SPIS TREŚCI

Wstęp

Cel pracy

Podstawa materiałowa

Struktura pracy

Rozdział 1. Podstawy teoretyczne

Koncepcja językowego obrazu świata

Językowy obraz świata na gruncie polskim

Definicja językowego obrazu świata

Definicja kognitywna

Kategoryzacja

Wartość w języku polskim

Typologia wartości

Środki wartościowania w języku i w tekście

Wartości w JOS

Rozdział 2. Rodzina w danych systemowych i encyklopedycznych

Rodzina w danych systemowych

Etymologia leksemu rodzina

Eksplikacje leksemu rodzina

Rodzina w danych encyklopedycznych

Encyklopedie polskojęzyczne

Rodzina w encyklopediach obcojęzycznych

Большая советская энциклопедия

Rodzina w encyklopediach religioznawczych

Rozdział 3. Rodzina w czasopismach laickich – wartość czy antywartość?

Rodzina pełna – model nr 1

Ciąża i macierzyństwo według młodych i dojrzałych kobiet

Matka pracująca: kariera zawodowa – wartość czy antywartość?

Powrót kobiety do pracy

Mężczyzna – mąż i ojciec

Relacje rodzinne

Wychowanie wartością mądrego rodzicielstwa

Rodzina niepełna – model nr 2

Powód założenia rodziny

Rozpad rodziny

Kobieta po rozwodzie

Dziecko a rozstanie rodziców

Macierzyństwo i ojcostwo

Rodzina patchworkowa – model nr 3

Konkubinat a małżeństwo – model nr 4

Miłość – najważniejsza wartość?

Homorodzina – model nr 5

Nietradycyjny model rodziny – charakterystyka

Mamusia to nie mamcia

Ojciec w homorodzinie

Rodzina homoseksualna a społeczeństwo

Dziecko w związku homoseksualnym

Związek homoseksualny a regulacje prawne

Rozdział 4. Rodzina w kwartalniku feministycznym „Zadra”

Wolność oczami feministek – najwyższa wartość kobiety

Model związku partnerskiego a model rodziny tradycyjnej

Ojciec w modelu rodziny opartej na związku partnerskim

Model rodziny homoseksualnej a model rodziny tradycyjnej

Ciąża oczami feministek – wartość czy antywartość?

Poród po polsku – mistyczne wydarzenie czy dramatyczne przeżycie?

Model tradycyjnego macierzyństwa – wartość czy antywartość?

Matka w kulturze polskiej

Model matki menedżer a model matki spełnionej

Model matki Polki

Ojciec kontra matka – ich status w ocenie społecznej

Dziecko w czasopiśmie feministycznym – wartość czy antywartość?

Gender w dyskursie feministycznym – wartość czy antywartość?

Feminizm kontra rzeczywistość

Rozdział 5. Rodzina w czasopismach katolickich

Kryterium relacji rodzinnych

Model rodziny kochającej

Model rodziny dysfunkcyjnej

Kryterium struktury

Model rodziny pełnej – rodzina jako obraz Trójcy Świętej

Model rodziny wielodzietnej

Model rodziny z jednym dzieckiem tzw. model rodziny niepełnej

Model rodziny rozbitej

Małżeństwo jako wartość

Znaczenie leksemu małżeństwo

Małżeństwo sakramentalne

Białe małżeństwo

Małżeństwa niesakramentalne – wartość czy antywartość?

Związki partnerskie jako czynnik godzący w wartość rodziny

Homomałżeństwa jako siła destrukcyjna wobec wartości rodziny

Ideologia gender jako czynnik niszczący wartość rodziny

Rodzicielstwo w czasopismach katolickich

Rodzicielstwo jako wartość życia rodzinnego

Macierzyństwo jako wartość w czasopismach katolickich

Matka w czasopismach katolickich

Ojcostwo jako wartość w czasopismach katolickich

Ojciec w czasopismach katolickich

Dziecko w czasopismach katolickich

Dzieciństwo – wartość czy antywartość?

Przyczyny zaniku dzieciństwa

Wychowanie w czasopismach katolickich

Wychowanie procesem kształtującym hierarchię wartości dziecka

Wychowanie do realizacji zadań społecznych

Wychowanie religijne

Wychowanie patriotyczne

(Anty)wychowanie

Relacje z dziadkami – zanikająca wartość?

Miłość w czasopismach katolickich

Miłość jako wielka wartość

Miłość jako główny cel w życiu człowieka

Miłość jako akt woli

Miłość jako decyzja i postawa

Miłość jako dobro

Miłość jako umocnienie człowieka

Miłość a produkty „miłościopodobne”

Miłość małżeńska

Miłość rodzicielska

Miłość do ojczyzny

Wiara w czasopismach katolickich

Wiara jako wielka wartość

Wiara jako łaska

Wiara jako realna moc

Wiara jako spoiwo rodziny

Wiara spoiwem łączącym małżonków

Modlitwa jako umocnienie więzi rodzinnych

Wiara jako antidotum na małżeńskie problemy

Ewaluacja wiary środkiem do przemiany rodziny

Wiara jako umocnienie zdradzonych współmałżonków

Wiara jako schronienie porzuconych małżonków

Rodzice jako nauczyciele wiary

Rodzice jako anty-nauczyciele wiary

Formacje kościelne miejscem budowania wiary i więzi rodzinnych

Rozdział 6. Środki wartościowania

Środki wartościowania w czasopismach laickich

Środki wartościowania w czasopismach katolickich

Zakończenie

Bibliografia

WSTĘP

W ostatnim czasie zagadnienie rodziny stało się przedmiotem badań różnorodnych dyscyplin naukowych. Powstały publikacje z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii, prawa, religioznawstwa oraz językoznawstwa[1].

Leksem rodzina zajmuje dość wysoką i ustabilizowaną pozycję w hierarchii wartości Polaków. Potwierdzały to badania Walerego Pisarka, dotyczące słów sztandarowych Polaków[2], oraz Michaela Fleischera o polskiej symbolice kolektywnej[3]. W badaniach ankietowych, przeprowadzonych w latach 1986–1987 na potrzeby Polskiego Słownika Aksjologicznego PSA przez Marię Mańkowską, rodzina pojawiła się na 16. miejscu wśród ówcześnie wymienianych przez Polaków wartości[4]. Natomiast w sporządzonych przez zespół etnolingwistów lubelskich, kierowany przez profesora Jerzego Bartmińskiego, dwóch listach[5], wskazujących na najczęściej pojawiające się nazwy wartości w pracach badaczy, na Liście II z 2010 roku rodzina sytuuje się na 1. miejscu. Niedawno ukazała się rozprawa doktorska Iwony Bielińskiej-Gardziel, napisanej pod kierunkiem Jerzego Bartmińskiego, ukazująca stereotyp rodziny w oczach współczesnych Polaków oraz sposób profilowania pojęcia rodziny w dyskursach publicznych, m.in. w prasie. Badania były przeprowadzone do 2009 roku. Jednakże zmiany polityczno-społeczne, wzrost tempa życia w Polsce i Europie powodują przekształcenia w kanonie wartości. Głośne ostatnio dyskusje w mediach o modelach rodziny, definiowanie rodziny w dokumentach prawnych sprawiły, że wydało mi się uzasadnione zbadanie dyskursu publicznego pod kątem ewentualnych zmian w stosunku do istniejących opracowań.

CEL PRACY

Dokonujące się w ostatnich latach modyfikacje w modelu rodziny zainspirowały mnie do podjęcia badań dotyczących językowego obrazu rodziny jako nośnika wartości w prasie świeckiej i katolickiej w latach 2010–2015.

Celem pracy jest odpowiedź na poniżej postawione pytania:

1. Jakie profile rodziny prezentowane są w czasopismach laickich i katolickich?

2. Nośnikiem jakich wartości są poszczególne profile rodziny?

3. Czy istnieją różnice w definiowaniu wartości w obrębie czasopism o tym samym charakterze, tj. w grupie czasopism świeckich i w grupie czasopism katolickich?

4. Jakie podobieństwa i różnice pojawiają się w definiowaniu tych samych wartości w zestawieniu czasopism świeckich i katolickich?

5. Jakie są językowe wykładniki wartości i wartościowania?

PODSTAWA MATERIAŁOWA

Podstawę materiałową dysertacji stanowią:

– dane systemowe,

– dane statystyczne,

– dane encyklopedyczne,

– dane tekstowe.

Dane systemowe zebrałam na podstawie słowników języka polskiego. Znalazły się wśród nich zarówno ogólne słowniki języka polskiego, jak i słowniki etymologiczne, frazeologiczne, synonimów, antonimów, gwary środowiskowej[6]. Łącznie wykorzystałam 37 źródeł leksykograficznych[7].

Dane encyklopedyczne pozyskałam z encyklopedii polskojęzycznych i obcojęzycznych z obszaru wiedzy powszechnej oraz z zakresu takich dyscyplin jak: psychologia, filozofia, pedagogika, socjologia, religioznawstwo. Łącznie wykorzystałam 16 pozycji encyklopedycznych.

Dane statystyczne pochodzą z dwóch źródeł: Głównego Urzędu Statystycznego oraz Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego. Pierwsze przekazują informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2014 roku, ze szczegółowym omówieniem lat 2010–2014. Drugie odnoszą się do życia religijnego Polaków, praktyk religijnych, przyjmowanych sakramentów, znaczenia wiary w życiu codziennym do 2014 roku.

Dane tekstowe zostały wyekscerpowane z czasopism świeckich z lat 2010–2015, takich jak: „Twój Styl”, „Wysokie Obcasy Extra” (łącznie wybrałam 101 artykułów, z nich wyekscerpowałam 271 cytatów), „Zadra” (37 artykułów, 148 cytatów), oraz czasopism katolickich: „W Drodze”, „Miłujcie się”, „W Naszej Rodzinie” (204 artykuły, 342 cytaty). Do danych tekstowych zaliczam również Relację końcową Synodu Biskupów dla Ojca Świętego Franciszka z Synodu Biskupów. XIV zwyczajnego zgromadzenia ogólnego.

STRUKTURA PRACY

Niniejsza praca wpisuje się w nurt badań aksjologii lingwistycznej[8] i koncepcji językowego obrazu świata. Ze względu na podjęte cele, w które m.in. wpisują się opis wartości i sposoby wartościowania oraz wyodrębnienie profilów rodziny, nawiązuję do wcześniej wspomnianej już pracy Iwony Bielińskiej-Gardziel, opisującej stereotyp rodziny[9] ściśle łączący się z wartościowaniem[10].

W badaniach opieram się na teorii definicji kognitywnej i otwartej struktury znaczeniowej słowa[11]. Celem definicji kognitywnej jest „zdanie sprawy ze sposobu pojmowania przedmiotu przez mówiących danym językiem, tj. ze sposobu utrwalonej społecznie i dającej się poznać poprzez język i użycie języka wiedzy o świecie, kategoryzacji jego zjawisk, ich charakterystyki i wartościowania”[12], nie odrzucając wiedzy pozajęzykowej. Otwarta definicja słowa pozwala „ująć zarówno cechy wyraziste, jak i te, które mają konotacje tekstowe”[13]. Analiza zebranych danych uwzględnia zarówno cechy konotacyjne definicji słownikowych, jak i postawę nadawcy tekstu, czyli użytkownika języka z charakterystycznym dla niego systemem wartości. Wskazując na postawę nadawcy tekstu, nawiązuję do językowego obrazu świata funkcjonującego w dwóch wariantach: wizji i obrazu. Wizja wskazuje na podmiot, gdyż to „widzenie jest wizją czyjąś, implikuje patrzenie, a więc i podmiot postrzegający, obraz, będący rezultatem także czyjegoś widzenia świata, tak silnej implikacji podmiotu nie zawiera, punkt ciężkości jest w nim przesunięty na przedmiot, którym jest to, co zawarte w samym języku”[14]. Analizując eksplikacje rodziny w dyskursie medialnym, a precyzyjniej w czasopismach, skierowanych do określonych grup odbiorców, nie bez znaczenia staje się określenie nadawcy – podmiotu, który tę wizję rodziny kreuje za pomocą języka. Eksploracja definicji encyklopedycznych i słownikowych skierowana jest na przedmiot ujęty w samym języku. W związku z tym pośrednio nawiązuję do teorii językowego obrazu świata, która zakłada, że JOS „to pewien zespół sądów mniej lub bardziej utrwalonych w języku, zawartych w znaczeniach wyrazów lub przez te znaczenia implikowanych, który orzeka o cechach i sposobach istnienia obiektów świata pozajęzykowego”[15]. Ujęcie tego, co „utrwalone (zakrzepłe) w systemie danego języka”[16] z wizją czyjąś, a więc wskazującą na zmienność podmiotu interpretującego i kreującego określony wycinek rzeczywistości, pozwala wyeksponować zmiany, zachodzące w rozumieniu znaczenia wartości i spowodowane „przesuwaniem się pojęć oznaczających do tej pory antywartości do kręgu wartości uznawanych […] za pozytywne”[17]. Główny nacisk kładę na charakterystykę zespołu wartości, wiążących się z nośnikiem, jakim jest rodzina.

Leksem nośnik[18] za eksplikacjami słownikowymi przyjmuję jako ‘coś, co wyraża i propaguje jakieś istotne, charakterystyczne dla czegoś treści, wartości’ (USJP)[19], ‘nośnikiem jakichś treści, idei, cech, wartości itp. nazywamy coś, co je wyraża lub przekazuje’ (ISJP)[20].

Wartość przyjmuję w jej rozumieniu potocznym, które za Jadwigą Puzyniną definiuję, iż wartość „jest tym, co (ludzie w ogóle, grupa ludzka i) nadawca odczuwa(ją) jako dobre i uznaje(ją) za dobre”[21]. Przyjęcie to jest zgodne z definicjami słownikowymi, w których wartość to ‘cecha tego, co jest dobre pod jakimś względem, przypisywana rzeczom, np. ze względu na ich użyteczność lub możliwość wywołania pozytywnych uczuć; ważność, znaczenie’; ‘właściwość jakiegoś przedmiotu, towaru, dzięki którym zaspokaja on określone potrzeby’ (USJP)[22]. Przymiotnik dobry rozumiem jako ‘taki, jaki X (nadawca) chce, żeby był bądź X uważa za taki, jaki być powinien’. Rozumienie to traktuję za Jadwigą Puzyniną, która wskazuje, że „jest bardzo ważne sprowadzenie go [leksemu dobry] do treści mentalnych, które chcemy przekazywać, kiedy mówimy, że coś jest dobre lub że coś jest wartością”[23].

Do opisu wartości, której nośnikiem jest rodzina, stosuję definicję kognitywną[24]. Wiedza ta zawarta w języku, tekście, definicjach słownikowych, encyklopedycznych pozwala na skomponowanie językowego obrazu wartości, której nośnikiem jest rodzina. Do opisu każdej z wartości, jej eksplikacji tworzę fasety, co zgodnie z ujęciem kognitywnym wiąże się z uporządkowaniem zdań definiujących, „dobór i układ faset winny odwzorowywać badaną świadomość językową i porządkować materiał dokumentujący użycie hasła”[25]. Ze względu na różnorodność tekstów definicje mogą różnić się układem faset.

Dysertację stanowią: wstęp, sześć rozdziałów – w tym jeden teoretyczny, zakończenie, bibliografia.

We wstępie prezentuję główne założenia rozprawy, cel badań, podstawę materiałową oraz metodologię zastosowaną do analizy danych językowych.

W pierwszym rozdziale o charakterze teoretycznym omawiam i pokrótce charakteryzuję rozwój i koncepcję językowego obrazu świata oraz miejsca wartości i wartościowania w językowym obrazie świata. Nawiązuję do założenia, że „wartości są czynnikiem sterującym konstruowaniem wizji rzeczywistości przez subiekt doświadczający (eksperiencera) i konceptualizujący, tj. przez wspólnotę nosicieli języka”[26].

Kolejne rozdziały mają charakter analityczny. W drugim na podstawie danych systemowych omawiam znaczenie leksemu rodzina. Porównuję definicje rodziny w źródłach encyklopedycznych polskojęzycznych, anglojęzycznych i rosyjskojęzycznych z obszaru wiedzy ogólnej oraz poszczególnych dziedzin naukowych, jak: psychologia, filozofia, socjologia, religioznawstwo. Analizuję dane, których źródłem są zbiory leksykograficzne w języku polskim. Wskazuję na etymologię leksemu rodzina, rozwój semantyczny. Analizuję synonimy, antonimy, łączliwość badanego rzeczownika z czasownikami i przymiotnikami, związki frazeologiczne, w których występuje rzeczownik rodzina lub jego derywat, gdyż przyjmuję, iż „poprzez poszukiwanie semantycznych mechanizmów porządkujących chaotyczne na pierwszy rzut oka i różnorodne strukturalnie sposoby łączenia wyrazów można dotrzeć do utrwalonego w języku obrazu świata”[27].

W trzecim i w czwartym rozdziale zgodnie z założeniem, że profilowanie[28] „jest subiektywną (tj. mającą swój podmiot) operacją językowo-pojęciową, polegającą na swoistym kształtowaniu obrazu przedmiotu poprzez ujęcie go w określonych aspektach[…] w ramach pewnego typu wiedzy i zgodnie z wymogami określonego punktu widzenia”[29], wyodrębniam i charakteryzuję profile rodziny. Wyróżniam wartości, jakich nośnikami jest dany model rodziny, na podstawie tekstów ukazujących się na łamach czasopism świeckich, takich jak: „Twój Styl”, „Wysokie Obcasy Extra”, „Zadra”.

W piątym rozdziale wyróżniam i opisuję profile rodziny preferowane oraz negatywnie oceniane w prasie katolickiej: „W naszej rodzinie”, „Miłujcie się”, „W drodze”. Charakteryzuję wartości pozytywne i wartości negatywne, których nośnikami są wyszczególnione modele rodzin.

Wartości opisane w dysertacji zostały wybrane ze względu na częstość ich występowania. Wyznaczyłam sobie minimalną liczbę artykułów, w których dana wartość powinna się pojawić, by została podjęta w analizach. Ponieważ artykuły zostały wybrane z lat 2010–2015, dla miesięczników katolickich i laickich były to cztery artykuły, a dla kwartalnika feministycznego „Zadra” (ze względu na mniejszą liczbę pojawiających się numerów) były to dwa artykuły. Pojawiły się również wyjątki ze względu na – w mojej percepcji – istotę zagadnienia poruszonego w artykule, jednocześnie wskazującego na toczącą się w mediach dyskusję – np. model HOMORODZINY pojawił się w „Twoim Stylu” w 2011 r. Był to jedyny artykuł opisujący rodzinę homoseksualną w „Twoim Stylu” na przestrzeni pięciu lat. Zagadnienie związku homoseksualnego pojawiło się również w kwartalniku feministycznym „Zadra” oraz w czasopismach katolickich, m.in. w miesięczniku „W Drodze”. Stąd podjęłam się opisania tego modelu rodziny na podstawie jednego obszernego artykułu.

W szóstym rozdziale opisuję wykładniki wartości i sposoby wartościowania w obrębie czasopism świeckich i katolickich.

Rozprawę zamykam wnioskami wyprowadzonymi z analiz oraz bibliografią.

Praca mieści się w nurcie badań aksjologii lingwistycznej i JOS. Przyjęta metodologia i instrumentarium badawcze pochodzą z zakresu tych dyscyplin.

[1] Por.: Iwona Bielińska-Gardziel, Stereotyp rodziny we współczesnej polszczyźnie, Warszawa 2009; Eadem, Rodzina i jej profile we współczesnej polszczyźnie, [in:] „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury” t. 21, Lublin 2009; Czesław S. Bartnik, Sakrament małżeństwa, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, t. XXVIII, z. 2, Lublin 1990, s. 101-108; Giorgio Campanini, Rodzice jako pierwsi i główni wychowawcy dzieci w perspektywie chrześcijańskiej, [in:] Rodzina jako wartość w cywilizacji chrześcijańskiej, Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2001, s. 9–16; Bogdan Czupryn, Desakralizacja rodziny a błąd antropologiczny, [in:] Rodzina jako Kościół domowy, red. ks. Antoni Tomkiewicz, ks. Włodzimierz Wieczorek, Lublin 2010, s. 147–156; Leon Dyczewski, Więź między pokoleniami w rodzinie, [in:] Rodzina jako wartość w cywilizacji chrześcijańskiej, Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2001, s. 17–92; Jerzy Grześkowiak, Misterium małżeństwa. Sakrament małżeństwa jako symbol przymierza Boga z ludźmi, Poznań 1996; Antoni Nadbrzeżny, Sakramentalność małżeństwa jako fundament Kościoła domowego, [in:] Rodzina jako Kościół domowy, red. ks. Antoni Tomkiewicz, ks. Włodzimierz Wieczorek, Lublin 2010, s. 75–89; Dorota Gizicka, Kohabitacja – droga do małżeństwa czy jego alternatywa, [in:] Miłość, wierność i uczciwość na rozstajach współczesności. Kształt rodziny współczesnej, red. Wojciech Muszyński, Ewa Sikora, Toruń 2008, s. 416–426; Marek Andrzejewski [et al.], Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. Henryk Dolecki, Tomasz Sokołowski, Warszawa 2010; Wojciech Góralski, Kanoniczne prawo małżeńskie, Warszawa 2000; Alicja Grześkowiak, Obrona rodziny i życia w państwach Europy Wschodniej, [in:] Rodzina jako wartość w cywilizacji chrześcijańskiej, Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2001, s. 93–108; Piotr Majer, Zawarcie małżeństwa kanonicznego bez skutków cywilnych, Kraków 2009; Bożena Gulla, Wielowymiarowe funkcjonowanie rodziny. Aspekty psychologiczne, [in:] Różne oblicza rodziny, red. Antoni Świerczek, Kraków 2010, s. 200–230; Irena Kowalska, Demografia rodziny wyzwaniem dla polityki rodzinnej, [in:] Rodzina – bezcenny dar i zadanie, red. ks. Józef Stala, Elżbieta Osewska, Radom 2006, s. 540–637; Janusz Królikowski, Moralność życia małżeńskiego i rodzinnego. Perspektywa biblijna i problematyka aktualna, [in:] Rodzina – bezcenny dar i zadanie, red. ks. Józef Stala, Elżbieta Osewska, Radom 2006; Władysław Majkowski, Socjologia rodziny, red. ks. Józef Stala, Elżbieta Osewska, Radom 2006, s. 378–422; Małżeństwo w świetle dialogu kultur, red. Władysław Nowak, Michał Tunkiewicz, Olsztyn 2009; Jolanta Miluska, Rola płci w sposobie funkcjonowania małżeństwa i rodziny, [in:] Małżeństwo. Męskość – kobiecość, miłość, konflikt, red. Hanna Liberska, Mirosława Matuszewska, Poznań 2001, s. 45–73.

[2] Walery Pisarek, Wybory słów sztandarowych jako kryterium stratyfikacji społeczeństwa, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 87–106.

[3] Michael Fleischer, Stabilność polskiej symboliki kolektywnej, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 107–143.

[4] Informacje o przeprowadzonych badaniach ankietowych, zestawieniach listy wartości za: Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 21–44.

[5] Były to dwie listy. Zostały sporządzone: w 2009 roku jako Lista I (na podstawie 10 opracowań) oraz w 2010 roku jako Lista II (na podstawie 20 opracowań) za: Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 33–34.

[6] Aby wskazać znaczenia określonych leksemów, sięgałam do wielu słowników. Chciałam uniknąć korzystania wyłącznie z jednego źródła wiedzy i zamknięcia się na pozostałe. Niekiedy eksplikacje tego samego leksemu powielały się w różnych słownikach, innym razem wskazywały na cechy odpowiadające użyciu danego leksemu w tekście i pozwalały na szerszą interpretację wyekscerpowanego fragmentu. W niniejszej pracy w głównej mierze posługuję się Uniwersalnym słownikiem języka polskiego pod. red. S. Dubisza ze względu na pełny i wielowymiarowy charakter definicji.

[7] Zestawienie pełnej listy encyklopedii i słowników, z których korzystałam, znajduje się w bibliografii.

[8] Na rozwój aksjologii lingwistycznej, określanej również mianem aksjolingwistyki, na gruncie polskim wpłynęły liczne prace Jadwigi Puzyniny, Anny Wierzbickiej, Elżbiety Laskowskiej, Tomasza Krzeszowskiego i Renaty Grzegorczykowej.

W kręgu lubelskim powstała koncepcja polskiego słownika aksjologicznego PSA, a następnie projektu badawczego EUROJOS ‒ za: Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Projekt badawczy (ETNO)EUROJOS a program etnolingwistyki kognitywnej, [in:] „Etnolingwistyka” t. 25, Lublin 2013, s. 267–281.

Zagadnienie wartości we współczesnym świecie jest stale obecne w publikacjach. Por.: Jadwiga Puzynina, Co znaczy „walka o wartości”?, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 24–36; Jadwiga Puzynina, Kłopoty z nazwami wartości (i wartościami) [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 7–20; Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 21–44; Elżbieta Laskowska, Wartościowania w politycznej debacie medialnej, [in:] „Język a kultura” t. 20, Wrocław 2008, s. 267–278; Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Miejsce wartości w opisie gatunków mowy, [in:] „Język a kultura” t. 23, Wrocław 2012, s. 33–40; Kazimierz Ożóg, O prymacie wolności nad prawdą – wartościowanie w dobie postmodernistycznej, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 46–57; Jan Mazur, Magdalena Rumińska, „Być czy mieć?”. Dylematy aksjologiczne Polaków w świetle wybranych przykładów literatury współczesnej, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 70–82; Bożena Ostromęcka-Frączak, Desakralizacja wartości w graffiti, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 83–91; Halina Pelcowa, Przeszłość jako wartość (na przykładzie wypowiedzi gwarowych) [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 116–127; Maria Wojtak, Świat wartości nakreślony w rachunku sumienia, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 104–115; Anna Pajdzińska, Pamięć jako wartość, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 253–261; Katarzyna Sobstyl, Wartościowanie rzeczywistości na przykładzie opowiadań w prasie kobiecej, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 147–154; Anna Dunin-Dudkowska, Akt notarialny w służbie określonych wartości społecznych, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 173–181; Anna Dąbrowska, Dzień jako wartość, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 262–266; Marcin Poprawa, Spory o wartości w najnowszej publicystyce prasowej, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 227–239.

[9] Iwona Bielińska-Gardziel, Stereotyp rodziny we współczesnej polszczyźnie, Warszawa 2009.

[10] Por.: Jerzy Bartmiński, Jolanta Panasiuk, Stereotypy językowe, [in:] Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2001, s. 371–395; Wojciech Chlebda, Stereotyp jako jedność języka, myślenia i działania, [in:] „Języka a kultura” t. 12, Wrocław 1998, s. 31–41; Krystyna Pisarkowa, Konotacja semantyczna nazw narodowości, „Zeszyty Prasoznawcze” nr 1 1976, s. 5–26.

[11] Por.: Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 169–183; Ryszard Tokarski, Konotacje jako składnik treści słowa, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 35–54; Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Definicja semantyczna: czego i dla kogo?, [in:] O definicjach i definiowaniu, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Lublin 1993; Anna Pajdzińska, Udział konotacji leksykalnych w motywacji frazeologizmów, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 67–81.

[12] Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 169-170.

[13] Ryszard Tokarski, Językowy obraz świata a niektóre założenia kognitywizmu, [in:] „Etnolingwistyka” t. 9/10, Lublin 1997/1988, s. 9.

[14] Jerzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 103.

[15] Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Językowy obraz świata a spójność tekstu, [in:] Teoria tekstu. Zbiór studiów, red. Teresa Dobrzyńska, Wrocław 1986, s. 72.

Por.: Jerzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 104; Ryszard Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, [in:] Współczesny język polski, Lublin 2001, s. 366.

[16] Renata Grzegorczykowa, Pojęcie językowego obrazu świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 41.

[17] Jan Mazur, Magdalena Rumińska, „Być czy mieć?”. Dylematy aksjologiczne Polaków w świetle wybranych przykładów literatury współczesnej, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, red. Jan Mazur, Agata Małyska, Katarzyna Sobstyl, Lublin 2007, s. 71.

[18] Leksem nośnik odnosi się wielokrotnie do języka: „język jest nośnikiem tożsamości narodowej” (Bartmiński 1996), „język – nosicielem (substratem) wartości” (Bartmiński 2003), „język jako nośnik wartości” (Tokarski 1997, 2013), „język jest nośnikiem, przekaźnikiem i zbiorem wszelkich wartości, ocen i wartościowań” (Anusiewicz, Dąbrowska, Fleischer 2000). Por. prace: Jerzy Bartmiński, Język nośnikiem tożsamości narodowej i przejawem otwartości, [in:] Tożsamość polska i otwartość na inne społeczeństwa, red. Leon Dyczewski, Lublin 1996, s. 59–86; Jerzy Bartmiński, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [in:] Język w kręgu wartości, Lublin 2003, s. 59–86; Ryszard Tokarki, Język jako nośnik wartości, [in:] „Mikrus Dziennikarski” nr 4 1997, s. 54–60; Janusz Anusiewicz, Anna Dąbrowska, Michael Fleischer, Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, [in:] „Język a kultura” t. 13, Wrocław 2000, s. 11–44.

[19] Uniwersalny słownik języka polskiego, red. Stanisław Dubisz, oprac. Agnieszka Grzegółka-Maciejewska, t. 1–4, Warszawa 2003–2006.

[20] Inny słownik języka polskiego PWN, red. Mirosław Bańko, t. 1–2, Warszawa 2000.

[21] Jadwiga Puzynina, Jak pracować nad językiem wartości?, [in:] „Języka a kultura” t. 2, Lublin 1991, s. 130.

[22] W języku polskim wartość to: 1. ‘to, ile coś jest warte pod względem materialnym, cecha jakiejś rzeczy dająca się opisać ilością pieniędzy uzyskaną z jej sprzedaży lub możliwością wymiany na inne towary’; 2. ‘cecha tego, co jest dobre pod jakimś względem, przypisywana rzeczom, np. ze względu na ich użyteczność lub możliwość wywołania pozytywnych uczuć; ważność, znaczenie’; 3. ‘właściwość jakiegoś przedmiotu, towaru, dzięki którym zaspokaja on określone potrzeby’; 4. ‘posiadanie zalet moralnych lub społecznych’; 5. ‘zestaw cech uznawanych za dobre, będących wzorem postępowania, godnych urzeczywistnienia: Wartości duchowe, moralne, etyczne, estetyczne, religijne, społeczne. Wartości chrześcijańskie, lewicowe, humanistyczne. Uniwersalne, ludzkie wartości. Trwałe, wieczne, nieprzemijające wartości. Hierarchia, skala, system wartości. Czyjś świat wartości. Kryzys podstawowych wartości. Poszanowanie wartości. Wyznawać, kultywować jakieś wartości. Być przywiązanym do jakichś wartości. Uważać coś (np. sztukę, wolność, prawdę) za wartość samą w sobie, absolutną’. 6. Fiz. mat. ‘liczba określająca, ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna lub wielkość mogąca zastąpić wyrażenie algebraiczne, jego zmienne’ (USJP).

[23] Jadwiga Puzynina, O znaczeniu wartości, [in:] Nazwy wartości, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Mazurkiewicz-Brzozowska, Lublin 1993, s. 18. Jadwiga Puzynina do zdefiniowania przymiotnika dobry podaje przykład: „Jan stwierdza, że świat jest w zasadzie taki, jaki Jan chce, żeby był” co można zapisać jako ‘x jest taki, jaki Jan (nadawca zdania) chce, żeby był’.

[24] Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 169–170.

[25] Ibidem, s. 182.

[26] Idem, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [in:] Język w kręgu wartości, Lublin 2003, s. 63.

[27] Anna Pajdzińska, Jak mówimy o uczuciach, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 84.

[28] Jerzy Bartmiński, Polskie wartości w europejskiej aksjosferze, Lublin 2014, s. 75. Profilowanie „jest domeną dyskursu, więc autorskich wypowiedzi zawsze czyichś, zawsze ukierunkowanych intencjonalnie na pewne cele komunikacyjne”. Istotą dyskursu publicznego jest to, iż „modyfikacje znaczeń leksykalnych, których zakres w dyskursie publicznym jest praktycznie nieograniczony, bazują na języku naturalnym i nie mogą się uniezależnić od dominacji myślenia potocznego ani wyjść poza jego granice, nie mogą tego wspólnego substratu poznawczego unieważnić; są od niego na różny sposób zależne”.

[29] Idem, Profile a podmiotowa interpretacja świata, [in:] Językowe podstawy obrazu świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2012, s. 99.

ROZDZIAŁ 1.
PODSTAWY TEORETYCZNE

KONCEPCJA JĘZYKOWEGO OBRAZU ŚWIATA

Koncepcja językowego obrazu świata (w skrócie JOS) na gruncie europejskim rozwija się na początku XIX wieku wraz z teorią Wilhelma von Humboldta[30], który twierdził, że: „Poprzez wzajemną zależność myśli i słowa jasne jest to, że języki nie są właściwie środkami przedstawiającymi już poznane prawdy, lecz są już czymś daleko więcej, a mianowicie – środkiem do odkrywania prawd dotychczas niepoznanych. Ich różnorodność nie jest li tylko różnorodnością dźwięków i znaków, lecz właściwie różnorodnością samych światopoglądów. One to stanowią przyczynę oraz ostateczny cel wszystkich badań językoznawczych”[31]. Zatem – według Humboldta – język nie służy jedynie do wyrażania myśli, ale również do ukazywania specyficznego sposobu oglądu świata, jest „także i w szczególności odbiciem ducha ludzkiego oraz wynikiem (wytworem) twórczego przekształcania świata materialnego przez tego ducha w świat psychiczny (byt świadomościowy)”[32]. W. Humboldt twierdził, iż każdy język narodowy wywodzi się z języka w ogóle. Dopiero oddziaływanie na język „ducha narodu” i psychiki narodu sprawia, że nabiera on specyficznych, indywidualnych cech i tak powstaje język narodowy, co można zapisać następująco:

Język w ogóle + duch (= psychika) narodu = język narodu[33].

Stąd język stanowi odzwierciedlenie sposobu widzenia i interpretowania świata przez posługującą się nim społeczność.

Zgodnie z rozważaniami W. Humboldta niebagatelny wpływ na rozwój języka ma kultura, wywodząca się z ducha narodu, dlatego też język – według myśliciela – należy badać w ścisłym połączeniu z kulturą i psychiką narodu. Tym samym progres kultury wpływa na augmentację języka. Jednocześnie istnienie wielu języków dowodzi zarówno istnienia zróżnicowanych światopoglądów, jak i wzajemnego oddziaływania języka i narodu. Zatem każdy język narodowy zostaje ukształtowany poprzez naród i jego światopogląd i odwrotnie, naród (a ściśle mówiąc: jego duch narodowy) jest formowany poprzez język, którym się posługuje.

Humboldt wskazywał na dwojaki stosunek języka do rzeczywistości. Pierwszy ukazuje język jako odbicie rzeczywistości i znak rzeczywistości, który odzwierciedla i dzieli rzeczywistość, stąd jego obiektywny charakter. Drugi podkreśla subiektywność: „[…] język jest w stosunku do rzeczywistości zjawiskiem subiektywnym z racji postawy człowieka, ale w stosunku do człowieka jako jednostki jest on zjawiskiem obiektywnym, bo narzuconym wolą społeczności”[34].

Myśl Wilhelma von Humboldta kontynuował Leo Weisgerber. Uważał on, iż wielość języków, leksyka i składnia, odróżniające języki od siebie, świadczą o podziale świata. Ten podział ma swoje źródło w języku ojczystym[35]. Językowy obraz świata L. Weisgerber definiuje jako: „[…] ogrom zjawisk natury duchowej, zawartych w każdym języku […] ukazujących istnienie duchowego kosmosu, którego bytowanie (funkcjonowanie) może być tak samo nieprzewidziane – jak i brzemienne w skutki”[36].

L. Weisgerber w teorii JOS szczególną uwagę zwracał na to, jak dany język opisuje daną informację i w jaki sposób ją wartościuje oraz jaka jest ilość leksemów opisujących określone doświadczenie. Według niego każde dziecko uczy się języka wraz z kulturą swego narodu, bo: „Każdy członek wspólnoty komunikatywnej przejmuje nieświadomie w czasie przyswajania języka ojczystego językowy obraz świata”[37]. Żeby przekazać jakąś informację, osoba należąca do danej społeczności musi posługiwać się określonymi strukturami gramatycznymi i leksyką według zasad wcześniej ustalonych. Wypływają one z kultury danego narodu, a więc z ich ducha narodowego. L. Weisgerber świat duchowo-pojęciowy nazywa bytem pośrednim, bo znajduje się on między tym, kto mówi, czyli mówiącym, a tym, o czym mówi, czyli o świecie zewnętrznym. Przestrzeganie tych zasad jest warunkiem, żeby informacja została poprawnie zrozumiana przez adresata.

Do myśli Humboldta nawiązywali w swoich teoriach również Edward Sapir oraz Benjamin Lee Worth – amerykańscy etnolingwiści. Wskazywali oni na ścisłe powiązanie języka i kultury. Byli przekonani, że język można badać wtedy, gdy zna się i rozumie kulturę, w której język funkcjonuje i w której jest zakorzeniony[38]. Toteż „język nie jest po prostu środkiem wyrażania myśli, lecz ośrodkiem, w którym myśl ta jest tworzona; jest ona wyrazem nieświadomej pracy umysłu, wysiłku, jaki człowiek wkłada w symboliczne opracowanie rzeczywistości”[39].

JĘZYKOWY OBRAZ ŚWIATA NA GRUNCIE POLSKIM

DEFINICJA JĘZYKOWEGO OBRAZU ŚWIATA

W polskiej lingwistyce termin językowego obrazu świata pojawił się po raz pierwszy w Encyklopedii wiedzy o języku polskim[40] (1978) i został opracowany przez Walerego Pisarka. Następnie w latach 80. pojawiły się publikacje dotyczące kwestii JOS. Były to rozprawy Jerzego Bartmińskiego, Ryszarda Tokarskiego, Jolanty Maćkiewicz, Marii Peisert, Lucyny Tomczak, Janusza Anusiewicza, Augustyna Mańczyka i innych[41]. Przyjrzyjmy się, w jaki sposób JOS był definiowany przez polskich badaczy na przestrzeni lat.

Jedną z pierwszych definicji JOS[42] wprowadzili do językoznawstwa polskiego Jerzy Bartmiński i Ryszard Tokarski, którzy zamieścili ją w rozprawie Językowy obraz świata a spójność tekstu[43]. Według lubelskich badaczy JOS to: „[…] pewien zespół sądów mniej lub bardziej utrwalonych w języku, zawartych w znaczeniach wyrazów lub przez te znaczenia implikowanych, który orzeka o cechach i sposobach istnienia obiektów świata pozajęzykowego. W tym sensie JOS jest utrwaleniem zespołu relacji zawartych w językowym ukształtowaniu tekstu, a wynikających z wiedzy o świecie pozajęzykowym”[44]. Zauważmy, iż w przytoczonej definicji został podkreślony stosunek formy tekstu względem wiedzy, która jest pozajęzykową wiedzą o świecie. Może ona być z różną intensywnością utrwalona w języku, w znaczeniach wyrazów albo w znaczeniach implikowanych.

Następne definicje JOS poszerzają rozumienie znaczenia słowa w obrazie świata. Jerzy Bartmiński JOS rozumie jako „zawartą w języku interpretację rzeczywistości, którą można ująć w postaci zespołu sądów o świecie. Mogą to być sądy bądź to utrwalone w samym języku, w jego formach gramatycznych, słownictwie, kliszowanych tekstach (np. przysłów), bądź to przez formy i teksty języka implikowane”[45], a „także sądy presuponowane, tj. implikowane przez formy językowe, utrwalone na poziomie społecznej wiedzy, przekonań, mitów i rytuałów”[46]. Badacz wydziela dwa terminy: wizję i obraz[47], uwzględniające implikację podmiotu lub przedmiotu. Wizja odnosi się do podmiotu, tj. do kogoś, gdyż: „Wizja, czyli widzenie, jest wizją czyjąś, implikuje patrzenie, a więc i podmiot postrzegający”[48]. Obraz natomiast odnosi się do przedmiotu, ponieważ jest wytworem wizji, gdyż: „[…] obraz, będący rezultatem także czyjegoś widzenia świata, tak silnej implikacji podmiotu nie zawiera, punkt ciężkości jest przesunięty na przedmiot, którym jest to, co zawarte w samym języku”[49].

Z wizją i obrazem wiąże się punkt widzenia i perspektywa. Łączą się one z podmiotem. Punkt widzenia J. Bartmiński rozumie jako „czynnik podmiotowo kulturowy, decydujący o sposobie mówienia, o przedmiocie”[50], który wpływa na użycie słów i budowę struktur wypowiedzi przez mówiącego. Perspektywę odnosi do „zespołu właściwości struktury semantycznej słów, skorelowany z punktem widzenia i będący, przynajmniej w pewnym sensie, jego rezultatem”[51]. Punktowi widzenia i perspektywie badacz przypisuje znaczny udział w różnicowaniu wypowiedzi na typy, style i gatunki wypowiedzi.

W jednej z późniejszych definicji Jerzy Bartmiński wpisuje składniki JOS w trójkąt semiotyczny Ogdena – Richardsa, co przedstawia następująco:

Wskazuje na różną interpretację obrazu świata ukazywaną w języku naturalnym, potocznym, który odnosi się do racjonalności zdroworozsądkowej (u Jurija Apresjana „naiwny” obraz świata[52]), a inną w języku naukowym – opierającym się na zasadach logiki czy urzędowym – tworzącym określone wzory zachowań. Podnosi kwestię przydatności ankiet zamkniętych i otwartych oraz kontrowersyjnych rytualnych zachowań w rekonstrukcji JOS[53].

Podobnie jak J. Bartmiński, również Renata Grzegorczykowa uznaje wpisanie JOS w trójkąt semiotyczny Ogdena i Richardsa, jednak proponuje obligatoryjne wprowadzenie zmian: „rozszerzenie obszaru »świata« o rzeczywistość wyobrażoną (pomyślaną), a także rozszerzenie obszaru »pojęć i myśli« (a więc szeroko pojętego znaczenia) o cechy nieistotne denotowanych o nich obiektów, jedynie z nimi w świadomości mówiących kojarzone”[54].

J. Bartmiński oraz inni badacze[55] szczególną uwagę zwracają na słowo interpretacja, odnoszące się do rzeczywistości, gdyż według nich niewłaściwe jest mówienie o odbiciu, odzwierciedleniu rzeczywistości. Jak argumentują swoje stanowisko? Po pierwsze, wskazują, iż interpretacja i odzwierciedlenie nie są synonimami. Po drugie, w języku znajduje się wiele nazw abstraktów, nazw przedmiotów kulturowych, których nie da się zobrazować, gdyż nie istnieją one fizycznie. Po trzecie, rzeczywistość jest postrzegana w sposób obiektywny (czyli świat istnieje realnie i można go poznać) oraz subiektywny (swoiste postrzeganie świata). Słowa nie odwzorowują rzeczy fotograficznie, lecz „portretują” je mentalnie[56].

Ryszard Tokarski JOS definiuje jako „zbiór prawidłowości zawartych w kategorialnych związkach gramatycznych (fleksyjnych, słowotwórczych, składniowych) oraz w semantycznych strukturach leksyki, pokazujących swoiste dla danego języka sposoby widzenia poszczególnych składników świata, panujących w nim hierarchii i akceptowanych przez społeczność językową wartości”[57]. Wskazuje na dwie techniki kształtowania JOS, desygnację i konotację semantyczną, które wzajemnie się krzyżują. Desygnację tworzą niezbędne składniki w procesie użycia wyrazu. Jest ona powiązana z taksonomicznym podziałem leksyki. Konotacja semantyczna ma charakter fakultatywny, zależny od kontekstu i czynników kulturowych, wierzeń, hierarchii wartości osób posługujących się danym językiem[58]. Badacz wyróżnia również motywację semantyczną oraz motywację semantyczno-kulturową, zakresowo szerszą od tej pierwszej. Przez motywację semantyczno-kulturową R. Tokarski rozumie „predyspozycje nie poszczególnych jednostek leksykalnych, lecz całych semantycznie spójnych grup wyrazowych do podobnego rozwoju semantycznego i do wyrażania zbliżonych treściowo wartościowań. […] regularności tego rodzaju dadzą się uzasadnić kulturowo, tzn. można poprzez ich obserwację dotrzeć do kulturowo warunkowanych wartościowań w języku, do jednego z aspektów językowego obrazu świata utrwalonego w polszczyźnie”[59]. Istotę badań nad semantyką leksykalną dla ukazania językowego obrazu świata doskonale ujmuje fragment: „Za każdym słowem czy połączeniem słownym kryje się mniej lub bardziej utrwalona struktura pojęciowa, która pokazuje, w jaki sposób użytkownicy języka postrzegają i rozumieją określony obiekt świata zewnętrznego, zachodzące w nim procesy, dokonujące się działania itp. Każde wyrażenie językowe tworzy sobie tylko właściwy semantyczny »mikroświat«, w którym odbijają się ludzkie pragnienia, sposoby porządkowania i oceny rzeczywistości”[60].

Jolanta Maćkiewicz do zdefiniowania językowego obrazu świata wyróżnia język i obraz świata. Obraz świata rozumiany jest jako „odbicie doświadczenia poznawczego jakiejś społeczności”, „określony sposób odwzorowania otaczającego świata” oraz „modelowanie rzeczywistości, które umożliwia człowiekowi poruszanie się w niej”[61]. Obraz świata istnieje zarówno w świadomości człowieka – jako abstrakcja, jak i w formie „śladów”, będących obiektywizacją abstrakcji, objawiających się w systemach znakowych, tj. w sztuce, obyczajach, rytuałach, obrzędach, mimice, gestach oraz w samych języku. Stąd językowy obraz świata to „utrwalony w danym języku obraz świata”[62].

Renata Grzegorczykowa JOS rozumie jako: „[…] strukturę pojęciową utrwaloną (zakrzepłą) w systemie danego języka, a więc jego właściwościach gramatycznych i leksykalnych (znaczeniach wyrazów i ich łączliwości), realizującą się, jak wszystko w języku, za pomocą tekstów (wypowiedzi)”[63]. R. Grzegorczykowa zwraca uwagę na składnię JOS, która zawiera:

– właściwości gramatyczne języka,

– zjawiska leksykalne, czyli cechy słownictwa,

– własności słowotwórcze leksemów,

– etymologie wyrazów,

– konotacje semantyczne.

Właściwości gramatyczne, charakterystyczne dla danego języka, przejawiają się w słownictwie, w języku polskim jest to np. kategoria męskoosobowości, mająca swoje źródło w relacjach społecznych w dawnej Polsce, stąd jej charakter historyczny, dziś sprawiający trudności w tworzeniu form fleksyjnych[64]. Słownictwu autorka przypisuje rolę klasyfikatora świata. To, jak dany wycinek rzeczywistości jest opisywany, jakie słownictwo należy do jego pola semantycznego, jaka jest łączliwość poszczególnych leksemów, zależy od języka, który tę rzeczywistość opisuje[65]. Własności słowotwórcze leksemów obrazują sposób określania zjawiska przez osobę mówiącą. Na to, które cechy przez człowieka są dostrzeżone, wskazują derywaty semantyczne, to one pozwalają wydzielić klasy i tworzyć nazwy. Autorka podaje przykład: palacz ‘ten, który pali zawodowo w piecu’ lub ‘ten, kto pali papierosy’. Według R. Grzegorczykowej etymologię wyrazów powinno rozpatrywać się tylko w kontekście ich powstawania, czyli w czasie tworzenia języka. Nie należy jej odnosić do wyrazów współczesnej polszczyzny. Konotacje semantyczne są związane z nazywaniem zjawisk przez ogół mówiących. Wpływają one na to, w jaki sposób cechy łączą się ze sobą oraz z desygnatami nazw, które są utrwalone np. we frazeologizmach, metaforach. Możliwa jest tu również subiektywna konotacja. Osoba mówiąca łączy pewne cechy w sposób dla niej charakterystyczny, np. ze względu na jej nastawienie pozytywne lub negatywne do pewnych zjawisk[66].

Do językowego obrazu świata w tekstach kreatywnych – głównie w tekstach artystycznych – a także we frazeologizmach odnosi się Anna Pajdzińska. Wskazuje, iż: „Dla interpretacji metafor artystycznych bardzo istotne są badania językowego obrazu świata”[67]. Badaczka wskazuje, iż właśnie metafory artystyczne zmuszają adresata do „wysiłku przy usuwaniu niekoherencji semantycznej wyrażenia, do odsłaniania ukrytych relacji i podobieństw, zarówno językowych, jak i przedmiotowych, do tworzenia nowych obrazów”[68]. Stąd wymagana jest zarówno analiza językowa, jak i analiza rzeczywistości, ponieważ „metafora artystyczna jest naruszeniem reguł języka, które wymaga od odbiorcy sensotwórczego wysiłku”[69]. Również we frazeologizmach A. Pajdzińska dostrzega doskonały materiał do odtworzenia językowego obrazu świata, głównie dotyczącego sfery skomplikowanych stanów emocjonalnych. Wskazuje, iż „poprzez poszukiwanie semantycznych mechanizmów porządkujących chaotyczne na pierwszy rzut oka i różnorodne strukturalnie sposoby łączenia wyrazów można dotrzeć do utrwalonego w języku obrazu świata, w naszym wypadku – świata uczuć”[70]. To podobieństwo odnosi do budowania pól znaczeniowych, w których relacje między leksemami są połączone „[…] z istniejącymi ponad językiem polami pojęciowymi, które pokazują swoiste dla danej kultury czy dla danego języka sposoby ujmowania rzeczywistości”[71]. Należy nadmienić, iż tekstami, w których doskonale uwidacznia się językowy obraz świata, są senniki, rachunek sumienia, teksty gwarowe[72].

DEFINICJA KOGNITYWNA

Z konotacją semantyczną ściśle związany jest model, proponowanej przez J. Bartmińskiego i R. Tokarskiego, definicji kognitywnej[73], mającej charakter otwarty, która pozwala uwzględniać zarówno konotacje silnie utrwalone w języku, jak i konotacje słabe, tekstowe[74]. Sam termin definicji kognitywnej wprowadził Jerzy Bartmiński. Wskazał on, iż celem głównym definicji kognitywnej jest „zdanie sprawy ze sposobu pojmowania przedmiotu przez mówiących danym językiem, tj. ze sposobu utrwalonej społecznie dającej się poznać poprzez język i użycie języka wiedzy o świecie, kategoryzacji, jego zjawisk, ich charakterystyki i wartościowania”[75]. Zatem definicja kognitywna powinna ujmować nie tylko cechy semantyczne znaczenia leksemu, ale również wskazywać na elementy stereotypowe. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż do definicji wchodzą wyłącznie powtarzalne cechy stereotypowe, co jest ściśle powiązane z pojęciem prototypowego przedmiotu, pojawiającym się w pracach Eleonory Rosch[76]. Stąd definiowaniu podlega nie przedmiot istniejący w rzeczywistości, ale „przedmiot mentalny”, będący projekcją przedmiotu, a nie odbiciem tego, co występuje wyłącznie w rzeczywistości[77]. Definicja kognitywna ma służyć do opisu znaczenia słowa ściśle powiązanego z kulturą i wiedzą, jaką posiadają użytkownicy języka, gdyż „Tylko wtedy można pokazać głęboki wewnętrzny (poprzez konotację słowa) związek języka z kulturą społeczności używającej tego języka. Znaczenie słowa będąc rezultatem interpretacji świata, jest zdeterminowane kulturowo. Definicja winna to wydobyć”[78]. Definicja kognitywna różni się znacząco od definicji leksykograficznej, gdyż wykorzystuje wiedzę pozyskaną z analizy słowa występującego w systemie językowym, analizę słowa funkcjonującego w zapisanych tekstach, ankietach/wywiadach przeprowadzonych z użytkownikami badanego języka, z innych materiałów zawierających dane socjologiczne i etnograficzne opisujące zastosowanie opisywanego przedmiotu w kulturze, a także obrzędów, tradycji, tj. zachowań kulturowych związanych z tym przedmiotem[79]. Definicja kognitywna jest zbudowana za pomocą faset, porządkujących zdania definiujące. Bazuje ona na wiedzy potocznej użytkowników badanego języka, gdyż jej zadaniem jest otworzyć relację między ustabilizowanymi składnikami definicji w językowym obrazie świata[80].

KATEGORYZACJA

Z językowym obrazem świata związana jest kategoryzacja, zagadnienie interdyscyplinarne, opisywane przez różne dyscypliny naukowe, jak: psychologia, filozofia, językoznawstwo[81]. Kategoryzacja jest definiowana jako „mechanizm porządkujący i wstępnie interpretujący dane doświadczenie – przyczynia się do budowania obrazu świata, umożliwiającego człowiekowi poruszanie się w otaczającym go chaosie”[82], toteż pozwala zapanować nad nieograniczoną rzeczywistością otaczającą człowieka.

Na kategoryzację językową składają się trzy różne procesy: proces percepcji, dzięki któremu człowiek zauważa różnorodność otaczających go zjawisk; proces intelektualny, pozwalający dostrzec cechy podobne i różnicujące wśród istniejących obiektów oraz łączyć je w odpowiednie klasy; proces językowej nominacji, „który poprzez etykiety słowne niejako stabilizuje percepcję i myślenie, zarówno gdy chodzi o nazwy wydzielanych kategorii, jak też jej składowe egzemplarze”[83]. Podstawowym mechanizmem kategoryzowania jest genus proximum (rodzaj najbliższy), wskazujący na elementy wspólne dla ogólniejszej klasy, oraz differentia specifica, czyli cechy specyficzne, przynależne tylko dla danej nazwy, odróżniające ją od innych[84]. Stąd kategoryzację językową można łączyć z zasadą wewnętrznej motywacji znaczeniowego obrazu słowa i powiązanych z nim konotacji mocnych oraz konotacji słabszych, co pozwala „odtwarzać językową kategoryzację świata – czy mówiąc inaczej – językowo wykreowany obraz zjawiska, przedmiotu, itp., który byłby najbliższy kognitywnemu pojmowaniu zadań semantyki, to jest pokazania tego, jak się rozumie (czy nawet: jak może być rozumiane) konkretne wyrażenie językowe”[85]. Doskonałym materiałem do ukazania mechanizmów kategoryzacji są obiekty pochodzące ze świata roślin i zwierząt, bytów fantastycznych i abstrakcyjnych. Stąd tak liczne prace wskazujące na zróżnicowaną interpretację świata w rozumieniu potocznym i naukowym[86].

Należy nadmienić, że kategoryzacja językowa wskazuje na różnice między językami w widzeniu i interpretowaniu świata, gdyż „ucieleśnione w słowach kategorie współtworzą językowy obraz świata właściwy danemu językowi etnicznemu, odróżniając ten język od innych”[87]. Efektem kategoryzowania są np. „kategorie języka (zarówno gramatyczne, jak i semantyczne), [które] należy traktować jako wybrane, wyabstrahowane, uogólnione, sformalizowane i skodyfikowane przez daną wspólnotę komunikatywną obserwacje empiryczne rzeczywistości przedmiotowej, będące jednocześnie jej interpretacjami, tworzącymi strukturę i system danego języka, w zasadniczy sposób wpływające na procesy poznawcze oraz myślowe, przybierające postać zarówno myślenia w danym języku, jak i konstruowania tekstów w tym języku”[88].

Warto też wspomnieć, że granice kategoryzacji nie są sztywne, co udowadniała w swoich pracach Eleonora Rosch. Jak zauważa Jadwiga Puzynina, w tekstach potocznych, w tekstach poetyckich czy naukowych dochodzi do przesunięć kategoryzacji leksykalnych, które są świadome[89]. W tekstach potocznych i poetyckich przesunięcia służą ekspresji, natomiast w tekstach naukowych wskazują na postęp wiedzy lub zmiany w ogólnospołecznych przekonaniach. Część przesunięć zostaje utrwalonych w języku ogólnym, inne stają się elementem cechującym jego odmianę, a jeszcze inne pozostają wyłącznie w poszczególnych tekstach. Dostrzeżenie przesunięcia i jego prawidłowe odniesienie pozwala na właściwą interpretację tekstów. Natomiast brak znajomości szerszego kontekstu oraz niezauważenie przesunięcia wpływa na niewłaściwe zrozumienie komunikatu i jego błędną interpretację[90].

WARTOŚĆ W JĘZYKU POLSKIM

Z językowym obrazem świata niewątpliwie łączy się zagadnienie wartościowania. Dyscypliną zajmującą się ww. kwestią jest aksjologia lingwistyczna. Na gruncie polskiego językoznawstwa najobszerniej tę tematykę omówili Jadwiga Puzynina, Anna Wierzbicka, Elżbieta Laskowska, Walery Pisarek, Michał Flaicher. Wśród lubelskich badaczy zagadnienie wartościowania w językowym obrazie świata stało się szczególnie bliskie zespołowi etnolingwistów z Jerzym Bartmińskim na czele, który opowiada się za holistycznym sposobem badawczym języka i wartości[91]. Przyjrzyjmy się zatem, w jaki sposób leksem wartość funkcjonował w języku na przestrzeni lat.

Pierwszy raz wyraz wartość w znaczeniu ‘bycie cenionym’ pojawił się, jak zauważa Jadwiga Puzynina, w Słowniku języka polskiego[92] Samuela Lindego. Hasło to prezentuje dwa znaczenia z końca XVIII wieku: 1. „Nie ubiór ludziom wartości dodaje”, 2. „Wartość zasług”. W Słowniku warszawskim słowo wartość definiowane jest jako ‘ogół istotnych zalet, które podmiotowi według najściślejszych słuszności wyższy lub niższy stopień szacunku nadają’. W następnej części pojawia się wartość w znaczeniu chemicznym i handlowym (tutaj wartość istnieje jako ujęcie przedmiotowe). Definicje w słownikach Witolda Doroszewskiego i Mieczysława Szymczaka ukazują wartość w znaczeniu materialnym: ‘ile coś jest warte pod względem materialnym’, i w znaczeniu jako ‘zespół cech osoby lub rzeczy’. Jadwiga Puzynina zauważa, iż „autorzy słowników nie wskazują na znaczenie wartości jako ‘czegoś dobrego, cennego’ […] i nie podają żadnych przykładów użyć, w których wartość nie byłaby określeniem atrybutywnym”[93]. Również wartość w rozumieniu moralnym i estetycznym nie znajduje się w powyższych eksplikacjach słownikowych[94]. W Uniwersalnym słowniku języka polskiego odnajdujemy sześć znaczeń leksemu wartość. Wskazują one na znaczenie materialne: ‘to, ile coś jest warte pod względem materialnym, cecha jakiejś rzeczy dająca się opisać ilością pieniędzy uzyskaną z jej sprzedaży lub możliwością wymiany na inne towary’; istotne właściwości przedmiotów: ‘cecha tego, co jest dobre pod jakimś względem, przypisywana rzeczom […]’, ‘właściwości jakiegoś przedmiotu, towaru, dzięki którym zaspokaja on określone przedmioty’; wartości moralne i estetyczne: ‘posiadanie zalet moralnych lub społecznych’, ‘zestaw cech uznawanych za dobre, będących wzorem postępowania, godnych urzeczywistnienia’; wartość rozumianą z zakresu nauk matematycznych: ‘liczba określająca, ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna lub wielkość mogąca zastąpić wyrażenie algebraiczne, jego zmienne’. Jak możemy zauważyć, najnowsze słowniki języka polskiego odnotowują eksplikacje wartości w znaczeniu moralnym i estetycznym, czego nie ujmowały wcześniejsze definicje.

TYPOLOGIA WARTOŚCI

W literaturze poświęconej zagadnieniu aksjologii jedną z typologii wartości jest ich podział na[95]:

‒  wartości deklarowane, które można poznać z ankiet i rozmaitych wypowiedzi, są to np. przemówienia, utwory literackie, publicystyczne itp., mogą być one szczere (wtedy są wartościami uznawanymi) lub nieszczere;

‒  wartości uznawane, które nie muszą być wyrażane w wypowiedzi, jedynie podmiot posiada całą wiedzę o tych wartościach, odbiorca może o nich sądzić, że są to wartości deklarowane, lub wnioskować, że to wartości uznawane na podstawie zachowań podmiotu, często wnioskowania są mało obiektywne;

‒  wartości odczuwane, które mogą być ujawniane w wypowiedziach lub w emotywnej funkcji mowy, czy też w zachowaniach parajęzykowych, jednak wartości te nie muszą być wyrażane.

Innym dość popularnym podziałem w aksjologii jest podział na wartości:

‒  absolutne//podstawowe//ostateczne to wartości same w sobie, nie pośredniczą one w zdobyciu innych wartości;

‒  instrumentalne//uzualne//służebne//pragmatyczne, służące do zdobycia innych wartości.

Najbardziej znanymi podziałami wartości są typologie Maxa Schellera i Romana Ingardena, które pokrótce scharakteryzuję poniżej. Zacznijmy od typologii Romana Ingardena.

Jak widzimy na powyższym wykresie, R. Ingarden najniżej umieścił wartości witalne (bliskie wartościom witalnym są wartości utylitarne i przyjemnościowe), wyżej wartości kulturowe, do których zaliczył wartości estetyczne, poznawcze i socjalne, nazywane również obyczajowymi. Za najważniejsze uznał wartości moralne. Należy nadmienić, iż R. Ingarden zauważał przeciwieństwa występujące wśród tej samej grupy wartości, np. piękno i brzydotę, dobro i zło, prawdę i kłamstwo. Jednak wartości negatywnych nie pojmował w kontekście nieistnienia wartości pozytywnych, bo jak twierdził: „Wartości nie są nigdy czymś osobno istniejącym, lecz są zawsze wartością czegoś. […] zawsze istnieje coś, w szczególności jakaś rzecz, która daną wartość »posiada«. I nie ma w ogóle wartości, które istniałyby bez tego, czego są wartościami”[96].

Również M. Scheller w swojej typologii wartości najniżej sytuował wartości witalne, wyżej umieścił wartości duchowe, w obrębie których istnieją wartości estetyczne, wartości etyczne (tego, co słuszne i niesłuszne) i wartości poznawcze (czystego poznania prawdy). Najwyżej w typologii wartości M. Schellera mieszczą się wartości tego, co święte, i tego, co nieświęte.

Świętość według Schellera jest wartością absolutną. To, jak człowiek postrzega wartości i jaką nadaje im hierarchię, zależy od poznania wartości. Niemniej każdej z wartości przypisany jest ładunek pozytywny lub negatywny, stąd jedna wartość nie może być zarówno pozytywna, jak i negatywna[97]. „Zasada powyższa jest aprioryczna, jest bowiem rzeczą niemożliwą, przeżywać tę samą wartość równocześnie jako pozytywną i jako negatywną”[98].

Na gruncie językoznawstwa polskiego typologią, do której często odwołują się autorzy tekstów z zakresu aksjologii i na której również w niniejszej pracy będę się opierać, jest zaproponowany przez Jadwigę Puzyninę podział wartości ze względu na nadawcę i uznawane przez niego wartości. Badaczka dzieli je na:

wartości pozytywne:

a) instrumentalne (wyrażają je leksemy takie jak: pożyteczny, użyteczny, pożytek, zdatny [do czego], przydatny, dobry [do], świetny [do], znakomity, wspaniały [do], nadawać się [do]);

b) ostateczne:

‒  transcendentne, czyli metafizyczne (dobro, świętość);

‒  poznawcze (prawda);

‒  estetyczne (piękno);

‒  moralne (dobro drugiego człowieka);

‒  obyczajowe (zgodność z obyczajem);

‒  witalne (własne życie);

‒  odczuciowe (w tym hedonistyczne, poczucie własnego szczęścia, przyjemności);

wartości negatywne:

a) instrumentalne (wyrażane leksemami takimi jak: nieużyteczny, nieużyteczność, nieprzydatny, nieprzydatność, niezdatny do, niedobry [do], nie nadawać się [do], nie przydawać się [do]; potoczne: do niczego, nic niewarty, licha warty);

b) ostateczne:

‒  sakralne (zło);

‒  poznawcze (niewiedza, błąd);

‒  estetyczne (brzydota);

‒  obyczajowe (brak przystosowania do obyczaju);

‒  witalne (śmierć);

‒  hedonistyczne (nieszczęście, ból);

‒  moralne (krzywda).

Elżbieta Laskowska[99], odwołując się do prac M. Schellera, W. Tatarkiewicza, R. Ingardena, W. Stróżewskiego i innych, wyróżnia wartości takie jak:

‒  wartości ontyczne, które istnieją albo ich nie ma, np. życie, oraz wartości kwalifikatywne, które są negatywne lub pozytywne;

‒  wartości pozytywne i negatywne – różnicowane znakiem dodatnim lub ujemnym;

‒  wartości instrumentalne (zwane utylitarnymi, użytecznymi) oraz ostateczne (zwane autotelicznymi, autonomicznymi).

Na podstawie dziesięciu kryteriów (pragmatycznego, ekonomicznego, hedonistycznego, witalnego, społecznego, kryterium odczuć, perfekcjonistycznego, estetycznego, poznawczego, etycznego, sakralnego) E. Laskowska ustaliła podział wartości na:

‒  wartości pragmatyczne, które mają charakter pomocniczy, są one korzystne dla człowieka w różnych sferach jego życia;

‒  wartości ekonomiczne, mające charakter instrumentalny, służą innym wartościom, np. wygodom, pięknu, prawdzie;

‒  wartości witalne i hedonistyczne;

‒  wartości odczuć, które mogą być samodzielne lub wynikać z subiektywnych reakcji na wartości witalne/społeczne, poczucie bezpieczeństwa/poczucie akceptacji samego siebie/poczucie upodobania, estetyczne/etyczne/poczucie sympatii do drugiego człowieka, sakralne, poczucie szczęścia;

‒  perfekcjonizm jako wartość ostateczna, jeśli jest celem samym w sobie, ma prowadzić człowieka do doskonałości; perfekcjonizm może zagrażać innym wartościom wtedy, gdy człowiek zabija w sobie odruchy współczucia;

‒  wartości społeczne wynikające z prawa i obyczaju, zależne od wpływu kultury danego społeczeństwa i jego norm prawnych, są pomocne dla wartości etycznych;

‒  piękno, które przez wielu postrzegane jest jako wartość autonomiczna;

‒  wartości poznawcze, będące same w sobie wartością nie tylko ze względu na ich praktyczność, ale na samą istotę poznania i zdobywania wiedzy;

‒  wartości sakralne nie odnoszą się tylko do wiary, gdyż dla osób niewierzących miejsce Boga zajmują Ojczyzna, Człowiek; E. Laskowska zauważa, że święty odnosi się zarówno do Boga, jak i do obiektów kultu, osób i innych, np. święty jest Bóg, święty obraz, święty człowiek, święta prawda.

Na podstawie przedstawionych typologii wartości można zauważyć, iż wszystkie z nich wskazują na wartości witalne (R. Ingarden, M. Scheller, J. Puzynina, E. Laskowska), wartości odnoszące się do tego, co transcendentne (M. Scheller – w. tego, co święte, J. Puzynina – w. transcendentne, E. Laskowska – w. sakralne), wartości estetyczne (M. Scheller – w. duchowe, R. Ingarden – w. kulturowe, J. Puzynina – w. estetyczne, E. Laskowska – piękno). Zarówno J. Puzynina, jak i E. Laskowska wskazują na wartości obyczajowe (J. P.)//społeczne (E. L.), w. odczuć (J. P., E. L.), w. poznawcze (J. P., E. L.), w. instrumentalne (J. P.)//w. ekonomiczne (E. L.), w. instrumentalne (J. P.)//w. pragmatyczne (E. L.), w. moralne (J. P.)//w. społeczne. U Ewy Laskowskiej dodatkowo pojawia się perfekcjonizm jako wartość ostateczna, której nie wymienia Jadwiga Puzynina[100].

ŚRODKI WARTOŚCIOWANIA W JĘZYKU I W TEKŚCIE

W tej części pragnę zająć się zagadnieniem wartościowania i sposobów wartościowania w tekście. W dużej mierze będę opierać się na pracach Jadwigi Puzyniny, która na przestrzeni lat w szczegółowy sposób omówiła kwestie związane z aksjologią. Nawiążę również do prac innych badaczy zajmujących się tym przedmiotem.

Na wstępie należy odpowiedzieć na pytanie: Co to jest wartościowanie? Jadwiga Puzynina wskazuje, iż: „Najogólniej jest ono rozumiane jako (porównawcze lub przynajmniej bezpośrednio niezależne od porównań) uznanie czegoś za (w jakimś stopniu i pod jakimś względem) dobre lub (w jakimś stopniu i pod jakimś względem) złe”[101]. Według badaczki dobry x to „taki x, jaki nadawca chce, żeby on (pod jakimś względem) był”[102]. Tomasz Krzeszowski wskazuje, iż „wyraz dobry może określać rzeczownik w tych wszystkich sytuacjach, kiedy rzecz nazywana przez dany rzeczownik spełnia wymagania definicji odpowiadającego jej pojęcia”[103]. Wskazuje przy tym, że rozumienie to „odnosi się do oceny na poziomie wartościowania klasowego”[104] i nie wyczerpuje innych znaczeń.

By scharakteryzować sposoby wartościowania w tekście, J. Puzynina proponuje określony zestaw pytań stawianych podczas jego analizy. Są one następujące:

1. Kto wartościuje? – czyli czy osoba, która wartościuje w tekście, jest określona czy nieokreślona, czy jest nią sam autor, czy może jest nią narrator, podmiot liryczny bądź bohater.

2. Co podlega wartościowaniu? – czy są to ludzie, zwierzęta, rośliny, postaci fantastyczne, postawy, zachowania itp.

3. Czy wartości są pozytywne czy negatywne? – czyli do jakich kategorii należą według oceniającego.

4. W jakich aktach występują? W jakich modalnościach? Czy są emocjonalnie nacechowane?

5. Czy są wartościami w mowie niezależnej, pozornie zależnej, czy są przytaczane lub referowane?

6. Czy są to wartościowania za pomocą środków językowych systemowych, ogólnooceniających lub opisowo-oceniających?

7. W jakich układach tekstowych występują elementy wartościujące? Czy są to kolekcje, przeciwieństwa itp.

8. Czy tekst zawiera elementy metajęzykowo-metaaksjologiczne, tj. rozważania dotyczące elementów języka wartości?

By dostrzec wartościowanie w tekście, należy wskazać mechanizmy wartościowania. Wartościować w języku polskim można za pomocą środków systemowych, skonwencjonalizowanych oraz tekstowych, zależnych od kontekstu[105]. Jadwiga Puzynina wskazuje również na inny podział środków wartościowania – środki językowe, do których należą środki: leksykalne, słowotwórcze, składniowe, fleksyjne, oparte na frazeologizmach i tropach skonwencjonalizowanych, tropach i figurach skonwencjonalizowanych, oraz środki parajęzykowe, a wśród nich: gesty, intonacja, symbolika dźwiękowa i graficzna[106]. Poniżej, za Jadwigą Puzyniną, omówię każdy z wymienionych mechanizmów wartościowania i podam jego przykłady.

W pierwszej kolejności zajmijmy się środkami językowymi. Można wśród nich wyróżnić leksemy prymarnie wartościujące (jest ich niewiele), np. wartość, pozytywny, negatywny oraz leksemy wtórnie wartościujące, których jedną z funkcji jest wartościowanie. Aby przekonać się, czy wyraz wtórnie wartościujący niesie znaczenie pozytywne czy negatywne, należy określić, czy ‘nadawca sądzi, że to jest dobrze (dobre)’ albo też ‘nadawca sądzi, że to jest źle (złe)’.

J. Puzynina w obrębie leksemów wtórnie wartościujących odróżnia wyrazy wartościujące semantycznie i konotacyjnie. Semantycznie wartościujące to te, które przez nadawcę są jednoznacznie traktowane jako dobre lub złe, np. szykany, leksem ten w całości traktowany jako zły. Natomiast wyrazy konotacyjnie wartościujące to takie, które w swojej definicji konotują dobre i złe cechy, np. bogactwo, rzeczownik ten wskazuje na dobrobyt, jak i na dobra materialne zniewalające człowieka. J. Puzynina dla odróżnienia tych wyrazów stosuje metodę negacji, choć podkreśla, że wobec leksemów wartościujących nie zawsze jest ona skuteczna (ze względu na wartościowanie subiektywne). Podkreśla istnienie konotacji wartościujących ustabilizowanych, charakterystycznych dla użytkowników danego języka lub większej grupy społecznej, konotacje idiolektalne, cechujące jednostkę, oraz konotacje okazjonalne, kontekstowe, indywidualne.

Funkcję wartościującą, jak było już powiedziane, często pełnią morfemy słowotwórcze. Należą do nich:

– sufiksy rzeczownikowe, takie jak: -idło/-ydło (sztuczydło, wierszydło), -uch, -ucha, wyrazy zakończone tymi sufiksami mają zazwyczaj znaczenie negatywne;

– sufiks -isko (domisko, psisko), wyrazy, które są zakończone tym sufiksem, nie mają jednoznacznego negatywnego bądź pozytywnego znaczenia, ich charakter zależy od kontekstu wypowiedzi.

Pozytywną funkcję wartościującą pełnią sufiksy deminutywne. Zazwyczaj pokazują one przychylne nastawienie nadawcy do określonych osób, rzeczy, zjawisk, np. słoneczko, piesek, córeczka. Jednak, jak możemy zauważyć, nie zawsze wskazują one na dodatni ładunek emocjonalny. Czasami kontekst wskazuje na ironiczną postawę nadawcy względem leksemu zdrobnionego, a ironia zostaje wzmocniona użyciem deminutywu.

Na wartościowanie mogą wskazywać również prefiksy. Prefiks prze- w czasownikach może mieć znaczenie ‘za, zanadto’ – np. przesolić, przesłodzić, przegotować. Natomiast prefiks wy- w czasownikach: wychodzić, wypłakać wskazuje na pozytywny zarówno skutek działania, jak i na trud agensa tej czynności.

Wartościowanie w języku polskim jest możliwe za pomocą morfemów fleksyjnych i typów odmian. Np. końcówki fleksyjne w M. l. mn. rzecz. r. m., końcówka -owie, tzw. godnościowa (profesorowie, ministrowie). Końcówki fleksyjne mogą też pełnić funkcję pejoratywizującą, np. użycie końcówki niemęskoosobowej -y/-i, np. chłopy, chuligany, generały, wskazuje na ujemny ładunek emocjonalny.

Negatywne wartościowanie wzmagają formy niemęskoosobowe, zaimki, imiesłowy występujące w związku zgody z rzeczownikiem, np. te ministry, ta/ten fajtłapa, gapa.

Składnia może również w dużym stopniu wpływać na wartościowanie, np.

‒   Dativus ethicus, są to struktury wyrażające oceny i normy. J. Puzynina podaje taki przykład: stań (ty) mi tu jeszcze raz, który pełni rolę ostrzeżenia, pogróżki.

‒  Wskaźniki zespolenia, np. zdania z dzięki, wskazują na pozytywny obrót sprawy dla nadawcy, np. Dzięki Michałowi nie spóźniłem się do pracy.

‒  Zdania złożone z za to pozwalają przedstawić dwa fakty, z których jeden przedstawiany jest pozytywnie, drugi negatywnie. Są one przeciwstawne względem siebie, np. Adam zawsze zmywa naczynia, za to Darek nigdy tego nie robi.

‒  Zdania złożone z bo inaczej pozwalają przedstawić pierwsze zdanie w formie rozkaźnika, drugie zdanie, które jest wartościowane negatywnie, w formie czasu przeszłego, jest czynnością niechcianą, np. Kup mleko, bo inaczej nie zrobię naleśników.

‒  Partykuły i przysłówki związane z wartościowaniem. Wyrazić zaniepokojenie można za pomocą partykuły coś, np. coś nie za dobrze wyglądasz; negatywne wartościowanie partykułą niestety; wskazać na nasilenie jakiejś cechy, co nie może być pozytywnie oceniane za pomocą przysłówków: zbyt, nazbyt, zanadto, za.

Do środków językowych należą tropy stylistyczne, wśród których można wyróżnić alegorie, symbole, metafory (zbudowane na doznaniach zmysłowych: wzroku, słuchu, smaku, dotyku; pojęć przestrzennych i przestrzenno-ruchowych), porównania. Wartościowaniu służy również metonimia, ironia, eufemizmy i hiperbole. Środki te są obecne zarówno w tekstach literackich, publicystycznych, jak i w tekstach nieoficjalnych (sms, e-mail) oraz w tekstach mówionych.

J. Bartmiński zwraca uwagę również na szyk członów w tekście, który może wskazywać na hierarchię wartości. Zazwyczaj w zestawieniach paralelnych na miejscu pierwszym znajduje się człon, który jest ważniejszy aksjologicznie, np. za i przeciw; żyć, nie umierać. J. Bartmiński podaje przykłady zestawień w hierarchii, np. żywotność: sprawa życia i śmierci, męskość: brat i siostra, dorosłość: ojciec i syn, pozytywność: za i przeciw. Taki rodzaj wartościowania pojawia się w oficjalnych powitaniach, w stylu urzędowym, w testach sakralnych, np. Ojciec, Syn i Duch Święty[107].

Drugą grupę środków wartościujących stanowią środki parajęzykowe. Należą do nich znaki niewerbalne, różnego rodzaju gesty, charakterystyczne dla danej kultury. Mogą one wskazywać na pozytywną postawę (uśmiech, otwarcie ramion) oraz negatywną (zmarszczenie brwi, ściśnięcie warg, tupnięcie). Są one używane zarówno w sytuacjach nieoficjalnych, jak i w oficjalnych (przemówienia publiczne, teatr).

Do środków parajęzykowych, jak zostało to wskazane na początku, należą również środki fonetyczne: intonacja, tempo, melodyka, głośność, timbre, czyli zabarwienie głosu, a w języku artystycznym również instrumentacja głoskowa. Odpowiednie modulowanie głosem pozwala wyrazić radość, smutek, oburzenie, ironię itp., co niewątpliwie służy wartościowaniu przekazywanej wypowiedzi.

WARTOŚCI W JOS

Jerzy Bartmiński w jednym z artykułów[108] porusza problem dotyczący umieszczenia wartości w językowym obrazie świata. Przedstawia dwie teorie, odnoszące się do ich miejsca w języku. Jedna z nich głosi, że wartości można wydzielić jako zespół środków językowych (teoria rezydualna). Natomiast druga mówi, iż wartości obejmują cały język (teoria holistyczna). Te dwie teorie wpływają na odmienne patrzenie na wartości, ich rolę w języku, w opisywaniu i interpretowaniu rzeczywistości.

J. Bartmiński za wartości uznaje: „[…] to, co w świetle języka i kultury ludzie przyjmują za cenne […] cechy rzeczy, ale też o same rzeczy – w tym też byty pojęciowe, postawy, stany, sytuacje, zachowania funkcjonujące jako »przewodnie idee«, będące przedmiotem dążeń, chęci posiadania, motywujące postawy i zachowania ludzi, także inspirujące ich do działania”[109]. Definicja ta wskazuje na szeroki zakres funkcjonowania wartości. Odnoszą się one nie tylko do bytów niematerialnych, zjawisk i zachowań, idei, ale także do rzeczy. Obejmują wszystko to, co dla człowieka stanowi jakąś wartość, pożytek, co człowiek uważa za cenne.

J. Bartmiński wskazuje na ogromną rolę wartości w kształtowaniu JOS. Mogą one być jawne lub ukryte. To, jakie wartości przyjmuje subiekt, wpływa na jego wizję rzeczywistości. Subiektem może być wspólnota nosicieli języka lub jednostka twórcza. Dzięki temu, że wartości wpływają na JOS, mają wpływ na tworzenie kultury i tradycji. „[…] JOS jest zależny (wywodliwy, pochodny) od założonego, w sposób jawny lub ukryty, systemu wartości. […] Wartości są czynnikiem sterującym konstruowaniem wizji rzeczywistości przez subiekt doświadczający (eksperiencera) i konceptualizujący, tj. przez wspólnotę nosicieli języka lub twórczą jednostkę, a w kolejności stanowią czynnik integrujący elementy obrazu świata utrwalonego w tradycji mającej obieg społeczny. W efekcie konstytuują kulturową i społeczną tożsamość nosiciela języka”[110].

Wartości w języku istnieją z różnym natężeniem. Są one nieodzownym składnikiem JOS. Są obligatoryjnie wpisane w język: „[…] wartości stanowią niezbywalny, relewantny składnik języka i JOS, nie znaczy, że wszystko w języku jest nacechowane aksjologicznie w jednakowy sposób, lecz tylko to, że wartości są w języku zawsze jakoś obecnie”[111]. Stąd „możemy badać język z punktu widzenia tego, jakich wartości sam język jest nosicielem, tj. jakie wartości są mu przypisywane czy też na nim realizowane jako na substracie; jakie wartości przejawiają się w języku, są o języku i jego tekstowych manifestacjach orzekane”[112].

Ponieważ wartości istnieją w języku i są w język obligatoryjnie wpisane – ocenianie postaw ludzkich, przyjęta hierarchia wartości – konsekwencją JOS jest to, że: „Wartościowanie jest pochodną utrwalonego społecznie JOS, w którym pewne zachowania przyjęto traktować jako zgodne z normą, inne jako odbiegające od normy”[113]. „Język odzwierciedla hierarchie wartości oraz systemy znaczeń, umożliwia dostęp do świata i poznanie go w sposób już z góry określony, bo zawiera model świata (światów) i sprawia, że model ten (modele) kształtuje nasze widzenie świata (światów) i wpływa na jego (ich) obraz. Język oddziałuje na zachowania społeczne, organizując i regulując je oraz sterując nimi; wokół niego (kategorii, klasyfikacji i wartości w nim zawartych) koncentrują się oraz oddzielają od innych wspólnoty społeczne, stając się jednocześnie, przez używanie wspólnego języka, wspólnotami komunikacyjno-kulturowymi”[114].

Tak ogromna rola języka w kreowaniu zachowań ludzkich, kultury, tego, co związane z egzystencją człowieka, została podkreślona w niniejszym fragmencie: „Język jest nośnikiem, przekaźnikiem i zbiorem wszelkich wartości oraz norm postępowania, wokół których koncentrują się zachowania, działania, przekonania oraz system etyczno-normatywny danej społeczności. W tym sensie język jest jednym z najważniejszych składników kultury, a zarazem faktów i procesów kulturowych związanych z daną kulturą, człowiekiem, społeczeństwem i rzeczywistością”[115]. „[…] język jest nośnikiem wartości kulturowych, łącznie z innymi kodami stanowi psychiczne wyposażenie każdego człowieka, kształtując jego tożsamość jako członka określonej wspólnoty, ale także jako jednostki z właściwymi jej sposobami patrzenia na świat, jako porządkowania i wartościowania”[116]. Stąd poznanie danej społeczności jest możliwe poprzez poznanie jej kultury i języka, który tę kulturę tworzy i wpływa na postępowanie człowieka, gdyż: „[…] język jest tworem kultury i można go rozpatrywać zarówno w aspekcie kultury rzeczywistości, jak i kultury wartości, odkrywać w nim i rekonstruować z niego fenomenalny i ideacyjny porządek kultury”[117].

Należy nadmienić, iż zarówno hierarchia wartości, jak i rozumienie wartości przez daną społeczność nie są stałe i niezmienne, ponieważ „[…] granice języka wartości nawet w obrębie jednej kultury nie są wyraźnie określone, są odmienne w ujęciu różnych osób, zmieniają się też w trakcie życia tych samych jednostek”[118].

O tym, jak ważne są wartości w językowym obrazie świata, można przekonać się na podstawie międzynarodowego projektu badającego językowo-kulturowy obraz świata Słowian EUROJOS, u podstaw którego „legło założenie, że rekonstrukcja językowego obrazu świata powinna sięgać do jego fundamentu, czyli wartości, które ten obraz kształtują i które w najwyższym stopniu stanowią o tożsamości wspólnotowej (zbiorowej)”[119], oraz projektu opracowania słownika wartości, które są ważne dla danej wspólnoty[120].

By podsumować rozważania na temat wartości i językowego obrazu świata, należy podkreślić, iż:

– JOS nie można rozpatrywać bez odwołania się do wartości danej społeczności, grupy, jednostki;

– wartości, które wyrażane są w rozmaity sposób, wpływają na interpretację rzeczywistości subiektywnej i obiektywnej;

– wartościować można za pomocą środków językowych i parajęzykowych;

– każdy tekst jest nacechowany aksjologicznie, czyli wartościowanie przejawia się w każdej wypowiedzi, z tym że jego stopień natężenia jest różny;

– wartościowanie może odbywać się w sposób niejawny, ukryty; zadaniem odbiorcy wypowiedzi jest odczytanie, czy jest to wartościowanie negatywne czy pozytywne;

– prawidłowe zrozumienie wypowiedzi pozwala poznać interpretację rzeczywistości danej jednostki czy społeczności oraz jej mentalność i kulturę.

Całe instrumentarium badawcze pozwala na wielostronną analizę zebranego materiału.

[30] Warto w tym miejscu nadmienić, że A. Mańczyk wskazuje, iż pierwsze wzmianki o teorii językowego obrazu świata pojawiają się już u Marcina Lutra, który w Sendbrif vom Dollmetschen (1530 r.) stwierdził, iż: „ittliche sprag hatt ihren eigen art”, co tłumaczył następująco: „różne języki mają swoje specyficzne cechy w pojmowaniu świata”. A. Mańczyk, Wspólnota językowa i jej obraz świata. Krytyczne uwagi do teorii językowej Leo Weisgerbera, Zielona Góra 1982; cytat M. Lutra pochodzi z pracy wydanej w 1957 r. w Halle: Sendbrif vom Dollmetschen, za: Janusz Anusiewicz, Problematyka językowego obrazu świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 262–263.

[31] Janusz Anusiewicz, Problematyka językowego obrazu świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 264. Tłum. swob. Janusza Anusiewicza – W. von Humboldt, Gesammelte Schriften, t. IV, Berlin 1968, s. 27.

[32] Ibidem, s. 265.

[33] Adam Heinz, Dzieje językoznawstwa w zarysie, Warszawa 1983, s. 144.

[34] Ibidem, s. 146.

[35] Teorię JOS przedstawiam za artykułem: Janusz Anusiewicz, Problematyka językowego obrazu świata w poglądach niektórych językoznawców i filozofów niemieckich XX wieku, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, s. 261–290.

[36] Leo Weisgerber, Grundzűge der inhaltbezogenen Grammatik, Dűsseldorf 1971, s. 33. Tłum. swob. Janusza Anusiewicza.

[37] Janusz Anusiewicz, op. cit., s. 267.

[38] Paweł Bytniewski, Język i kultura w koncepcji E. Sapira i B. L. Whorfa, [in:] „Język a kultura” t. 2, 1991, s. 11–23.

[39] Ibidem, s. 15.

[40] Encyklopedia wiedzy o języku polskim, pod red. Stanisława Urbańczyka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, s. 143.

[41] Janusz Anusiewicz, op. cit., s. 266.

[42] Augustyn Mańczyk w swojej książce Wspólnota językowa i jej obraz świata. Krytyczne uwagi do teorii językowej Leo Weisgerbera, opublikowanej w 1982 roku, omawia główne punkty teorii Weisgerbera, wskazujące na ścisłe powiązanie języka niemieckiego i niemieckiego ducha narodowego.

[43] Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Językowy obraz świata a spójność tekstu, [in:] Teoria tekstu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1986, s. 72.

[44] Ibidem, s. 72.

[45] Jarzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 104.

[46] Jerzy Bartmiński, O pojęciu językowego obrazu świata, [in:] Jerzy Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006, s. 12.

[47] Jerzy Bartmiński wizję świata odnosi do angielskiego view of the World, natomiast obraz świata do niemieckiego das sprachliche Weltbild, Zob.: Jarzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 103.

[48] Jarzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 103.

[49] Ibidem, s. 103.

[50] Ibidem, s. 105.

[51] Ibidem.

[52] Jurij Apresjan, Naiwny obraz świata a leksykografia, „Etnolingwistyka” t. 6, Lublin, s. 5–12.

[53] Jerzy Bartmiński, Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna, [in:] „Język a kultura” t. 20, Wrocław 2008, s. 24.

[54] Renata Grzegorczykowa, Punkty dyskusyjne w rozumieniu pojęcia językowego obrazu świata, [in:] „Etnolingwistyka” t. 21, Lublin 2009, s. 17.

[55] Janusz Anusiewicz, Renata Grzegorczykowa, Ryszard Tokarski również istotną wagę przywiązują do słowa interpretacja. Nie zgadzają się na używanie takich słów jak odbicie, odzwierciedlenie.

[56] Jerzy Bartmiński, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 105.

[57] Ryszard Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, [in:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1993, s. 358.

[58] Ryszard Tokarski, Językowy obraz świata w metaforach potocznych, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, s. 65–66.

[59] Ibidem, s. 68.

[60] Ryszard Tokarski, Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013, s. 35.

[61] Jolanta Maćkiewicz, Co to jest „językowy obraz świata”, „Etnolingwistyka” t. 11, Lublin 1999, s. 8.

[62] Ibidem.

[63] Renata Grzegorczykowa, Pojęcie językowego obrazu świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 39–46.

[64] Większość z istniejących form nie ma wartości semantycznej, choć pojawiają się takie jak: chłopi//chłopy, chłopaki, brudasy itp.

[65] Badaczka podaje tu przykład wielości leksemów, nazywających śnieg w językach eskimoskich.

[66] Renata Grzegorczykowa, Pojęcie językowego obrazu świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 44.

[67] Anna Pajdzińska, Językowy obraz świata a metafora artystyczna, [in:] „Język a kultura”, t. 20, Wrocław 2008, s. 243. Por.: Anna Pajdzińska, Metafora pojęciowa w badaniach diachronicznych, [in:] Przeszłość w językowym obrazie świata, red. Anna Pajdzińska, Piotr Krzyżanowski, Lublin 1999 r. s. 51–65.

[68] Ibidem, s. 241.

[69] Ibidem, s. 243.

[70] Anna Pajdzińska, Jak mówimy o uczuciach, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 84. O funkcji frazeologizmów w językowym obrazie świata: Andrzej Maria Lewicki, Anna Pajdzińska, Frazeologia, [in:] Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2001, s. 315–333.

[71] Ryszard Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, [in:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1993, s. 361.

[72] Por.: Halina Pelcowa, Przeszłość jako wartość (na przykładzie wypowiedzi gwarowych), [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość? Lublin 2007, s. 116–127; Maria Wojtak, Świat wartości nakreślony w rachunku sumienia, [in:] Człowiek wobec wyzwań współczesności. Upadek wartości czy walka o wartość?, Lublin 2007, s. 104–115; Stanisława Niebrzegowska, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin, s. 147–166; Stanisława Niebrzegowska, „Nów” w polskiej kulturze ludowej i gwarach, „Etnolingwistyka” t. 3, Lublin 1990, s. 71–75.

[73] Termin definicji kognitywnej dla rozszerzonego znaczeniowo opisu słowa zaproponował Jerzy Bartmiński. Metodologia budowania definicji kognitywnej została wykorzystana przy tworzeniu słownika etnolingwistycznego: Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988.

[74] Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Definicja semantyczna: czego i dla kogo?, [in:] O definicjach i definiowaniu, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Lublin 1993, str 47–61.

[75] Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 169–170.

[76] Ibidem, s. 181.

[77] Ibidem, s. 170. Jerzy Bartmiński, wyjaśniając termin projekcji, wskazuje na przedmioty mentalne nieistniejące w rzeczywistości, jak pegaz, krasnoludki.

[78] Ibidem, s. 173.

Warto nadmienić, iż na podstawie analizy polskich nazw barw – silnie obciążonych kulturowo oraz tekstów kreatywnych R. Tokarski wskazuje na wzajemną motywację semantyczną, z uwzględnieniem hierarchizacji składników znaczeniowych i ich zależności. Zob.: Ryszard Tokarski, Językowy obraz świata a niektóre założenia kognitywizmu, [in:] „Etnolingwistyka” t. 9/10, Lublin 1997/1998, s. 7–24; Ryszard Tokarski, Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie, Lublin 2004.

[79] Jerzy Bartmiński, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji, [in:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1988, s. 177.

[80] Ibidem, s. 177.

[81] Pierwszymi językoznawcami zajmującymi się kwestią kategoryzacji byli: Lakoff, Johnson, Fillmore, Taylor, natomiast twórcą pojęcia kategorii był Arystoteles. W tym miejscu należy zaznaczyć, że zjawisko kategorii pojmował on zupełnie inaczej niż jest to rozumiane współcześnie. Grecki filozof wydzielił 10 kategorii predykamentów (rodzajów orzeczników), które opisują świat: substancję, wielkość (ilość), jakość, stosunek, miejsce, czas, położenie, akt, stan, doznanie. Przez gramatyków greckich predykamenty został przypisane do części mowy. O kategoryzacji pisał również Kant. Wskazał on, że człowiek jest zdolny poznać świat dzięki kategoriom umysłu ludzkiego, są nimi: przestrzeń, czas, relacje. Zob.: Renata Grzegorczykowa, Filozoficzne aspekty kategoryzacji, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 11–26.

Od lat 40. XX wieku zaczęto podważać adekwatność kategorii Arystotelesa. Pojawiły się pierwsze prace Ludwiga Wittgensteina oraz Williama Labova wskazujące na niesłuszność klasycznego rozumienia kategorii. Najwięcej badań i dowodów wskazujących na błędne pojmowanie kategorii przez Arystotelesa wskazała Eleonora Rosch. Udowodniła, że pewne elementy kategorii nie mają jednakowego stopnia reprezentatywności, jedne znajdują się w centrum kategorii, inne na peryferiach, a jeszcze inne w ogóle do niej nie należą, co wskazywało na słabość granic kategorii. „Rosch pokazała, że kategorie nie są określane przez cechy inherentne, ale przez cechy charakterystyczne dla najbardziej typowego przykładu kategorii – prototypu”. Zob.: Dorota Piekarczyk, Kwiaty we współczesnym językowym obrazie świata, Lublin 2004, s. 19.

[82] Jolanta Mackiewicz, Kategoryzacja a językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 53.

[83] Ryszard Tokarski, Świat za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013, s. 109.

[84] Ibidem, s. 115.

[85] Ryszard Tokarski, Ramy interpretacyjne a problemy kategoryzacji, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 104.

[86] Por.: Grażyna Hebrajska, Kategoryzacja a klasyfikacja – potoczne i naukowe widzenie świata (analiza badań ankietowych dotyczących kategoryzacji nazw roślin) [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 221–242; Przemysław Łozowski, Świat snów ze światem słów: kategoryzacja SNU w języku staroangielskim, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 183–198; Dorota Filar, Adam Głaz, Obraz RĘKI w języku polskim i angielskim, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 199–220; Jolanta Maćkiewicz, Od chaosu do porządku, czyli o pewnym typie kategorii naukowych, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 243–254; Aleksandra Szczekocka-Augustyn, Beata Wereszczyńska, Teresa Zagrodzka, O kategoriach rozmytych (na przykładzie rozumienia nazw fauny, flory i artefaktów), [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 255–272; Danuta Kępa-Figura, Kategoryzacja w komunikacji językowej na przykładzie leksemu ptak, Lublin 2007; Dorota Piekarczyk, Kwiaty we współczesnym obrazie świata, Lublin 2004.

[87] Jolanta Mackiewicz, Kategoryzacja a językowy obraz świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 1999, s. 53–54. Zagadnieniem kategoryzacji w językoznawstwie polskim zajmowali się m.in.: Jerzy Bartmiński, Anna Wierzbicka, Ryszard Tokarski, por.: Jerzy Bartmiński, Słownik ludowych stereotypów językowych, Wrocław 1980; Anna Wierzbicka, Kocha, lubi, szanuje. Medytacje semantyczne, Warszawa 1971; Ryszard Tokarski, Struktura pola znaczeniowego (studium językoznawcze), Warszawa 1984.

[88] Janusz Anusiewicz, Anna Dąbrowska, Michael Fleischer, Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, [in:] „Język a kultura” t. 13, s. 26.

[89] O kategoryzacji w tekstach poetyckich zob.: Anna Pajdzińska, Przejrzyście zatajone (poetyckie glosy do potocznej kategoryzacji świata), [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 149–165; Michał Głowiński, „Spotykam go codziennie…” Bolesława Leśmiana – trzy kategoryzacje świata, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 129–148. O kategoryzacji w tekstach naukowych zob.: Jolanta Maćkiewicz, Od chaosu do porządku, czyli o pewnym typie kategorii naukowych, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 243–254; Aleksandra Szczekocka-Augustyn, Beata Wereszczyńska, Teresa Zagrodzka, O kategoriach rozmytych (na przykładzie rozumienia nazw fauny, flory i artefaktów), [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 255–272.

[90] Jadwiga Puzynina, Przesunięcia kategoryzacji w słowniku i w tekście, [in:] Językowa kategoryzacja świata, red. Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska, Lublin 1996, s. 113–128.

[91] Jerzy Bartmiński, Projekt i założenia ogólne słownika aksjologicznego, [in:] „Język a kultura” t. 2, Wrocław 1989, s. 293–312; Jerzy Bartmiński, Projekt listy haseł do słownika aksjologicznego, [in:] „Język a kultura” t. 2, Wrocław 1989, s. 313–315; Jerzy Bartmiński, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [in:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, red. Jerzy Bartmiński, Lublin, s. 59–86; Jerzy Bartmiński, Czy istnieje europejski kanon wartości?, „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury” t. 23, Lublin 2011, s. 15–18; Jerzy Bartmiński, Małgorzata Mazurkiewicz-Brzozowska, Nazwy wartości. Studia leksykalno-semantyczne, Lublin 1993; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska, Stereotyp słońca w polszczyźnie ludowej, „Etnolingwistyka” t. 6, Lublin 1994, s. 95–143; Jerzy Bartmiński, Grzegorz Żuk, Pojęcie RÓWNOŚCI i jego profilowanie we współczesnym języku polskim, „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury” t. 21, Lublin 2009, s. 46–67; Irina Lappo, Urszula Majer-Baranowska, Projekt konwersatorium EUROJOS z roku 2001, „Etnolingwistyka” t. 25, Lublin 2013, s. 329–331; Stanisława Niebrzegowska, Gwiazdy w ludowym językowym obrazie świata, [in:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin, s. 147–166; Stanisława Niebrzegowska, Nów w polskiej kulturze ludowej i gwarach, „Etnolingwistyka” t. 5, Lublin 1998, s. 73–82; Słownik stereotypów i symboli ludowych, red. Jerzy Bartmiński, zastępca red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, t. 1, Kosmos, cz. 1, Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996, cz. 2, Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999, cz. 4, Świat, światło, metale, Lublin 2012; O wartościach i wartościowaniu: historia – literatura – edukacja, red. Małgorzata Karwatowska, Adam Siwiec, Chełm 2012.

[92] Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, t. 1–6, Warszawa 1807–1814.

[93] Jadwiga Puzynina, Język wartości, Warszawa 1992, s. 14.

[94] Ibidem s. 14.

[95] Podział wartości za: Ibidem, s. 29–40.

[96] Roman Ingarden, Wartości artystyczne i wartości estetyczne, [in:] Przeżycie, dzieło, wartość, Kraków 1966, s. 92.

[97] Beata Żywicka, Miejsca i wartości. Zmiany w językowym obrazie przestrzeni, Lublin 2007, s. 18.

[98] Karol Wojtyła, Wykłady lubelskie, Lublin 1986, s. 161.

[99] Elżbieta Laskowska, Wartościowanie w języku potocznym, Bydgoszcz 1992, s. 13–19.

[100] Tadeusz Krzeszowski rozróżnia opozycję wartości na „dodatni – ujemny”, które można wyróżnić przymiotnikami dobry – zły. Wskazuje, że jest to pierwsze rozróżnienie, którego uczy się niemowlę. „Stanowi ono podstawę pierwszych kategoryzacji, wedle których mały człowiek poznaje otaczający go świat, dzieląc wszystko na dodatnie: »cacy«, i ujemne: »be«, co jest pierwszym i najbardziej prymitywnym sensem pojęć »dobry-zły«”. Mimo upływu lat i uczenia się obiektywnego patrzenia na świat „tendencja do wartościowania wciąż pojawia się i towarzyszy człowiekowi do końca życia. […] Wydaje się zatem, że człowiek jest w swojej istocie stworzeniem wartościującym, co wyróżnia go od innych bytów”. Zob.: Tomasz P. Krzeszowski, Aksjologiczne aspekty semantyki językowej, Toruń 1999, s. 12–15.

[101] Jadwiga Puzynina, Wokół wartości języka, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 27.

[102] Ibidem, s. 28.

[103] Tomasz Krzeszowski, Jeszcze kilka słów o wartościach, schematach i metaforach, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 39. Warto wspomnieć, iż dobry jest rozumiany przez językoznawców jako definicja przymiotnika dobry, czyli „odpowiadający wyidealizowanemu modelowi makro‒ i mikrokosmosu uświadamianemu jako cel życia człowieka, a tym samym i jego działania”. Nadzieżda Arujtujowa, Tipy jazykowych znaczenij: Ocenka. Sobytije. Fakt, Moskwa 1988, s. 59 – cytat za Jadwigą Puzyniną: Jadwiga Puzynina, Wokół wartości języka, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 27.

[104] Tomasz Krzeszowski, Jeszcze kilka słów o wartościach, schematach i metaforach, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 39.

[105] Por.: Jadwiga Puzynina, Język wartości, Warszawa 1992, s. 111; Stanisław Dubisz, Słowa w różnych kontekstach, Warszawa 1998.

[106] Ibidem, s. 111

[107] Jerzy Bartmiński, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [in:] Język w kręgu wartości, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2003, s. 78.

[108] Ibidem, s. 59–85.

[109] Ibidem, s. 62.

[110] Ibidem, s. 63.

[111] Ibidem, s. 64.

[112] Ibidem, s. 65.

[113] Ibidem, s. 68.

[114] Janusz Anusiewicz, Anna Dąbrowska, Michael Fleischer, Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, [in:] „Język a kultura” t. 13, Wrocław 2000, s. 20.

[115] Ibidem, s. 21.

[116] Ryszard Tokarski, Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013, s. 12.

[117] Janusz Anusiewicz, Anna Dąbrowska, Michael Fleischer, op. cit., s. 22.

[118] Jadwiga Puzynina, Kłopoty z nazwami wartości, [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 8.

[119] Jerzy Bartmiński, Jakie wartości współtworzą językowy obraz świata Słowian?, [in:] Polskie wartości w europejskiej aksjosferze, red. Jerzy Bartmiński, s. 23–24.

[120] Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, [in:] „Etnolingwistyka” t. 26, Lublin 2014, s. 21–44.

ROZDZIAŁ 2.
RODZINA W DANYCH SYSTEMOWYCH I ENCYKLOPEDYCZNYCH

RODZINA W DANYCH SYSTEMOWYCH

W ostatnich latach zagadnienie dotyczące zdefiniowania znaczenia leksemu rodzina było dosyć często poruszane w mediach, głównie ze względu na postulaty – wysuwane przez środowiska LGBT, grupy lewicowe i feministyczne – o prawną regulację związków homoseksualnych oraz o prawo par homoseksualnych do adopcji dzieci. Żądano zmiany dotychczas istniejącej definicji rodziny, jednoznacznie wskazującej na odmienność płci małżonków, regulację prawną związku oraz możliwość posiadania potomstwa. Dyskusja na temat praw homoseksualistów do zawierania małżeństw oraz adopcji dzieci w dyskursie medialnym pojawia się regularnie, podobnie jak połączenie rodzina homoseksualna czy zestawienie homorodzina[121]. Nasuwa się zatem pytanie: czy jest możliwa zmiana dotychczas istniejącej eksplikacji rodziny na tę proponowaną przez środowiska homoseksualne? Czy zmiany w rozumieniu definicji leksemu rodzina, zachodzące na przestrzeni wieków, wskazują, iż możliwe jest tak radykalne przedefiniowanie słowa, stanowiącego jedną z najważniejszych wartości dla społeczeństwa polskiego? Przyjrzyjmy się zatem etymologii i znaczeniom leksemu rodzina.

ETYMOLOGIA LEKSEMU RODZINA

Leksem rodzina pochodzi od słowa ród ‘grupa społeczna oparta na więzach krwi, pokolenie wywodzące się od jednego przodka, dynastia’ (WSEH Dług-Kur[122]), ‘osoby pochodzące od jednego przodka’(SEJP Boryś[123]). Jak zauważa Krystyna Długosz-Kurczabowa, w języku staropolskim ród był wyrazem wieloznacznym, gdyż oznaczał: 1. ‘rodzenie, poród’ (SW), 2. ‘urodzenie, status społeczny’, np. „Równego jest ze mną rodu” (T); 3. ‘ród, plemię przodkowie, pochodzenie’, np. „Z Adamowego idziemy wszyscy rodu” (XVIII w. L); 4. ‘natura’, np. „Kruk z rodu złodziej” (XVI w. L); 5. ‘pokolenie, generacja’, np. „Ten bój strawi kilka wieków rody” (SW); 6. ‘rodzina, familia’, np. „Pytał nas porządnie o rodzie naszym, jeśli ociec żyw, jeśli mamy brata?” (J. Wujek, SW) (WSEH Dług-Kur).

Aleksander Brückner wskazuje, iż wyraz ród jest związany z leksemami poród, rodzić, które w żaden sposób nie są powiązane z fizjologią, gdyż pierwotnie oznaczały ‘traf szczęśliwy, powodzenie, przyrost’ (stąd u nas „rodzą” i drzewa, i zboża), ród był też nazwą ‘bożka szczęścia i losu’, do którego modliła się Ruś w XII i XIII wieku Ród jako bóg oznaczał ‘bogactwo; tego, co go zsyła’. Dopiero z czasem leksemy ród, rodzenie odniesiono do ‘przypłodu w rodzinie’[124].

Od XVI wieku rodzina była rozumiana jako ‘małżonkowie, ich dzieci; krewni, powinowaci’, stp. ‘ród, naród, plemię’, ‘rodzice, ojciec i matka’, ‘pochodzenie’, ‘przyrodzone cechy i właściwości’; psł. *rodina ‘to, co związane z rodem, pokrewieństwo, spokrewnione osoby, członkowie tego samego rodu; spokrewniona osoba, członek rodu; ziemia rodowa’ (SEJP Boryś).

Na podstawie przytoczonych definicji możemy zauważyć, iż leksem rodzina w języku staropolskim miał szerokie znaczenie. Był rozumiany zarówno jako termin, który obejmował małżeństwo z dziećmi, osoby spokrewnione, jak i wskazywał na pochodzenie oraz szczęście, pojawiające się z przyrostem rodziny. Etymologia wyrazu rodzina utrwaliła podstawową funkcję rodziny, jaką jest prokreacja, oraz jej główną cechę, którą jest pokrewieństwo.

EKSPLIKACJE LEKSEMU RODZINA

W Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego odnajdujemy kilka znaczeń leksemu rodzina. Przyjrzyjmy się pierwszemu z nich: rodzina to ‘powinowaci, powinowactwo, krewni’ (SP Linde). Zauważmy, że na początku autor eksplikacji wskazuje na powinowactwo, w dalszej części na pokrewieństwo, co znacznie powiększa grono rodzinne, gdyż w tym rozumieniu rodzinę stanowią członkowie rodziny współmałżonka oraz krewni. Kolejność wyrazów: powinowaci – powinowactwo – krewni, opisujących rodzinę, również jest ważna, gdyż wskazuje na istotną pozycję członków rodziny ze strony współmałżonka, niejako wyżej stawiając powinowactwo niż więzy krwi. Ponadto dwukrotne wskazanie na ‘stosunki rodzinne, zachodzące między jednym z małżonków a krewnymi drugiego małżonka’ (powinowactwo, SJPOnline[125]) podkreśla wagę rodziny przyłączonej za sprawą mariażu.

Następne eksplikacje odnoszą się do więzów krwi, gdyż rodzina to: ‘ród, urodzenie’ (Aby szła przykładem sióstr i rodziny swojej), ‘rodzina, ród, familia’ (Znalazłszy pokolenie, w nim przez rodziny winnego szukali), ‘rodzina, ród, płód’. Pojawia się również szerokie rozumienie rodziny jako ‘miejsce, gdzie się kto urodził, ojczyzna’ (SJP Linde).

W tzw. Słowniku wileńskim z 1861 r. pojawia się pięć znaczeń leksemu rodzina. Rodzina to: ‘rodzice, bracia i siostry, rodzeństwo’; ‘krewni, powinowaci’; ‘ród, familia’; nieuż. ‘plemię, potomstwo, potomek’; ‘ziemia rodzinna, miejsce, gdzie się kto urodził’[126]. Jak można zauważyć, pierwsza z definicji częściowo nawiązuje do współczesnej eksplikacji leksemu rodzina, gdyż wskazuje na małżonków posiadających dzieci, czyli na rodziców. Jednakże jest ona szersza znaczeniowo niż współczesna, gdyż powiększa grono rodzinne o braci i siostry oraz o rodzeństwo. Następne eksplikacje wskazują na pokrewieństwo oraz na powinowactwo. Ostatnia natomiast, podobnie jak ma to miejsce u B. S. Lindego, podkreśla przywiązanie do ziemi, z której ktoś pochodzi.

Współczesne znaczenie leksemu rodzina odnajdujemy w Słowniku języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwieckiego, nazywanym słownikiem warszawskim. Jest ono widoczne w pierwszej eksplikacji, w której rodzina to: ‘rodzice z dziećmi; ogół krewnych toż samo nazwisko noszących; ogół krewnych i powinowatych’. Dalej pojawiają się definicje wskazujące na pokrewieństwo ‘familja’; ‘krewniak, familjant’; pochodzenie od wspólnego przodka ‘potomstwo, ród, dom, plemię’ oraz miejsce pochodzenia ‘miejsce urodzenia, strony rodzinne, gniazdo domowe, progi rodzinne, ojczyzna’[127].

W Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego rodzina to ‘małżonkowie i ich dzieci; także: rodzeństwo oraz ci, którzy są związani pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci’ (SJP Dor[128]). Podobnie u Mieczysława Szymczaka rodzina to ‘grupa społeczna złożona z małżonków i ich dzieci; także: osoby związane pokrewieństwem i powinowactwem; krewni, powinowaci’ (SJP Szym[129]). Zauważmy, że w niniejszych eksplikacjach z XX wieku rodzina to przede wszystkim mąż, żona (małżonkowie) i ich dzieci, co zawęża grono rodzinne do tzw. rodziny nuklearnej. W drugiej kolejności rodzinę stanowią rodzeństwo, krewni oraz krewni współmałżonka. Większą wagę przywiązuje się do więzów krwi niż do powinowactwa, jak można było to zauważyć w słowniku S. B. Lindego. W drugim znaczeniu rodzina to ‘ród’ (SJP Dor, SJP Szym), co wskazuje na pochodzenie pewnej grupy ludzi od tego samego przodka.

Eksplikacje z XXI wieku również wskazują, iż rodzina to ‘małżonkowie ich dzieci; ogólniej także: osoby związane pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci’ (USJP), ‘grupa społeczna składająca się z małżonków i ich dzieci; także osoby, które są związane pokrewieństwem, powinowactwem; krewni, powinowaci’ (PSWP[130]), ‘rodzina i ich dzieci’; ‘grupa ludzi złożona z krewnych i powinowatych’ (ISJP), co podkreśla, że większe znaczenie przypisuje się rodzinie nuklearnej niż rodzinie dużej, obejmującej innych członków rodziny, związanych pokrewieństwem lub powinowactwem. Rodzina to także ‘ród’ (USJP), ‘grupa ludzi spokrewnionych ze sobą, wywodzących się od jednego przodka płci męskiej’ (PSWP). Należy również nadmienić, iż wszystkie eksplikacje leksemu rodzina wskazują na rozróżnienie płci małżonków: mąż i żona, którzy mają wspólne dzieci: i ich dzieci.

W słownikach języka polskiego pojawiają się jeszcze dwa znaczenia leksemu rodzina, wskazujące na ‘grupę przedmiotów lub zjawisk tego samego typu, rodzaju, np. rodzina wyrazów’ (USJP) oraz w odniesieniu do biologii: ‘w systematyce roślin i zwierząt jednostka niższa od rzędu obejmująca najbliżej ze sobą spokrewnione rodzaje’ (USJP).

SYNONIMY

Przyjrzyjmy się teraz synonimom wyrazu rodzina. W Słowniku wyrazów bliskoznacznych pod red. Mirosława Bańki [131] odnajdujemy ich siedem, są to: bliscy, najbliżsi, ognisko domowe, rodzinka, ród, familia (przest.), parantela (przest.). W Słowniku synonimów pod red. Wojciecha Broniarka[132] pojawia się dodatkowo rzeczownik krewni. Zauważmy, że pierwsze dwa synonimy bliscy, najbliżsi wskazują na zażyłość panującą między członkami rodziny, konotują serdeczność, ciepłe uczucia łączące spokrewnione ze sobą osoby (USJP). Również synonim ognisko domowe nasuwa skojarzenie ciepła, miłości ogarniających dom rodzinny. Frazeologizm ognisko domowe odnosi się także do mitologicznej bogini – opiekunki i strażniczki ogniska domowego, czyli żony, matki poświęcającej się życiu rodzinnemu, dzięki której w rodzinie panuje spokój, ład, porządek. Jest ona ostoją miłości i ciepła, chroni rodzinę i służy jej swoim oddaniem, mądrością i pracowitością (USJP). Pozytywny ładunek emocjonalny przypisany jest również wyrazowi rodzinka – zdrobnieniu powstałemu od słowa rodzina. Implikuje ciepło i serdeczność, jaką darzy swoją rodzinę ten, który mówi o niej rodzinka. Oficjalny ton i brak ciepłych uczuć ujawnia się w synonimach ród, krewni oraz w przestarzałych familia, parantela, implikujących jedynie pokrewieństwo, wspólnotę krwi oraz powinowactwo członków rodziny.

HIPERONIMY

O więzi łączącej członków rodziny informują nas hiperonimy wyrazu rodzina: wspólnota, grupa. Rzeczownik grupa implikuje zbiorowość oraz więź łączącą członków tej zbiorowości (USJP). Rzeczownik wspólnota konotuje podobieństwo, cechy wspólne członków rodziny, więź łączącą te osoby, wspólny cel, do którego dążą (USJP).

HIPONIMY I HOLONIMY

Hiponim wyrazu rodzina – dynastia – wskazuje na ‘ród panujący w państwie monarchicznym, w którym władza przechodzi dziedzicznie z ojca na syna’ (USJP). W warunkach polskich odnosi się do czasów Królestwa Polskiego i funkcjonuje jako wyraz określający relacje rodzinne mające miejsce w dalekiej historii. Odnosi się również do relacji rodzinnych współcześnie funkcjonujących królestw, w której władzę po ojcu dziedziczą również córki, np. królowa Wielkiej Brytanii – Elżbieta II. Holonim wyrazu rodzina – ród – wskazuje na pokrewieństwo osób wywodzących się od jednego przodka (USJP).

MERONIMY

Meronimy leksemu rodzina wskazują na bliskich i dalszych krewnych: dziecko, potomek, rodzeństwo, rodzice, wujostwo, krewna, krewny; powinowactwo: małżeństwo, teściowie, powinowata, powinowaty oraz na relacje pokoleniowe: dziadkowie, pradziadkowie, prapradziadkowie, prawnuki, wnuki, przodek, pokolenie, junior, senior. Meronimem wyrazu rodzina jest również rzeczownik harem, odnoszący się do rodzin muzułmańskich, gdzie harem oznacza ‘część domu zamieszkaną przez kobiety, do której nie mają wstępu obcy mężczyźni’ oraz ‘żony, nałożnice muzułmanina’ (USJP).

KTO TWORZY RODZINĘ?

Przytoczone eksplikacje współczesnych słowników języka polskiego – np. rodzina to ‘małżonkowie i ich dzieci’ (USJP) – jednoznacznie wskazują, iż rodzinę tworzą małżonkowie, czyli mąż i żona, a więc mężczyzna i kobieta połączeni węzłem małżeńskim wraz ze swoim potomstwem. Rodziną zatem nie są małżonkowie bezdzietni, gdyż stanowią oni małżeństwo. Rodziną nie można nazwać również związku mężczyzny i kobiety, którzy nie są małżeństwem, a mają potomstwo. Rodzinę natomiast stanowią krewni, a więc osoby mające wspólnego przodka, czy też powinowaci, czyli ci, którzy poprzez małżeństwo weszli do rodziny.

JAKA JEST RODZINA?

W tym miejscu warto odpowiedzieć na pytanie: Jaka jest rodzina? Liczne połączenia i związki wyrazowe leksemu rodzina pozwalają dostrzec jej cechy, które można pogrupować według kryteriów takich jak:

1. pokrewieństwo: bliska, bliższa, najbliższa, dalsza, własna rodzina;

2. wielkość: rodzina małodzietna, wielodzietna, liczna;

3. pochodzenie: rodzina arystokratyczna, chłopska, inteligencka, robotnicza, magnacka, mieszczańska, ziemiańska, szlachecka, urzędnicza;

4. relacje panujące w rodzinie: rodzina dobra, kochająca się, skłócona, zacna, zgodna, rodzina patologiczna;

5. stan majątkowy: rodzina zamożna, niezamożna, bogata, biedna;

6. władza w rodzinie: rodzina matriarchalna ‘rodzina, w której władzę ma kobieta – matka’; rodzina patriarchalna ‘rodzina, w której władze ma najstarszy mężczyzna’;

7. ilość żon: rodzina monogamiczna ‘rodzina, w której mężczyzna ma jedną żonę’, rodzina poligamiczna ‘rodzina, w której mężczyzna ma jednocześnie więcej niż jedną żonę, wielożeństwo’ (SJP Dor);

8. brak pokrewieństwa między małżonkami a dziećmi: rodzina opiekuńcza ‘rodzina przyjmująca za opłatą na wychowanie dziecko, powierzone jej na pewien okres przez jakiś zakład wychowawczy lub oddane czasowo przez własną rodzinę’; rodzina zastępcza ‘rodzina lub osoba samotna, która przyjmuje cudze dziecko za własne na podstawie orzeczenia sądu dla nieletnich’ (PSWP);

9. liczbę rodziców: rodzina niepełna ‘rodzina, w której brak ojca lub matki’ (PSWP), rodzina pełna ‘rodzina składająca się z męża, żony i dzieci’ (USJP).

O tym, jaka jest rodzina i w jaki sposób funkcjonuje, dowiadujemy się również z licznie występujących w słownikach frazeologizmów. Rodzinę można założyć lub wejść w rodzinę/wejść do rodziny po ożenieniu się lub zamążpójściu. O tym, do jakiej wchodzi się rodziny, decyduje to, czy pochodzi się z zamożnej rodziny, dobrej rodziny, z dobrego domu. Natomiast to, które z małżonków zostanie głową rodziny, czyli najważniejszą osobą w rodzinie, zależy od rodzaju tworzonej rodziny (rodzina matriarchalna, rodzina patriarchalna). Gdy dochodzi do rozbicia rodziny, a więc ‘rozstania się małżonków, często zakończonego rozwodem’, z rodziny pełnej powstaje rodzina niepełna, gdyż zaczyna brakować w niej jednego z rodziców. Potomstwo utrzymuje wtedy ścisłe relacje z rodziną po matce lub z rodziną po ojcu. Takiej rodzinie często potrzebna jest terapia rodzinna, czyli wizyty u psychologa/terapeuty.

GDZIE ŻYJE RODZINA?

Symbolicznym miejscem dla rodziny jest dom rodzinny. Funkcjonuje on nie tylko jako budynek, w którym rodzina mieszka, ale jako miejsce ciepłe, bezpieczne, przystań, do której wracają członkowie rodziny. Za domem się tęskni: tęsknić za domem. W domu rodzina czuje się dobrze, swobodnie, co poświadcza frazeologizm: czuć się, zachowywać się jak u siebie w domu. Dom jest niewątpliwie związany z rodziną, stanowi jej synonim, dlatego mówimy, że ktoś zakłada dom, a więc zawiera związek małżeński, ktoś jest głową domu, czyli przewodzi rodzinie, lub też ktoś pochodzi z dobrego domu, jest członkiem szanowanej rodziny.

WZÓR RODZINY

Wzorem rodziny może być Święta Rodzina, a więc biblijna rodzina, którą tworzyli ‘święty Józef, święta Maryja i Jezus’ (USJP). Szczególne relacje i więzi, jakie łączyły członków Świętej Rodziny z Bogiem, mogą stanowić nie tylko wzór rodziny dla osób wierzących, ale podkreślać wyjątkowość każdej rodziny ze względu na funkcje, jakie pełni.

FUNKCJE RODZINY

Rodzina pełni funkcję prokreacyjną, o czym świadczy frazeologizm powiększyła się komuś rodzina. Zadaniem małżonków jest zapewnić bezpieczeństwo finansowe rodzinie: co poświadczają połączenia: utrzymywać, wyżywić rodzinę, pracować na rodzinę, obarczony rodziną. Funkcja ekonomiczna rodziny jest najbardziej widoczna w Słowniku gwary studenckiej, w której odnotowano 16 określeń przesyłki pieniężnej z domu (czek, dopływ floty, dostawa floty, emerytura, podpórka, poparcie, przekaz, przydział, rodzinne, rzeczowe pozdrowienia, wypłata, zapomoga, zasiłek, zaskórniak, zastrzyk, mieć przekaz) oraz 12 określeń na paczkę z domu (dewiza, eka, ocalenie, paka, pakiet, pomoc domowa, ratunek, węzełek, wzmocnienie, zasiłek, zastrzyk, zbawienie)[133]. Rodzina pełni również funkcję wychowawczą i tworzy miejsce bezpieczne, w którym każdy z członków rodziny może się schronić: na łonie rodziny, wrócić na łono rodziny, ojczyzny itp.

RODZINA W DANYCH ENCYKLOPEDYCZNYCH

ENCYKLOPEDIE POLSKOJĘZYCZNE

Wybrane przeze mnie do analizy encyklopedie polskojęzyczne definiują pojęcie rodziny dwojako: zarówno w charakterze laickim, jak i religijnym, bądź jedynie laickim, co oznacza, że opis terminu rodzina ujmowany jest w rozmaitych wariantach, z pominięciem kategorii religii. Encyklopedie określające opis rodziny od strony świeckiej i religijnej to: Wielka encyklopedia PWN, Britannica ‒ edycja polska, Powszechna encyklopedia filozofii, Wielka encyklopedia medyczna, Encyklopedia katolicka, Encyklopedia pedagogiczna. Encyklopedie opisujące jedynie świecki aspekt życia rodzinnego, bez poruszania zagadnień religijnych, to Encyklopedia psychologii.

DEFINICJA RODZINY

WIELKA ENCYKLOPEDIA POWSZECHNA

W ciągu ostatnich lat rodzina stała się przedmiotem badań nie tylko takich dziedzin naukowych jak: psychologia, pedagogika, socjologia, ale również literaturoznawstwo i językoznawstwo. Dowodzi to interdyscyplinarnego charakteru pojęcia rodzina. Termin ten definiowany jest w kontekście wąskim i szerokim.

W Wielkiej encyklopedii PWN termin rodzina rozpatrywany jest w odniesieniu do ujęć: socjologicznego, prawnego i religioznawczego.

W socjologicznym aspekcie pojęcie rodzina rozpatrywane jest w świetle trzech podstawowych pytań: kto tworzy rodzinę (struktura rodziny), jaką funkcję pełni rodzina i jakie relacje zachodzą między rodziną a pozostałymi grupami społecznymi. W kontekście tych pytań budowane są trzy definicje rodziny:

‒  strukturalna – ekskluzywna: rodzina „jest grupą społeczną połączoną więzami małżeństwa i rodzicielstwa” (WEP PWN[134], s. 403);

‒  funkcjonalna: rodzina to „instytucja społeczna zaspokajająca potrzeby swoich członków, zgodnie z normatywnymi oczekiwaniami” (WEP PWN, s. 403);

‒  z uwzględnieniem relacji: rodzina to „grupa społeczna połączona stosunkami małżeństwa i rodzicielstwa oraz pełniąca określone funkcje” (WEP PWN, s. 403).

Pojawia się czwarta definicja rodziny, opozycyjna do ekskluzywnej:

‒  inkluzywna: „rodzina to jakiekolwiek połączenie dwu lub więcej osób, które są złączone więziami wynikającymi z wzajemnej umowy, z urodzenia lub adopcji, i które razem przyjmują odpowiedzialność (obowiązki) za: nowych członków pojawiających się w wyniku realizacji funkcji prokreacyjnej lub adopcji; za zapewnienie przetrwania oraz opiekę nad członkami grupy; socjalizację dzieci; społeczną kontrolę członków grupy; produkcję; konsumpcję i dystrybucję dóbr i usług; zapewnienie emocjonalności i zażyłości”. (WEP PWN, s. 403).

Zacytowane powyżej definicje wskazują na wąski i szeroki kontekst znaczenia pojęcia rodzina. Najwęższą znaczeniowo jest definicja wykluczająca, która przypisuje rodzinie dwa obligatoryjne wyznaczniki: więzy małżeńskie, czyli odniesienie do normy prawnej, oraz rodzicielstwo, a więc nawiązanie do funkcji prokreacyjnej. Z definicji tej wyłączone są wszelkie inne modele rodziny, w których niespełniony jest jeden z wyznaczników, m.in. para z dzieckiem niepozostająca w związku małżeńskim lub bezdzietne małżeństwo, natomiast w definicję tę wpisuje się rodzic samotnie wychowujący dziecko.

Definicja funkcjonalna jest nieco szersza znaczeniowo, podkreśla usankcjonowanie prawne i obyczajowe rodziny jako instytucji społecznej, nawiązuje do spełnienia określonych funkcji przypisywanych rodzinie takich jak: funkcja prokreacyjna, socjalizacyjna, wychowawcza, opiekuńcza, ekonomiczna, legitymizacyjna (WEP PWN, s. 403). Brak tu jednoznacznej informacji o obligatoryjności prawnego uregulowania relacji między partnerami, jednak nawiązanie do instytucjonalnego charakteru rodziny świadczy o obowiązku dostosowania się do norm obyczajowych i prawnych.

Najszerzej rodzinę opisuje definicja inkluzywna, która nie określa relacji łączącej członków rodziny: jakiekolwiek połączenie; nie wskazuje na posiadanie potomstwa czy bycie w związku: dwu lub więcej osób; podaje jedynie możliwe relacje łączące członków rodziny, czyli nie odwołuje się do obligatoryjnego unormowania prawnego wynikającego z wzajemnej umowy, odrzucona zostaje jako obowiązkowa funkcja prokreacyjna: z urodzenia lub adopcji. W definicji tej określono funkcje rodziny, wyraźnie zaakcentowano odpowiedzialność za nowych członków rodziny, tj. dzieci, które pojawiają się w wyniku prokreacji czy też adopcji. Tak rozumianą rodzinę tworzą małżeństwa z potomstwem, małżeństwa bezdzietne oraz adoptujące dzieci, osoby trwające w związkach nieformalnych, bezdzietne lub mające dzieci oraz samotni rodzice z potomstwem. Ze względu na brak określenia jednoznacznych więzi łączących członków rodziny oraz wskazania płci osób tworzących związek, w obrębie tej definicji można umieścić związki homoseksualne. Takiej możliwości nie ma w odniesieniu do pozostałych definicji wskazujących czy to na więzi, czy to na płeć partnerów.

W prawie polskim rodzina to „specyficzna, wyznaczona przez wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa wspólnota osób powiązanych ze sobą więzami pokrewieństwa, przysposobienia, powinowactwa, niekiedy także więzami faktycznego pożycia (konkubentów)” (WEP PWN, s. 404). Rodzina postrzegana przez prawo wskazuje na: miejsce zamieszkiwania osób tworzących rodzinę oraz ich wspólne działanie; powiązanie zarówno więzami krwi, adopcją czy też powinowactwem; w pewnych sytuacjach również na faktyczne pożycie. Ostatni wyznacznik włącza w definicję rodziny również osoby żyjące w związkach nieformalnych.

W innym świetle ukazywana jest rodzina w prawie rodzinnym. Prawo rodzinne ujmuje rodzinę w dwóch aspektach: wąskim i szerokim. Wąski zakłada, iż obligatoryjnym wyznacznikiem jest małżeństwo, fakultatywnym jest pojawienie się dzieci. Mogą to być dzieci własne, małżonków lub przysposobione. Ten model obejmuje dwa pokolenia. Wyłączone są z niego dzieci, które założyły własną rodzinę lub wyprowadziły się na stałe z domu rodzinnego. Nie należą do niego bliżsi i dalsi krewni, konkubenci i powinowaci. W nim mieszczą się rodziny pełne i niepełne. Szerokie ujęcie rodziny wynika jedynie z ustalenia obowiązku alimentacyjnego, „obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem – bez ograniczenia stopnia pokrewieństwa” (WEP PWN, s. 403). Dzieci zarówno od własnych rodziców, jak i od męża czy żony swego rodzica mogą żądać świadczeń alimentacyjnych oraz odwrotnie, rodzice, mąż lub żona rodzica mogą ubiegać się o świadczenia alimentacyjne pochodzące od przybranego dziecka, jeśli wykażą, że łożyli na jego utrzymanie. Żądania te muszą być zgodne z zasadami współżycia społecznego. Tym samym funkcje rodziny zostały zawężone do kategorii funkcji ekonomicznych.

W religioznawstwie rodzina rozpatrywana jest w dwóch wymiarach. Pierwsze znaczenie rodziny „może odnosić się do podstawowej grupy społecznej, złożonej z małżeństwa, dzieci oraz ogółu krewnych, tworzących podstawową wspólnotę kultywującą dane wierzenia (w tym sensie rozumienie rodziny jest związane z przyjmowaną w danej religii koncepcją małżeństwa), jak i całego plemienia bądź całego narodu […], które oprócz funkcji psychospołecznych zapewniają także ciągłość przekazu narodowego” (WEP PWN, s. 403). Niniejsza definicja podkreśla zasadnicze fundamenty rodziny; są nimi: małżeństwo, potomstwo, pokrewieństwo oraz wspólny kult. Skupienie wokół określonego wierzenia jest nieodłączną cechą charakteryzującą rodzinę, której zadaniem jest zarówno wychowanie potomstwa, jak i przekazywanie wiary, co wpłynie na trwałość określonej religii. Drugie, szersze rozumienie rodziny wskazuje na jednoczesną więź łączącą wspólnotę osób oraz ich wspólnotę z Bogiem[135] (WEP PWN, s. 403).

BRITANNICA EDYCJA POLSKA

W encyklopedii Britannica ‒ edycja polska również znajduje się kilka definicji rodziny. W podstawowym znaczeniu rodzina to „grupa osób połączonych małżeństwem, pokrewieństwem lub poprzez adopcję, tworzące odrębne gospodarstwo domowe, której członkowie zajmują odpowiednie pozycje społeczne jako mąż i żona, matka i ojciec, syn i córka, brat i siostra” (BPE[136], s. 314). Można dostrzec, że zarówno w ujęciu socjologicznym (WEP PWN, s. 403), tak jak i w powyższej definicji, podstawą rodziny jest małżeństwo. Dodatkowo definicja ta wskazuje rolę, jaką pełnią poszczególni członkowie rodziny, oraz precyzyjnie określa płeć małżonków – jest to mężczyzna i kobieta, ponieważ mąż i żona, ojciec i matka. Tym samym definicja ta zawęża pole znaczeniowe rodziny. Wykluczone zostają zarówno związki nieformalne, jak i homoseksualne.

Druga funkcjonalna definicja rodziny różni się w pewnym stopniu od umieszczonej w WEP PWN, gdyż oprócz wskazania na instytucjonalno-społeczny charakter podkreśla, że rodzinę tworzą mężczyzna i kobieta będący w związku formalnym: „rodzina jest często utożsamiana z instytucją małżeństwa – prawnie i społecznie usankcjonowanym związkiem mężczyzny i kobiety żyjących w szerszym kręgu krewnych i powinowatych” (BPE, s. 315).

Trzecie ujęcie rodziny eksponuje relacje zachodzące między poszczególnymi członkami rodziny: „często rodziny nie odróżnia się od pary małżeńskiej, ale istotą rodziny jest relacja rodzice – dzieci, która może występować również w nieformalnych związkach albo w rodzinie niepełnej” (BPE, s. 314). Zacytowany fragment wskazuje, że fundamentem rodziny są więzi łączące matkę i ojca z dziećmi, nie zaś sformalizowanie związku.

POWSZECHNA ENCYKLOPEDIA FILOZOFII

W Powszechnej encyklopedii filozofii w definicji rodziny szczególny nacisk kładzie się na różnicę płci osób wchodzących w związek formalny, rodzina to „podstawowa wspólnota rodziców i dzieci, nabudowana na dobrowolnym akcie umowy dwojga ludzi, nakierowana na realizację dobra osoby; jako następstwo związku małżeńskiego mężczyzny i kobiety zakłada różnicę płci, umożliwiającą urodzenie człowieka oraz nieustanne doskonalenie się w człowieczeństwie przez międzyludzkie akty życia osobowego” (PEF[137], s. 796). Oprócz różnicy płci, z którą związana jest funkcja prokreacji i naturalne powiększenie rodziny, wyznacznikami w tworzeniu rodziny są: dobrowolność zawarcia związku małżeńskiego, czynienie dobra wobec drugiej osoby, nieustanny rozwój człowieka trwającego od narodzin w najmniejszej komórce społecznej, umożliwiający przystosowanie do późniejszego życia w społeczeństwie. Z definicji tej wykluczone zostają pary homoseksualne.

ENCYKLOPEDIA PSYCHOLOGII

W Encyklopedii psychologii definicja rodziny podkreśla zarówno wagę relacji między jej członkami, jak i znaczenie prokreacji: „rodzina stanowi dla jednostki grupę podstawową, to znaczy taką, której członkowie pozostają ze sobą w bliskim kontakcie i wzajemnie ze sobą współdziałają. Etymologia słowa rodzina wyraźnie wskazuje, że tym, co warunkuje powstanie rodziny, jest prokreacja” (EP[138], s. 734). Jest to jedyna eksplikacja, w której odniesiono się do etymologii słowa rodzina od rodzić, z której wynika zasadnicza funkcja rodziny – prokreacja.

ENCYKLOPEDIA PEDAGOGICZNA XXI WIEKU

Warto podkreślić, iż spośród wybranych przeze mnie encyklopedii właśnie w Encyklopedii pedagogicznej XXI wieku hasło rodzina jest omówione najobszerniej. Rodzina „potocznie określana mianem podstawowej komórki społeczeństwa jako mała grupa społeczna; stanowi duchowe zjednoczenie grona osób, skupienie we wspólnym ognisku domowym aktami wzajemnej pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinną i społeczną; wśród innych grup rodzinę wyróżnia współwystępowanie następujących cech: wspólne zamieszkiwanie członków, wspólne nazwisko, wspólna własność, ciągłość biologiczna i wspólna kultura duchowa wyrastająca na gruncie miłości” (EP XXI W[139], s. 306).

Nowym ujęciem spośród przytoczonych definicji jest spojrzenie na rodzinę w kontekście duchowym. Rodzina uważana jest za wspólnotę duchową. Duchowość charakteryzuje się zażyłością, bliskością, silnymi więziami emocjonalnymi, empatią, działaniem skierowanym na dobro członków rodziny dzięki zrozumieniu ich potrzeb. O szczególnym charakterze rodziny świadczy miłość i oddanie małżonków, których implikacją jest płodność i prokreacja (EP XXI W, s. 307). Wspólnota rodziny odzwierciedla się takimi własnościami jak:

‒  wywodzi się z natury człowieka (rozróżnienie płci, płodność, popęd seksualny, instynkt macierzyński, instynkt ojcowski);

‒  członkowie rodziny posiadają wspólny cel (zwłaszcza małżonkowie), ich działanie jest nieprzymuszone, jednocześnie oparte na wewnętrznej konieczności;

‒  fundamentem wspólnoty jest miłość;

‒  przyjemność i radość odczuwana w gronie rodzinnym nie jest porównywalna z pojawiającą się radością w kontaktach z innymi grupami;

‒  dla wspólnych celów członkowie rodziny potrafią rezygnować z własnych dążeń.

O wyjątkowym charakterze rodziny świadczą następujące jej określenia z użyciem wartościujących leksemów oraz przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym: bezsprzecznie grupa o niepowtarzalnym charakterze; jedyna grupa społeczna […], w której więzy miłości i pokrewieństwa nabierają najwyższego znaczenia; prawo interweniuje wyjątkowo dla umocnienia więzów wspólnoty; najmniejsza grupa społeczna, najbardziej naturalna, a zarazem konieczna, wcześniejsza od państwa czy innych grup (EP XXI W, s. 307).

WIELKA ENCYKLOPEDIA MEDYCZNA

Odejście od definicji, której podstawą są więzy małżeńskie, prezentuje Wielka encyklopedia medyczna z 2011 roku. Definicja ta została utworzona przez instytuty statystyczne w celu dokonania spisu ludności na podstawie jednolitego kryterium łączenia. Rodzina to „grupa osób związanych więzami małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa, ubezpieczenia lub więzami emocjonalnymi, która zazwyczaj mieszka razem i zapewnia realizację potrzeb za pomocą części lub całości dochodu i majątku, które każdy z nich otrzymuje. Za osoby należące do rodziny, jako członków włączonych, uważane są także osoby zatrudnione jako pomoce domowe, które zazwyczaj mieszkają razem z rodziną” (WEM[140], s. 195).

Powyższa definicja wskazuje na istotną zmianę w postrzeganiu rodziny, ewolucję jej modelu. Rodziny nie tworzą już jedynie małżeństwa z dziećmi naturalnymi czy przysposobionymi (d. strukturalna – ekskluzywna WEP PWN, s. 403), pary niebędące w związku małżeńskim, bezdzietne lub mające dzieci (d. inkluzywna WEP PWN, s. 403). Do rodziny zostają włączone również osoby niepołączone pokrewieństwem, jak np. osoby zatrudnione do pomocy w domu, gospodynie domowe, opiekunki do dzieci itp. Według niniejszej encyklopedii „odrzucono przekonanie, że rodzina jest zjawiskiem naturalnym, zasadniczo synonimem małżeństwa” (WEM, s. 195). Akceptację uzyskała koncepcja, iż „rodzina jest instytucją historyczno-społeczną” (WEM, s. 195), ze względu na zmiany w niej zachodzące, które są ściśle powiązane z przekształceniami dokonującymi się w społeczeństwie.

W opisie funkcjonowania rodziny położono nacisk na destrukcyjny wpływ rodziny na człowieka: „Rodzina ponadto jest instytucją centralną dla rozwoju fizycznego i psychicznego jednostki, jak również lustrem życia społecznego. Przenikają do niej niepokoje, cierpienia, dyskomfort społeczeństwa do tego stopnia, że pod różnymi formułami naukowcy zasadniczo zgadzają się, że cierpienie psychiczne ma początek w rodzinie”(WEM, s. 197). To w rodzinie i relacjach między członkami rodziny upatruje się źródła różnego rodzaju chorób umysłowych: „Według najbardziej radykalnych krytyków współczesna rodzina, daleka od najlepszej formy współżycia, jest instytucją, w której z największą częstością i intensywnością dochodzi do chorób umysłowych, a także rodzajem fałszywego schronienia, w którym nie można zamaskować, ani zaspokoić potrzeb miłości, bezpieczeństwa i rozwoju. Rodzina jest zatem od dawna w głębokim stanie kryzysu, który pomimo zmian wielu jej cech nadal jest aktualny” (WEM, s. 199).

W przytoczonych zdaniach wskazano zupełnie różne od opisanych we wcześniejszych encyklopediach cechy, jakimi charakteryzuje się współżycie rodzinne. Relacje rodzinne nie umacniają jednostki, wręcz przeciwnie, osłabiają ją, działają na nią destrukcyjnie. Współczesna rodzina nie spełnia podstawowych funkcji. Życie w rodzinie ukazano jako antywartość, wskazują na to wypowiedzenia wartościujące negatywnie z użyciem przymiotników w stopniu najwyższym, rodzina jest: daleka od najlepszej formy współżycia, rodzajem fałszywego schronienia, nie można zaspokoić [w rodzinie] potrzeb, jest w głębokim stanie kryzysu, [w rodzinie] z największą częstotliwością i intensywnością dochodzi do chorób umysłowych.

Jest to jedyna encyklopedia, w której w sposób negatywny i deprecjonujący ukazano funkcjonowanie rodziny. Może ona reprezentować zjawiska, pojawiające się coraz częściej w życiu publicznym, charakterystyczne dla liberalnej części społeczeństwa europejskiego.

1. WZORY ŻYCIA RODZINY

Ze względu na strukturę rodziny, funkcje, wyznawany system wartości przekazywany następnym pokoleniom, religię, tradycję, kulturę istnieje wiele odmian życia rodzinnego. W kręgu europejsko-kulturowym można wyróżnić dwie główne koncepcje rodziny: chrześcijańską i laicką (EP XXI W, s. 309).

Koncepcja chrześcijańska oparta jest na nauce Kościoła, a swoje korzenie ma w prawie rzymskim i prawie kanonicznym. Początki koncepcji laickiej sięgają rewolucji francuskiej, natomiast na znaczeniu zyskała w XIX i XX wieku, wypierając koncepcję chrześcijańską.

Koncepcja chrześcijańska

Koncepcja laicka (nowoczesna)

Obligatoryjna nierozerwalność małżeństwa.

Fakultatywna nierozerwalność małżeństwa.

Czystość przedmałżeńska.

Kontrolowana swoboda zachowań seksualnych.

Rodzina najważniejszą instytucją w społeczeństwie.

Rodzina usankcjonowana prawnie.

Sakramentalny charakter małżeństwa.

Świecki charakter małżeństwa.

Powyższe informacje wskazują na różnice w postrzeganiu rodziny w obu koncepcjach. Fundamentem koncepcji chrześcijańskiej jest nauczanie Chrystusa, który podkreślał wysoki status rodziny oraz jej rolę w historii zbawienia, dlatego małżeństwo jest sakramentem tworzącym nierozerwalne więzi małżeńskie. Celem rodziny chrześcijańskiej jest powoływanie do życia nowych członków rodziny i wychowywanie ich w duchu wiary (EP XXI W, s. 310; WEP PWN, s. 404).

W koncepcji laickiej podkreśla się ewolucję rodziny. Rodzina staje się formą historyczną, zmienia się wewnętrznie, jak i zewnętrznie w zależności od etapu rozwoju społecznego i kulturowego danej grupy społecznej. Powstają pewne normy regulujące życie rodzinne, ale są one zdeterminowane przez zmiany zachodzące na danym szczeblu rozwoju ludzkości. Zatem rodzina z laickiego punktu widzenia nie jest formą stałą, a zmienną (EP XXI W, s. 310).

2. MODELE RODZINY

Modele rodziny są ściśle związane z czasem historycznym, zmianami zachodzącymi w społeczeństwie, funkcjami, jakie pełni rodzina, rolą członków rodziny.

Modele rodziny wyróżnia się na podstawie takich kryteriów jak:

‒  liczba pokoleń: rodzina mała, składająca się z rodziców i ich dzieci, oraz rodzina rozszerzona (wielka), uwzględniająca również krewnych i powinowatych (WEP PWN, s. 403);

‒  skład rodziny: rodzina pełna, czyli rodzice wraz z potomstwem, oraz rodzina niepełna, samotny rodzic z potomstwem (WEP PWN, s. 403);

‒  włączenie dziecka do rodziny matki – rodzina matrylinearna, włączenie dziecka do rodziny ojca – rodzina patrylinearna (WEP PWN, s. 403);

‒  równouprawnienie w związku kobiety i mężczyzny – rodzina egalitarna (EP, s. 736);

‒  liczba małżonków – rodzina monogamiczna (PEF, s. 799) oraz rodzina poligamiczna, najczęściej związek jednego mężczyzny z kilkoma kobietami (EP XXI W, s. 308).

3. FUNKCJE RODZINY

Rodzina spełnia szereg funkcji. Na podstawie danych encyklopedycznych można wskazać te, które są uwzględnione w każdej encyklopedii, oraz te charakterystyczne tylko dla danego profilu encyklopedii.

W poniższej tabeli zebrano funkcje wynikające z:

I. charakteru społeczeństwa i jego kultury oraz religii,

II. czasu historycznego,

III. rozwoju gospodarczego (WEP PWN, s. 403),

IV. cyklu rozwoju, w jakim znajduje się rodzina (EP, s. 735).

Nazwa funkcji

Encyklopedia (źródło)

Wyznacznik funkcji

f. prokreacyjna

wiąże się z przedłużeniem ciągłości pokoleniowej

(WEP PWN) (EP XXI W)

I, II, III

f. socjalizacyjno-wychowawcza

jej istotą jest wprowadzenie nowych członków rodziny do funkcjonowania w społeczeństwie, a następnie do samodzielnego życia przez przekazanie młodszemu pokoleniu wiedzy o kulturze, tradycji oraz określonego dla danego społeczeństwa podstawowego kanonu wartości

(WEP PWN) (EP) (BPE) (EP XXI W)

I, II, III

f. ekonomiczna

dotyczy zapewnienia członkom rodziny podstawowych środków do godnego życia, czyli pożywienia, odzieży, schronienia, opieki; funkcja ta szczególnie skierowana jest na członków rodziny, którzy ze względu na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie żyć samodzielnie (dzieci, osoby starsze)

(WEP PWN) (BPE) (EP XXI W, nazywana funkcją gospodarczą)

I, II, III

f. legitymizacyjna

prawo uznaje rodzinę jako najmniejszą instytucję społeczną

(WEP PWN)

I, II, III

f. opiekuńcza

podstawą jest opieka nad niedorosłymi oraz starszymi członkami rodziny; charakter opieki zależny jest od wieku osoby otaczanej opieką

(WEP PWN) (EP) (EP XXI W) (EP XXI W)

I, II, III, IV

f. emocjonalna

wiąże się ze wsparciem emocjonalnym członków rodziny, tworzeniem więzi

(EP) (BPE)

I, IV

f. polityczna

celem funkcji politycznej jest instytucjonalizowanie prokreacji oraz wyznaczanie reguł dotyczących życia seksualnego

(BPE)

I, III

f. integracyjna

jej istotą jest pełnienie kontroli nad poszczególnymi członkami rodziny, m.in. nad zachowaniem seksualnym dorastających dzieci oraz małżonków

(EP XXI W)

I, IV

f. osobowe:

f. małżeńska – zaspokojenie intymnych potrzeb małżonków

f. rodzicielska – zaspokojenie potrzeb uczuciowych zarówno rodziców, jak i dzieci

f. braterska – odwzajemnienie uczuć miłości i bliskości między rodzeństwem

(EP XXI W)

I, IV

4. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA PRZEKSZTAŁCENIA ŻYCIA RODZINY

W kręgu kultury europejskiej struktura rodziny opierała się na hierarchii jej członków. Dostęp kobiet do edukacji na poziomie wyższym oraz większa ilość miejsc pracy na stanowiskach dostępnych dotąd tylko dla mężczyzn przyczyniły się do zmiany pojmowania małżeństwa. Przestało być ono koniecznością, przeznaczeniem, stało się jednym ze sposobów życia. Udostępnienie środków antykoncepcyjnych zwiększyło możliwość planowania potomstwa. Jednak, jak podkreślono w WEP PWN, wybór posiadania lub nieposiadania potomstwa może być tylko pozorny, ponieważ są one warunkowane sytuacją społeczną, jest to tzw. zinstytucjonalizowany indywidualizm opierający się na indywidualnych działaniach zarówno mężczyzn i kobiet, nie zaś tworzeniu większych struktur społecznych, a więc rodziny.

Rozwój gospodarczy przyczynił się do:

1. zmniejszenia ilości zawieranych związków małżeńskich,

2. zwiększenia ilości rozwodów,

3. wydłużenia okresu edukacji kobiet i mężczyzn,

4. opóźnienia urodzenia pierwszego dziecka,

5. zmniejszenia ilości urodzonych dzieci przez jedną kobietę.

PODSUMOWANIE

Zaprezentowane i omówione eksplikacje rodziny wskazują, iż ich charakter zależny jest od profilu encyklopedii oraz od rodzaju odniesienia definicji, ponieważ różnorodne kryteria widnieją w ujęciach socjologicznym, prawnym, religioznawczym. Pewne wyznaczniki są powtarzalne, inne pojawiają się sporadycznie.

Poniżej zamieszczono zestawienie wyznaczników terminu rodzina wraz z odniesieniem do encyklopedii, natomiast bez rozróżnienia na rodzaj definicji.

WYZNACZNIK DEFINICJI TERMINU rodzina

WEP PWN

BPE

PEF

EP

EP XXI W

WEM

LICZBA UŻYĆ

W DEFINICJACH

więzy małżeńskie

+

+

+

-

+

+

5

brak więzów małżeńskich

+

+

-

-

-

+

3

więzy rodzicielskie

+

+

+

+

+

+

6

więzy emocjonalne

+

+

+

-

+

+

5

pokrewieństwo

+

+

+

-

+

+

5

brak jakiegokolwiek pokrewieństwa

-

-

-

-

-

+

1

spełnianie określonych funkcji

+

-

-

-

+

+

3

dziecko/dzieci –prokreacja

+

+

+

+

+

+

6

dziecko/dzieci – adopcja

+

+

-

-

-

-

2

dziecko/dzieci –przysposobienie

+

-

-

-

-

-

1

brak dzieci

+

-

-

-

-

-

1

rozróżnienie płci małżonków

+

+

+

+

+

-

5

rozróżnienie płci partnerów

+

+

-

+

-

-

3

brak rozróżnienia płci

+

-

-

-

-

+

2

wspólne zamieszkiwanie

+

+

-

-

+

+

4

wspólna wiara

+

-

-

-

-

-

1

przekazanie wiary

+

-

-

-

-

-

1

skupiona wokół tradycji, kultury

-

-

-

-

+

-

1

pełnienie określonych roli w rodzinie: żona, mąż, matka, ojciec

-

+

-

-

+

-

2

doskonalenie człowieczeństwa, rozwój człowieka

-

-

+

-

+

-

2

czynienie dobra wobec drugiej osoby

-

-

+

-

+

-

2

wspólne działanie

-

-

-

+

+

-

2

rezygnacja z własnych celów na rzecz wspólnych

-

-

-

-

+

-

1

silne więzi – wspólnota duchowa

+

-

-

+

+

-

3

miłość

-

-

-

+

+

-

2

odczuwanie nieporównywalnych wrażeń

-

-

-

-

+

-

1

Informacje te wskazują, iż encyklopedie z końca XX i początku XXI wieku prezentują kryteria będące podstawą definicji rodziny i które są ściśle powiązane z jej tradycyjnym rozumieniem. Jednocześnie ukazują nowe wyznaczniki rozszerzające pojęcie rodzina wraz z umniejszeniem wagi kryteriów dotąd obligatoryjnych. Dane te wskazują na reorientację terminu rodzina od tradycyjnego, rozumianego jako żona i mąż z potomstwem, do coraz częściej pojawiającego się współcześnie nieformalnego związku mężczyzny i kobiety, a nawet do związku homoseksualnego.

RODZINA W ENCYKLOPEDIACH OBCOJĘZYCZNYCH

INTERNATIONAL ENCYCLOPEDIA OF THE SOCIAL SCIENCES

W International encyclopedia of the social sciences z 1967 r. termin rodzina w społeczeństwie europejsko-amerykańskim jest definiowany jako „jedna z instytucji społecznych; grupa osób wspólnie zamieszkująca, składająca się z małżonków oraz ich dzieci, mieszkająca z dala od krewnych” (IESS[141], s. 301). Przytoczona definicja ukazuje ówczesny (lata 60.), tradycyjny model rodziny, istniejący w kręgu europejsko-amerykańskim, której obligatoryjnymi cechami jest zawarcie związku małżeńskiego przez mężczyznę i kobietę oraz spłodzenie potomstwa. Model zaprezentowany w tej definicji to model rodziny małej, ponieważ silne więzi tworzą się w nim jedynie między rodzicami i dziećmi. Bliskie relacje z pozostałymi krewnymi nie są pielęgnowane.

ROUTLEDGE ENCYCLOPEDIA OF PHILOSOPHY

W Routledge encyclopedia of philosophy z 1998 roku pojęcie rodziny rozpatrywane jest w kilku ujęciach: metafizycznym, biologicznym, ekonomicznym, politycznym i psychologicznym.

Rozumienie metafizyczne rodziny odwołuje się zasadniczo do koncepcji religii Bliskiego Wschodu, w której rodzice otrzymują dar od Boga w postaci potomstwa[142] (REP[143], s. 549).

Rozumienie biologiczne wskazuje na prymarną funkcję rodziny, jaką jest reprodukcja i podtrzymanie ciągłości pokoleniowej. W tym ujęciu rozróżnia się biologiczną, adopcyjną i społeczną matkę oraz macochę. Tradycyjnie rozróżnia się członków rodziny, braci związanych pokrewieństwem oraz braci przyszywanych, pierwszych i odległych kuzynów. Na wyższe znaczenie więzów krwi w rodzinie niż jakiekolwiek inne relacje mógłby wskazywać przywołany w encyklopedii idiom „blood is thicker than water” (‘krew jest gęstsza niż woda’). Jednakże stopniowanie w hierarchii więzów rodzinnych ze względu na różne źródła ich pochodzenia jest zanegowane. Na równi stawiane są uczucia członków rodzin adopcyjnych oraz biologicznych. Zwrócono uwagę na charakter relacji osób spokrewnionych i niespokrewnionych ze sobą. Więzy pokrewieństwa nakładają odpowiedzialność na członków rodziny, ale zarazem są mniej uciążliwe, gdyż wynikają z natury. Relacje tworzące się między osobami niespokrewnionymi są znacznie bardziej wymagające, ponieważ obligują do wysiłku na etapie ich tworzenia oraz podtrzymywania, mimo to w ujęciu socjobiologicznym są korzystniejsze, warunkują bowiem przetrwanie genów.

Ekonomiczne ujęcie wskazuje na tradycyjny model rodziny, która tworzy gospodarstwo domowe, mężczyzna jest głową rodziny, żona z dziećmi zaś są mu podlegli. Dane wskazują również na wielokrotnie powtarzający się w wielu kulturach model rodziny, gdzie rodzice koszty związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka traktują jako inwestycję na przyszłość. Wierzą, że ich potomstwo zaopiekuje się nimi na starość, kiedy usamodzielni się dzięki otrzymanej pracy albo poprzez „dobre” małżeństwo. Natomiast dorosłe dzieci traktują rodziców i dziadków jako administratorów majątku rodzinnego, który jest wykorzystywany i rozdzielany z należytym uwzględnieniem potrzeb kolejnej generacji (REP, s. 550). W tak rozumianym pojęciu rodziny relacja ekonomiczna przeważa nad emocjonalną.

Ujęcie rodziny w kontekście psychologicznym zwraca uwagę na najczęściej występującą w wielu kulturach koncepcję rodziny, w której spoiwem jest miłość. Rodzina powinna być budowana na miłości i przetrwać dzięki niej lub przynajmniej tworzenie rodziny powinno odbywać się w kontekście nadziei, że miłość rodzinna będzie się rozwijać wraz z trwaniem rodziny. Koncepcja ta podkreśla wyjątkowy charakter miłości macierzyńskiej wynikającej z poświęcenia, troski i przebaczenia. Natomiast miłość braterska winna być wzorem dla innych relacji pozarodzinnych. Widoczna jest pewna tendencja do tworzenia stereotypu rodziny, co skutkuje ignorowaniem różnorodności i złożoności relacji występujących między matką i dzieckiem oraz między rodzeństwem.

W Routledge encyclopedia of philosophy podkreśla się, iż relacje rodzinne stały się tematem często ujmowanym w literaturze filozoficznej i psychologicznej, w której wskazuje się na różnorodność relacji. Źródłem informacji jest świat realny oraz świat sztuki, poezji i powieści. Relacje między członkami rodziny rozpatrywane są w kontekście pozytywnych uczuć, jak i negatywnych, gdzie wysiłek skierowany na przetrwanie rodziny niweluje wszelkie dobre uczucia i tym samym stanowi źródło ucisku, cierpienia, braku wolności (REP, s. 550–551).

INTERNATIONAL ENCYCLOPEDIA OF ETHICS

Definicja rodziny w International encyclopedia of ethics z 1995 roku podkreśla płeć osób tworzących rodzinę: „Podstawowa grupa społeczna, którą zazwyczaj tworzy mężczyzna i kobieta oraz ich potomstwo” (IEE[144], s. 302). Eksplikacja wskazuje rozróżnienie płci osób budujących związek oraz wskazuje na potomstwo. Rodzina stanowi podstawową grupę społeczną wśród dużego społeczeństwa. Wszystkie znane społeczności wartościują rodzinę. Mimo że w niniejszej encyklopedii wskazano na amerykański tradycyjny model rodziny składającej się z heteroseksualnych partnerów, którego funkcją jest prokreacja i tworzenie wspólnot, to już w 1995 roku dostrzegano przekształcenia, jakie zachodzą w społeczeństwie amerykańskim w odniesieniu do pojmowania rodziny, które jednocześnie rzutują na zmiany w ściśle powiązanych kwestiach etycznych.

Dane encyklopedyczne wskazują na dwa modele rodziny w społeczeństwie amerykańskim: deskryptywny model rodziny ze względu na wspólne zamieszkiwanie oraz preskryptywny model rodziny ze względu na więzy krwi oraz małżeństwo (IEE, s. 303).

Deskryptywny model rodziny, czyli „household”, tworzą osoby mieszkające razem, korzystające ze wspólnej kuchni, łazienki, które opiekują się sobą wzajemnie, dzielą swoje radości i smutki, natomiast nie są spokrewnione, np. studenci wynajmujący mieszkanie, osoby mieszkające przy rodzinie.

Preskryptywny model wyróżnia kilka typów rodziny. Ze względu na wzrost kosztów związanych z życiem codziennym tworzą się rodziny wielopokoleniowe, składające się z trzech, a nawet czterech pokoleń, tzw. „extended families”. To z kolei wpływa na mniejszą ilość rodzin nuklearnych złożonych z małżeństwa i ich dzieci, tak charakterystycznych dla przemysłowego społeczeństwa amerykańskiego. Znamiennym procesem, któremu podlega rodzina wielopokoleniowa, jest tworzenie się w jej obrębie tzw. rodzin małżeńskich – „conjugal family”. Małżonkowie mają potomstwo, ale skupiają się głównie na pracy zawodowej (ze względu na sytuację ekonomiczną lub na ambicje zawodowe). Odpowiedzialność za wychowanie dzieci zostaje skierowana na dziadków. To z kolei przekłada się na umacnianie więzi między dziadkami i wnuczętami oraz osłabianie relacji rodzice – dziecko.

Drugim, częstym zjawiskiem w amerykańskich rodzinach wielopokoleniowych jest kumulowanie kapitału poprzez tworzenie biznesów rodzinnych. Jednakże socjolodzy zastanawiają się nad etyczną kwestią funkcjonowania takich rodzin, gdyż niepokoi ich forma wynagrodzenia za wykonaną pracę. Wielokrotnie dorośli należący do grupy najmłodszego pokolenia nie otrzymują pensji. W zamian za wykonaną pracę starsza generacja łoży na ich utrzymanie, gdyż wspólnie żyją w domu wielopokoleniowym (IEE, s. 304). Zdaniem socjologów takie rozwiązanie negatywnie wpływa na młode pokolenie.

Inną odmianą rodziny deskryptywnej, charakteryzującą się brakiem pokrewieństwa między małżonkami a dziećmi, jest rodzina adopcyjna. Specyficzną formą są rodziny zastępcze, w których małżonków i dzieci nie łączą ani więzy krwi, ani relacje normy prawnej. Jednakże relacje między członkami rodzin adopcyjnych i zastępczych nie są gorsze od relacji istniejących w rodzinach charakteryzujących się pokrewieństwem.

RODZINY MIGRACYJNE

Wśród rodzin amerykańskich wyróżnia się rodziny migracyjne. Charakterystyczną cechą pierwszych rodzin migracyjnych było tworzenie dużych familii, złożonych z kilku mniejszych rodzin (w skład których wchodziło małżeństwo z dziećmi), wspólnie zamieszkujących oraz wspólnie utrzymujących wszystkich członków rodziny.

Model rodzin migracyjnych również podlega ewolucji. Przykład stanowią rodziny amerykańsko-chińskie. Pierwsze generacje tworzyły tradycyjną rodzinę chińską, rodzice byli obdarzani wielkim szacunkiem, dzieci czuły względem nich respekt. Lojalność wobec rodziców wymuszała na jednym z żonatych synów pozostanie w domu rodzinnym. Na nim spoczywała odpowiedzialność sprawowania opieki nad rodzicami, gdy reszta rodzeństwa mogła realizować własne plany. Ten wzór rodziny i sprawowania opieki był znamienny tylko dla pierwszej generacji. Kolejne pokolenia starzejących się rodziców umieszczają już w domach opieki (IEE, s. 304).

ZMIANY W RODZINACH AMERYKAŃSKICH – ENCYCLOPEDIA OF AMERICAN STUDIES

W internetowej encyklopedii Encyclopedia of American Studies z 2013 roku (nieustannie aktualizowanej) wyraźnie eksponuje się diametralną zmianę pierwotnej definicji rodziny. Współcześnie termin ten jest niezwykle szeroki i odnosi się do prawie każdej grupy złożonej z dwóch i więcej osób zamieszkujących wspólnie. Definicja rodziny obejmuje zarówno małżeństwa bezdzietne, małżeństwa z potomstwem, rodziców samotnie wychowujących dzieci, rodziny mieszane składające się z macoch lub ojczymów i pasierbów, rodziny adopcyjne i rodziny zastępcze, pary żyjące bez związku małżeńskiego, w tym również pary homoseksualne. Jednak mimo tak radykalnych zmian nadal idealizuje się najtrwalsze wyznaczniki rodziny ze względu na jej pozycję wśród imigrantów.

Bolączką współczesnej rodziny amerykańskiej jest ilość rozwodów, która w 1980 roku wzrosła dwukrotnie. Otwarcie rynku pracy dla kobiet oraz ekonomiczna sytuacja rodziny obliguje obydwoje rodziców do podjęcia pracy. Współcześnie ponad połowa wszystkich matek dzieci w wieku szkolnym pracuje poza domem, ponad 25% rodzin z dziećmi stanowi rodzinę niepełną, ponad połowa dzieci w wieku 3–5 lat uczęszcza do przedszkoli i różnego rodzaju ośrodków opieki dziennej. Dorośli Amerykanie nie mają czasu na budowanie relacji rodzinnych. Jak stwierdzono, te drastyczne zmiany w rodzinie wpływają destrukcyjnie zarówno na dzieci, jak i na starzejących się rodziców, którymi nie interesuje się najbliższa rodzina. Dlatego władze Stanów Zjednoczonych przyjęły reformy mające na celu promowanie wartości rodzinnych. Jednakże zauważa się, że w rzeczywistości jedynie osłabiły one wśród społeczeństwa poparcie dla rodziny[145].

Wskazane zmiany zaniepokoiły obrońców wartości rodzinnych. Ich zdaniem brak silnych więzów rodzinnych przyczynia się do problemów w szkole, narkomanii, przemocy, przestępczości wśród nieletnich, dlatego też potępiają matki i ojców, którzy rozwijają karierę kosztem dziecka.

Zmiany zachodzące w rodzinie amerykańskiej podkreślano już w encyklopedii z 1995 roku – International Encyclopedia of ethics. Niektórzy badacze w tamtych latach twierdzili, że przekształcenia prowadzą do śmierci rodziny. Duża część naukowców nie zgadzała się z tym twierdzeniem, argumentując, że zmiany zachodzące w rodzinie są nieuniknione, jednakże powinny mieć powolny charakter. Opis hasła wskazuje, że już wtedy dostrzegano problem osób homoseksualnych, pragnących prawnego usankcjonowania związków homoseksualnych, nie zaś niszczenie tradycyjnych rodzin (IEE, s. 305–306).

Poniższa tabela przedstawia dane z encyklopedii amerykańskich, dotyczące wyznaczników rodziny.

International encyclopedia of the social sciences

1967 r.

Routledge encyclopedia of philosophy

1998 r.

International encyclopedia of ethics

1995 r.

Encyclopedia of American Studies

2013 r.

Liczba użyć w definicjach

więzy małżeńskie

+

+

+

+

4

brak więzów małżeńskich

_

_

+

+

2

więzy rodzicielskie

+

+

+

+

4

więzy emocjonalne

+

+

+

+

4

pokrewieństwo

+

+

+

+

4

brak jakiegokolwiek pokrewieństwa

_

_

+

+

2

spełnianie określonych funkcji

_

+

+

_

2

dziecko/dzieci –prokreacja

+

+

+

+

4

dziecko/dzieci –adopcja

_

_

+

+

2

dziecko/dzieci – przysposobienie

_

+

+

+

3

brak dzieci

_

_

-

+

1

rozróżnienie płci – małżonków

+

+

+

+

4

rozróżnienie płci partnerów

_

+

+

+

3

brak rozróżnienia płci

_

_

_

+

1

wspólne zamieszkiwanie

+

+

+

+

4

wspólna wiara

_

+

_

_

1

przekazanie wiary

_

+

_

_

1

skupiona wokół tradycji, kultury

_

+

_

_

1

pełnienie określonych roli w rodzinie: żona, mąż, matka, ojciec

_

+

+

_

2

doskonalenie człowieczeństwa, rozwój człowieka

_

_

_

_

0

czynienie dobra wobec drugiej osoby

_

_

_

_

0

wspólne działanie

_

+

+

_

2

rezygnacja z własnych celów na rzecz wspólnych

_

+

+

_

2

silne więzi – wspólnota duchowa

_

_

_

_

0

miłość

_

+

+

+

3

odczuwanie nieporównywalnych wrażeń

_

_

_

_

0

Informacje zawarte w tabeli wskazują, iż w trakcie niemal czterech dekad powtarzalnymi wyznacznikami definicji rodziny są: więzy małżeńskie, więzy rodzicielskie, pokrewieństwo, więzy emocjonalne, potomstwo biologiczne, rozróżnienie płci, wspólne zamieszkanie. Natomiast tylko w encyklopediach z lat 90. wskazuje się na takie cechy jak: spełnianie określonej funkcji przez rodzinę, pełnienie określonych roli w rodzinie przez jej członków, wspólne działanie, rezygnacja z własnych celów na rzecz rodziny. Wspólne zarówno dla encyklopedii z lat 90., jak i dla najnowszej z 2013 roku są takie wyznaczniki jak: miłość, potomstwo pojawiające się w wyniku adopcji i przysposobienia, rozróżnienie płci partnerów. Wyznacznikiem występującym jedynie w Encyclopedia of American Studies z 2013 roku jest brak rozróżnienia płci partnerów. Obok niego nie pojawiają się natomiast takie własności jak: wspólne działanie, rezygnacja z własnych ambicji, przypisane role w rodzinie, pełnienie przez rodzinę określonych funkcji. Tym samym można wysnuć twierdzenie, że część podstawowych wyznaczników definicji rodziny istnieje nadal przy jednoczesnym zaniku cech charakterystycznych dla rodzin amerykańskich końca XX wieku oraz zmianie wyznaczników obligatoryjnych w fakultatywne.

[121] Zob.: Homorodzina oraz Gender w dyskursie feministycznym.

[122] Krystyna Długosz-Kurczabowa, Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa 2008.

[123] Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.

[124] Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1985, przedruk z pierwszego wydania (Kraków 1927).

[125] https://sjp.pwn.pl/szukaj/powinowactwo.html, dostęp z dnia 12.11.2015 r.

[126] Aleksander Zdanowicz [et al.], Słownik języka polskiego, Wilno 1861.

[127] Słownik języka polskiego, red. Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki, t. 5, Warszawa 1952.

[128] Słownik języka polskiego, red. Witold Doroszewski, t. 1–7, Warszawa 1958–1965.

[129] Słownik języka polskiego, red. Mieczysław Szymczak, t. 1–3, Warszawa 1978–1981.

[130] Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. Halina Zgółkowa, t. 1–50, Poznań 2002.

[131] Słownik wyrazów bliskoznacznych, red. Mirosław Bańko, Warszawa 2007.

[132] Wojciech Broniarek, Gdy Ci słowa zabraknie. Słownik synonimów, Brwinów 2005.

[133] Słownik gwary studenckiej, Leon Kaczmarek, Teresa Skubalanka, Stanisław Grabias, Lublin 1994.

[134] Wielka encyklopedia PWN, red. Jan Wojnowski, t. 23, Warszawa 2004.

[135] Pojęcie rodziny w poszczególnych religiach omówione szczegółowo w punkcie Rodzina w religiach.

[136] Britannica ‒ edycja polska, red. Wojciech Wolarski, t. 36, Poznań 2003.

[137] Powszechna encyklopedia filozofii, red. Marek Czachorowski, t. 8, Lublin 2007.

[138] Encyklopedia psychologii, red. Włodzimierz Sawczuk, Warszawa 1998.

[139] Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, red. Ewa Różycka, t. 5, Warszawa 2005.

[140] Wielka encyklopedia medyczna, red. Enrico Cravetto, t. 18, Warszawa 2011.

[141] International encyclopedia of the social sciences, red. David L. Sills, t. 5, New York 1967.

[142] Rodzice w kontekście metafizycznym są jedynie odbiorcami daru życia, nie zaś jego kreatorami. Pełnią tylko rolę opiekunów, ponieważ nie mają mocy kreowania ani pozbawiania życia. Rodzice i dzieci mają być posłusznymi przedstawicielami przodków, którzy otaczają żyjących opieką, ale są też wobec nich wymagający (kult przodków, komunikowanie się ze zmarłymi). W niektórych wersjach analogicznych do świeckiej koncepcji rodziny małżonkowie służą rasie i narodowi poprzez rodzenie dzieci i ich wychowywanie. Dlatego decyzje o wyborze odpowiedniego partnera na małżonka, rozmiarze rodziny są zdeterminowane przez autorytety i spoczywają na sprawującym władzę transcendentalnym przedstawicielu grupy. Małżeństwo nie ma charakteru romantycznego oraz nie jest indywidualnym wyborem (REP, s. 549).

[143] Routledge encyclopedia of philosophy, red. Edward Craig, t. 6, London, New York 1998.

[144] International encyclopedia of ethics, red. John K. Roth, London, Chicago 1995.

[145] Hasło family mieściło się pod adresem: http://easref.press.jhu.edu/view?aid=493&from=search&query=family&link=search%3Freturn%3D1%26query%3Dfamily%26section%3Ddocument%26doctype%3Dall, dostęp z dnia 8.04.2014 r.

Językowy obraz rodziny jako nośnika wartości w czasopismach laickich i katolickich w latach 2010-2015

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8219-207-0

© Anna Mazurkiewicz i Wydawnictwo Novae Res 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Dominik Leszczyński

KOREKTA: Emilia Kapłan

OKŁADKA: Artur Rostocki

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: Inkpad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.