Spis treści

Karta redakcyjna

1

Tytuł oryginału: SENYORIA

Przekład: ANNA SAWICKA

Redaktor prowadzący, Redakcja: ADAM PLUSZKA

Korekta: DOROTA KOMAN, JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce © Iberfoto / Photoaisa

© Jaume Cabré, 1991
© first published in Catalan by Raval Edicions, SLU, Proa, 1991
Published by arrangement with Cristina Mora Literary & Film Agency (Barcelona, Spain)
Copyright © for the translation by Anna Sawicka
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy,
Warszawa 2015

The translation of this work was supported
by a grant from the Institut Ramon Llull

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64700-55-2

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a
01-540 Warszawa
tel. (+48) 22 839 91 27
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1

Uśmiechnął się. Od dwóch długich lat się nie uśmiechał. Jaśnie pan się uśmiechnął, zasłaniając lewe oko ręką, z prawym przyklejonym do teleskopu. Jakby spotkał starego znajomego. To była pierwsza nocna sesja tej deszczowej jesieni, poświęcona badaniu nieba, które tego wieczoru jakimś cudem pozostawało bezchmurne. Już od roku nie obserwował Mgławicy Oriona i stęsknił się za tym magicznym jądrem utworzonym przez cztery gwiazdy. Monsieur Halley twierdził, że uciekały od siebie w zawrotnym tempie, jakby się nienawidziły. Jakby i na firmamencie istniała nienawiść. Don Rafel Massó i Pujades, cywilny prezes Trybunału Królewskiego w Barcelonie, za każdym razem, gdy oglądał niebo, ulegał uczuciu niemocy, stawał się mały, znikomy, ogarniał go lęk przed nieznanym, ponieważ tamte gwiazdy, tamte delikatne obłoki, dzięki soczewce teleskopu niemal na wyciągnięcie ręki, pozostawały absurdalnie odległe, samotne, milczące, nieosiągalne i nierozpoznane. Nagle zaatakowało go wspomnienie nieszczęsnej Elviry i uśmiech na twarzy don Rafela zgasł. Potrząsnął głową, żeby odpędzić czarne myśli, popatrzył na ciemny ogród i westchnął. Wyprostował się i wyciągnął z rękawa koronkową chusteczkę. Wysmarkał się dyskretnie. Zawsze, kiedy wychodził do ogrodu oglądać niebo, łapał katar, mimo że zakładał perukę, trójgraniasty kapelusz i pelerynę. Popatrzył gołym okiem na gwiazdozbiór Oriona jak na starego znajomego. Schował chusteczkę do rękawa, a kiedy się pochylił, żeby wznowić obserwację ukochanej mgławicy, zaklął pod nosem, bo tymczasem obraz znalazł się poza zasięgiem teleskopu. Z wysuniętym koniuszkiem języka walczył całą minutę, by odnaleźć uciekającą mgławicę. Doña Marianna ostrzegała go, że się przeziębi, i jak zwykle miała rację, ale on nie chciał przepuścić tak rzadkiej okazji. Niebo nad Barceloną, w tym momencie akurat jasne i bezchmurne, bezwstydnie wystawiało na pokaz całą paletę gwiazd ze swojego jesiennego repertuaru, po wielu zasnutych chmurami dniach, które są prawdziwym utrapieniem astronomów. Don Rafel nie czuł się jednym z nich. W młodości, kiedy zaczął sobie nabijać głowę pokrętną, dziwną i tajemniczą dziedziną prawa, z ciekawością chłonął wszystko, co go otaczało, i wtedy nawiązał kontakt ze znanymi fizykami, jak don Jacint Dalmases, a oni go wtajemniczyli w arkana astronomii. Przez wiele bezsennych nocy usiłował bezskutecznie podpatrzeć podwójny system gwiazdozbioru Lutni – jak trudno jest obserwować tę Lutnię, prawie zawsze w zenicie! – czy zmienne, swawolne wyścigi Ganimedesa, Io, Europy i Kallisto – wydaje się, że się bawią w berka wokół gigantycznego, leniwego Jowisza, ich wieczystej niańki, z tajemniczym, błyszczącym okiem na brzuchu, na podobieństwo kosmicznego Polifema. Don Rafel w młodości śledził z zainteresowaniem publikacje monsieur Halleya i przez jakiś czas opowiadał znajomym, że chce zostać astronomem. Musiał się jednak liczyć z rzeczywistością: otwierała się przed nim kariera adwokata i nie mógł ot tak przekreślić lat poświęconych na studiowanie kodeksów, paragrafów, praw i precedensów. Don Rafel uzyskał tytuł, ożenił się i przestał trawić noce na badaniu tajemnic milczących gwiazd. Od czasu do czasu ustawiał teleskop w ogrodzie i śnił na jawie, rekompensując sobie w ten sposób wieczne niezadowolenie malkontenta, zazdroszczącego innym pozycji, bogactwa oraz urodziwych dam; niektórym, nielicznym, mądrości; paru osobnikom przezorności; zazdrościłby też szczęścia, choć nim akurat prawie nikt nie mógł się pochwalić. Z tego to powodu jego życiem kierowało bezustanne drżenie nienasyconego serca. To ono sprawiało, że marzył, mimo że nie był poetą, zakochiwał się, mimo że daleko mu było do Don Juana, i bezustannie piął się w górę ponad innych, starając się wierzyć, że na tym polega szczęście. A dzięki swojej inteligencji, na przekór zawiści i nienawiści innych utrzymywał zdobytą pozycję. W tym wszystkim chodziło tylko o szukanie szczęścia, desperacko i po omacku. Niestety, cel ciągle pozostawał nieosiągalny. W chwilach szczerości musiał przyznać, że jest najwyżej w połowie drogi. Dokładnie jak Jowisz. Don Rafel miał coś z Jowisza: za duży, za ambitny, za bardzo nadęty jak na solidną planetę; za mały, za słaby, by stać się gwiazdą z ogniem, energią i własnym światłem. Jednakże, podobnie jak Jowisz, dysponował satelitami.

– Cholera, znów mi ucieka! – Don Rafel adresował swoje pretensje do nieskończoności. W tym samym momencie usłyszał kroki i zobaczył pełgające światło. – Hipolicie, natychmiast zgaś lampę! – zaprotestował w kierunku ruchomej, jasnej smugi, która się do niego zbliżała.

– Pani mówi, żebym panu powiedział, że już czas – usłyszał głos niewidocznego sługi.

– Spokojnie, człowieku, przecież idę! – I ponownie pochylił się nad teleskopem. Zdegustowany skonstatował, że oczywiście znów stracił mgławicę z pola widzenia.

– Pani mówi – nie dawał za wygraną Hipolit ukryty w ciemności – żebym panu powiedział, że już wybiła ósma. I że musi pan zmienić perukę przed koncertem.

– Zostaw mnie w spokoju – odburknął niezadowolony. I nie ruszył się ze swego stanowiska obserwacyjnego przed teleskopem, dopóki nie przeszła mu złość na impertynenckiego sługę. A tymczasem rozwiał się wewnętrzny spokój, niezbędny podczas obserwacji nieba. Nadąsany poszedł w końcu do domu, potykając się w ciemności o kamienne ławki w ogrodzie i o własne myśli, bo przez chwilę, przelotnie, pamięć mu podsunęła obraz Elviry.

W pałacu markiza de Dosrius przy ulicy Ample spotykała się zazwyczaj burbońska śmietanka towarzyska Barcelony: oficerowie, prawnicy, inżynierowie, urzędnicy państwowi, najzamożniejsi kupcy, miejscowi i napływowi politycy, a między nimi plątał się jakiś przypadkowy Francuz, ofiara smutnych czasów. Uciekł, biedak, przed rewolucją w jednej koszuli, by się schronić w zastraszonym i nieufnym sąsiednim kraju. Całe to towarzystwo, ludzie kulturalni, zbierało się pod pretekstem obcowania z muzyką (choć na muzyce się nie znali, a wysiłek konieczny do jej uważnego słuchania uważali za zbyteczny) lub żeby ziewać w rytm aleksandrynów („Moje serce zemstą wyłącznie oddycha...”), łaskawie tolerując zaproszonego poetę.

Don Rafel z przyjemnością przyjmował zaproszenia do domu markiza de Dosrius, bo przestrzegano tam ciągle dobrych obyczajów, nakazujących majordomowi głośne anonsowanie gości. Don Rafel z przyjemnością wsłuchiwał się w słowa jaśnie pan Rafel Massó i Pujades, cywilny prezes Trybunału Królewskiego w Barcelonie, z małżonką. Prezes odruchowo spojrzał na żonę, doña Marianna na niego, i oboje weszli do ogromnego salonu, najbardziej okazałego ze wszystkich przy ulicy Ample. Salon reprezentacyjny w pałacu markiza de Dosrius wzbudzał zazdrość całej barcelońskiej śmietanki. Grupkom zaproszonych, które dla zabicia czasu dyskretnie krytykowały się nawzajem, pojawienie się małżeństwa Massó dostarczyło nowego tematu. (Widzicie? don Rafel ciągle chudnie i coraz bardziej się garbi, wygląda jak znak zapytania; ale praca mu służy; co do tego nie mam wątpliwości; co chcecie przez to powiedzieć; oj, dużo by można mówić...) A tymczasem małżeństwo Massó, przechodząc obok, rozdawało uśmiechy na prawo i lewo i zmierzało w stronę kominka, gdzie wiekowy don Ramon Renau, markiz de Dosrius, w srebrzystej peruce (najnowszy wiedeński model), z pledem na bezużytecznych nogach pełnił honory domu, usadowiony na sprytnie pomyślanym fotelu, którym mógł swobodnie się przemieszczać dzięki kółkom. Za starym markizem, w oczekiwaniu na rozkazy, stał niewzruszony i nieodgadniony Mateu. Markiz chełpił się, że wśród barcelońskiej arystokracji to on jest największym impertynentem, więc burknął coś na widok dwojga nowych gości i wycelował w brzuch jaśnie pana czubek swojej nieodłącznej laski.

– Powodzi ci się, co, don Rafelu?

– O tak, panie markizie. – Małżonkowie nisko się ukłonili.

– Dołączcie do tamtych, oni na pewno o mnie teraz plotkują – machnął laską w kierunku zebranych, po paru sekundach rozmowy – ja muszę witać nowych gości.

Małżeństwo Massó posłusznie poszło przerwać rozmowę grupki, która, wnioskując po nagłej zmianie tematu, właśnie ich obgadywała. Dobry wieczór, panie baronie, pani baronowo, panie prezesie, don Rafelu, uśmiechy, pozdrowienia, całuję rączki, westchnienia, co słychać? nie wiecie, czy przyjdzie Kapitan Generalny? wydaje mi się, że tak, panie baronie, i przelotne spojrzenie don Rafela na imponujący biust doñi Gaietany, aż dech zapiera... Don Rafel skwapliwie korzysta, że tak popularne jeszcze do niedawna krynoliny wyszły z mody, można więc podejść bliżej damy i zajrzeć jej w dekolt, co za emocje, aż mu się dłonie spociły z wrażenia. Ostatnio regularnie mu się to przytrafiało w obecności doñi Gaietany. Taki znalazł sposób, by wyrzucić z pamięci obraz nieszczęsnej Elviry.

– Słyszałem – zabrał głos baron de Xerta, nieświadomy cudzołożnych myśli jaśnie pana – że ta kobieta ma nadzwyczajny głos. – Zaczął się rozglądać niespokojnie w poszukiwaniu kogoś, kto podzieli jego opinię.

– Poczekamy, zobaczymy – upomniała się o obiektywność doña Gaietana, zupełna ignorantka w dziedzinie muzyki.

– Chyba raczej usłyszymy. – Don Rafel wygłosił tę uwagę z ukłonem, starając się ukryć drżenie głosu. Grupa taktownie zareagowała śmiechem i atmosfera nieco się rozluźniła. Nowi goście, szepty po kątach, dyskretny ukłon wybitnego uczonego don Jacinta Dalmasesa, ten to się wszędzie wkręci bez zaproszenia; ręka, która o sekundę dłużej, niż wypada, trzyma całowaną dłoń powabnej damy, i znów westchnienie don Rafela, że biust każdej kobiety wyglądał o wiele bardziej obiecująco niż piersi doñi Marianny. Ach, Elviro! Dlaczego?... Myśli don Rafela rozprysnęły się na tysiąc kawałków, ponieważ doktor Pere Malla, doprawdy, wszędzie go pełno, właśnie dołączył do nich z informacją z dobrego źródła, że mademoiselle Desflors śpiewała przed samym monsieur Cherubinim i że bardzo go poruszyła swoim śpiewem.

– Przecież mówiłem – przypomniał de Xerta. – To wybitna śpiewaczka.

– Nie mogę się doczekać jej występu – skłamał don Rafel, który tego wieczoru, kiedy już został siłą oderwany od obserwacji gwiazd, jeśli w ogóle czymkolwiek był zainteresowany, to chyba tylko cycuszkami dam, zwłaszcza młodej baronowej.

– A właśnie! – Niecierpliwie tupnął nogą jeden z ważnych gości. – Kiedy to się zacznie?

– Kiedy staremu Renau się zechce – odparł de Xerta z porozumiewawczym uśmiechem adresowanym do pań. A don Rafel, pomyślał Xerta, ależ z ciebie dureń. Nie zasługujesz na nią. Bo don Rafel słuchał, ale tak naprawdę skupiał się tylko na pięknych zębach i wilgotnych, uśmiechniętych wargach doñi Gaietany, która całkiem zawróciła mu w głowie i kiedy próbował zdobyć się przed sobą samym na szczerość, tylko się denerwował, bo fascynująca go kobieta z niesłychaną łatwością wywoływała uśmiech na twarzy wielu mężczyzn, pod lekko zezowatym spojrzeniem tego ciamajdy swojego męża. O moja ukochana Gaietano, szaleję za tobą.

– Jestem pewien – don Rafel ukradkiem spoglądał za siebie, ukrywając nos w koronkowej chusteczce – że ten stary dziad Dosrius czeka, aż nabierzemy apetytu, zanim rzuci nam... mięso.

– Żeby się nie przeliczył – wypowiedział się baron.

Grupa przeszła w kierunku ściany. Nad oknami wychodzącymi na ulicę Ample wisiał obraz przedstawiający drugiego markiza de Dosrius u boku kobiety kształtów tak obfitych, że wydawała się bezkresna. Dama ta miała symbolizować monarchię burbońską. Panowie pozostawili pod obrazem damy usadowione na krzesłach, pogrążone w rozmowach o szmatkach i fryzurach, a sami wrócili na środek salonu, żeby posłuchać komentarzy doktora Dalmasesa, najbardziej z nich wykształconego i najbardziej lekceważonego w towarzystwie: nie mógł się pochwalić żadnym tytułem, a kręcił się wśród arystokracji i podobno sympatyzował z rewolucjonistami francuskimi czy z jakimiś innymi oświeceniowcami, i coś musi być na rzeczy, kiedy się mówi, że no, że on sam musi należeć do masonerii, wiem to z dobrego źródła. Tak więc doktor Dalmases głośno się zastanawiał i przekonywał, że ludzki głos jest najdoskonalszym z instrumentów.

– Otrzymanym od Boga – uściślił don Rafel.

– Naturalnie, don Rafelu – zgodził się doktor Dalmases. W Boga raczej nie wierzył, ale nie chciał się wdawać w religijną dysputę. – Czy bawili może panowie na koncercie w dniu Wszystkich Świętych?

Okazało się, że nie, nikt się nie wybrał, bo do teatru, żeby posłuchać muzyki, chodzili tylko ci, którzy naprawdę ją przeżywali, a do domu markiza de Dosrius czy markiza de Cartellà, czy nawet do pałacu chodziło się po to, by pod pretekstem muzyki posłuchać o czymś innym. Tak więc doktor Dalmases poczuł się w obowiązku opowiedzieć znudzonemu gronu o koncercie w Dniu Wszystkich Świętych, wiedzą panowie? dwa utwory monsieur Cherubiniego na kwartet smyczkowy, a potem jeden utwór niejakiego van Beethovena, z pewnością ucznia monsieur Haydna, bo bardzo mi go przypomina. A właśnie, słyszeli panowie o nim?

– Co proszę? – rozkojarzony don Rafel dał się przyłapać na nieuwadze.

– O tym Holendrze, Van Beethovenie.

– Nie. Pierwsze słyszę.

Chirurg, doktor Malla, odprowadził małżonkę do innych kobiet i z szerokim uśmiechem dołączył do grupy. Uśmiechnął się jeszcze szerzej na widok znienawidzonego cywilnego prezesa. Bo z całą pewnością ze wszystkich obecnych w tym kółku don Rafel był przedmiotem największej nienawiści, zawiści i lęku, jako osoba wpływowa, pewna siebie i skorumpowana. Te trzy cechy zazwyczaj wpisywały się w życiorys ludzi mających coś do powiedzenia w Barcelonie tamtego roku Pańskiego. Doktor Malla, ciągle się uśmiechając, pozdrowił skinieniem głowy resztę towarzystwa i też musiał się przyznać, że nie, słowo honoru, nie obiło mu się o uszy nazwisko tego Van Beethovena. Nikt go nie kojarzył i doktor Dalmases, który z jakiegoś powodu trochę lepiej niż inni znał się na muzyce, podsumował, że ten Holender miał parę dobrych kompozycji, ale w sumie to tylko naśladowca takich geniuszy jak Cherubini czy Salieri, z czym wszyscy się skwapliwie zgodzili, też mi coś, ten Fanbetolen czy jak mu tam.

Prawdę mówiąc, nikt już nie zwracał uwagi na doktora, bo w tej właśnie chwili wszedł Kapitan Generalny i spłoszone spojrzenia wszystkich, również don Rafela, rzuciły się na niego niczym rój os, by zapuścić żądło zawiści. Teraz już można było zaczynać. Salon się wypełnił i czterech czy pięciu lokajów rozstawiało krzesła i fotele, aby trzydzieścioro gości mogło się wygodnie rozsiąść. Markiz de Dosrius w towarzystwie eleganckiego Kapitana zajął miejsce tuż obok fortepianu w kolorze zielonego jabłuszka i stuknął laską w podłogę, żeby uciszyć zgromadzonych. Paru groźnie wyglądających młodych entuzjastów, z pewną nonszalancją w ubiorze – wystarczy powiedzieć, że żaden z nich nie nosił peruki – podpierało przeciwległą ścianę. Na przykład ten rozglądający się wokół blondyn z kręconymi włosami, ubrany ubogo, jak byle mieszczuch. Pewnie wprowadził go tu jego towarzysz, elegancki niski brunet z garbatym nosem, z jakimś pakiecikiem w ręce. Ten z włosami jak aniołek trącił łokciem kolegę:

– Czemu im nie zagrasz, Nando? Mam cię zapowiedzieć?

– Ani mi się waż.

W drzwiach po drugiej stronie pojawiła się kobieta obfitych kształtów, majestatyczna, bezkresna nie tyle z powodu dosłownej objętości, co raczej z racji aureoli i ostentacyjnej postawy. Marie de l’Aube Desflors, słowik z Orleanu, pozdrowiła tego starego zrzędę, aussi grincheux markiza głębokim ukłonem, później dedykowała koniunkturalny ukłon Kapitanowi Generalnemu i jeszcze jeden, zdawkowy, pozostałej publiczności. Żeby było jasne, kto płaci. Dopiero wtedy niektórzy zauważyli, że za tą budzącą respekt damą pojawił się nie wiadomo skąd jakiś niepozorny jegomość o smutnym spojrzeniu, w szarym ubraniu, z wianuszkiem zarostu okalającym twarz, i nikogo nie obchodziło, że nazywa się monsieur Vidal. Niepewnym krokiem podszedł do fortepianu; dyskretnie czekał na rozkazy. Powoli goście markiza przestali klaskać i śpiewaczka, kiedy już wycedziła przez zęby kilka groźnych słów w stronę akompaniatora, uśmiechnęła się do publiczności, przepłukała dyskretnie gardło, nabrała w płuca powietrza i przymknęła oczy, czekając na pierwsze takty.

Reprezentacyjny salon pałacu markiza de Dosrius wypełniła muzyka. Jej magia okiełznała ruchliwych gości. Jak na obrazie Tremullesa czy Bayeu: mężczyźni stoją nieruchomo, starsi w perukach, młodsi z gołą głową, kobiety usadowione wygodnie w fotelach; wszystkie oczy utkwione w jednym punkcie. Panienkom pierś faluje z emocji; w oczach mają łzy. Markiz, pochylając się lekko do przodu w swoim fotelu na kółkach, opierał się na lasce ze srebrną rękojeścią. Kapitanowi Generalnemu szczęśliwie udało się powstrzymać ziewnięcie, a teraz szacował wielkość piersi śpiewaczki. W głębi, obok męskiej młodzieży podpierającej ścianę, stał nieruchomy jak posąg lokaj w barokowej liberii. Na konsoli pod lustrem, tuż przy drzwiach, tace z kanapkami i napojami czekały na odpowiedni moment. Stojąc na tle środkowego okna, z jedną ręką od niechcenia opartą na fortepianie, a drugą spoczywającą na piersi, jakby chciała dłonią zatrzymać popędliwe serce, by nie wyskoczyło na środek salonu w pogoni za miłością, Marie de l’Aube Desflors raczyła publiczność rewelacyjnym głosem, jakiego od lat nie słyszano w Barcelonie, w popisowej arii je parlerai de mon tourment. Maestro Vidal, namiętnie pieszcząc klawisze, miał łzy w oczach, kto wie, czy z powodów czysto zawodowych, czy dlatego, że ten ciepły, zmysłowy głos poruszał go nie mniej niż Andreu, młodzieńca z kręconymi włosami. Andreu wierzył, że za magią urokliwego głosu kryło się czysto zmysłowe pożądanie. Oszołomiony pieśnią, natychmiast zakochał się w mademoiselle Desflors. Uścisnął rękę przyjaciela, a ten się uśmiechnął, bo znał go na tyle, żeby wiedzieć, co przeżywa.

Po ostatnim utworze recitalu mademoiselle Desflors zapadła niezręczna cisza, jakby publiczność odczuwała niedosyt. Goście czekali, aż markiz da znak do oklasków, ale ten, zauroczony głosem, ani drgnął. Wsparty na lasce, patrzył przed siebie rozpalonym wzrokiem. Bo markiz de Dosrius zapominał o swojej impertynencji tylko wtedy, kiedy słuchał muzyki. Obok niego, Kapitan Generalny, który przysypiał między czwartą i piątą pieśnią, teraz dokonywał tytanicznych wysiłków, żeby nie przejąć inicjatywy, bo mimo iż według protokołu on był, mhm, najwyższy rangą w tym salonie, choćby nie wiem ilu się tu plątało markizów, hrabiów i baronów, w końcu Kapitan Generalny to Sama Esencja Władzy, pisana dużymi literami, jednakże tu rządził inny protokół i według niego pierwszy miał złożyć ręce do oklasków markiz, i Kapitan Generalny przestrzegał go niczym regulaminu wojskowego. Mademoiselle Desflors, nieco zdezorientowana, nieprzyzwyczajona do ciszy po występie, westchnęła, żeby dać do zrozumienia, że to już koniec. To westchnienie wyrwało markiza ze stanu rozmarzenia. Uderzył laską w podłogę i wtedy wszyscy odetchnęli z ulgą, że wolno już klaskać. To były bardzo długie trzy czy cztery sekundy.

– Podobało ci się, Nando?

– Chcę więcej.

– Zaproponuj, że będziesz jej akompaniować na gitarze.

– Nie, zaraz by się obraził maestro Vidal. Poza tym lepiej brzmi z fortepianem.

Mademoiselle Desflors po kolejnym ukłonie i przesłaniu trzydziestu całusów nabrała powietrza w płuca i mieszając koszmarnie francuski z włoskim i z katalońskim podsłuchanym u maestra Vidala oraz z domniemaną hiszpańszczyzną, oświadczyła, że chciałaby jeszcze coś zaśpiewać do akompaniamentu privilegié compositore local, Ferdinanda Florsa, obecnego w tym salonie. Ludzie zaczęli się rozglądać, bo jako żywo nikt nie znał privilegié compositore local, Ferdinanda Florsa. Kapitan Generalny spytał, co mówi ta żabojadka? bo ja nie bardzo rozumiem francuski. Markiz de Dosrius wzruszył ramionami i niecierpliwie stuknął laską w podłogę.

Zanim konsternacja zdążyła przejść w szemranie, Andreu podskoczył i krzyknął tu, tu jest, i trącił łokciem przyjaciela, Nando, o tobie mowa. Nie pytając o zgodę, już chwycił Sortsa pod rękę i pociągnął do śpiewaczki. Na to publiczność, o, o, to jest młody Sorts, ach tak. Privilegié compositore? Przecież on jeszcze ma mleko pod nosem, ach, och. Czy ten młokos nie wybierał się gdzieś w podróż? Gdy tylko mademoiselle Desflors zobaczyła zbliżających się w jej stronę dwóch młodzieńców, natychmiast zagięła parol na tego blondyna z lokami, prawdziwy cukiereczek. Ale monsieur Ferdinand Flors to ten drugi: chudy, śniady, zarośnięty i brzydki. I wcale się nie nazywał Flors. Słowiczka z Orleanu ukryła swoje rozczarowanie pod grzecznym ukłonem. Pozwoliła ucałować swoją dłoń zachwyconemu Ferranowi Sortsowi, a jednocześnie słuchała męskiego, świeżego promiennego głosu cukiereczka. Sprostował, że ten drugi nie nazywa się Flors, tylko Sorts. Mademoiselle Desflors ostentacyjnie zmierzyła Andreu wzrokiem od góry do dołu i jakby przestała się nim interesować. Ten i ów kręcił nosem, że jakiś Andreu, nikomu nieznany młokos, który nawet nie umie stosownie się ubrać (mówcie, co chcecie, ale nie rozumiem, kto go tu wpuścił), wparadował sobie w najlepsze na środek salonu. Cztery niezorientowane w sytuacji damy nagrodziły oklaskami privilegié compositore, uspokojone, ach, chciała powiedzieć Nando Sorts; trudno zrozumieć tę kobietę. Trzeba było od razu tak mówić. A mademoiselle Desflors zwróciła się do swojego akompaniatora:

– Nie ma pan nic przeciwko, monsieur Vidal?

– Wprost przeciwnie – muzyk przełknął żółć i wstał.

– To dla mnie zaszczyt – wymamrotał Sorts, bardzo zdenerwowany, i podał pakiecik Andreu, tylko nie zgub, mam to komuś przekazać. Andreu ścisnął jego łokieć, no, Nando, pokaż, co potrafisz. I ku rozpaczy mademoiselle Desflors usunął się na drugi koniec salonu, z pakiecikiem powierzonym przez przyjaciela. Sorts zasiadł do fortepianu i Marie de l’Aube Desflors zapowiedziała D’abord, l’amour, uznając za oczywiste, że jeśli ktoś chce jej akompaniować, musi znać cały jej repertuar na pamięć. Maestro Vidal ze złośliwą satysfakcją pokazał mu nuty leżące na fortepianie. Życzliwie puścił do niego oko i wyszeptał na ucho przyjacielską radę:

– Adagio molto lento.

Ferran Sorts zdążył tylko rzucić okiem na pierwszą stronę nut, udając, że musi się wygodnie usadowić przy klawiaturze, ale to mu wystarczyło, żeby uświadomić sobie absurdalność sugestii akompaniatora. Co za kreatura, wycedził przez zęby, i rozpoczął zdecydowanym, mocnym vivace. Przy piątym takcie był już pewien, że miał rację. Poszło jak z płatka. Właściwie chyba nawet lepiej niż z monsieur Vidalem. Kiedy utwór się skończył, Sorts wstał, zdziwiony otrzymał dwa całusy od śpiewaczki, najwyraźniej przeznaczone dla jego przyjaciela, i usunął się na bok, słuchając braw. Obok niego stał monsieur Vidal. Wykorzystał okazję i z uśmiechem posłał go do diabła.

– Słucham? Co proszę?

– Obłudny zasraniec.

Zanim pianista zdążył zareagować, mademoiselle Desflors wywołała compositore local, żeby ukłonił się publiczności i odebrał należne mu brawa.

– Dobry z pana muzyk, mon cher – usłyszał.

Lokaje od jakiegoś czasu zajmowali się wymianą tych spośród dwustu świec w dwudziestu pięciu kandelabrach, które już zdążyły się wypalić. Marie de l’Aube Desflors dobrze się bawiła w towarzystwie młodego Sortsa i Andreu. Ten ostatni wpatrywał się w nią jak w obrazek. Wszyscy troje, milczący pianista i grupki gości, między innymi doktor Dalmases, degustowali apetyczne przekąski, ponieważ markiz postanowił ugościć uczestników koncertu, aby pokazać, że nie jest gorszy od markizy de Polastron i stać go na wystawne przyjęcie. Marie de l’Aube Desflors, wkładając do ust ciepłego krokiecika, pożerała wzrokiem rozemocjonowanego Andreu, podczas gdy młody Sorts rozglądał się i wypatrywał wśród zebranych adwokata Terradellesa, melomana, który nie opuszcza żadnego koncertu. Zrezygnowany, przyjął do wiadomości, że trudno, musi nosić ze sobą pakiecik przez całą noc.

Kapitan Generalny, wytrawny strateg żywo zainteresowany rowkiem między piersiami śpiewaczki, obliczył sobie, jak ma się przemieszczać z kieliszkiem w dłoni od grupy do grupy, żeby się zbliżyć do celu. Ale było oczywiste, że mademoiselle Desflors go unika, przedkładając nad jego osobę towarzystwo tego chudego mydłka bez jaj i charakteru. Ponieważ jednak nie wypadało mu wywoływać skandalu, najwyższy godnością reprezentant Burbonów w Katalonii musiał dostosować się do wymogów salonowej etykiety. Ten wyrafinowany degustator egzotycznych kobiet tym razem musiał się obejść smakiem i udawać, że wysłuchuje prośby jakiegoś natręta, który podszedł do niego z kieliszkiem i zawracał mu głowę, że coś tam, ktoś tam, ekscelencjo. Niby zastanawiał się nad odpowiedzią, a tymczasem obiecywał sobie, że jutro, najpóźniej pojutrze pokonana żabojadka będzie leżeć u jego stóp. To znaczy w łóżku. Bo jak on mówił białe, to musiało być białe, do kroćset.

Tymczasem jaśnie pan don Rafel Massó miał inny problem. Już w połowie recitalu zachciało mu się sikać i musiał jak najszybciej udać się za potrzebą. Kierując się ogólnikowymi wskazówkami lokaja, wszedł do ciemnego korytarza. Po dochodzącym z głębi smrodzie zorientował się, że wybawienie już blisko. Znalazł się w słabo oświetlonym pomieszczeniu, gdzie stało około tuzina nocników. Don Rafel mógł wreszcie sobie ulżyć, kiedy już udało mu się, szarpiąc nerwowo, uporać ze skomplikowanym systemem zapinania cullotów. Uspokojony, stał jeszcze chwilę bezczynnie, trzymając członek w dłoni, jakby kwaśny odór pomieszczenia nastroił go refleksyjnie. Ostatnio coś za często don Rafel stawiał sobie bardzo niebezpieczne dla zdrowia pytanie, czy aby na pewno jest szczęśliwy. I za każdym razem dochodził do wniosków raczej pesymistycznych. Kiedy życie poprzez zrównoważony bilans sukcesów i porażek daje poczucie wewnętrznego spokoju, człowiek może uznać, że jest szczęśliwy, jednak jeżeli normą w każdej chwili są dokuczliwy niepokój, drżenie serca, przeświadczenie, że wróg się czai za każdym rogiem, to znak, że szczęście rozwiało się jak dym, na zawsze, że zostało nieodwracalnie stracone. Jaśnie pan otrząsnął członek i ze smutnym westchnieniem uznał, że dość już medytowania. Gdy zapinał culloty, do pomieszczenia wpadł baron de Xerta, najwyraźniej z przepełnionym pęcherzem.

– Człowiekowi zbiera się na sikanie od tego śpiewania – wygłosił sentencję na widok don Rafela.

Ten odparł lakonicznym owszem, owszem i baron ciągnął dalej:

– Myślę, że będziemy musieli tu siedzieć, dopóki Kapitanowi Generalnemu nie uda się zbałamucić żabojadki.

Don Rafel najchętniej by mu powiedział i co z tego, że jesteś baronem, ty stary pryku. A najgorsze, że i mnie to czeka. Kiedy baron de Xerta stanął do niego tyłem, żeby się wysikać, don Rafel wzgardził nim jeszcze bardziej, bo nie zasługiwał na taką żonę; świat źle jest urządzony, o moja Gaietano! Cywilny prezes Trybunału Królewskiego w Barcelonie, zaprzątnięty cudzołożnymi myślami i wizją przerażonych oczu Elviry, zignorował obfity, dźwięczny, wesoły i przede wszystkim beztroski strumień moczu barona de Xerta.

– Nie wiesz, młodzieńcze, czym jest życie – oświadczyła Marie de l’Aube Desflors, podwijając spódnicę, żeby odpiąć podwiązki i ściągnąć białą pończochę z naturalnością, która Andreu wydała się obsceniczna.

– A pani?

Zamiast odpowiedzi usłyszał śmiech. Przerwała ściąganie pończoch i z jedną obnażoną nogą opartą na taborecie zalotnie zwróciła się do chłopca:

– Jak pan sądzi, ile mam lat, co? No, proszę zgadywać.

Andreu podrapał się po kręconych włosach, skąd mam wiedzieć, proszę pani... nie jestem dobry w zgadywaniu... i uśmiechnął się zakłopotany, a tymczasem myślał, uważaj, Andreu, żebyś nie popełnił gafy. Ale mademoiselle Desflors nie bawiła się w subtelności. Upolowała go, podobał się jej i już go miała w swoim pokoju w hotelu. Należała się jej odpowiedź.

– Co to, to nie, ej, żadnych uników! Ile mi pan daje, no już! Proszę się nie krygować. – Zdjęła stopę z taboretu i przymknęła oczy, podchodząc do młodzieńca. – Przyzwyczajona jestem do gorzkich rozczarowań. – Położyła mu dłonie na ramionach. – No, ile?

– Nie mam pojęcia, najdroższa!...

– Nie zaryzykuje pan?

– Trzydzieści – zaryzykował i zamknął oczy, uwięziony w swoim kłamstwie.

Marie de l’Aube Desflors westchnęła i dwukrotnie go pocałowała, tak głośno, że natychmiast wydedukował, że ta pani obdarzona anielskim głosem dawno, oj dawno, przekroczyła czterdziestkę.

– Moglibyśmy przejść na ty, nie sądzisz? – zaryzykował.

Roześmiała się wesoło jak kanarek i odwróciła się do niego tyłem. Tykanie ma coś wspólnego z obnażaniem.

– Proszę, rozepnij mi suknię.

Zrobił to tak zręcznie, że zasłużył na następnego całusa. Kiedy suknia opadła do stóp, a piersi rozsadzały gorset, Marie de l’Aube Desflors, słowiczka z Orleanu, odwróciła się do chłopca.

– Pozwól, że teraz ja cię rozbiorę. Co to takiego?

– Medalion.

– Zdejmij go.

– Nigdy się z nim nie rozstaję.

– Dzisiaj tak. Chcę cię nagiego od stóp do głów. – I Andreu ściągnął medalion Teresy.

Miało się wrażenie, że tej kobiecie do miłości wystarcza wyobraźnia. Robiła takie miny, jakby samo obnażanie Andreu dostarczało jej pełnej rozkoszy. Wiedziała, że w samych kalesonach Andreu poczuje się bezbronny.

– Pozwól, że ci je ściągnę, mon cher.

Przy zdejmowaniu kalesonów pochyliła się i delikatnie sprawdziła, na co może liczyć.

– A ty... ty się nie rozbierasz? – zająknął się Andreu.

– Owszem... ale lubię sobie popatrzeć na nagiego mężczyznę. – Westchnęła. – W salonach to nie do pomyślenia...

– Och! – Andreu inaczej to sobie wyobrażał. – We Francji...

– We Francji, we Francji – przedrzeźniała go lekceważąco. – Nie wierz w to, co się mówi o Francji.

Chwyciła Andreu w pasie i pociągnęła w stronę dużego lustra u stóp łoża. Ustawili się przed nim niczym w pracowni Tremullesa.

– Nie chciałbyś, żeby nas tak sportretowano, mon chouchou?

– Mon quoi? – Andreu zawstydzony, bo już zaczynał się podniecać. Ona była zachwycona.

– Mon quoiquoi – powiedziała i zaczęła z wprawą go pieścić. – Rozbierz mnie, quoiquoi. – Teraz jej się spieszyło.

Nie zgasili żadnego z trzech kinkietów oświetlających sypialnię, bo tej nocy mademoiselle chciała nasycić kochankiem i ciało, i wzrok. Quoiquoi mógł się przekonać, że Marie de l’Aube Desflors to nie tylko wybitna śpiewaczka, która ma głos jak anioł, delikatny i silny, ale też pieprzy się jak wszyscy diabli.

– Co to za jeden, ten młokos?

– Kogo ma pan na myśli, monsieur Vidal? – Pan Arcs, pomocnik impresaria teatralnego, miał za zadanie zapewnić wszelkie wygody artystom przybywającym do Barcelony. Nie czuł się swobodnie w towarzystwie pianisty marnującego życie na włóczeniu się z tą Desflors po błotnistych drogach królestwa Pana Boga i Jego Królewskiej Mości, bo słyszał to i owo o jego wrednym charakterze.

– Tego wyrostka, który zajął dziś moje miejsce.

– Ach, Nando Sorts! To pan Josep Ferran Sorts, kompozytor. Świetnie gra na gitarze.

– I na fortepianie. – Monsieur Vidal opróżnił kieliszek, a pan Arcs natychmiast go napełnił, żeby tylko nie patrzeć mu w oczy.

– Dużo państwo podróżują pod koniec roku?

– Bardzo jest młody? Ile może mieć lat? Ze dwadzieścia?

– Kto taki, monsieur Vidal?

– No, ten chłopak. Ten cały Sorts.

– Ach, nie mam pojęcia. Ale owszem, faktycznie bardzo młody. A z Barcelony dokąd się udajecie?

– Widać, że się zna na muzyce. Powiedział pan, że jest kompozytorem?

– Eee... No tak, tak... Ma sporo kompozycji na gitarę... I parę lat temu wystawił operę... Nie pamiętam tytułu, wie pan, jakieś obce nazwiska.

– Ooo, to bardzo interesujące!... Na pewno wierzy, że jest drugim Mozartem.

Podniósł kieliszek do ust i wypił do dna. Arcs skorzystał z przerwy, żeby zmienić temat rozmowy, och, monsieur Vidal, jakże bym chciał zobaczyć Paryż!

– Ten młodzieniec to jakiś okropny typ!... Na pewno woda sodowa uderzyła mu do głowy!

– Ach, Paryż!... – Arcs po raz kolejny napełnił kieliszek monsieur Vidala, który już zaczynał patrzeć szklanym wzrokiem. Rozejrzał się wokół siebie. Wszystkie stoliki były puste, poza tym zajętym przez nich. W salonie usytuowanym obok holu w Hotelu Czterech Narodów panowała cisza. Kelner, ukrywający twarz za przesadnie wybujałymi wąsami, gasił po kolei kinkiety, aż zostały tylko te obok nich. Od czasu do czasu z ulicy wchodził do środka jakiś gość. Przez szybki w drzwiach salonu dało się dostrzec jego oddech w postaci obłoku pary, kiedy otrząsał z butów zimne błoto z ulicy. Monsieur Vidal przez dłuższą chwilę się nie odzywał i w skupieniu obserwował dno kieliszka, jakby tam szukał prawdy.

– Mam już powyżej uszu akompaniowania tej ladacznicy.

– Co proszę?

– Pan i ja – kontynuował pianista – pijemy tu i przełykamy gorycz, prawda? A wie pan, gdzie jest teraz ta... ta... – z szyderstwem w głosie – madama?... Wielka śpiewaczka? – Potrząsał kieliszkiem nad głową i wpatrywał się w pana Arcsa.

– Ja... Nie wiem. Nie zastanawiałem się nad tym.

– Pieprzy się w swoim pokoju.

– Eee...

– A wie pan z kim? Z tym pańskim Sortsem, jarmarcznym grajkiem. – Głośno stuknął kieliszkiem o marmur stołu.

– Skąd pan wie? Chce pan powiedzieć, że nie...

– Skąd wiem? – Zaśmiał się ponuro. Odsunął krzesło od stołu i wymierzył palec w Bogu ducha winnego Arcsa. – Ta cała Desflors bez przerwy się z kimś pieprzy, tak, proszę pana. I tylko się rozgląda za coraz to innym, młodym, nowym, świeżym mięsem. – Znów przysunął krzesło i ścisnął kieliszek tak mocno, jakby chciał go skruszyć. – Na takich starych jak pan i ja nawet nie spojrzy.

Pan Arcs pomyślał, że najwyższy czas dyskretnie się wycofać. Problem w tym, że otrzymał wyraźne polecenie, by dotrzymywać towarzystwa artystom, dopóki nie zamkną się w swoich pokojach. A monsieur Vidal był już wystarczająco wstawiony i powinien iść do łóżka.

– Z pieprzenia czerpie energię do śpiewu – teoretyzował tamten.

Po tym oświadczeniu z trudem podniósł się z krzesła. Pan Arcs z ulgą poszedł w jego ślady. Ale okazało się, że sprawa nie jest wcale taka prosta.

– Chce się pan przekonać? – Wskazał głową sufit. – Chce pan sam zobaczyć, że ma teraz na talerzu... o przepraszam... – czknął głośno – chciałem powiedzieć, w łóżku tego młokosa, Sortsa?... – Pokręcił głową. – Pewnie oboje uprawiają muzykę najlepszą na świecie. – I zaśmiał się ze swojego dowcipu.

Pan Arcs wykorzystał moment, żeby przejść do ataku, monsieur Vidal, wierzę, wierzę, ale, człowieku, niechże pan siada! Gdzie panu będzie lepiej niż tu, wśród przyjaciół, przy kieliszku? Posadził go i dolał mu wina, zanim tamten zdążył zareagować. Jednak pianista znów się poderwał zdumiony i wskazał drzwi salonu, jakby zobaczył zjawę. Duch przyszedł z ulicy i właśnie wycierał w holu zabłocone buty. To był młody Sorts. Zobaczył przez okno dwóch samotnych pijaków i postanowił do nich dołączyć. Wszedł do salonu, rozcierając zmarznięte ręce. Ubrany w mundur porucznika, trzymał pod pachą cienki, starannie zawiązany pakiecik. Zanim dotarł do stołu nocnych marków, zatrzymał się zaskoczony: monsieur Vidal wskazywał go oskarżycielskim gestem, proszę spojrzeć, proszę spojrzeć! Widzi pan? a nie mówiłem? Chwiał się na nogach, ale mimo wszystko próbował podejść do Sortsa.

– Dobry wieczór, panowie – przywitał się. Chciał zapytać o Andreu, ale monsieur Vidal dmuchnął mu w twarz oparami wina.

– Jak poszło? Udało się zaspokoić nienasyconą? – Teatralny krok do tyłu, żeby wzmocnić efekt. – Ugasił pan ogień tamtego rozpalonego ciała, monsieur?

To przemówienie chyba go wyczerpało, bo pianista opadł na krzesło, zupełnie jak ktoś, z kogo spuszczono powietrze. Ferran Sorts kręcił głową to w jedną, to w drugą stronę, a później, pytająco, spojrzał na pana Arcsa, jakby chciał go zapytać panie Arcs, o co chodzi temu żabojadowi? Spił się jak bela, co? Wie pan, o czym on mówi? Żabojad na swoim krześle trochę się opamiętał; mówił teraz powoli, jakby to, co chciał powiedzieć, wynikało z głębokiej, przemyślanej refleksji:

– Wiecie, jak wspaniałe jest jej ciało?... Kiedyś przypadkiem zobaczyłem ją nagą... To było w Cremonie... Miał ją pan w swoich ramionach? Przeleciał ją pan teraz, prawda?

– Jeśli ma pan na myśli damę, której pan i ja akompaniowaliśmy przy fortepianie – odpowiedział Sorts z bardzo obrażoną miną – to nie widziałem jej, od kiedy wyszliśmy z domu markiza. Poszedłem do siebie się przebrać, bo wyruszam w podróż. Idę prosto z domu.

– Wykrętne kłamstwo. Po co niby pan tu przyszedł, do hotelu?

– Mam tu zaczekać na przyjaciela. I nie pozwolę, żeby pan...

– Dobrze, już dobrze! – uciął tamten, rozkładając ramiona. – Nie musi się pan przede mną tłumaczyć. Mnie to wystarczy. Proszę usiąść. Zapraszam pana na...

Sorts popatrzył na Arcsa, wzruszył ramionami, położył pakiecik na stole i przysiadł się do nich.

– Jeśli ktoś miałby się tłumaczyć, to chyba raczej pan – odciął się.

– Jestem pijany. A właśnie, dowiedziałem się, że wystawił pan operę.

– Tellemaco nell’isola di Calipso – potwierdził Sorts z dumą w głosie. Już mu przeszła cała złość.

– A nie mówiłem? – potwierdził Arcs i westchnął z ulgą, że rozmowa przybrała inny obrót. – Widzi pan, same obce nazwiska.

– Mozart porzucił włoski dla niemieckiego.

– A ja nie – bronił się Sorts, pewny siebie. – Włoski jest językiem opery.

– Chce pan powiedzieć, że Mozart się myli?

– Na Mozarcie świat się nie kończy. Taki na przykład Lesueur... czy Cherubini...

– Cherubini! Król Paryża! Niech mnie pan nie rozśmiesza, monsieur Sorts! Cherubini to mason, no i proszę, mimo że jest Włochem, napisał operę po francusku.

– Naprawdę?

– Médée. Okropna.

Sorts milczał. Nalał sobie wina z butelki na stole. Z pełnym kieliszkiem w dłoni przyglądał się rozmówcy.

– Co pan do mnie ma, monsieur Vidal?

Pianista spojrzał na niego i uśmiechnął się. Kelner skończył pracę i już nikt nie krzątał się w salonie. Kinkiet nieopodal stołu był jedynym światłem w całej sali. W holu wreszcie skończył się ruch i przestali wchodzić goście, bo o tej porze przyzwoici ludzie już śpią. Za kontuarem jakiś mężczyzna w przekrzywionej, nadgryzionej przez mole peruce spał smacznie. Nocny stróż. Hotel Czterech Narodów pogrążał się w ciszy, z wyjątkiem tych trzech nocnych marków w salonie.

– Opowiem panom historię, którą przeżyłem prawie czterdzieści lat temu – tajemniczym tonem monsieur Vidal rozpoczął odpowiedź na pytanie Sortsa. – Słyszeliście kiedyś o monsieur Jeanie Marie Leclairze?

Przez chwilę nikt się nie odzywał. Arcs i Sorts milczeli skonsternowani, a pianista ciągle popijał.

– Nie, nigdy o nim nie słyszałem. A pan?

Sorts przecząco pokręcił głową.

– Tak myślałem! Czego innego mogłem się spodziewać? – Znów pociągnął z kieliszka i rzucił okiem na sufit, jakby chciał przewiercić wzrokiem swoją chlebodawczynię. – Wiecie, dlaczego unika towarzystwa?

Spojrzeli na siebie skonsternowani: kto? Leclair? Desflors?

– Ta podła dziwka wynajmuje do towarzystwa odpowiednio leciwe damy i trzyma je na dystans. Nie chce mieć świadków swoich... – Położył dłoń na genitaliach i wymownie spojrzał na Arcsa i Sortsa. – Sami panowie rozumiecie.

Monsieur Vidal znów się podniósł. Ledwie trzymał się na nogach. Z kieliszkiem w dłoni próbował zrobić parę kroków. Upił się w sztok.

– Byłem wtedy bardzo młody, smarkacz, można powiedzieć. Nie upadłem jeszcze tak nisko jak teraz...

– Co też pan mówi... – zareagował Sorts, ale tamten nie pozwolił im na współczucie.

Spieszyło mu się, by jak najszybciej opowiedzieć swoją historię.

– W tamtych czasach uczyłem się muzyki. – Wzniósł kieliszek. – Och, czas młodości; złote czasy poznawania tajemnic życia... bo później... – Wychylił kieliszek na cześć złotych lat i stuknął nim głośno o blat stołu, aż stróż w holu podskoczył w fotelu w połowie chrapnięcia, ale się nie obudził, tylko przełknął ślinę i spał dalej. – Szlag by trafił tę rewolucję. Złamała nam życie – ciągnął dalej monsieur Vidal. Usiadł i teraz zwracał się tylko do Sortsa: – Nauczyłem się tylko jednego: że życie jest nudne. Rozumiecie? Nudne!

– A co nam pan chciał opowiedzieć o panu... panu... – podniósł palec Arcs.

– Leclairze?

– Tak.

– Widziałem, jak go zabili. – Zamroczony alkoholem obserwował ich, żeby sprawdzić, jaki efekt wywarły jego słowa. – To przez zawiść: pewien niespełniony muzyk nie mógł ścierpieć, że tamten stworzył tyle piękna...

Przesunął się z krzesłem do tyłu, żeby zażądać od ciemności w salonie więcej wina. Ale efekt był taki, że z hukiem wylądował na ziemi. Podniósł się z pomocą usłużnego Arcsa, który z goryczą westchnął w duchu, że jest tu po to, by artysta mógł spędzić przyjemnie czas. Monsieur Vidal otrzepał ubranie, chcąc jak najszybciej zapomnieć o upokorzeniu tak pospolitym upadkiem, i wrócił na swoje miejsce. Nie podziękował Arcsowi za pomoc.

– Zostawił go rozciągniętego na ziemi cios noża wymierzony prosto w serce. – Tragicznym gestem wskazał na swoją wątrobę i ciągnął dalej: – Kiedy już leżał na ziemi, morderca wbił nóż w lewą rękę... – Ilustrował opowieść, patetycznym gestem wskazując swoją prawicę.

– A to wszystko z jakiego powodu? – zdziwił się Sorts.

– Morderstwo rytualne, przyjacielu. Leclair za dobrze grał na skrzypcach. Rozumiecie? Serce, bo tworzył muzykę, i dłoń, bo ją wykonywał.

– No dobrze – odezwał się ni w pięć, ni w dziewięć Arcs. Marzył tylko o tym, by w miarę przyzwoicie dobrnąć do kresu tego długiego dnia.

– Dobrze? – krzyknął monsieur. – Tylko dobrze? Przecież to cudowne!

– Co? – odezwał się Arcs zbity z tropu.

– Tamten niespełniony muzyk, proszę pana, osiągnął coś wielkiego.

– Tak?

– Tak! Prawdziwe dzieło sztuki. Artystyczne morderstwo! Z pewnością jedyne dzieło sztuki, na jakie go było stać w całym życiu.

Wpatrywał się z zainteresowaniem w dno kieliszka. Chyba tam spodziewał się znaleźć odpowiedź na liczne pytania, jakie zadaje człowiekowi życie.

– Dzieło sztuki! – powtórzył, jakby próbował przekonać sam siebie. Potem się roześmiał.

– Ale... ale ty... ty myślałeś, że...

Marie de l’Aube Desflors wybuchła śmiechem. Jej śmiech, trele i jodłowanie, przypomniały Andreu początek arii Dorindy i bardzo go to zraniło. Kobieta nagle spoważniała.

– No, rozchmurz się, nie bądź śmieszny!

Andreu został dotkliwie upokorzony. Gdy wkładał ubranie, poczuł się żałosny przy tej nadmiernej kobiecie, która świetnie się bawiła, wystawiając nagie ciało na jego zachwycone spojrzenie. Spuścił oczy. Mademoiselle Desflors wykorzystała ten moment i udzieliła mu reprymendy stosownej do okoliczności. Zimnym, bezlitosnym tonem nazwała rzeczy po imieniu i proklamowała wolność ducha i czynu. Co ty sobie wyobrażasz, gówniarzu, że chwila zabawy w łóżku daje ci do mnie jakieś prawa?

Ponieważ powiedziała to wzburzona i na dodatek po francusku, Andreu prawie nic nie zrozumiał. Ale ton głosu nie pozostawiał wątpliwości. Nie trzeba brać poważnie burzy zmysłów, dobrze ci radzę: jeśli się we mnie zakochałeś, musisz nabrać dystansu. Za trzy dni jadę do Madrytu występować przed królem.

To akurat zrozumiał.

– A jeśli za tobą pojadę? – zapytał, żeby coś powiedzieć.

– Mon quoiquoi!... – Podeszła do niego i uszczypnęła go w barbinette. Nie mógł oderwać wzroku od jej ogromnych piersi. – Jesteś bardzo chouchou, mon gamin, ale to tylko gesty. Poszukaj sobie młodych dzierlatek i zapomnij o mnie, tak jak ja zapominam...

Pocałowała go w oba policzki i w ucho i podziękowała za miłe chwile, jakie razem spędzili. Ani on, ani ona nie pamiętali o medalionie pozostawionym na krześle pod ubraniem damy. Może, gdyby choć raz pomyślał o Teresie, nie zapomniałby o nim tak łatwo.

– Madame. – Andreu się ukłonił. – À jamais – powiedział zamierającym głosem. Kiedy całował ją w rękę, odruchowo zakryła piersi. Zanim zdążyła odpowiedzieć, Andreu zamykał już za sobą drzwi ze łzami w oczach. Sam nie wiedział, kiedy pokonał ciemne, ciche schody hotelu. Łzy popłynęły mu z oczu, kiedy znalazł się w holu. Nie zwrócił uwagi na stróża przysypiającego w fotelu ani na światło sugerujące, że w salonie siedzieli jeszcze ludzie, którym się nie spieszy do łóżka. Andreu zastanawiał się, czy warto teraz szukać przyjaciela. To, co na początku miało być żartem, okupił łzami. Nie chciał wysłuchiwać pytań w stylu no jak, Andreu, jak poszło? Jest nienasycona? Jest subtelna? No, opowiadaj, Andreu... A on musiałby powiedzieć nie mam pojęcia, Nando; Nando, wiem tylko, że strasznie się ośmieszyłem. Powiedziałem, że jestem w niej zakochany, a ona roześmiała mi się w nos. A na to Nando, naprawdę się zakochałeś? Co? A to dopiero! I usłyszałby ten aż za dobrze mu znany śmiech, na który nie miał teraz ochoty. I musiałby się tłumaczyć... sam nie wiem, Nando, poczułem coś takiego w środku... Bo ona tak pięknie śpiewa... Wtedy Sorts, bo on jak się do czegoś przyczepi, to nie odpuści, drążyłby temat dalej Andreu, to już wiem, że dobrze śpiewa. Teraz chcę się dowiedzieć, czy jest dobra w łóżku. A on musiałby odpowiedzieć jak wszyscy diabli, Nando.

Na Rambli panowały ciemności i Andreu, czekając na przyjaciela pod Hotelem Czterech Narodów, zaczął się przechadzać prawie po omacku. Jak łatwo dało się przewidzieć, wdepnął w kałużę i zaklął pod nosem, a Nanda jak nie było, tak nie ma. Jeśli sobie wyobraża, że pozwolę mu wyjechać do Malagi bez pożegnania, to się myli. Nieco dalej, bliżej ulicy Portaferrissa, pochodnie rzucały trochę światła. Andreu poszedł w tamtą stronę. Ciągnął jak ćma do ognia, a może z zamiarem wyjścia naprzeciw przyjacielowi, który stamtąd powinien nadejść. Zatrzymał się nagle na środku ciemnej Rambli. Dlaczego musiał się zakochiwać we wszystkich napotykanych kobietach? Wyobraził sobie minę przyjaciela, jak wymienia wady kolejnej damy jego serca, żeby łatwiej mu było przetrwać złe chwile takie jak ta, i obaj świetnie się przy tym bawią, no jak tam, Andreu, prawda, że mademoiselle Desflors wcale nie ma biustu, sprawdziłeś, i co? Jak to? On by mu odpowiedział, jak to nie ma biustu? Wtedy Nando, do kroćset, Andreu: mademoiselle Desflors ma z przodu nie biust, tylko dwie montgolfiery, i w śmiech. Ale nie było Nanda i nie miał z kim żartować. Szedł dalej przed siebie, myśląc zobaczymy, czy znajdę go na Portaferrissie. I wtedy przyszło mu do głowy, że nie zakochał się w piersiach mademoiselle Desflors ani w całej reszcie jej ciała, z którym obcował przed chwilą. Nie zakochał się nawet w tajemniczym, niepokojącym zapachu jej perfum. Zakochał się w głosie. Zakochał się, teraz to dla niego stało się jasne, kiedy usłyszał ją w domu markiza, kiedy jeszcze była przyzwoicie ubrana. Andreu chwycił kamień i rzucił go z furią w stronę ciemnej Rambli. Czyli że oczarowały go jak jakiegoś durnia struny głosowe i powietrze... Otworzył szeroko oczy i już nie czuł chłodu: ekscytował się figurą poetycką. Zakochał się w powietrzu! To odkrycie zasługiwało na sonet! Na rogu ulicy Portaferrissa uznał za oczywiste, że zakochał się w czymś najbardziej eterycznym, ulotnym, niematerialnym, nieuchwytnym, co kiedykolwiek istniało... W czymś najszlachetniejszym, najbardziej lirycznym, co tylko taki jak on wrażliwy człowiek umiał docenić... Na pewno nie przyszło mu do głowy, że nie chodziło o mademoiselle Desflors ani o powietrze, ani o jakąś strunę głosową. Andreu zakochał się we własnej metaforze.

W salonie Hotelu Czterech Narodów stan upojenia alkoholowego maestra Vidala przekroczył już wszystkie granice, a cierpliwość pana Arcsa też była na wyczerpaniu. I właśnie wtedy, kiedy monsieur Vidal zaczął śpiewać półgłosem arię jąkały Papagena, pan Arcs wstał i powiedział panie Sorts, Bóg z nim; ja – położył rękę na piersi – otrzymałem od pana Banyulsa zadanie, by osobiście dotrzymać towarzystwa artystom.

– Papa, papa, papa! Papageno...

– Mówił, że mam towarzyszyć artystom, tymczasem ona bez żenady idzie do łóżka z pańskim przyjacielem, a on upija się jak bela na moich oczach...

– Pa-pa-pa-pa-pa-pa-pa!

– Co sobie wyobraża, ten Banyuls? Że będę im robił za przyzwoitkę przez całą noc?

– Papa, papa, papa, Papageno.

– Dość już tego. Dość już tego!

Sorts wstał, niezadowolony, że Andreu nie potrafił się odkleić od mademoiselle Desflors, a przecież mu obiecał, że o północy, Nando, umówimy się na ostatni przed twoim wyjazdem spacer po Rambli, zgoda?

– Kiedy pan wyjeżdża, panie Sorts?

– Wyruszamy o świcie.

– Papa, papa! Pa-pa-ge-no.

– Nie chce pan się przespać?

– Zdrzemnę się po drodze. – Rzucił okiem na śpiewającego pianistę i dodał po cichu: – Niech pan wykorzysta ten moment, żeby sobie pójść. Jak Andreu zejdzie na dół, we dwóch zaciągniemy go do łóżka.

Pan Arcs wyjął zegarek z kamizelki, wzruszył ramionami i podszedł do wieszaka po płaszcz. Zza ozdobnych roślin już nie wyłaniali się kelnerzy, jak w ciągu dnia. W Hotelu Czterech Narodów po północy spał nawet nocny stróż.

– Jestem panu bardzo wdzięczny, panie Sorts. Życzę szczęśliwej podróży i miłego pobytu w Maladze.

– Papageno.

Podali sobie ręce i Arcs szybko wyszedł na spotkanie nocy, zadowolony, że tak łatwo pozbył się ciężaru, monsieur Papagena i tej dziwki Desflors, dobrana z nich para, nie ma co! Gdyby nie słaby wzrok pana Arcsa, może by się zorientował, że ten młodzieniec, który wdepnął w kałużę, powiedział cholera i starał się opuścić jak najszybciej krąg słabego światła przy wejściu do hotelu, to Andreu. Jeżeli w ogóle go poznał. Ale on go po prostu nie zauważył.

– Papageno.

Barcelona podczas tej uciążliwej listopadowej nocy, nocy świętego Marcina, zatonęła w gęstej, niemal namacalnej mgle. To był pierwszy dzień bez opadów po całotygodniowych ulewach. Przeliczyły się te dyliżanse i ekspedycje, które chciały wykorzystać słabe światło księżyca w ostatniej kwadrze do rozpoczęcia podróży. A kiedy mgła zawładnęła już całym miastem, od Studium Generale przy Rambli aż po przedmieścia Hort de Sant Francesc, od teatru po plac Blat i jeszcze dalej, w stronę Bòrii, od pałacu Virreina po ulicę Argenteria, kościół Santa Maria del Mar i plac Palau, kiedy nieliczne płonące pochodnie stały się całkiem bezużyteczne; kiedy zadrżeli z zimna marynarze, pełniący właśnie wachtę na statku, w ciszy urozmaiconej tylko przytłumionym, powolnym szumem fal uderzających o burtę, kiedy Sants, woźnica, po załadowaniu na odprawiany do Madrytu dyliżans kufrów, walizek i nadziei, obudził pasażerów, przy akompaniamencie niecierpliwego rżenia koni przebierających nogami, żeby jak najszybciej wyruszyć w stronę Creu Coberta, kiedy góra Montjuïc, wystawiając głowę ponad mgłę, popatrzyła obojętnie na prześcieradło z waty rozciągające się u jej stóp... Nagle Vicenta z kościoła Matki Bożej Sosnowej wybiła trzecią nad ranem, aż wzdrygnął się jakiś kot na dachu pałacu Fivaller. W gęstej mgle rozmywał się głos dzwonu, jego aksamitny dźwięk brzmiał tajemniczo, jakby zapowiadał nieszczęście. Do zabawy w echo włączył się trzykrotnym uderzeniem dzwon Tomasa z katedry, a zaraz po nim Agustina z kościoła Świętego Sewera i dzwon najsubtelniejszy ze wszystkich, sygnaturka od Świętego Justa i Pastora, zwana Pastoretą. Spóźniony dokładnie o dwie minuty dzwon z kościoła Świętej Moniki, tuż obok koszar, zapowiadał to, o czym wszystkie dachowce zdążyły już zapomnieć. Na ulicę Ample wrócił spokój, gdy odjechali ostatni maruderzy, ci, którym trudno się rozstać, gdy przychodzi pora pożegnania, i fasada pałacu markiza de Dosrius znów pogrążyła się w ciemności... A cztery przecznice dalej, w nieco mniej okazałej posiadłości rodziny Massó, jaśnie pan leżał nieruchomo, żeby nie obudzić doñi Marianny, i szeroko otwartymi oczami oglądał powracający obsesyjnie obraz odpychającego, dumnego uśmiechu nieosiągalnej doñi Gaietany, na przemian z niczego niepojmującym, pełnym bólu spojrzeniem Elviry, mojego biedactwa, a to już doprawdy było prawdziwą torturą.

– Nando! Gdzie się podziewałeś?

– No coś ty, Andreu! To ty się zapadłeś pod ziemię!

Ferran Sorts denerwował się. Wybiła trzecia i sto kroków dalej, w koszarach, dostrzegał ruch zwiastujący przygotowania do wymarszu.

– Na mnie już czas, Andreu.

– Dziś się nie wyśpisz.

– Co tam. Mogę uciąć drzemkę na końskim grzbiecie. Przykro mi ze względu na ciebie: nasz ostatni spacer po Rambli spełzł na niczym.

– No trudno, Nando. Pospacerujemy, jak wrócisz.

– Ejże, opowiadaj! Jak ci poszło ze słowiczkiem z Orleanu? Wiesz, że kiedy na ciebie czekałem w hotelu, mademoiselle Desflors zjawiła się na dole, w pełnej krasie?

– I co?... Pytała może o mnie?

– Była wściekła na służącą o jakiś problem ze świecznikiem. No, stary! Opowiedz o przygodzie z mademoiselle Desflors!

O Matko Przenajświętsza, jak w ciągu niespełna pięciu minut opowiedzieć, że się zakochał w głosie, że dał się pochłonąć ciału, że potwornie się ośmieszył, kiedy ją poprosił, żeby za niego wyszła, bo wydawało mu się, że skoro z nim obcowała, to coś znaczy, no a potem musiał uciekać jak niepyszny?...

– Wszystko dobrze, Nando – streścił. – Ale wiesz co? Napiszę ci o tym.

– Aha. Obiecanki cacanki. Ty i te twoje pomysły. Masz, to dla ciebie. – Wyciągnął kartkę z kieszeni wojskowej kurtki. – Kiedy dotrzymywałem w hotelu towarzystwa jakiemuś pijaczynie, czekając na ciebie, napisałem to.

– Co to jest?

– Skomponowałem muzykę do twojego wiersza na śmierć słowika. Możesz poprosić ojca, żeby ci zagrał.

– Dziękuję, Nando. To będzie piękna pamiątka... A wiesz, że do twarzy ci w mundurze?

Obaj przyjaciele roześmiali się; czasem człowiek się śmieje, żeby się nie rozpłakać. W ciemności uścisnęli się wzruszeni.

– Idiota z ciebie, że dałeś się zaciągnąć do wojska. Goethe ci tego nie wybaczy.

– Tradycja rodzinna to siła, z którą nie sposób walczyć. Ale wrócę niebawem i wtedy nadrobimy stracony czas. Już czuję zew przygody, a to przecież szlachetny poryw.

– Stracisz premierę Galuppiego.

– Opowiesz mi, jak wrócę. Stawię się z nową operą pod pachą.

– Oby Bóg cię wysłuchał. Ale umówiliśmy się, że ja ci napiszę libretto.

– Będziesz mi je przysyłał w listach. Chyba że się zabierzesz ze mną.

– Słuchaj, Nando: do wojska nie zaciągną mnie nawet siłą. To gorsze niż więzienie. – Sorts parsknął śmiechem i podał mu kopertę, którą nosił przez całą noc. – To jakieś papiery wicehrabiego de Rocabruna. Znasz go?

– Nie.

– Nieważne. Miałem je przekazać adwokatowi Terradellesowi. Wiesz, o kogo chodzi?

– Nie.

– No ładnie. Nie wiem, jak ci się udaje nikogo nie znać.

– Jestem największym samotnikiem w Barcelonie – roześmiał się Andreu. – Ciebie znam.

– Aha. Słuchaj: ten Terradelles mieszka przy ulicy Cucurulla. Zaniesiesz mu to, dobrze? Wiesz, myślałem, że go dziś spotkam na koncercie.

– W porządku.

– Będziesz pamiętał?

– Jutro na pewno się tym zajmę. Wiesz, jak jest Andreu po francusku?

– Jak?

– Kłakła.

– Sam jesteś niezły Kłakła, Andreu. Chciałbym móc was podglądać przez dziurkę od klucza.

Roześmiali się i jeszcze raz uścisnęli. Para ich oddechów utworzyła obłok w świetle pochodni na rogu koszar i zmieszała się z mgłą.

– Och, już późno.

Ferran Sorts odszedł, nie oglądając się za siebie, z mieszanymi uczuciami z powodu wyjazdu. Nie chodziło o rodzinę. Przykro było zostawić przyjaciela, koncerty, znajome ulice. Mimo to ani przez moment nie zaświtała mu myśl, że mógłby zrezygnować z wojska. Kiedy człowiek jest młody, ma prawo się pokręcić tu i tam. Trochę nostalgii nie zaszkodzi. Andreu patrzył za nim, aż sylwetka przyjaciela wtopiła się w ciemną mgłę. Westchnął i szybko się odwrócił, zdecydowany ukryć wzruszenie we mgle i w ciemności. Obawiał się niechcianej łzy, oby tylko nie pojawiła się wbrew jego woli.

– Będę do ciebie często pisał, Andreu! – Nie był pewien, czy to słyszał, czy mu się tylko wydawało. Uśmiechnął się, bo wiedział, że jednego na pewno nie może się spodziewać po przyjacielu: systematycznej korespondencji.

Po drugiej stronie Rambli, przy ulicy Ample, don Rafel, zmęczony uporczywą bezsennością, właśnie usypiał z głową osaczoną przez dwie czy trzy napierające z różnych stron senne wizje. Rano znów będzie miał podkrążone oczy.

.

Zanim Nando Sorts przekroczył bramę koszar i nagle poczuł lęk, czy nie była błędem jego ekstrawagancka decyzja, by spędzić życie w służbie Jego Wysokości, zanim Andreu, egzaltowany poeta, zagubiony stosownie do obowiązującej konwencji na bezdrożach życia, z którym był skłócony, skręcił w uliczkę prowadzącą do domu, zanim w świadomości don Rafela Massó zatarły się i zlały w jedno kontury dwóch kobiet, na punkcie których miał obsesję, bo w końcu zmorzył go niespokojny sen, w tym samym momencie gdy dyliżans do Madrytu wyruszył wśród krzyków, parskania i rżenia koni, szorując kołami o bruk, o tej samej godzinie, tylko dziesięć dni wcześniej, około czwartej nad ranem w Zaduszki, daleko od Barcelony, w odległości ponad trzech dni niewygodnej podróży, w miejscowości Mura, zapomnianej przez Boga i ludzi, Ciset z domu Peric siedział na brzegu łóżka i płakał. Przeżywał pierwszą samotną noc po trzydziestu latach sypiania u boku nieodżałowanej Remei, a kiedy przyzwyczajenie przeniknie do środka przez skórę, staje się silniejsze od ciebie i w końcu uwierzysz, że nie da się żyć i spać bez tej nieszczęsnej kobiety. Obchodził swoje własne nocne Zaduszki. Ciset płakał i kaszlał; już od paru dni kaszel zapuścił szpony w jego płuca, a teraz jeszcze na dodatek mieszał się z jego cierpieniem. Nigdy nie przypuszczał, że aż tak kocha Remei, to znaczy nie tyle ją kochał, co jej potrzebował. Nigdy nie przypuszczał, że aż tak będzie za nią tęsknił. Było mu zimno, mimo że otulił się kocem. Na zewnątrz padało tak obficie, jakby jeszcze przed świętym Marcinem niebo postanowiło pozbyć się zapasów, żeby ludzie umieli docenić prawdziwe babie lato, jak im się przytrafi. Ciset wpatrywał się w mdłe światło zapalonej przed chwilą świecy. Poczuł dreszcz i szczelniej otulił się kocem. Kolejny atak kaszlu, nowe ukłucie w płucach, z prawej strony. Ten kaszel przyczepił się do mnie właśnie wtedy, gdy się przeprowadziliśmy do domu Peric, obyśmy tu nigdy nie przyjeżdżali, o Panie Boże i apostołowie święci, a to wszystko przez owe straszne plaf, jeszcze teraz słyszał je w głowie: plaf! A teraz Remei nie żyła... ona, której nic nie dolegało. Ona, która jeszcze w sobotę mówiła, że powinien uważać na ten kaszel, może trzeba sprowadzić lekarza, Ciset, żeby cię porządnie zbadał, a on między jednym kaszlnięciem a drugim odpowiedział chyba weterynarza, Remei, skąd ty tu weźmiesz lekarza, niech będzie przeklęta godzina, kiedy tu przyjechaliśmy, Remei, a ona milczała i spuszczała wzrok, jak zawsze wtedy, gdy Ciset przeklinał ów czarny dzień, z powodu którego znaleźli się tam, gdzie diabeł mówi dobranoc... Bo w sobotę Remei jeszcze żyła i dobrze się miała. Ugotowała mięso z warzywami, jak zwykle przesadziła z kapustą, i słyszał jej dyskusję z Galaną o jakimś problemie z drobiem, kiedy on, korzystając z tego, że akurat nie padało, wyszedł przyciąć wczesne róże, bo te późne odmiany jeszcze kwitły, prawdziwy dar boży, te krzewy, gdyby nie one, gdyby nie one. A po południu, kiedy Galana sobie poszła, siedziała jeszcze z robótką przy kominku, a on przy niej, pokasłując. Wtedy powiedziała mu to o lekarzu. To znaczy, jeszcze wtedy Remei była pełna życia. A teraz, w Zaduszki, już ją ze wszystkim pochowali. Remei zmarła na jego oczach, na podwórku domu Peric, kiedy on, pokasłując, obserwował, jak się przyjmuje nowy szczep róży chińskiej, i myślał z dumą, że wkrótce, zaraz po zimie, powstanie z niego nowa odmiana kwiatu... Remei zmarła w niedzielę. Przyszła powiedzieć, że już czas się zbierać do kościoła, tak jak mówiła co tydzień. Biedna Remei, chyba za życia nie dość ją kochałem, wyszła na podwórko i powiedziała Ciset, już czas. I nagle zamilkła. Ja się odwróciłem, a ona tam stała wyprostowana, z książeczką do nabożeństwa w ręce, pewnie już była martwa, ale jeszcze stała. Ciset zobaczył, jak się osuwa na ziemię, bezwolna niczym tłumok szmat, cicho i delikatnie, i zawołał Remei, a potem pospieszył do niej, ciągle kaszląc, z niepokojem w sercu, i krzyknął Galana, Galana! A teraz leżała w grobie. Ciset nigdy nie przypuszczał, że aż tak go zaboli ta śmierć. Rozpłakał się i znów zaniósł się kaszlem. Kiedy ucichło echo jego pokasływań, usłyszał uporczywy szum deszczu na dachu i na podwórku opuszczonego domu i wtedy zrozumiał, że pierwsza samotna noc będzie bardzo długa. Świeca, którą tylko co zapalił, jeszcze nie zaczęła się topić. To była noc zaduszna, deszczowa i zimna w Murze i wszędzie w górach, wilgotna na płaskowyżu Feixes i mglista na równinie Barcelony, tamta jesienna noc roku Pańskiego tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego dziewiątego, dwunastego roku panowania Don Carlosa IV, którego niech Bóg strzeże lub przed nim strzeże, co kto woli. Plaf.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki