Jezus
wiary i historii

Wybór i opracowanie Ilona Klimek

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com

Spis treści

• Dariusz Kot

• ks. Henryk Pietras SJ

• ks. Marek Skierkowski

• Jacek Wojtysiak

• Geza Vermes

Spór o Jezusa

Od dwóch tysięcy lat osoba Jezusa fascynuje, budzi spory, skłania do refleksji. Czy Chrystus, o którym mówi teologia chrześcijańska jest tym samym Jesusem – Żydem z Nazaretu, synem cieśli, nauczającym w synagogach?

Historyczne badania nad życiem Chrystusa nie zawsze ukazują Go tak, jak to czyni oficjalna nauka Kościoła. Czy możemy dotrzeć do czysto ludzkiej historii? Czy w ogóle warto to robić? Zdaje się, że nie należy lekceważyć pytań stawianych przez historyków i niektórych biblistów, mając na uwadze fakt, że teologia nie ma wyłączności na badanie życia Jezusa. Rozważenie tych trudnych kwestii, mimo że każe zmierzyć się z wieloma kontrowersjami, pozwala poszerzyć perspektywę wiary, lepiej zrozumieć chrześcijaństwo i Kościół także w ich historycznym wymiarze.

Zapraszamy do lektury!
Redakcja miesięcznika

PS. Przychody ze sprzedaży minibooków zostaną przeznaczone na kontynuowanie działalności miesięcznika „Znak”. Więcej: www.miesiecznik.znak.com.pl

Apologia Jezusa historycznego
Kilka uwag metodologicznych

ks. Marek Skierkowski

Zasadniczy zarzut stawiany chrześcijaństwu mówi, że Jezus z Nazaretu był inny, niż przedstawia Go wiara Kościoła. Od czasów oświecenia zarzut ten pojawia się w kuszącym opakowaniu metodologicznym: Sapere aude! („Miej odwagę myśleć!”), co zdaje się sugerować, że ujęcie życia Jezusa musi być godne człowieka jako istoty myślącej. Dziś, bez wątpienia, żyjemy na etapie „drugiego oświecenia”.

Człowiek współczesny jest nieco „schizofreniczny”, rozdarty między racjonalizmem i fideizmem. Teologia, zajmująca się Jezusem Chrystusem – czyli Logosem, który stał się człowiekiem – jest powołana do tego, by naświetlić wewnętrzny związek między wiarą i rozumem, doświadczeniem religijnym i badaniem historycznym. Jak bowiem w swoim „wykładzie ratyzbońskim” (12 IX 2006) mówił Benedykt XVI:

„Nowożytny rozum naukowy (...) nosi w sobie (...) pytanie, które przerasta jego samego i jego możliwości metodologiczne. (...) Dla filozofii, a w odmienny sposób także dla teologii, wsłuchiwanie się w wielkie doświadczenia i przekonania tradycji religijnych ludzkości, zwłaszcza wiary chrześcijańskiej, jest źródłem poznania (...). Otwierać się odważnie na cały zakres możliwości rozumu, nie odrzucać jego wielkości – oto program, z jakim teologia, prowadząca refleksję nad wiarą biblijną, włącza się we współczesną debatę („L’Osservatore Romano”, wyd. pol., nr 11/2006)”.

W niniejszym opracowaniu pragnę naszkicować metodologię apologii Jezusa historycznego w kontekście niezwykle dynamicznego dzisiaj nurtu Third Quest (tzw. trzecie poszukiwanie). Scharakteryzuję zatem najpierw ten nurt wraz z jego korzeniami, a następnie wyłożę zasady wspomnianej apologii.

Poszukiwanie Jezusa historycznego

W latach 1774–1778 Gotthold E. Lessing wydał kilka fragmentów rękopisów, które pozostawił po sobie Hermann Samuel Reimarus, profesor języków orientalnych z Hamburga (Fragmente eines Ungenannten). W jednym z nich („O celu Jezusa i Jego uczniów”) Reimarus opowiedział się za odseparowaniem prawdziwego Jezusa historycznego od zafałszowanego, jego zdaniem, Chrystusa przepowiadanego przez Kościół. „Znajduję wielki powód – pisał – aby odseparować całkowicie to, co Apostołowie mówią w swoich pismach, od tego, co sam Jezus faktycznie mówił i czego nauczał”[1]. Czym był ten „wielki powód”, skoro Lessing zaczął nawet mówić o „okropnej, szerokiej czeluści”, oddzielającej „Jezusa historii” od „Chrystusa wiary Kościoła”? Otóż Jezus miał uczyć jedynie o sprawach moralnych i nadejściu ziemskiego królestwa Bożego. Dopiero gdy w Jerozolimie skrytykował żydowskie autorytety za to, że swym postępowaniem opóźniają przyjście tego królestwa, został aresztowany i skazany na śmierć. Jego okrzyk na krzyżu: „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?”, dobitnie świadczy o doznanej klęsce, bowiem zapowiadane przezeń królestwo nie nadeszło[2].

Jednak uczniowie Jezusa, wykorzystując istniejące w apokaliptyce żydowskiej przekonanie o podwójnym przyjściu Mesjasza (raz w upokorzeniu, a raz w chwale), wykradli Jego ciało i je ukryli. Potem, w dzień Pięćdziesiątnicy, poczęli głosić, że On zmartwychwstał, duchowo odkupił ludzkość i wkrótce przyjdzie ponownie[3].

Te prowokacyjne idee uruchomiły lawinę. W tworzonych z ogromną intensywnością racjonalistycznych żywotach Jezusa ich autorom nie chodziło wprost o atak na Nazarejczyka, ale o takie Jego przedstawienie, aby mógł zostać zaakceptowany przez ludzi oświeconych. Najsłynniejszy literacko-imaginacyjny wizerunek Jezusa stworzy Ernest Renan w książce Żywot Jezusa (1863). Rozbudzona fantazja tego pisarza koncentrowała się bardziej na życiu wewnętrznym Jezusa niż na Jego historycznej biografii. W konsekwencji, książka ukazuje dwa obrazy. W części pierwszej dominuje „słodka teologia miłości”:

„Jezus jako twórca prawdziwego królestwa Bożego, królestwa cichych i maluczkich, to Jezus owych pierwszych, niczym nie zmąconych dni, kiedy głos Ojca rozbrzmiewał w jego duszy. Wtedy rzeczywiście przez kilka miesięcy, a może przez rok Bóg zamieszkał na ziemi. Głos młodego cieśli odezwał się nagle z niesłychaną słodyczą. Nieopisany urok bił z całej jego postaci, a najbliżsi poznać go nie mogli[4] ”.

Gdy natomiast na święto Paschy Jezus poszedł do Jerozolimy i nie potrafił w ten sam sposób podbić serc ludzi z kół rządzących, przekształcił się w zdeterminowanego rewolucjonistę – tak rozpoczyna się jak gdyby druga część książki Renana[5] . Jezus, zdając sobie sprawę z tego, że wszedł na bardzo niebezpieczną ścieżkę, świadomie podjął decyzję, aby w Jerozolimie umrzeć za swoje przekonania:

„Gdyby Jezusowi nie stawiano przeszkód, byłby się wyczerpał w walce z utopią. Bezwzględna nienawiść przeciwników zapewniła powodzenie jego dziełu i wycisnęła na nim pieczęć jego boskości. (...)

Mógł jeszcze uniknąć śmierci, ale nie chciał. Miłość, którą odczuwał dla swej misji, odniosła zwycięstwo. Zdecydował się wypić kielich aż do dna[6]”.

Dzięki temu po śmierci stał się „bardziej żywy niż za życia, (...) bardziej kochany niż w czasie ziemskiej pielgrzymki”[7].

Inną drogą poszedł David F. Strauss, który dostrzegł syntezę tego, co boskie, z tym, co ludzkie, nie w Jezusie jako jednostce, ale w całej ludzkości, w gatunku ludzkim. W dwutomowym dziele Das Leben Jesu kritisch bearbeitet (1835–1836), pragnął on obronić istotę chrześcijańskiej wiary za pomocą historyczno-krytycznego badania Biblii. Według niego ewangeliści nie byli ani dogmatykami, ani „oświeconymi” historykami, lecz żyli w „świecie mitycznym” i wyjątkową tożsamość Jezusa wyrazili za pomocą mitycznych terminów i obrazów. Mit nowotestamentalny to, zdaniem Straussa, przedstawienie w pojęciach historycznych ideału religijnego pierwszych chrześcijan czy w ogóle wszystkich ludzi:

„Oto klucz całej chrystologii, iż wszystkie tytuły, które Kościół nadaje Chrystusowi, zamiast do indywiduum odnieść należy do idei, przy tym idei realnej (...). Zakładane dla indywiduum, dla Boga-człowieka, właściwości i funkcje, przypisywane przez naukę kościelną Chrystusowi, przeczą sobie, podczas gdy w Idei gatunku są ze sobą zgodne. Ludzkość jest zjednoczeniem obydwu natur, jest Bogiem, który stał się człowiekiem, duchem nieskończonym i ogołoconym ku skończoności, a zarazem skończonym i pamiętającym o swej nieskończoności. Jest dzieckiem widzialnej matki i niewidzialnego ojca: ducha i natury. Jest cudotwórcą, gdy w dziejach ludzkości duch coraz pełniej włada naturą, a ta sprowadzona zostaje do bezwolnego materiału jego działania. Jest bezgrzeszny, gdy bieg jej rozwoju jest właściwy, jako że nieczystość dotyka tylko jednostki, podczas gdy w gatunku i jego dziejach zostaje zniesiona. To właśnie ludzkość umiera, zmartwychwstaje i wstępuje do nieba, gdy wynik negacji jej naturalności stanowi coraz wyższe życie duchowe, a rezultat jej skończoności, rozumianej jako duch osobowy, narodowy bądź światowy, oznacza jej jedność z nieskończonym duchem nieba[8]”.

Wszystkie te teorie otwierały drogę do zanegowania historycznej egzystencji Jezusa. Wprawdzie teza taka została zgłoszona już przed Straussem, ale przedłożona w sposób nienaukowy nie wywołała w świecie większego echa. Poruszenie wzbudził dopiero Bruno Bauer, który stwierdził, że Jezus nigdy nie istniał, a chrześcijaństwo zawdzięcza swój początek Markowi ewangeliście[9]. Nic więc dziwnego, że w konsekwencji wzrósł sceptycyzm uczonych w odniesieniu do możliwości rekonstrukcji historii Jezusa niezależnie od wiary Kościoła.

Od końca XIX wieku zaczyna się w biblistyce rozróżniać między Jezusem historii a Chrystusem wiary. Rozróżnienie to, stanowiące tytuł jednego z dzieł Straussa (1865), szczególnie popularne stało się po publikacji przez Martina Kählera wykładu Der sogenannte historische Jesus und der geschichtlische, biblische Christus (został on wygłoszony w 1892 r., a opublikowany cztery lata później). Zdaniem autora tego wystąpienia, „tak zwany historyczny Jezus” skrywa „prawdziwego Chrystusa wiary i historii”: „Wyznać Go jako Chrystusa, oznacza wyznać Jego wyjątkowe, supra-historyczne znaczenie dla całej ludzkości”[10].

Wpływ Rudolfa Bultmanna sprawił, że na pewien czas zaprzestano poszukiwań Jezusa historycznego. Uczony ten twierdził bowiem, że Ewangelie dotyczą przede wszystkim sytuacji pierwotnego Kościoła, a nie okoliczności życia Jezusa[11]. W związku z tym o Jezusie historycznym wiemy jedynie, że istniał[12]: „To, co napisano (…) o życiu Jezusa, o Jego osobowości, wewnętrznym rozwoju itp., jest – o ile nie są to krytyczne badania – fantastyczne i powieściowe”[13].

Przekonanie: nie wobec Jezusa (historycznego), tak wobec Chrystusa (wiary), wywołało opozycję, zarówno wśród katolików, jak i protestantów. Jednak największa reakcja na sceptycyzm Bultmanna przyszła ze strony jego uczniów, którzy ponownie podnieśli kwestie historyczne związane z Ewangeliami. Rozpoczęło się nowe, drugie poszukiwanie Jezusa historycznego (die neue Frage; the New Quest).

W październiku 1953 r. Ernst Käsemann wygłosił w Marburgu wykład Das Problem des historischen Jesus[14], w którym wskazał zarówno na konieczność, jak i możliwość poznania Jezusa historycznego. Inni uczniowie Bultmanna również nie podzielali sceptycyzmu swego mistrza. I tak Günther Bornkamm opublikował pierwszą postbultmannowską chrystologię w ujęciu całościowym: Jesus von Nazareth (Stuttgart 1956). Rozpoczyna ją zdanie: „Nikt nie jest już w stanie odtworzyć biografii Jezusa”[15]. Jednakże – dodawał Bornkamm – można bez wątpienia ustalić „dość dużo” faktów Go dotyczących: „Pierwotna tradycja o Jezusie jest przepełniona historią aż po brzegi”[16]. Amerykański reprezentant nurtu postbultmannowskiego James M. Robinson, wydając książkę A New Quest of the Historical Jesus (1959), mógł zatem stwierdzić, że „nowe poszukiwanie” stało się faktem; jest ono historycznie możliwe i teologicznie uzasadnione[17] .

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

„Znak” nr 647, kwiecień 2009

» KS. MAREK SKIERKOWSKI – dr hab., teolog fundamentalny, pracownik Wydziału Teologii UKSW

[1] Korzystam z tłumaczenia angielskiego: H.S. Reimarus, Fragments, London 1971, s. 64.

[2] Zob. tamże, s. 150.

[3] Zob. tamże, s. 248–250.

[4] E. Renan, Żywot Jezusa, tłum. A. Niemojewski, Łódź 1991, s. 67.

[5] Zob. tamże, s. 122–123.

[6] Tamże, s. 182, 186.

[7] Tamże, s. 203.

[8] Korzystam z tłumaczenia angielskiego: D.F. Strauss, The Life of Jesus Critically Examined, London 1973, s. 780.

[9] Zob. A. Schweitzer, The Quest of the Historical Jesus, London 2000, s. 124–142.

[10] Korzystam z tłumaczenia angielskiego: M. Kähler, The So-called Historical Jesus and the Historic, Biblical Christ, Philadelphia 1966, s. 65.

[11] Zob. R. Bultmann, Die Geschichte der synoptischen Tradition, Göttingen 1921.

[12] Zob. R. Bultmann, The Primitive Christian Kerygma and the Historical Jesus, w: The Historical Jesus and the Kerygmatic Christ, red. C.E. Braaten i R.A. Harrisville, New York 1964, s. 20.

[13] Korzystam z tłumaczenia angielskiego książki Jesus: R. Bultmann, Jesus and the Word, New York 1958, s. 8.

[14] Zob. E. Käsemann, Das Problem des historischen Jesus, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” 51/1954, s. 125–153.

[15] Korzystam z tłumaczenia angielskiego: G. Bornkamm, Jesus of Nazareth, London 1960, s. 13.

[16] Tamże, s. 26.

[17] Zob. J.M. Robinson, A New Quest of the Historical Jesus, London 1959, s. 73–92.

Twarze Jezusa

Z Gezą Vermesem rozmawiają Agnieszka Piskozub-Piwosz i Jarosław Kołak

Dostępne w wersji pełnej.

Czy Jezus był naprawdę człowiekiem?

ks. Henryk Pietras SJ

Dostępne w wersji pełnej.

Jezus zapomniany: prorok apokaliptycznego Królestwa

Dariusz Kot

Dostępne w wersji pełnej.

Spory o Jezusa z Nazaretu
Rekonstrukcja filozoficzna

Jacek Wojtysiak

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści

Karta tytułowa

Spis treści

Słowo wstępne

ks. M. Skierkowski : Apologia Jezusa historycznego. Kilka uwag metodologicznych

Twarze Jezusa; Z Gezą Vermesem rozmawiają Agnieszka Piskozub-Piwosz i Jarosław Kołak

ks. H. Pietras SJ: Czy Jezus był naprawdę człowiekiem?

D. Kot: Jezus zapomniany: prorok apokaliptycznego Królestwa

J. Wojtysiak: Spory o Jezusa z Nazaretu. Rekonstrukcja filozoficzna

Pozostałe minibooki

Minibooki „Znaku”