Nawigacja

Spis treści

1. Spis treści

2. Karta redakcyjna

3. Dedykacja

4. Część I. Zbiorowości

1. Rozdział 1. Topos i Narcos

2. Źródła ilustracji

5. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Spis treści

2. Okładka

3. Strona tytułowa

4. Początek tekstu

Lista stron

1. 5

2. 8

3. 9

4. 10

5. 11

6. 12

7. 13

8. 14

9. 15

10. 16

11. 17

12. 18

13. 19

14. 20

15. 21

16. 22

17. 23

18. 24

19. 25

Copyright © Copernicus Center Press 2025

Copyright © Jonathan Silvertown 2024
The translation of SELFISH GENES TO SOCIAL BEINGS is published by arrangement with Jonathan Silvertown.

Translation © Dariusz Rossowski 2025

Tytuł oryginału
Selfish Genes to Social Beings. A Cooperative History of Life

Redakcja językowa
Ida Świerkocka

Korekta językowa
Małgorzata Denys

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Skład
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Opieka redakcyjna
Sonia Kmiecik

ISBN 978-83-7886-850-7

Wydanie I

Kraków 2025

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467
e-mail: redakcja@ccpress.pl
www.ccpress.pl

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Moim kolegom z akademickiego związku zawodowego University and College Union, współdziałającym na rzecz uczciwego traktowania

I

Zbiorowości

ROZDZIAŁ 1

Topos i Narcos

Dziewiętnastego września 1985 roku pod miastem Meksyk zadrżała ziemia. Trzęsienie o magnitudzie osiem było największym kiedykolwiek notowanym kataklizmem tego typu w tamtym rejonie. W ciągu kilku minut zawaliły się lub uległy znacznym uszkodzeniom tysiące budynków, w tym liczący dwanaście kondygnacji gmach szpitala, w którym poniosło śmierć ponad pół tysiąca osób[1]. Miasto wzniesiono w niecce jeziora, obecnie niemal całkowicie wydrenowanego, które w czasach azteckich pełniło naturalne funkcje obronne. W zetknięciu z falą wstrząsową wyschnięte skały osadowe zachowały się jak materac łóżka wodnego i same zafalowały, przewracając jedne budynki, a sąsiednie pozostawiając w pionie. Niektóre wyższe wieżowce utrzymały się w pozycji stojącej, lecz się złożyły, gdy część kondygnacji osiadła, podczas gdy inne piętra pozostały pozornie nienaruszone. To, czy ktoś przeżył, zależało od piętra, na którym akurat przebywał.

Śmierć jest popularnym motywem w folklorze meksykańskim, symbolizowana często w postaci szczerzącego się w uśmiechu kościotrupa w sombrero i z gitarą. Owego dnia palce śmierci zerwały struny życia tysiącom ludzi w jednym krótkim popisie. Szacuje się, że zginęło dziesięć tysięcy osób, choć dokładna liczba nie jest znana. W momencie kryzysu ujawnia się to, co najlepsze i co najgorsze w ludziach oraz instytucjach. Władze kraju były jak sparaliżowane, natomiast mieszkańcy podjęli się ratowania sąsiadów na własną rękę. W krytycznych pierwszych dniach po trzęsieniu wydobyli spod gruzów cztery tysiące ofiar. Podczas pierwszych czterech godzin ochotnicy przetransportowali w bezpieczne miejsca dwa tysiące ciężko chorych pacjentów z uszkodzonych szpitali.

Ilustracja 1. Topos de Tlatelolco

Wśród mieszkańców, którzy pospieszyli z pomocą pogrzebanym żywcem w gruzowisku, była grupa młodych ludzi z Tlatelolco – dzielnicy twardzieli w tym twardym mieście. Stawiali oni sobie za punkt honoru, by wczołgiwać się do budynków, do których nie ważył się wejść nikt inny. Nie mieli fachowego wyszkolenia ani specjalistycznego sprzętu, ale w chwili próby wykrzesali z siebie wolę i siłę, by robić to, co konieczne. Parę miesięcy po tych wydarzeniach z grupy tej wyłonił się stały zespół ochotników, którzy szkolili się do udziału w akcjach ratowniczych w przypadku podobnych katastrof jak trzęsienie ziemi z 1985 roku. Topos de Tlatelolco (Krety z Tlatelolco, ilustracja 1) pomagali od tamtej pory w ratowaniu ofiar kataklizmów w różnych krajach Ameryki Łacińskiej oraz na całym globie – od Włoch do Indonezji. Lista wymagań dla potencjalnych członków brzmi jak definicja altruizmu. Przyszły topo musi chcieć pomagać innym, być gotów ostro trenować, ruszać na ratunek każdemu, kto potrzebuje pomocy, oraz nie przyjmować korzyści osobistych ani nie oczekiwać żadnych wyróżnień[2].

Któż nie zgodziłby się ze stwierdzeniem, że Topos de Tlatelolco i reakcja całego społeczeństwa na trzęsienie ziemi w Meksyku w 1985 roku odzwierciedla to, co najlepsze w naturze ludzkiej? Niemniej – mówiąc nader oględnie – Meksyk jest dzisiaj nękany wielkimi problemami. Narcotráficos (przemytnicy narkotyków) dopuszczają się na prawo i lewo zabójstw oraz jawnie stosują przemoc. Tylko jednego dnia w czerwcu 2020 roku dokonano stu siedemnastu morderstw, co ustanowiło nowy rekord dzienny[3]. Wzrasta też liczba zabójstw kobiet; w 2020 roku doszło do kilku szczególnie makabrycznych przypadków oraz ogólnego nasilenia się agresji w stosunku do kobiet[4]. Co gorsza, ten kraj nie jest wyjątkiem. W 2020 roku zajmował dopiero czwarte miejsce na świecie pod względem liczby zabójstw[5].

Filozofowie od wieków spierają się, czy człowiek jest z natury dobry i wspaniałomyślny, czy też samolubny i zły. Czy brak kontroli w społeczeństwie skutkowałby walką każdego z każdym, nad czym musi panować żelazną ręką władca, jak uważał Thomas Hobbes (1588–1679)? Czy też w swoim stanie naturalnym, nieskażeni przez cywilizację, jesteśmy szlachetnymi dzikusami, jak wyobrażał sobie Jean-Jacques Rousseau (1712–1778)? Jak jest z nami? Czy w głębi swojej natury jesteśmy Topos, czy Narcos?

A może to odwieczne pytanie jest błędnie postawione, skoro każdy z nas jest do pewnego stopnia zdolny zarówno do troszczenia się o innych, jak i do okrucieństwa? Odwołując się do słów Aleksandra a w Archipelagu GUŁag:

Gdybyż to tylko zdeprawowani ludzie podstępnie popełniali złe czyny i wystarczyłoby wyłuskać ich spośród nas i zlikwidować! Ale granica oddzielająca dobro od zła przebiega przez serce każdego człowieka.

Przykłady Meksyku i wielu innych miejsc ukazują, że natura ludzka nie jest z gruntu dobra ani z gruntu zła, ale ogólnie kooperacyjna. Niekiedy, pewnie wręcz najczęściej, ludzie współdziałają w sposób pokojowy i szerzący dobro, czy nawet – tak jak Topos – bohaterski. Kiedy jednak łączą siły jak narcotráficos w ramach przestępczości zorganizowanej, skutki okazują się przerażające. Hobbes chciał, byśmy uznawali się za z natury złych, a Rousseau przeciwnie – za niewinne istoty deprawowane przez edukację. Z obserwacji naszego zachowania wynika jednak, że żaden z tych skrajnych poglądów nie oddaje w pełni jego złożonej natury. W naturze ludzkiej leży po prostu współpraca – i na dobre, i na złe[6].

„Gatunek kooperacyjny”, „superkooperanci”, „gatunek ultraspołeczny” – autorzy przelicytowują się w opisywaniu tego, jak bardzo skorzy jesteśmy do wspólnego działania[7], i nie ma wątpliwości, że te superlatywy są w pełni zasłużone. Pomyślcie, jak wielkiej współpracy wymagało doprowadzenie do tego, byście mogli czytać tę książkę: wynalezienie języka i z czasem pisma; powstanie i rozwój nauki; propagowanie wiedzy za pośrednictwem druku i internetu; zdobycie wykształcenia przez ciebie i przeze mnie. W tle tego wszystkiego stoją społeczny podział pracy oraz funkcjonowanie gospodarki, która dostarcza nam żywności, a tym samym uwalnia czas i energię do zajmowania się innymi sprawami niż tylko elementarnymi wymogami egzystencji. Żyjemy na szczycie wielkiej piramidy kooperacji w gąszczu zespołów ludzkich.

Ta samowiedza jest wyzwalająca. Nie musimy się dłużej lękać tego, że natura ludzka jest grzeszna, albo obawiać się, że wyschnie mlekodajna rzeka ludzkiej szczodrości. Wciąż pozostaje jednak dręcząca wątpliwość, czy nasze biologiczne wyposażenie – konkretnie geny – nie przymusza nas do samolubności. W swej doniosłej książce Samolubny gen Richard Dawkins zawarł następujący apel: „Starajmy się wpajać hojność i altruizm, gdyż rodzimy się samolubni”. Później wycofał się z tego stwierdzenia i podkreślał, że sama książka – jeśli ktoś zainteresuje się więcej niż tylko jej tytułem – ukazuje w istocie, jak geny współdziałają w swym własnym interesie[8]. Jak się przekonamy, to często powracający wątek. Geny są samolubne w tym sensie, że kierują się dążeniem do własnej replikacji, niemniej współpraca raz po raz daje o sobie znać.

Dobór naturalny to bieg ku przyszłości, w którym sukces indywidualny mierzy się liczbą potomków. Jak to możliwe, by w tego typu wyścigu dobór naturalny był sportem zespołowym? Ludzie są fundamentalnie graczami drużynowymi, ale czy jest możliwe, by cała przyroda łączyła się w zespoły od samego zarania życia cztery miliardy lat temu1*. Drużyny to grupy współpracujących jednostek, połączonych przez korzyści płynące z siły liczebności oraz z podziału zadań. Wszystkie drużyny – czy to grające w piłkę, czy składające się na poszczególnych piłkarzy – mają pewien zbiór cech wspólnych. Analogia zespołu piłkarskiego z zespołem komórek nie jest czysto metaforyczna. Można sobie wyobrazić grupę jednostek, które zachowują się identycznie, ale rzeczywiste zespoły nigdy tak nie wyglądają. Ich członkowie mają odmienne role, które służą różnym funkcjom. Bramkarz i krwinka biała wykonują w swoich drużynach wyspecjalizowane zadania obronne. Bramkarz broni bramki, a krwinka biała broni bramkarza.

Budowanie zespołu wymaga powściągania rywalizacji i dbałości o własny interes. Podział zadań w drużynie jest podporządkowany zarządzaniu nią z myślą o sukcesie. Selekcjoner drużyny piłkarskiej odpowiada przede wszystkim za poskramianie ambicji poszczególnych zawodników w imię naczelnego pożytku, jakim jest sukces zespołu. Z kolei każda komórka organizmu zawiera kopię całego genomu jednostki i rozwiązanie to służy takiej samej funkcji zarządzającej. Od czasu do czasu zdarzają się mutacje – komórki wymykają się spod kontroli i zaczynają się multiplikować, tworząc guzy nowotworowe. Najniebezpieczniejsze są takie guzy, które samodzielnie zapewniają sobie ukrwienie, gromadzą komórki rozmaitego rodzaju i formują z nich własną drużynę, pozwalającą nowotworowi rozprzestrzeniać się w organizmie. Nawet zbuntowane komórki czerpią korzyści z działania zespołowego.

Być może więc pierwszymi graczami zespołowymi nie były małpy, pszczoły, a nawet bakterie. Czyżby pierwszymi drużynami były nagie cząsteczki chemiczne, będące protoplastami genów u samego źródła życia biologicznego? Niewątpliwie geny – choć słynące z samolubnego parcia do mnożenia siebie samych – też muszą się łączyć w grupy. Gdyby tak nie było, życie zatrzymałoby się na etapie alfabetu pierwotnej zupy. Czy zatem dzieje życia to w ostatecznym rozrachunku dzieje kooperacji? Zapraszam do dalszej lektury, by się o tym przekonać.

Zaczniemy od dobrze nam znanych zjawisk na dużą skalę: zachowania grup przedstawicieli naszego gatunku. W kolejnych częściach książki będziemy stopniowo zmniejszać tę skalę i cofać się w czasie w miarę przesuwania uwagi ze zbiorowości na pojedyncze osobniki, komórki, a potem geny. Będziemy analizować, czy reguły współpracy, z którymi stykamy się w codziennym życiu, są fundamentalnie takie same jak te stosujące się do innych gatunków, a także do współdziałania komórek w organizmie, wspólnego funkcjonowania różnych części w obrębie komórki oraz współpracy samolubnych genów w wytwarzaniu istot społecznych.

Najtrudniejszy test dla idei współpracy stanowi nieposkromiona przemoc, przed jaką nie cofa się nasz gatunek. Dlatego opis dziejów kooperacji zaczynam w miejscu chyba najmniej oczywistym – od frontu zachodniego z czasów pierwszej wojny światowej. Brutalność ówczesnej rzezi wciąż tkwi w zbiorowej pamięci, mimo że po upływie stulecia żaden jej naoczny świadek nie pozostaje już przy życiu. W krajach i koloniach uczestniczących w wojnie, która miała położyć kres wszelkim wojnom, pożoga między rokiem 1914 a 1918 pozbawiła nawet najmniejsze osady synów, ojców i mężów. Życie postradały również nieprzeliczone rzesze nieupamiętnianych na pomnikach wojennych kobiet i dzieci. Krwawa łaźnia pochłonęła co najmniej osiem i pół miliona żołnierzy oraz prawdopodobnie trzynaście milionów cywilów[9]. Była to masakra na skalę przemysłową i tak powszechna, że możliwe jest podawanie jedynie przybliżonych szacunków. W bitwie pod Sommą sama armia brytyjska straciła tylko w ciągu jednego dnia ponad pięćdziesiąt siedem tysięcy żołnierzy. Jest to niemal równe liczbie wszystkich amerykańskich żołnierzy, którzy polegli przez czternaście lat wojny prowadzonej przez Stany Zjednoczone w Wietnamie. Te gigantyczne straty wynikały z wielokrotnie ponawianych daremnych prób przerwania impasu na froncie zachodnim, na którym przeciwne strony okopały się na swoich pozycjach, prowadząc walki na linii przecinającej północną Francję aż do Belgii.

Jeżeli mamy wynieść jakąkolwiek naukę z tej bezsensownej jatki, to taką, że nawet w tak dramatycznych okolicznościach może dojść spontanicznie do współdziałania między wrogimi armiami. Brytyjski szeregowiec Marmaduke Walkinton wspominał po latach, co wydarzyło się w Wigilię Bożego Narodzenia 1914 roku:

Byliśmy na samej linii frontu, jakieś trzysta metrów od Niemców. Stało się tak, chyba w Wigilię, że śpiewaliśmy kolędy, raz tę, raz tamtą, i Niemcy tak samo. Krzyczeliśmy do siebie nawzajem, czasem dosadne pogróżki, ale częściej po prostu żartobliwe docinki. W każdym razie w końcu jakiś Niemiec zawołał: „Jutro wy nie strzelać, my nie strzelać!”. Nastał ranek i my nie strzelaliśmy ani oni nie strzelali. Zaczęliśmy więc wystawiać głowy nad skraj okopu i szybko zeskakiwać, gdyby jednak chcieli strzelać, ale nie strzelali. A potem zobaczyliśmy, jak stanął wyprostowany pewien Niemiec i pomachał rękami. Nie strzeliliśmy. I tak dalej to powoli narastało[10].

W wielu miejscach na linii frontu zachodniego żołnierze z przeciwnych stron zawarli nieformalny rozejm, który trwał dwa dni. Wrogowie bratali się na ziemi niczyjej, która rozdzielała ich okopy, wymieniali się podarkami i pamiątkami (ilustracja 2). Rozgrywano mecze piłkarskie. Niemiecki oficer artylerii, niejaki Rickner, opisał spotkanie z francuskimi żołnierzami w ten sposób:

Bardzo dobrze pamiętam Boże Narodzenie, pierwszy dzień świąt, kiedy żołnierze niemieccy i francuscy wyszli ze swoich okopów, podeszli do dzielącego ich płotu z drutu kolczastego z szampanem i papierosami w rękach, mając w sercu ciepłe uczucia koleżeństwa, i wołali, że chcą zakończyć wojnę.

Ilustracja 2. Rozejm bożonarodzeniowy w 1914 roku

Gdyby to zależało od tych żołnierzy, bożonarodzeniowy rozejm przerodziłby się w trwały pokój, ale wiadomość o tych wydarzeniach szybko dotarła do generałów na tyłach po obu stronach, którzy rozkazali przerwać świętowanie, jak wspomina szeregowiec George Ashurst:

Generałowie, będący na tyłach, musieli to zobaczyć i wydało się to im podejrzane, więc co zrobili? Dali rozkaz, żeby wystrzeliła ustawiona za nami bateria artylerii, a także żeby otworzyć ogień z karabinu maszynowego i żeby oficerowie strzelali do Szwabów z rewolwerów. Oczywiście to wznieciło wojnę od nowa. Och, jak przeklinaliśmy tych generałów, klęliśmy na nich ile wlezie. Niechby przyszli i stanęli w tym piekle, a nie wydawali rozkazy, siedząc w swoich zamczyskach i wożąc się wielkimi limuzynami. Nie mogliśmy na nich patrzeć[11].

Słynny dziś rozejm bożonarodzeniowy z 1914 roku nie powtórzył się przez resztę wojny, ale warunki, z którego wyrósł, się utrzymały. Żołnierze po obu stronach, nigdy nieokopani dalej od siebie niż na odległość głosu, wiedzieli, że ich przeciwnicy są w takiej samej sytuacji jak oni, cierpią takie same niewygody i tak jak oni bezsensownie ryzykują życie. Na tym podłożu empatii i zrozumienia zrodziła się na froncie zachodnim praktyka „żyj i daj żyć”, stosowana, ilekroć uwaga wyższego dowództwa zwracała się gdzie indziej[12].

W tych spokojniejszych miejscach żołnierze po obu stronach zdawali sobie sprawę, że zarówno oni, jak i przeciwnicy muszą stwarzać pozory walki na pożytek przełożonych oficerów. Po stronie niemieckiej szczególnie kooperacyjne były oddziały saskie. Za pomocą kartki z wiadomością przywiązanej do kamienia przerzuconego do drugiego okopu poinformowali 46. dywizję: „Będziemy wystrzeliwać 40-funtową bombę. Musimy to zrobić, ale nie chcemy. Spadnie tego wieczoru. Najpierw zagwiżdżemy, żeby was ostrzec”. Z kolei nowo przybyły brytyjski batalion 51. dywizji usłyszał z okopu naprzeciw: „My Sasi, wy Anglosasi, nie strzelajcie!”. Gdy po pewnym czasie oddział z Saksonii miał być zastąpiony przez Prusaków, żołnierze wykrzyczeli na odchodne do Anglików: „Zróbcie im piekło!”.

Artyleria obu stron była rozmieszczona w większej odległości od linii frontu i nieustannie podkopywała ducha kooperacji, który rozkwitał między żołnierzami piechoty w okopach, oddzielonych od wroga tylko skrawkiem ziemi niczyjej. Brytyjski oficer przypomina sobie taki incydent, gdy naprzeciw stał oddział saski:

Kiedy piliśmy właśnie herbatę z Kompanią A, nagle posłyszeliśmy jakieś okrzyki i wyszliśmy zobaczyć, co się dzieje. Zastaliśmy naszych żołnierzy i Niemców stojących na wałach okopowych. Wtem rozległa się salwa armatnia, lecz nie wyrządziła szkód. Naturalnie obie strony się schowały i nasi zaczęli kląć na Niemców, ale jakiś odważny Niemiec wdrapał się na nasyp i zawołał: „Bardzo za to przepraszamy, mamy nadzieję, że nikomu nic się nie stało. To nie nasza wina. To ta cholerna pruska artyleria!”[13].

Niekiedy komunikowano się za pośrednictwem plansz wystawianych nad okopy, takich jak ta z napisem: „Nie strzelajcie, East Surreys, jesteście w tym za dobrzy”. Do przekazywania wiadomości wykorzystywano też rozbrojoną amunicję, choć odczytywanie takich informacji wymagało znacznej dozy zaufania. Poeta Robert Graves donosił, że w jego batalionie Królewskich Fizylierów Walijskich kaprale otrzymali w środku rozładowanego granatu zaproszenie na obiad od swych niemieckich odpowiedników.

Plansze i koleżeńskie wiadomości przywiązywane do kamyków dobrze się sprawdzały, lecz nie były zbyt dyskretne. Ze względu na oficerów należało podtrzymywać pozory walki, nawet jeśli niektórzy z nich także przymykali oko na to, co się dzieje. Żołnierze prowadzili więc rytualny ostrzał pozycji nieprzyjaciela, wiedząc, że ich kooperacyjne intencje zostaną odczytane na podstawie przewidywalności, która tępiła ostrze natarć. Pewien pułkownik Jones, który służył w jednostce 48. dywizji, w ciągu kilku dni po przybyciu na front odkrył, że niemiecki ostrzał bombowy jego okopu przebiega każdego dnia według sztywnego schematu, był więc dokładnie w stanie przewidzieć, gdzie i kiedy spadnie kolejny pocisk. Pozwoliło mu się to popisać przed generalicją, gdy podjął ogromnie ryzykowne – jak zdawało się przełożonym – wypady, podczas których w rzeczywistości nic mu nie groziło, o czym dobrze wiedział. Jeżeli nie zasłużył na medal za odwagę, to na pewno zasłużył na medal za zaufanie pokładane w intencjach wroga.

Kiedy żołnierze na pierwszej linii byli luzowani przez kolegów przybywających z tyłów, przekazywali im miejscowe zasady działań, na przykład:

[francuscy sojusznicy] wyjaśnili mi, że wypracowali pewien kod, który wróg dobrze rozumie: oddawali dwa strzały w odpowiedzi na każdy otrzymany, ale nigdy nie otwierali ognia pierwsi[14].

Te szczegóły bardziej koleżeńskiego aspektu wojny pozycyjnej na froncie zachodnim pochodzą z wyjątkowej książki historyka Tony’ego Ashwortha, w której opisuje on system „żyj i daj żyć” na podstawie relacji z pierwszej ręki, pozyskanych od żołnierzy walczących po wszystkich stronach konfliktu[15]. Studium Ashwortha ma wartość nie tylko historyczną, jest to bowiem paradygmatyczny przypadek wyłaniania się kooperacji między antagonistami, oparty na warunkach, które stosują się do szerokiego zakresu innych sytuacji – od ewolucji konfliktu zwierząt do ekonomii rynkowej.

Aby zrozumieć okoliczności, które prowadzą adwersarzy do współpracy, można potraktować wydarzenia na froncie zachodnim jako przykład ogólniejszego modelu rywalizacji między oponentami, z których każdy musi zdecydować, czy powinien pójść na współpracę z drugą stroną. W formalnej analizie jest to gra, ponieważ tak jak na przykład w szachach sposób, w jaki powinien postępować jeden uczestnik, jest determinowany przez postępowanie drugiego. Użycie terminu „gra” nie powinno jednak sugerować, że mamy do czynienia ze sportem albo że rezultat ma trywialne znaczenie. Ten konkretny typ gry, znany pod nazwą dylematu aresztanta, różni się od gier w rodzaju szachów, gdyż współpraca graczy pozwala wygrać im obu2*. Natomiast w szachach, aby ktoś jeden wygrał, drugi musi przegrać. Suma zwycięstw (+1) i przegranych (–1) wynosi zero, dlatego szachy nazywa się grą o sumie zerowej.

Stawką na froncie zachodnim było życie albo śmierć, a przetrwanie obu przeciwników stanowiło ewidentną sytuację win-win. Inną różnicą w stosunku do szachów jest to, że w dylemacie aresztanta gracze w każdej rundzie decydują, jaki wykonać ruch, a następnie robią go jednocześnie. Na froncie zachodnim kooperacja oznaczała niepodejmowanie ataku lub w razie otwierania ognia kierowanie go tak, by unikać strat w ludziach.

W dylemacie aresztanta – podobnie jak było na froncie zachodnim – są możliwe cztery kombinacje działań (scenariusze) dwóch uczestników rozgrywki (tabela 1).

Tabela 1. Cztery możliwe kombinacje gry (scenariusze) w rundzie dylematu aresztanta – odpowiadające sytuacji na froncie zachodnim.

Działanie

Wlk. Brytania i sojusznicy

Państwa osi, w tym Niemcy

Współpraca

Współpraca

Współpraca

Atak

Atak

Współpraca

Atak

Atak

Każde działanie pociąga za sobą inne konsekwencje, zwane w teorii gier wypłatą, zależną od tego, co robi oponent. Można uszeregować je od rezultatu najlepszego do najgorszego dla danego gracza, Angola czy Szwaba. Na początku zauważmy, że oczywiście największą wypłatę przynosi zaatakowanie oponenta wówczas, gdy on skłania się do współpracy, ponieważ jeżeli zabijesz przeciwnika, zanim on zdoła zabić ciebie, to sprawa skończona: wygrałeś. Symbolizuje się to literą T od angielskiego temptation – pokusa zaatakowania (zamiast kooperowania). Z kolei znalezienie się po drugiej stronie ataku w sytuacji, kiedy zdecydowaliśmy się współpracować, przynosi najgorszy rezultat, gdyż kończymy rozgrywkę martwi. Określa się to jako płacenie „frajerowego” – S od sucker’s payoff.

Poznaliśmy więc najwyższą (T) i najniższą (S) wypłatę w czterech scenariuszach, ale które z pozostałych jest na drugim, a które na trzecim miejscu? Logicznie na drugim powinna się znaleźć obopólna chęć współpracy, ponieważ nikt nie doznaje wtedy uszczerbku ze strony przeciwnika. Wypłatę tę nazywa się nagrodą (za kooperację) – R od reward – i zgodnie z regułami dylematu aresztanta R musi mieć większą wartość niż średnia z sumy T + S. Pokazuje to, że nie mamy do czynienia z grą o sumie zerowej (w której jeżeli ty wygrywasz, ja muszę przegrać), bo zgodna współpraca skutkuje wynikiem wygrana–wygrana. Aby dopełnić ranking scenariuszy, logika podpowiada, że konsekwencje jednoczesnego ataku są gorsze niż współpracy, bo w tej sytuacji obaj oponenci wyrządzają sobie nawzajem krzywdę. Wypłatę w tych okolicznościach nazywa się więc karą (za wzajemny atak) – P od penalty.

W elementarnej wersji gry rozgrywa się tylko jedną rundę. W takim układzie nie mamy żadnych informacji o tym, co może zrobić oponent, toteż najbezpieczniejszym założeniem na temat intencji faceta, który celuje w ciebie z karabinu maszynowego, jest to, że zamierza cię sprzątnąć, o ile tylko nie sprzątniesz go pierwszy. On oczywiście myśli tak samo o tobie. Łatwym do przewidzenia rezultatem są wzajemny atak i obrażenia po obu stronach. Ale jeżeli wcześniej zastanawialiśmy się nad swoją strategią, znajdujemy się na progu dylematu. Racjonalnym posunięciem jest atakowanie, ponieważ można oczekiwać, że tak właśnie postąpi przeciwnik, a nie chcemy płacić frajerowego za pójście na nieodwzajemnioną współpracę. Dylemat polega jednak na tym, że wypłata za współpracę jest wyższa niż za wzajemny atak (R > P). Czy zdecydujesz się zaryzykować?

Generałowie, którzy na początku pierwszej wojny światowej planowali działania na froncie zachodnim, bez wątpienia stawiali na atak, nie współpracę. Obie strony były przekonane, że odniosą szybkie zwycięstwo i do Bożego Narodzenia 1914 roku będzie już po wszystkim. Okazało się to wielkim błędem. Kiedy wrogie armie umocniły się na pozycjach, sytuacja zmieniła się w dwóch ważnych kwestiach. Po pierwsze, skoro wywiązał się pat, zapowiadała się długotrwała konfrontacja, której końca nie sposób przewidzieć. Po drugie, dochodziło do komunikacji między żołnierzami z obu stron ziemi niczyjej, co pozwalało na rodzenie się między nimi empatii i zaufania. Wersja dylematu, w której rozgrywki toczą się wielokrotnie, jest zwana iterowanym dylematem aresztanta (IDA), a jej wynik zdecydowanie różni się od tego w elementarnej pojedynczej rundzie. Wypłaty pozostają takie same, lecz kiedy żadna strona nie jest w stanie wymierzyć rozstrzygającego ciosu i przeciwnicy muszą wielokrotnie ścierać się ze sobą, potrzebna jest strategia maksymalizacji wypłaty w perspektywie długofalowej. Jak powinna wyglądać ta strategia? Czy może przychylać się do kooperacji?

Politolog Robert Axelrod zadał to pytanie pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku i zachęcił naukowców do nadsyłania rozwiązań w postaci programów komputerowych, opartych na różnych strategiach starcia podczas turnieju, który zadecyduje o optymalnej odpowiedzi[16]. Zderzone ze sobą zostały najróżniejsze złożone strategie zwycięstwa w IDA, ale konsekwentnie najlepiej wypadała najprostsza: wet za wet (TfT od tit for tat). Zgodnie z nią w pierwszym ruchu stosujemy współpracę, a potem za każdym razem powielamy posunięcie przeciwnika z poprzedniej rundy. Jeżeli przeciwnik ostatnio zaatakował, atakujemy; jeżeli współpracował, współpracujemy. Te z bardziej skomplikowanych strategii, które najbardziej zbliżały się do sukcesu TfT, sprawdzały się dlatego, że wchodziły w kooperację z TfT, zatem ją wspierały.

Przesłanie płynące z tego eksperymentu było równie jasne jak sama zwycięska strategia: kooperacja się opłaca. Układ analogiczny do strategii TfT widać w swoistej wymianie między dwiema stronami wojny pozycyjnej. Żołnierze często oferowali wrogiej stronie współpracę i współdziałali, gdy tylko mogli, zawsze jednak brali odwet, jeżeli przeciwnik zaatakował. W rezultacie w najbardziej krwawym konflikcie zbrojnym nowoczesnych czasów nierzadko dochodziło do kooperacji wskroś linii frontu. Powodem, z którego ta kooperacja nie zaowocowała pokojem, było ciągłe dławienie jej przez wyższe dowództwo, przekonane, że zwycięstwo jest na wyciągnięcie ręki, i nieliczące się z kosztem ludzkim.

„Czołem, czołem!” – klepał po plecach generał,

Kiedyśmy szli w okopy na otwartej równinie.

Dziś z tych żołnierzy garstki by nie uzbierał.

Przeklęty bądź jego sztab – słowem skwitować go: świnie.

„Wesoły jegomość” – szepnął Harry do Jacka,

Gdy czołgali się pod Arras, wlekąc karabin i plecak,

I teraz już nie ma Harry’ego ani Jacka – taka to heca.

(Generał Siegfrieda Sassoona)

Sytuacje takie jak w dylemacie aresztanta pojawiają się, ilekroć spotyka się dwóch protagonistów mających możliwość współpracować ze sobą lub nie. Żołnierze na froncie zachodnim nie musieli zaglądać do podręcznika teorii gier, by zorientować się, co należy robić, aby zmaksymalizować szanse wyjścia z tego piekła żywym. Zresztą teoria gier nie była wtedy jeszcze opracowana. Istota sprawy tkwi w tym, że jednostki kierujące się najlepszym interesem własnym mogą zacząć niespodziewanie współpracować z dotychczasowymi przeciwnikami. To pierwsza wskazówka do tego, jak samolubność – rozumiana jako robienie tego, co najlepsze dla siebie – może prowadzić do kooperacji.

Znaczna część współdziałania ludzi wynika z takiego oświeconego kierowania się pożytkiem własnym, ale trudno dostrzec, jak miałoby ono tłumaczyć bezinteresowny altruizm w rodzaju tego, który pokazali Topos po trzęsieniu ziemi w Meksyku. Czy ludzka skłonność do współpracy może mieć głębsze korzenie? A jeżeli tak, to w jaki sposób mogła ona wyewoluować? To właśnie ostateczne pytanie, jakie zawsze powinniśmy stawiać, ponieważ do miejsca, w którym jesteśmy, doszliśmy drogą doboru naturalnego. Jak dobór naturalny, który faworyzuje wszelkie dziedziczone cechy dające przewagę pod względem przeżycia i rozmnażania się, miałby pielęgnować pozornie bezinteresowną tendencję do niesienia pomocy innym?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Źródła ilustracji

Ilustracja 1: Roberto Arosio/Alamy Stock Photo

Ilustracja 2: Science History Images/Alamy Stock Photo

Przypisy

Rozdział 1

1 https://en.wikipedia.org/wiki/1985_Mexico_City_earthquake (dostęp 4 stycznia 2021). ↩

2 https://www.topos.mx/formacion/aspirantes (dostęp 4 stycznia 2021). ↩

3 https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-53332756 (dostęp 4 stycznia 2021). ↩

4 https://edition.cnn.com/2020/06/05/americas/mexico-femicide-coronavirus-lopez-obrador-intl/index.html (dostęp 4 stycznia 2021). ↩

5 https://www.macrotrends.net/countries/ranking/murder-homicide-rate (dostęp 5 czerwca 2023). ↩

6 R. Bregman, Humankind, Bloomsbury, London, 2020. ↩

7 S. Bowles, H. Gintis, A Cooperative Species: Human Reciprocity and Its Evolution, Princeton University Press, Princeton, 2013; M.A. Nowak, R. Highfield, Super Cooperators: Beyond the Survival of Fittest–Why Cooperation, Not Competition, Is the Key to Life, Canongate, Edinburgh, 2012; J. Henrich, M. Muthukrishna, The Origins and Psychology of Human Cooperation, „Annual Review of Psychology” 2021, 72, s. 207–240. ↩

8 R. Dawkins, The Selfish Gene, wydanie 30 jubileuszowe, Oxford University Press, Oxford, 2006. ↩

9 https://www.britannica.com/event/World-War-I/Killed-wounded-and-missing (dostęp 26 kwietnia 2021). ↩

10 Ten i następny cytat: https://www.iwm.org.uk/history/voices-of-the-first-world-war-the-christmas-truce (dostęp 26 kwietnia 2021). ↩

11 https://livesofthefirstworldwar.iwm.org.uk/story/12186 (dostęp 10 stycznia 2025) – przyp. tłum. ↩

12 T. Ashworth, Trench Warfare 1914–1918: The Live and Let Live System, Macmillan, London 1980. ↩

13 Ibidem. ↩

14 Ibidem. ↩

15 Ibidem. ↩

16 R. Axelrod, The Evolution of Cooperation, Penguin Books, London 1990. ↩

1* Uwaga na temat datowania. Daty podawane w tej książce obejmują zarówno konkretnie znane fakty, jak i pradawne zdarzenia ewolucyjne, których wystąpienie można tylko szacować z dokładnością do setek milionów lat, a na dodatek szacunki te są przedmiotem nieustannych rewizji. Autor zna jednak pewną datę, której nie wolno mu zignorować: termin publikacji książki. W konsekwencji wszystkie podane tu daty dotyczące ewolucji są najbardziej realistycznymi w chwili pisania tekstu, lecz niektóre z nich nieuchronnie okażą się błędne. Dla naszych celów ważniejsza jest jednak kolejność wydarzeń niż szczegółowe datowanie, dlatego unikałem też podawania przedziałów czasowych, jeśli nie było to istotne dla wywodu. Czytelnicy zainteresowani dokładniejszymi informacjami zwykle znajdą je w przytaczanej literaturze. ↩

2* Klasyczna wersja dylematu aresztanta: dwie osoby podejrzane o współudział w przestępstwie zostają osadzone w osobnych celach. Policja nie ma przeciw nim dostatecznych dowodów, proponuje więc układ. Jeżeli w trakcie przesłuchania (czyli jednej rundy gry) pierwszy aresztant zacznie sypać drugiego, a drugi będzie milczeć, pierwszy wyjdzie na wolność, a drugi trafi na dziesięć lat za kratki. Jeżeli obaj będą milczeć, obaj pójdą siedzieć na sześć miesięcy za inne drobne sprawki. A jeżeli obaj będą sypać, dostaną po pięć lat (przyp. tłum.). ↩