania o sterylność. Można też zadać pytanie, na ile życie w sterylnym świecie będzie zmniejszało naszą naturalną odporność...

Brzmi strasznie. A co z turystyką? Ciężko wyobrazić sobie np. Kołobrzeg czy Trójmiasto bez przyjezdnych.

– W Polsce takich miast jest wiele, a jeszcze więcej w krajach, gdzie 20-25 proc. PKB przynosi turystyka. Przywracanie dynamiki w sektorze turystyki będzie następować w bardzo specyficzny sposób. Będziemy korzystać raczej z krótkookresowych pobytów niż długookresowych, raczej z krajowych niż zagranicznych ośrodków. Spodziewam się też silnej presji na obniżanie cen, bo Polacy jako potencjalni turyści staną się mniej zamożni. A w tle pojawi się presja zagranicznych sieci, które będą łakomie spoglądać na polskie kurorty, szukając biznesowej okazji do podkupienia ich. Przed branżą turystyczną więc ciężki okres, wierzę, że nowocześnie pojmowany patriotyzm może pomóc jej przetrwać. Także w sferze własności, bo każde zawirowanie gospodarcze niesie za sobą falę sprzedaży i wykupu różnych aktywności gospodarczych. Nie tylko w przemysłach czasu wolnego.

Zastanawiam się, jakie będą losy modnej przed pandemią turystyki typu City Break, czyli kilkudniowych wypadów do miast. Kraków był jednym z centralnych punktów tego światowego zjawiska. Przyjezdni zostawili w mieście w ostatnim roku 7,5 mld zł.

Koniec mitu o odporności na kryzys? Polski przemysł topnieje w oczach.

– W wielu miastach turystycznych na świecie toczy się debata, jak zapewnić bezpieczeństwo zdrowotne przylatującym, ale też stałym mieszkańcom. Bo po tej epidemii w różnych krajach ludzie zaczynają podejrzanie patrzeć na obcych, myśleć, że obcy przynoszą zarazki. Donald Trump używa np. określenia chińska zaraza. Chińczycy byli dotąd świetnymi turystami, zostawiającymi dużo pieniędzy. Teraz badania pokazują, że ludzie się ich boją. Elementem ściągania tego strachu będzie stworzenie całego systemu zabezpieczeń, który pozwoli minimalizować ryzyka: np. bardzo rzetelnych kontroli już na lotniskach i badania osób, które przyjeżdżają. To będzie powodować, że więcej osób będzie chciało podróżować, a lokalni mieszkańcy zyskają przekonanie, że przyjeżdżający nie są dla nich zagrożeniem. Minusem jest to, że koszty takich badań staną się częścią kosztów spędzania wolnego czasu. Mówimy oczywiście o wariancie, gdy zagrożenie epidemiczne stanie się trwałym elementem naszego życia i władze państw uznają, że takie działania są konieczne.

Paradoksalnie jednym z elementów ożywiania turystyki i budujących atrakcyjność miast będzie przygotowanie infrastruktury służby zdrowia publicznego na nawroty epidemii. Pokazanie, że miasto ma taki potencjał, że w razie potrzeby może zająć się i chorymi, i ochronić niezainfekowanych. Wiem, że to brzmi strasznie, ale oferta medyczna będzie jednym z elementów oferty turystycznej. Może więc doczekamy czasu, gdy w folderze turystycznym będzie informacja o tym, ile szpitali czy łóżek dla chorych jest w danym regionie. Nie chcę trywializować, ale ludzie chcą mieć poczucie bezpieczeństwa. Może dzięki temu zaczniemy jeszcze bardziej doceniać służbę zdrowia jako immanentny element potencjału państwa.

22.

Zmienny i niepewny świat będzie potrzebował nowych zawodów

Zuzanna Skalska

Rafał Kołodziej

Zuzanna Skalska – inspiruje liderów i decydentów do radykalnych innowacji. W tym celu w 2014 roku założyła firmę 360Inspiration. Działa jako doradca ds. trendów strategicznych dla przedsiębiorstw, instytucji publicznych i organizacji pozarządowych. Jej bezkompromisowe podejście daje firmom wiedzę potrzebną do przyszłego rozwoju biznesu. Wykłada na wielu uczelniach na świecie, w tym nowojorskiej Parsons The New School.

Rafał Kołodziej – założyciel i lider Greenhat Innovation, gdzie współtworzy innowacyjne projekty rozwiązujące realne problemy biznesowe i społeczne. Pracował z takimi firmami, jak Allegro, ING Bank Śląski, BZ WBK, Uniqa, Amica Wronki, Urząd Patentowy RP. W 2016 roku był liderem prac nad Strategią Rozwoju Miasta Poznania. Współautor programu studiów i kierownik merytoryczny studiów podyplomowych Projektowanie Usług/Service Design na Uniwersytecie SWPS.

Nie będzie jednej przyszłości. Będzie ich wiele, rozgrywających się równolegle w naszym świecie.

VUCA to skrót od angielskich słów: volatility – zmienność, uncertainty – niepewność, complexity – złożoność, i ambiguity – niejednoznaczność. Wraz z pandemią koronawirusa zaczął on jeszcze precyzyjniej określać nasze czasy. Czasy drastycznych zmian, których konsekwencji jeszcze nikt nie zna, choć dosięgną one każdego z nas. Jednego możemy być pewni: właśnie dziś dochodzi do zmiany paradygmatu poznawczego, który dostarcza nam pojęć i narzędzi, którymi możemy sobie objaśnić świat. Musimy nauczyć się myśleć inaczej. To już nie jest kwestia naszej dobrej woli, lecz nowa reguła gry. Ale czego mamy uczyć nasze dzieci, jeżeli nie wiemy, jak będzie wyglądał świat przyszłości? Jakie kompetencje będą im potrzebne w nowej rzeczywistości? Na to pytanie odpowiada Nassim Nicolas Taleb w swojej błyskotliwej książce Antykruchość. Jak żyć w świecie, którego nie rozumiemy? (przeł. Olga Siara, Poznań 2020). Ten amerykański ekonomista i filozof o libańskich korzeniach pisze, że jeśli nie wiemy, co przyniesie przyszłość, powinniśmy skoncentrować się na czytaniu klasyki. Bo to, co przetrwało 200 lat, ma szansę przetrwać kolejne 200. A to, co powstało 10 lat temu, może za 10 lat ulec zapomnieniu.

Podejście Taleba pozwala nam zakorzenić się w kulturze i pomaga zrozumieć naturę człowieka. Tym samym buduje fundament przygotowujący nas na kolejne wahania. Jest niezwykle cenne, ale nie daje nam praktycznych wskazówek, jak przygotować się na zmienną, niepewną, złożoną i niejednoznaczną przyszłość. To, co sprawdza się w dziedzinie humanistyki, może nie sprawdzić się w naszej codzienności. Bo jak mawiał wybitny baseballista Yogi Berra: „W teorii, między teorią a praktyką nie ma różnicy. W praktyce jest”. Co więcej, to, co się dzieje dzisiaj, buduje całą masę możliwości i zmienia naszą rzeczywistość w tempie, jakiego nigdy dotąd nie doświadczaliśmy. Niewielu z nas pamięta, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu powszechnymi zawodami były windziarz, operator centralek telefonicznych, stenotypistka, nie wspominając o kołodzieju, szewcu, rymarzu czy zamiataczu końskiego łajna z ulic wielkich miast. Niewielu też z nas dziesięć lat temu przewidywało, że dzisiaj będziemy zarabiać jako app-developerzy, UX-designerzy, influencerzy, youtuberzy, kierowcy Ubera, coachowie, podcasterzy, inżynierowie AI (swoją drogą ciekawe, czy i kiedy pojawią i upowszechnią się polskie słowa określające te nowe profesje).

Klasyka zakorzenia nas w systemie wartości, ale nie daje nam praktycznych wskazówek, jakie kompetencje i jakie zawody staną się pożądane w przyszłości. W tym miejscu naturalnie pojawia się pytanie: jakiej przyszłości? Myślenie o przyszłości jest ważne, bo oswaja to, co może się wydarzyć, a rzeczy oswojone, nazwane nie są tak groźne jak te, które nas zaskakują. COVID-19 pokazał dobitnie, że nie możemy myśleć o przyszłości jako o lepszym dzisiaj. Przyszłość nie jest prostą ekstrapolacją tego, co dzieje się tu i teraz. Przed tegorocznym lockdownem niewiele osób brało pod uwagę spadek PKB o 10 procent. Żyliśmy w świecie nieustającego szybszego czy wolniejszego, ale jednak wzrostu. W naszych rozmowach o przyszłości odrzucane były scenariusze negatywne. Przecież od 30 lat naszym doświadczeniem był wzrost gospodarczy. Więc dlaczego mieliśmy przygotowywać się na drastyczne spadki? Scenariuszowe podejście do przyszłości pozwala nam uniknąć podobnych rozczarowań i niespodzianek. Architekt, projektant i profesor moskiewskiego Instytutu Strelka Nikolay Boyadjiev twierdzi, że „powinniśmy porzucić ideę jednej przyszłości, która może być przewidziana lub odkryta, na rzecz idei wielu przyszłości, które równolegle wydarzają się już dzisiaj”.

Na jakie możliwe przyszłości powinniśmy się już przygotować? Amerykański socjolog Peter Frase uważa, że nasze przyszłości będą rozkładały się z jednej strony gdzieś pomiędzy obfitością (dóbr i zasobów) a niedoborem (walką o dobra podstawowe), a z drugiej pomiędzy egalitaryzmem (perspektywa „my” – czyli w miarę równy dostęp do zasobów i bogactwa), a elitarnością (perspektywa „ja” – świat, w którym zwycięża egoizm, a elity posiadają dobra i kontrolują masy). Innymi słowy, na jednej osi zapisujemy DOBROBYT-NIEDOBÓR. A na drugiej osi RÓWNOŚĆ-NIERÓWNOŚĆ. Gdzieś na tych osiach, pomiędzy skrajnościami, poszukajmy scenariuszy przyszłości.

Scenariusz #1. Równość i dobrobyt

Jeśli ten scenariusz się zrealizuje, to między innymi dzięki upowszechnieniu korzyści z odmiejscowienia i automatyzacji. COVID-19 utrwali przyspieszenie postępu technologicznego i modelu pracy na odległość. Technologia skoncentruje się na automatyzacji rutynowych zadań. Przyzwyczaimy się z jednej strony do ograniczenia konieczności spotykania się w dużych grupach, z drugiej do pracy na odległość. Ale wciąż będziemy żyli w świecie obfitości. Gospodarka po krótkiej korekcie wróci na ścieżkę wzrostu, a działania administracyjne pozwolą na (w miarę) równą dystrybucję wypracowanej zasobności. Do tego nauka i technika dadzą stabilny dostęp do taniej i czystej energii. Autonomiczne fabryki będą produkowały dobra, które my-konsumenci będziemy z lubością dalej kupować.

Gospodarka będzie rozwijała się dzięki nowym technologiom – ich wdrażaniu, optymalizacji i utrzymywaniu. Wiele firm zainwestuje w rozwiązania, które zastąpią „żywych” pracowników. Roboty będą wytwarzały dobra budujące majątek narodowy. Dzięki temu rządy wypłacą nam tzw. dochód gwarantowany, a to napędzi nowy rozwój – gospodarki czasu wolnego. Będziemy mieli go więcej niż dzisiaj, a wynagrodzenie za pracę przestanie być warunkiem biologicznego przetrwania. Za to tysiące ludzi zrealizuje się w zawodach humanistycznych, zakładając małe zakłady artystyczno-rzemieślnicze czy farmy organiczne. Nie lukratywność, lecz ciekawość, samorozwój i pasja będą stanowiły główne kryterium wyboru ścieżki życiowej.

Scenariusz #2. Nierówność i dobrobyt

W tym scenariuszu technologia i gospodarka będą zorientowane na uzyskiwanie maksimum dobrobytu. Ale ów dobrobyt nie będzie zorientowany na poprawę dobrostanu mas. Z jego przywilejów skorzysta elita, która będzie kumulowała w swoich rękach coraz więcej zasobów, pieniędzy i władzy. Dzisiejsze nierówności wciąż będą rosły, elity jeszcze bardziej się wzbogacą, a masy staną się jeszcze uboższe. Jednak instynkt zachowawczy elit zmusi je, by zadbały o akceptowalny standard dobrobytu dla mas. Rosnący ogólny dobrobyt będzie zaś stymulował tworzenie mechanizmów redystrybucyjnych.

Procesy odrywania się elity od mas będą więc zachodzić wolniej i mniej gwałtownie. Między uberludźmi z kasty posiadającej a masami ubożejącej klasy średniej i niższej będzie rozwierała się przepaść, ale będzie ona zasypywana przez świadomych sytych. Wszystko, by powstrzymywać masy od radykalizmów.

A więc z jednej strony coraz większy rynek dóbr coraz bardziej luksusowych, z drugiej – produkcja masowa i stała walka cenowa prowadząca do systematycznej demokratyzacji luksusu.

Scenariusz #3. Równość i niedobór

Świat rosnącego niedoboru energii, żywności, wody, dotknięty efektami zmian klimatu i klęskami żywiołowymi, gdzie wiele terenów przestanie nadawać się do zamieszkania, wymusi zmiany społeczne. Ludzie świadomie skoncentrują się na ochronie zasobów. Społeczeństwa robić to będą coraz bardziej świadomie, budując współdzielone, oparte na kooperatywach modele biznesowe. W wersji pozytywnej tego scenariusza nie będziemy już kupować. Optymalizacja nastąpi przez rozwój modelu wielokrotnego wykorzystania współdzielonych dóbr.

„Łatwy dostęp ponad własność” – to główna idea napędzająca gospodarkę współdzielenia. Technologia umożliwi jej sprawne funkcjonowanie. Dostęp na żądanie i nowy, lepszy konsumpcjonizm nie będą już tylko wymysłem znudzonych milenialsów, ale koniecznym standardem życia. Raporty portalu Statista wskazują, że wartość globalnego rynku usług dzielonych wzrośnie z 19,5 mld dolarów w 2018 r. do ponad 330 mld w 2025. Wiele firm zacznie oferować zminimalizowany wachlarz produktów, których będziemy mogli używać jedynie w modelu abonamentowym (już robią to Bosch, Miele, Panasonic czy Renault).

Scenariusz #4. Niedobór i nierówność

Ten scenariusz oznacza koniec świata, jaki znamy. Dominować w nim będzie niedobór i walka o podstawowe dobra, wodę, powietrze i glebę. Zapanuje elitaryzm, nastawienie na „ja”. Jednoprocentowa światowa elita, która będzie w posiadaniu prawie całego majątku globu, brutalnie walczyć będzie o przetrwanie. Pojawi się widmo rewolucji i wywłaszczenia, któremu najbogatsi i najbardziej wpływowi postarają się za wszelką cenę przeciwstawić. Elity stać będzie na antywirusowe mutacje genetyczne i biotechnologię poprawiającą funkcjonowanie ich ciał oraz długowieczność. Tymczasem borykające się z zanieczyszczeniem i chorobami masy będą skazane na ciągłą konfrontację z niepewnością. I nie będzie już żadnego środka.

Członkowie superelity zaczną jednak coraz intensywniej rywalizować między sobą. Częściowo o topniejące rezerwy, a częściowo po to, by utrzymać masy w stanie permanentnego zagrożenia i wojny. Przychylność ludowych mas można by kupić dzięki redystrybucji zasobów, jednak są one coraz bardziej ograniczone. To stanie się zapalnikiem kolejnych konfliktów. Ich konsekwencje? Eksterminacja mas albo powstanie bezliku zamkniętych społeczności i chronionych enklaw – na planecie Ziemia lub poza nią. Gospodarka skoncentruje się na zapewnieniu masom egzystencjalnego minimum i ochronie dobrostanu elity. Społeczeństwo będzie działało w coraz większym poczuciu zagrożenia. Bać się będą zarówno pod-, jak i nad-ludzie.

Zawody przyszłości

Który z tych schematycznych scenariuszy stanie się naszą rzeczywistością? Tu należy się czytelnikowi wyjaśnienie słów Nikalaya Boyadiewa, który mówił, że nie da się przewidzieć jednej ścieżki rozwoju przyszłości. Bo nie będzie jednej przyszłości. Będzie ich wiele, rozgrywających się równolegle w naszym świecie. Bo czy scenariusz #2 nie jest naszą rzeczywistością już dzisiaj? Czy scenariusz #4 nie dzieje się dzisiaj np. w Syrii? A scenariusz #1 i #3 nie jest wyidealizowaną rzeczywistością, mitologizowaną w najbogatszych krajach północy Europy? Dla nas kluczowe jest jednak to, że urzeczywistnieniu każdego z tych scenariuszy będzie towarzyszyło pojawienie się zapotrzebowania na nowe kompetencje i nowe zawody. Oczywiście przypisanie tych zawodów do określonych scenariuszy jest umowne i powinno być traktowane jako prowokacja, zachęta do samodzielnego myślenia, a nie literalne doprecyzowanie każdego ze scenariuszy. Wróćmy więc do każdego z nich.

Scenariusz #1. Równość i dobrobyt

W rzeczywistości, w której będziemy korzystać z automatyzacji, powszechna stanie się tzw. kobotyzacja, czyli współpraca pomiędzy ludźmi a robotami. Coraz większe będzie zapotrzebowanie na Menedżerów zespołów człowiek-maszyna. Menedżer ten zidentyfikuje zadania i procesy, które zrealizują zespoły złożone z ludzi i robotów, a także będzie zarządzał interakcjami w tych złożonych systemach. Rekruterzy zaczną poszukiwać kandydatów z dyplomami z psychologii eksperymentalnej lub neurobiologii oraz doświadczeniem w pracy w informatyce, inżynierii lub HR.

Opierając się na najnowszych osiągnięciach nauki i spostrzeżeniach ze sfery niezwykłego łączenia jej dyscyplin, Thomas W. Malone w swojej książce Superminds: The Suprising Power People and Copmputers Thinking Together (Superumysły: Zaskakująca moc wspólnego myślenia ludzi i komputerów) przedstawia odważny i fascynujący obraz przyszłości, który zmieni sposób, w jaki pracujemy i żyjemy zarówno z ludźmi, jak i z komputerami. Automatyzacja wkroczy w różne dziedziny naszego życia. Od przemieszczania się ludzi i przewozu towarów, przez pracę, po zakupy. W tym zautomatyzowanym świecie pojawi się też zapotrzebowanie na Optymalizatorów ruchu dronów czy Mechaników pojazdów autonomicznych. Pierwszy będzie zajmował się nadzorem nad ruchem dronów, które w kolejnej dekadzie staną się powszechne w wielu obszarach naszego życia (od lotów pasażerskich, przez kontrolę policyjną, po dostawy kurierskie). Kompetencje drugiego obejmą naprawę naszych autonomicznych pojazdów, które w dalszym ciągu będą ulegały mechanicznym, ale i software’owym uszkodzeniom. Za to naturalną konsekwencją rozwoju autonomicznych pojazdów będzie spadek zapotrzebowania na kurierów i kierowców.

Świat cyfrowy będzie coraz silniej oddziaływał na naszą rzeczywistość. To, co dzisiaj jest jeszcze analogowe, wkrótce może stać się cyfrowe. Już dzisiaj sieć 5G całkowicie zmienia nasze wyobrażenie na temat przesyłania danych. Zaczynamy wręcz doświadczać cyfrowej niestrawności. W 2030 roku niektórzy z nas będą całkowicie uzależnieni od technologii cyfrowej, a inni z trudem próbować będą od niej odejść. Nie znamy jeszcze długoterminowego wpływu cyfrowości na nasze ogólne samopoczucie i zdrowie psychiczne, ale to pewne, że niezbędni staną się Terapeuci cyfrowego detoksu, którzy zajmą się odtruwaniem cyfrowo uzależnionych. Taki cyfrowy terapeuta będzie musiał zmierzyć się z pokoleniem, które niemal zapomniało, jak wygląda rzeczywistość analogowa. Podobnie jak dzisiejsi terapeuci, będzie on badał procesy emocjonalne i psychiczne, które prowadzą do uzależnień, aby pomóc przerwać ten zaklęty krąg.

Nowe technologie pozwolą też produkować łatwiej i szybciej w odpowiedzi na indywidualne potrzeby. Pomoże w tym technologia druku 3D. Im stanie się powszechniejsza, tym niezbędniejsi okażą się inżynierowie struktur 3D. Skończy się czas zabawy drukiem 3D. Technologia ta służyć będzie do produkcji chociażby protez, prototypów silników odrzutowych, a szybkiej budowy tymczasowych schronień dla ofiar klęska żywiołowych lub konfliktów zbrojnych. Drukarki 3D w ciągu kilku godzin lub dni będą w stanie przygotować elementy potrzebne do stworzenia małych jednostek mieszkalnych, podobnych do przyczep, tak aby można je było szybko zmontować na miejscu katastrofy. Odpowiedzialni za ten proces inżynierowie będą musieli mieć doświadczenie w projektowaniu przemysłowym i inżynierii strukturalnej. Będą się specjalizować w takich dziedzinach jak architektura, materiałoznawstwo, medycyna – szczególnie chirurgia rekonstrukcyjna, a nawet produkcja żywności – szczególnie mięsa.

Ten w miarę szczęśliwy świat znajdzie w sobie dość zasobów, żeby aktywnie odbudowywać zniszczone środowisko naturalne. Niezbędne staną się więc osoby przygotowane do objęcia stanowisk Odtwarzaczy przyrody. Skupią się oni na przemianie starzejącej się, zbędnej infrastruktury – budynków, dróg, fabryk, pól uprawnych – w lasy z rodzimymi gatunkami. Aby to zrealizować, potrzebne będzie doświadczenie zarówno w rolnictwie, leśnictwie, jak i ekologii.

Scenariusz #2. Nierówność i dobrobyt

W tym scenariuszu większości z nas nie będzie nas stać na wiele. Ale technologia umożliwi nam masowe tanie doświadczanie przyjemności – od podróży, przez seks, po naukę. Pomoże nam w tym Projektant przygód w rzeczywistości wirtualnej. Nie tylko będzie on musiał operować w technologii AR i VR, ale także mieć kompetencje filmowe oraz umiejętność projektowania gier dla wielu graczy. Podobne, choć nieco bardziej poważne zadanie będzie miał Projektant mieszanej rzeczywistości. Wyobraźmy sobie, że wyrzucamy płaski ekran naszego smartfona czy laptopa do kosza i wyświetlamy wszystko trójwymiarowo nad naszymi biurkami. Jak będzie wyglądało wtedy „surfowanie po sieci”, tworzenie witryny internetowej 3D lub tworzenie dokumentów 3D? Na co dzień żyjemy przecież w trójwymiarowym świecie. Jednak większość twórczości, której doświadczamy – książki, obrazy, filmy, strony WWW, gry – są stworzone w dwóch wymiarach. Dopiero dochodzimy do punktu, w którym świat wirtualny będziemy doświadczać tak jak realny.

Architekt, projektant i profesor moskiewskiego Instytutu Strelka Nikolay Boyadjiev twierdzi, że powinniśmy porzucić ideę jednej przyszłości, która może być przewidziana lub odkryta, na rzecz idei wielu przyszłości, które równolegle wydarzają się już dzisiaj.

Rozwijająca się technologia pozwoli elitom pracować nad udoskonaleniem własnego ciała. Izraelski historyk i profesor Uniwersytetu Hebrajskiego Yuval Noah Harrari uważa, że połączenie IT z bioinżynierią zagraża nie tylko wolności, ale także równości, bo narastające nierówności ekonomiczne przełożą się na nierówności biologiczne. Dzięki biotechnologii bogacze będą mogli doskonalić swoje ciała i mózgi, zwiększając ilość neuronów kosztem komórek glejowych, a ludzkość zostanie podzielona na superludzi i bezużyteczną resztę. My nie jesteśmy aż tak radykalni. Na pewno z pracy Twórców organów, Mistrzów zdrowia osobistego, Praktyków niestarzenia się czy Projektantów modyfikacji genetycznych w pierwszej kolejności będzie korzystała wąska elita. Jednak wierzymy, że technologia pozwalająca tworzyć (drukować?) ludzkie organy czy części ciała z komórek macierzystych oraz dostarczać zindywidualizowane terapie oparte na osobistym DNA z czasem się upowszechni. Zawody te będą wymagał wiedzy w zakresie biologii molekularnej, inżynierii tkanek, inżynierii biomedycznej, ale też umiejętności sekwencjonowania DNA.

W świecie nierówności stymulowanej technologią nieuchronne są ciągłe tarcia i napięcia pomiędzy masami a elitami. Elity będą także rywalizowały między sobą. To utrzymujące się napięcie będzie prowadziło do zwiększonego zapotrzebowania na usługi Etycznych hakerów cyberbezpieczeństwa. Online Trust Alliance szacuje, że w 2019 roku doszło do ponad 2 milionów cyberataków, które przyniosły 45 mld dolarów strat. Jednak rzeczywiste liczby są zapewne znacznie wyższe, ponieważ wiele incydentów nigdy nie zostało zgłoszonych. Coraz więcej firm zdaje sobie sprawę, jak niebezpieczne mogą być to ataki. Aby ich uniknąć, działy bezpieczeństwa IT w firmach będą musiały zaostrzyć działania, tworząc zespoły zajmujące się zapobieganiem ryzyku. W sektorze administracji publicznej i firmach prywatnych do 2030 r. etyczni hakerzy mogą zastąpić informatyków w zwalczaniu złośliwych hakerów. Etyczny haker będzie musiał być o krok przed cyberprzestępcami, zwłaszcza w wykrywaniu luk w systemach, przez które można przeprowadzić atak.

Dane to ropa naftowa współczesności, ale i przyszłości. Dlatego w pierwszym i w drugim scenariuszu bez problemu znajdą pracę ludzie, których futurysta Thomas Frey nazywa Data Junkies (Uzależnieni od danych). Pozornie nieograniczone zasoby informacji, które mogą stworzyć miliony nowych produktów, spowodują też powstanie setek nowych kategorii i stanowisk pracy. Tacy specjaliści jak Uszczelniacz danych, Detektyw danych, Broker danych, Etyk danych, Data miner czy Oficer zaufania danych staną się niezbędnie potrzebni.

Jak twierdzi Micho Kaku, w przyszłości praktycznie wszystko będzie podłączone do internetu. Do 2040 roku wszechświat danych napędzi ponad 100 bilionów sensorów. Ponieważ branża sensorów będzie budowała innowacyjne sposoby monitorowania różnych aspektów otaczającego nas świata, liczba pracowników niezbędnych do podtrzymywania łączy między danymi a światem fizycznym również będzie rosła wykładniczo. Niezbędni do tego staną się Architekci systemu sensorów oraz Kuratorzy systemów sensorycznych.

Z listy społecznych priorytetów nie zejdą energetyka, a zwłaszcza kwestia kosztów pozyskiwania energii. Dobrobyt – niezależnie od tego, czy elitarystyczny, czy egalitarystyczny – będzie wzmagał zapotrzebowanie na energię. Dzisiejsza rzeczywistość pokazuje, że paliwa kopalne nie są rozwiązaniem na przyszłość. Nadzieją energetyki jest kontrolowana synteza termojądrowa. Konieczne będzie zbudowanie tysięcy nowych elektrowni termojądrowych, które zastąpią starzejącą się infrastrukturę energetyczną.

Wraz z uruchomieniem pierwszej elektrowni termojądrowej (powinno to nastąpić ok. 2040 roku) narodzi się nowa gałąź energetyki. Mimo że w najbliższych latach będzie to wciąż raczkujący przemysł, rekrutacja i prace przygotowawcze już się rozpoczynają. Takie zawody jako Inżynierowie fuzji, Projektanci mikrosieci elektroenergetycznych, Integratorzy fuzji staną się w przyszłości odpowiednikami dzisiejszych energetyków.

A hyperloop? To nie mrzonka garstki wizjonerów. Wygląda na to, że system infrastruktury transportu rurowego, opartego na elektromagnetyzmie w środowisku niskiego tarcia jest przyszłością transportu średniodystansowego. W przyszłości zaczniemy więc budować globalną sieć transportu rurowego, która stanie się zapewne największym projektem infrastrukturalnym świata. Będzie on wymagał zatrudnienia milionów ludzi zarówno przy budowie, jak i obsłudze globalnego systemu rur. Będą potrzebni do tego Inżynierowie transportu rurowego, ale też projektanci tego systemu, jego budowniczowie, operatorzy, zarządzający ruchem. Wygląda na to, że hyperloop może stać się takim katalizatorem postępu, jakim kolej była w drugiej połowie XIX wieku.

Masowa hodowla zwierząt, która dzisiaj odpowiada za produkcję dużej część gazów cieplarnianych i stanowi powód do odwrotu ludzi od jedzenia mięsa, przejdzie dużą zmianę. Zamiast rzeźników, zajmujących się masowym ubojem, pojawią się Producenci mięsa hodowanego. Już dzisiaj jest dostępne mięso z próbówki. Jednak w ciągu kilku lat produkcja takiego mięsa będzie tańsza niż ubój bydła hodowanego na farmach. To spowoduje powstanie wielu osi przemysłowych, otwierających drzwi do masowego powstawania nowych branż i zawodów, takich jak Projektanci mięsa hodowanego, Menedżerowie komórek macierzystych, Inspektorzy jakości mięsa hodowanego, Inżynierowie dietetyczny czy Menedżerowie procesu produkcji mięsa hodowanego.

Scenariusz #3. Równość i niedobór

Rosnący niedobór z pewnością doprowadzi do traktowania śmieci jako zasobu. To pociągnie za sobą powstanie nowego zawodu: Projektanta/inżyniera odpadów. Już dzisiaj według ONZ ludzkość produkuje ponad 2 miliardy ton odpadów rocznie. Brakuje nam miejsc do ich przechowywania. Tym, którzy mówią, że nie ma wyjścia z tej sytuacji, przyszli inżynierowie odpadów odpowiadają: „Bzdury!”. Projektant odpadów będzie wynagradzany za wymyślenie metod przeróbki śmieci na dużą skalę, a producenci wszystkiego, od zabawek po ubrania i meble, będą ich zatrudniać, aby znaleźli bardziej efektywne sposoby ponownego wykorzystania ich produktów ubocznych. Kluczowa w tym nowym zawodzie będzie wiedza materiałoznawcza i wzornictwo przemysłowe.

Zniszczone środowisko naturalne i zmiany klimatu sprawią, że susze, burze, huragany czy niezwykle wysokie temperatury staną się elementem naszej codzienności. Już dziś prognozowanie zjawisk naturalnych jest bardziej precyzyjne niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Ale w przyszłości niezwykle istotna, wręcz niezbędna, stanie się praca Inżynierów katastrof naturalnych. Oczywiście znajomość meteorologii, geologii, geofizyki przyda się, ale konieczna też będzie znajomość psychologii społecznej, w szczególności psychologii tłumów.

W świecie niedoborów kluczową rolę będzie miał Elastyczny zaopatrzeniowiec. Firmy będą coraz częściej musiały reagować w czasie rzeczywistym na wahania podaży surowców – gdzie mogę dostać części szybciej, taniej, lepszej jakości. Coraz więcej firm będzie potrzebowało specjalistów pozyskujących surowce z ciągle nowych miejsc, aby szybko zrealizować zamówienia i utrzymać ciągłość produkcji. Pożądani będą specjaliści, którzy studiowali zarządzanie łańcuchem dostaw i logistykę. Ale też w cenie będą weterani wojskowi z doświadczeniem w projektowaniu łańcucha dostaw w niepewnym środowisku.

Scenariusz #4. Niedobór i nierówność

Ten scenariusz nie rodzi potrzeby powstania nowych zawodów. Zbyt jest skoncentrowany na obronie status quo silnie rozwiniętej klasy posiadającej i zapewnieniu elementarnych warunków egzystencji mas. Nie ma więc charakteru rozwojowego. Ten brak wątku rozwoju technologicznego oraz petryfikacja istniejących podziałów będą stabilizowały układy społeczne, a co za tym idzie – zawody. Oczywiście w tym scenariuszu lepiej jest być lekarzem niż filozofem. Żołnierzem niż artystą. Rolnikiem niż ekonomistą...

\ \ \

W raporcie The Future of Work wydanym w 2017 roku przez Światowe Forum Ekonomiczne (World Economic Forum) jego autorzy wyliczyli, że 65 proc. dzieci rozpoczynających dziś naukę w szkole będzie wykonywać zawody, które dzisiaj jeszcze nie istnieją. Pozostaje więc ogromna przestrzeń do zagospodarowania przez naszą edukację. Nam pozostaje jedynie spekulować na podstawie obserwacji sygnałów zmian.

Przyszłość nie istnieje, ale możemy ją sami razem stworzyć.

23.

Każdy będzie mieć „prawo do balkonu” i „ogrodu na dachu”. Jak zmienią się nasze mieszkania po pandemii?

Wojciech Szot

Wojciech Szot – wydawca, redaktor, bloger, a ostatnio również autor. W 2008 roku założył wydawnictwo Abiekt.pl specjalizujące się w literaturze gejowskiej i lesbijskiej. Założyciel i szef Wydawnictwa Komiksowego. Współtwórca jednego z najlepszych blogów literackich w Polsce Kurzojady. Dziś autor bloga Zdaniem Szota. Miłośnik archiwów, bibliotek, kwerend i długich spacerów z psem. W 2020 roku ukazała się jego debiutancka książka Panna Doktór Sadowska.

Zamiana przestrzeni mieszkaniowej w domowe biuro wymagać będzie od nas zmian w przyzwyczajeniach konsumenckich. W odstawkę pójdą ciężkie prostokątne stoły, przydatne okażą się okrągłe lekkie stoliki pod laptop i notes. Krzesła? Tylko lekkie, wygodne, najlepiej biurowe.

W Wielkanoc parafianie z podlubelskiego Grabowca postawili przy wjeździe do miasteczka charakterystyczny krzyż. W tym czasie mieszkańcy małopolskiego Burzyna modlili się pod podobnym, ale ustawionym na rynku. Pięciometrowy, z dwoma ramionami stanął też przed urzędem gminy w Wierzbicy jako wotum w setną rocznicę urodzin Jana Pawła II.

Karawaki, krzyże z pionowym pniem i dwiema poprzeczkami, z których jedna, górna, jest krótsza od dolnej, są pamiątką po epidemiach cholery, przed którymi miały chronić. Nazwa pochodzi od hiszpańskiej miejscowości Caravaca, gdzie znajduje się pierwowzór tego popularnego w całej Europie krucyfiksu – relikwiarz zdobyty przez kastylijskiego króla podczas wojny z Maurami w XIII wieku. Jako talizman przeciwko cholerze wzór ten spopularyzował się w XVI wieku.

Co za kilkadziesiąt lat będzie Polakom przypominało o pandemii koronawirusa? W wersji optymistycznej – nowe, piękne miasta. W pesymistycznej – domy zamienione na samowystarczalne jednostki, nowoczesne bunkry. A w wersji realistycznej – nowe karawaki.

Christophe Gernigon, wykładowca akademicki i designer z Montpellier, zaprojektował restaurację przyszłości. Nad każdym z krzeseł zwisa hełm z pleksi.

X-Hood to zaprojektowane przez singapurskie studio projektowe komfortowe przyłbice dla pacjentów, paryskie studio BELEM proponuje zaś „aula modula”, czyli „projekt redefiniujący przestrzeń mieszkań, pozwalający na kreatywność i umożliwiający przekształcenie każdego pomieszczenia w przestrzeń do pracy”. Innymi słowy – budynki zaprojektowane tak, by każde pomieszczenie można było dowolnie otworzyć i zamknąć z każdej strony.

Holenderskie studio Gortemaker Algra Feenstra we współpracy z firmą Interflow zbudowało niewielkie, mieszczące 10 łóżek oddziały intensywnej terapii, które można ustawić niemal gdziekolwiek. Też holenderskie Studio Prototype zaprojektowało Vital House, jednostkę z prefabrykatów do izolacji pacjentów. Architektów i projektantów od początku pandemii wspiera w twórczej działalności Niderlandzki Królewski Instytut Architektury (na stronach polskiego Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki trudno znaleźć słowo o COVID-19).

Koronawirus jest dla projektantów na całym świecie okazją do przedyskutowania idei, zaprezentowania kreatywności i przyciągnięcia uwagi do swoich produktów. Czy jednak z tych czasem uroczo niepraktycznych projektów, jak sferyczne przyłbice rodem z filmów s.f. z lat 50. zaproponowane przez biuro Plastique Fantastique, zostanie nam coś, z czego przeciętny użytkownik planety Ziemia będzie korzystał w czasach „postcovidowych”? A może wyobraźnię projektantów zweryfikuje rynek, czyli sami odkryjemy, co tak naprawdę jest nam potrzebne, a co zbędne.

Nawet kilka dni musiały czekać na drewniane trumny rodziny zmarłych na COVID-19 z Guayaquil w Kolumbii. Wyszła im naprzeciw firma ABC Displays, na co dzień produkująca kartonowe elementy do reklam. Wyprodukowała 10 prototypów łóżek, które po śmierci pacjenta mogą być przekształcone w trumnę. Łóżko jest biodegradowalne, a jego produkcja kosztuje 127 dolarów, czyli znacznie mniej niż tradycyjna trumna. Kolumbijscy internauci okrzyknęli projekt makabrycznym, kierujący firmą Rodolfo Gómez uważa, że łóżka-trumny są komfortowe i funkcjonalne.

Scenariusze są dwa. W pierwszym pandemia zostanie opanowana i co najwyżej będziemy bardziej ostrożni w kwestiach higieny czy dystansu społecznego. Nie wpłynie to jednak drastycznie na zmiany przyzwyczajeń, a zatem i na projektowanie czy większą architekturę. Architekt Jakub Szczęsny, autor słynnego warszawskiego piętrowego domu Etgara Kereta, który znajduje się w 152-centymetrowej szczelinie między blokiem mieszkalnym a przedwojenną kamienicą: – Nasza „kwarantannowa” kreatywność szybko zostanie zastąpiona przez produkty, które będziemy mogli kupić.

Maćków, wrocławski architekt, którego pracownia odpowiada m.in. za przebudowę domu handlowego Renoma, jako przykład podaje tragiczną powódź z 1997 roku. – To wydarzenie mocno zapadło w pamięć społeczną Dolnoślązaków i spodziewano się, że zmiany po powodzi będą znaczne. A jednak znów w najlepsze buduje się na polderach, betonuje rzeki. Jeśli pandemia będzie doświadczeniem krótkotrwałym, skończy się jak z powodzią.

W drugim scenariuszu nawroty pandemii i czasowe lockdowny zdarzać się będą regularnie. – To sprowokuje – mówi Szczęsny – daleko posunięte zmiany w życiu społecznym i rodzinnym. Już dzisiaj pojawia się w naszych głowach swoiste memento mori, myślimy o tym, jak uchronić bliskich i siebie przed zarażeniem. Spowolnienie gospodarki zmieni też nasze przyzwyczajenia konsumenckie.

Pierwszy scenariusz w projektowaniu przedmiotów i przestrzeni oznacza wróżenie z fusów. W drugim normalność stanie się jednak, zgodnie z zapowiedziami Morawieckiego i Macrona, trochę nowa. Bo niektóre nowe modele czy nawyki zostaną z nami na dłużej.

Monika Tutak-Goll, redaktorka „Wysokich Obcasów”: – Pięć osób na kilkudziesięciu metrach, każda z innymi potrzebami... Córce wstawiłam do pokoju łóżko piętrowe, które jest moim odkryciem – pod nim mam stolik i fotel albo mogę usiąść z laptopem na schodkach. I tak się wymieniamy – córka na łóżku, syn pod łóżkiem przy stoliku, drugi w pokoju, mąż w kuchni, ja na strychu albo na schodkach łóżka. Tylko córka jest poszkodowana, bo najmłodsza i nie ma zorganizowanych zajęć, czyli własnej przestrzeni. Więc napompowaliśmy zabawki plażowe i na środku mieszkania mamy wielkiego flaminga.

Przynajmniej przez jakiś czas, urządzając mieszkanie, będziemy brali pod uwagę więcej czynników niż tylko stylowość rozwiązań. Tutak-Goll przyznaje, że dużym błędem było połączenie kuchni z pokojem. – Dzisiaj wszyscy potrzebujemy mniejszych pomieszczeń, mam zamiar podzielić pokój chłopców na dwie części.

W czasach postpandemicznych do „prawa do mieszkania” dołączy „prawo do balkonu”. Przyznają to wszyscy, którzy w czasie lockdownu zazdrośnie patrzyli na sąsiadów pracujących (jedzących, imprezujących, bawiących dzieci...) na balkonach. Maćków: – Balkony, ta niby tylko architektoniczna kosmetyka, z pewnością staną się elementem, na który nabywcy będą zwracać szczególną uwagę.

Zamiana przestrzeni mieszkaniowej w domowe biuro wymagać będzie od nas zmian w przyzwyczajeniach konsumenckich. W odstawkę pójdą ciężkie prostokątne stoły, przydatne okażą się okrągłe lekkie stoliki pod laptop i notes. Krzesła? Tylko lekkie, wygodne, najlepiej biurowe. A jadalnia łatwo przekształcająca się w biurowy open space to najbliższa przyszłość wszystkich, którym home office będzie zdarzał się częściej. O tym, że będzie, pokazuje przykład Twittera, który zamierza zlikwidować większość biur i polegać na pracy zdalnej oraz wynajmie sal konferencyjnych.

Siedząc w domach, zrozumieliśmy też, że minimalizm i koncepcyjne zabawy formą są OK, ale trochę elementów pielęgnujących pierwotniejszą część naszej natury nie zawadzi. Katarzyna Zarzycka z działającej od 1920 roku hodowli roślin Tomaszewski mówi, że ogromną popularnością w ostatnich miesiącach cieszyły się rośliny ogrodowe i przeznaczone na tarasy czy balkony. Hitem już są rośliny antysmogowe – czyli po prostu oczyszczające z dawien dawna powietrze skrzydłokwiaty, rapisy, paprotki i draceny, które wracają triumfalnie do polskich mieszkań.

Roślinny boom widać nawet w chemii budowlanej. Dee Schlotter, color marketing manager w firmie PPG Paints, zauważa, że klienci częściej potrzebują kolorów biofilnych, a więc odtwarzających wrażenie obcowania z naturą.

Ale z przyjaznym i funkcjonalnym, pozwalającym zachować intymność urządzaniem przestrzeni może być różnie. Przede wszystkim dlatego, że nie będzie czego urządzać. Dane o wzroście bezrobocia, problemach kredytobiorców i gwałtownie uelastycznionym rynku pracy przeczą teoriom, że – jak piszą branżowe portale – „z mody wyjdą kawalerki”. Założenie, że w tycich, czasem kilkunastometrowych mieszkaniach, szumnie nazywanych micro-flat mieszkają ludzie, którzy wybrali je z powodu panujących trendów, jest przynajmniej odważne. Tym odważniejsze, że nowi klienci, w sytuacji zawodowej jeszcze mniej stabilnej niż niedawni prekariusze, z myślą o kolejnych lockdownach będą podpisywać umowy kredytowe na stumetrowe apartamenty.

„Prawo do balkonu” raczej nie stanie się prawem każdego obywatela, prędzej prawo do ogrodu na dachu – zielone dachy już stały się normą w nowych budynkach, teraz zaczną przeistaczać się w dostępne dla wspólnoty mieszkaniowej tereny zielone. Docenimy też ogródki działkowe, wszystkie te zapuszczone „działki po babci”. Przez lata zaniedbywane, jak mówi Szczęsny, stały się fenomenem wielkomiejskiej klasy średniej. Projekty małych, tanich domków pozwalających zmieścić rodzinę i pozostawiających jeszcze przestrzeń na ogródek czy trawnik w pandemii sprzedawały się jak nigdy wcześniej.

Lecz Maćków zwraca uwagę, że wraz z koronawirusem nie zniknie problem braku kilku milionów mieszkań: – Hasła „Trzy miliony mieszkań” nie wymyślił Kaczyński, to matematyka. Polska średnia mieszkań na tysiąc mieszkańców jest znacznie poniżej unijnej średniej. Przez najbliższe dwie dekady wciąż będzie to bezpieczny biznes, a popytu raczej nic nie będzie w stanie złamać.

To pierwsza dobra wiadomość dla deweloperów. Jest i druga: – Zubożenie społeczeństwa, trudności z kredytami sprawią, że czynnikiem wyboru mieszkania znów będzie jedynie cena. Jak kilkanaście lat temu kupować będziemy źle zaprojektowane mieszkania, daleko od centrum, ze słabą komunikacją miejską, z kanalizacją w postaci szamba.

Pandemia i kryzys gospodarczy wbiły się w sam środek innego kryzysu – klimatycznego. Biznes związany z designem i sprzedażą nowych usług próbuje to wykorzystać, przekonując, że zmiany w projektowaniu będą spowodowane koronawirusem – to nośne hasło marketingowe. Lecz przyglądając się proponowanym nowościom, możemy być zaskoczeni. Zdaniem popularnych portali branżowych mieszkania mają być energooszczędne i ekologiczne, wyposażone w kolektory słoneczne, panele fotowoltaiczne, mechaniczną wentylację czy odzysk wody deszczowej. Często wymienia się ochronę antysmogową i systemy smart home rozbudowywane o nowe funkcje.

Ale rozwiązania eko nie są już wielką nowością, przekonali się do nich – wraz z rosnącą świadomością klientów i presją opinii publicznej – deweloperzy, a smart... Kiedy nadejdzie druga fala albo przyjdzie, jak zapowiada Bill Gates, kolejna wielka pandemia, naprawdę najważniejsze będzie, aby nasz telewizor komunikował się z lodówką i barkiem, byśmy wiedzieli, w którym momencie wstać po dolewkę i nachosy?

Wielkie miasta potrafią ściągnąć na siebie zagładę same, bez interwencji z zewnątrz. W sierpniu 1858 roku poziom wody w Tamizie obniżył się tak, że odsłonięte zostały zalegające w niej nieczystości. W cieple lato ścieki zaczęły się rozkładać, a wielki smród uniemożliwił pracę parlamentu. Kolejne epidemie cholery, które w pierwszej połowie XIX wieku zabiły ponad 30 tysięcy londyńczyków, miały źródło właśnie na dnie rzeki, ale dopiero w efekcie wielkiego smrodu gruntownie przebudowano kanalizację. Przy okazji zbudowano nowe nabrzeża Tamizy, przyczyniając się m.in. do rozwoju dzielnicy Chelsea, dzisiaj jednej z najmodniejszych i najdroższych.

Podczas każdej z epidemii ostatnich lat budynki użyteczności publicznej i architektura miejska odgrywały jedną z kluczowych ról w jej powstrzymaniu lub minimalizacji strat.

Niejaki Le Corbusier mówił: „Dom nadaje się do zamieszkania tylko wtedy, gdy jest pełen światła i powietrza”. Twierdził tak w czasie, gdy świat wracał do, jak chciano wierzyć, równowagi po I wojnie i nowa, modernistyczna architektura miała oddawać ducha oczyszczenia – zarówno symbolicznie, jak i fizycznie. Rosnący w sławę szwajcarski architekt nawoływał, by w mieszkaniach nie było już „brudnych, ciemnych zakątków”. Higiena przestrzeni miała wyprzedzić wewnętrzne oczyszczenie mieszkańców. Kliniczna wręcz biel wyróżniała modernistyczne projekty, a wybitny badacz tego okresu Paul Overy pisał, że kurz uwięziony w nadmiarze dekoracyjności jest „wrogiem higieny, który należy wyeliminować za wszelką cenę”.

Sonia Shah, autorka książki The Fever and Pandemic, podkreślała niedawno w BBC, że dawniej życie w miastach skracało średnią długość życia. Miasto czyniło wolnym, ale było też śmiertelną pułapką. – Gwałtowny rozwój miast podczas rewolucji przemysłowej doprowadził do wzrostu zanieczyszczeń, a ulice były siedliskami infekcji. Tyfus i cholera stały się poważnym problemem i doprowadziły do budowy nowych systemów sanitarnych.

Przypomnieliśmy sobie o tym podczas wybuchu epidemii w Nowym Jorku czy niezwykle zurbanizowanej Belgii, gdzie statystyki zakażeń koronawirusem wykraczały poza średnie dla innych krajów.

Organizatorzy Pandemic Architecture Competition związani z greckim portalem Archisearch piszą w manifeście konkursowym, że sprawy takie jak dobre samopoczucie zawsze były istotne dla architektów, a szpitale przyjmowały rozwiązania mające ograniczać rozprzestrzenianie się chorób i ułatwiające wracanie do zdrowia. Prognozując, że pandemie staną się częścią naszej rzeczywistości, twierdzą, że miasta przyszłości będą musiały poradzić sobie z nagłą dużą liczbą chorych i utrzymaniem normalnego życia dla pozostałych. Z jednej strony ważne jest zatem odpowiednie budowanie przestrzeni przeznaczonych na usługi medyczne oraz funeralne, z drugiej – takie projektowanie przestrzeni, by chronić zdrowie mieszkańców nie tylko odizolowanych w mieszkaniach.

Czy przyszłością projektowania miast, przestrzeni publicznych będzie powrót do zimnowojennej retoryki, myślenia o budynku jak o ochronie, tyle że nie przed promieniowaniem, lecz przed zarazą?

Anna Dudzińska, dziennikarka specjalizująca się w tematyce architektonicznej, mówi, że pytanie powinno brzmieć inaczej: – Jak powinna wyglądać dobra architektura? Bo pojawiający się trend myślenia o tym, że wszyscy uciekniemy na wieś, jest marketingowym oszustwem. Raz, że ucieczka z miasta jest dla wielu niemożliwa, dwa, że jeśli jakimś cudem prawie wszyscy wyjedziemy, to nic w miastach się nie zmieni. Jako radiowiec jestem wyczulona na dźwięki i dobitnie usłyszałam, że w czasie pandemii miasto i wieś nagle zaczęły brzmieć tak samo. Mam na myśli dźwięki natury, ale też idee. Kwietne łąki w miastach, publiczne parki, rola zieleni, bioróżnorodność – zmiana wyglądu miast zdaje się oczywistością. Tak jakby potrzeba było pandemii, żebyśmy wrócili do pomysłów z końca XIX wieku.

Agata Twardoch, architektka i urbanistka związana z Wydziałem Architektury Politechniki Śląskiej, podkreśla, że projektowanie z myślą o przyszłej epidemii wyklucza pojęcie „przestrzeni publicznej”, gdyż ta z definicji jest miejscem, w którym zachodzą interakcje społeczne. I widzi ciemne strony ewentualnej pandemicznej rewolucji urbanistycznej, która wcale nie musi uczłowieczyć miasta. – Bardzo obawiam się tego, że będziemy myśleli o zamknięciu, szczególnie przestrzeni wspólnych. Już pojawiają się takie idee. Na szczęście chyba nie zdołają się upowszechnić. Siedzieliśmy w domach raptem niecałe dwa miesiące i już widzimy, że jesteśmy złaknieni kontaktów, że nie jesteśmy w stanie żyć w odcięciu od społeczeństwa, spotykania się. Liczę raczej na impuls dla przyspieszenia trendów sprzed pandemii – zamykania ulic dla samochodów, otwierania dodatkowych chodników, tak by przestrzeń publiczna się poszerzyła i mogła funkcjonować w nieco innych warunkach zaufania społecznego.

Podczas pandemii wiele miast na świecie zamknęło niektóre ulice. Nowy Jork wyłączył kilka z ruchu tylko na 11 dni, ale np. w kalifornijskim Oakland zamknięto ponad 120 kilometrów dróg. Burmistrzyni Libby Schaaf napisała na Twitterze, że chce, by mieszkańcy mogli uprawiać rekreację na świeżym powietrzu z zachowaniem odpowiedniego dystansu społecznego, a ludzie nie tłoczyli się wyłącznie w parkach.

Ivan Blasi, koordynator nagrody Miesa van der Rohe, jednej z najbardziej prestiżowych w architekturze, w portalu Property Design mówił: – Dystans społeczny w przestrzeni publicznej nie musi oznaczać grodzenia taśmą policyjną, co ma miejsce choćby w wielu sklepach. Można użyć takich rozwiązań, które zachowają komfort użytkowników przestrzeni – roślin czy innych elementów dekoracyjnych nieprzywodzących na myśl miejsca zbrodni.

Nagle zaczynamy doceniać rolę prekaryzowanych latami grafików – przejrzyste, wyraziste, ale nie napastliwe komunikaty o koronawirusie w komunikacji miejskiej czy na tablicach ogłoszeń lepiej na nas działają niż ofoliowane kartki z drukarki „Park zamknięty do odwołania”.

Agata Twardoch: – W polskich realiach przeszkodą w takim uczłowieczaniu i jednocześnie zabezpieczaniu przestrzeni będą raczej finanse niż mentalność ludzi. Przychody miast spadają, władze szukają oszczędności. W Gliwicach pierwszą decyzją było zamknięcie rowerów miejskich. Budżetowo to symboliczny zysk, a dla komfortu życia duża strata. Idąc tropem kryzysu, nie wyobrażam sobie rewolucyjnych zmian mających wpłynąć na zmianę czy poprawę architektury. Z pewnością wyhamują wielkie projekty, bo kryzys po pandemii nakłada się na koniec unijnej perspektywy finansowej 2014-2020. Już raczej nie będą powstawały „białe słonie” przynoszące miastom zwykle więcej szkody niż pożytku, wznoszone po to, by wykorzystać unijne pieniądze. Za to boję się zatrzymania inwestycji w publicznym mieszkalnictwie i wyprzedaży działek komunalnych, bo miasta mogą chcieć w ten sposób łatwo zasilać topniejący budżet.

Ale na te działki może nie być tylu chętnych co dotychczas. Przenosiny korporacji do home office mogą spowodować upadek dzielnic biurowych.

Prawdopodobny jest też – przynajmniej w bogatych dzielnicach najzamożniejszych miast krajów pierwszego świata – scenariusz bliskowschodni. Anna Dudzińska: – Mieszkałam przez jakiś czas w Dubaju i z przerażeniem patrzyłam na tamtejszą architekturę. Z jednej strony apartamenty na 45., 50. piętrze sterylnych wysokościowców, z drugiej setki deweloperskich osiedli z 7 tysiącami identycznych domów, z identycznym wyposażeniem wnętrz, do tego bez infrastruktury. W czasie pandemii miasto zamknięto do tego stopnia, że ludzie nie mogli wyjść na spacer z psem. W efekcie najbogatsi, ci z prestiżowych drapaczy chmur, zaczęli wynajmować homogeniczne domki jednorodzinne poza centrum, by mieć choć spłachetek trawy. Co prawda sztucznej, ale zawsze to jakaś przestrzeń i imitacja natury.

W dobrym czy złym kierunku, ale przestawienie zwrotnicy w architekturze czy myśleniu o przestrzeni zajmie trochę czasu. A co z drobnymi, codziennymi rozwiązaniami wdrażanymi niemal od ręki? Hasło „nowej nowoczesności” będzie na pewno brzmiało: przemyśleć siebie, znaleźć nowy sposób wykorzystania zasobów, które już mamy.

W Dubaju zbudowano hipermarket, do którego się wjeżdża samochodem, wybiera na ekranie produkty i odbiera spakowane zakupy bez jakiegokolwiek kontaktu ze sprzedawcami ani nawet ze sklepową przestrzenią. Do perfekcji opanowano też kwestie higieny – powłoki antywirusowe, windy przywoływane głosem, pokoje hotelowe na kod z telefonu komórkowego.

Wydział Wzornictwa warszawskiej ASP wspólnie z Politechniką Warszawską zaprojektował elementy osłon dla personelu medycznego i zawory przekształcające maskę do nurkowania w antywirusową.

Fińska firma Fortum zaprojektowała klamki, które można otwierać bez użycia dłoni, a jedynie przedramieniem.

Studenci z Hongkongu proponują samodezynfekującą się klamkę wyposażoną w ogniwo ze światłem UV zabijającym drobnoustroje.

Pracownia M-Rad z Los Angeles wykonała pokryty miedzią przeciwdrobnoustrojową mobilny punkt testowania, który po ustaniu pandemii zostanie zamieniony w jednostkę do obsługi bezdomnych. Znajdą w niej schronienie, dostaną jedzenie czy pomoc medyczną.

Z tysięcy projektów, które można znaleźć w sieci, te pozwalają mieć nadzieję, że „pandemiczne” projektowanie przemysłowe i przestrzeni nie skończy się kilkoma efektownymi popisami w rodzaju retro s.f. designerskich przyłbic. I może się okazać najwłaściwszą odpowiedzią na przyszłe potrzeby społeczeństw.

Ale są też przykłady, które każą wątpić w to, czy kapitalizm w obecnej formie wyciągnie naukę z koronawirusa.

Epidemia eboli rozpoczęła się w grudniu 2013 roku w gwinejskiej wiosce Méliandou. Pacjentem zero był Emile Ouamouno, dwuletni chłopiec. Co zmieniło się we wsi po ustaniu epidemii, w której wyniku zmarło, według oficjalnych danych, ponad 11 tys. osób, a śmiertelność zbliżała się do 50 proc.? Ścięto drzewo, na którym gnieździła się rodzina nietoperzy – prawdopodobne źródło wirusa. Zwierzęta zamieszkały blisko ludzi, bo światowe koncerny wydobywcze doprowadziły do wylesienia terenów wokół wsi.

Książka „Jutro jest teraz" to najciekawsze teksty programu Jutronauci, o którym dowiesz się więcej na www.wyborcza.pl/jutronauci

© copyright for Tak wymienia się rdzeń duszy by Jacek Dukaj /// © copyright for Ludzką naturę nie tak łatwo pokonać /// by Bogusław Pawłowski, Tomasz Ulanowski /// © copyright for Nadchodzi nowe średniowiecze. Era erozji państwa, technologicznego zjednoczenia świata i irracjonalizmu by Grzegorz Lewicki /// © copyright for Pandemia: nasza bardzo wielka wina by Piotr Skubała /// © copyright for To nie pandemia zmieni nasz świat. Era wielkich przyspieszeń dopiero się zaczyna by Aleksander Poniewierski /// © copyright for Stan ciężki, niestabilny by Krzysztof Obłój, Vadim Marakenko /// © copyright for Czy filmy i seriale uratuje technologia z odległej galaktyki? by Radosław Czyż /// © copyright for Jak COVID zabija open space by Kasper Kalinowski /// © copyright for Sztuczna sztuka. Czy maszyny zastąpią artystów? by Kasper Kalinowski /// © copyright for Nadchodzi złota epoka social mediów. Czy jest się czego bać? by Kasper Kalinowski /// © copyright for Prawdziwi wygrani pandemii mieszkają w Dolinie Krzemowej by Piotr Szostak /// © copyright for Nowe interesy mafii by Krzysztof Krakowski, Vadim Makarenko /// © copyright for Pandemia: test zaufania publicznego by Alek Tarkowski /// © copyright for Robot pandemii się nie boi by Dominika Maciejasz /// © copyright for Pandemia przyspiesza rozkład imperium by Maciej Jarkowiec /// © copyright for Jak Chiny chcą przejąć Europę Środkową? Tak jak Afrykę by Sylwia Czubkowska /// © copyright for Pandemia: zbiorowy test Rorschacha by Agnieszka Kurant, Emilia Dłużewska /// © copyright for Czas – mniej znana ofiara koronawirusa by Joanna Sosnowska /// © copyright for Nadchodzi obsesja na punkcie odporności by Katarzyna Staszak /// © copyright for Pandemia na zawsze zmieni nasze miasta. Uciekną z nich bogaci, centra zaczną się wyludniać by Stanisław Mazur, Magdalena Kursa /// © copyright for Zmienny i niepewny świat będzie potrzebował nowych zawodów by Zuzanna Skalska, Rafał Kołodziej /// © copyright for Każdy będzie mieć „prawo do balkonu” i „ogród na dachu”. Jak zmieniają się nasze mieszkania po pandemii? by Wojciech Szot /// © copyright for Musimy wyjść z „chomiczego kołowrotka nadmiernej produkcji książek”. Kto będzie czytać książki o pandemii? by Wojciech Szot

Redakcja: Paweł Goźliński, Vadim Makarenko

Korekta: Renata Burlikowska

Projekt graficzny: Justyna Kosińska / temperowka.pl

Redaktor prowadząca: Karolina Mikulicz

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora SA 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-268-3407-3

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej