REDAKCJA: Paweł Uklejski

SKŁAD: Krzysztof Nierodziński

PROJEKT OKŁADKI: Krzysztof Nierodziński

TŁUMACZENIE: Ida Ambroziak

Wydanie I

Białystok 2026

ISBN 978-83-8446-007-8

Tytuł oryginału: Schattenarbeit – Die Reise ins Unterbewusstsein: In 4 einfachen Schritten zu mehr Selbsterkenntnis, Ganzheit und persönlichem Wachstum – inkl. Praxisübungen, Meditationen u.v.m.

Copyright © 2025

First published in Germany by Edition Lunerion

© Copyright for the Polish edition by Studio Astropsychologii, Białystok 2025

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera informacje dotyczące zdrowia. Wydawca dołożył wszelkich starań, aby były one pełne, rzetelne i zgodne z aktualnym stanem wiedzy w momencie publikacji. Tym niemniej nie powinny one zastępować porady lekarza lub dietetyka, ani też być traktowane jako konsultacja medyczna lub inna. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś koniecznie skonsultować się z lekarzem, zanim samodzielnie rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia. Wydawca ani Autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek negatywne skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku.

facebook.com/Wydawnictwo.Studio.Astropsychologii

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – talizman.pl – detal

strona wydawnictwa: studioastro.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu psychotronika.pl

Fragment

Przedmowa

O pracy z własnym cieniem

Spojrzenie w ludzką duszę

Ukryta strona ludzkiej psychiki

Nieświadomość

O świetle i cieniu

Zintegrowana osobowość

Wzorce zachowań kształtują się w dzieciństwie

Spojrzenie wstecz: konfrontacja z przeszłością

Zdrowe granice

Przyjmowanie siebie i samoakceptacja

Nieświadome mechanizmy obronne

Mechanizmy wyparcia

Zaprzeczenie

Umniejszanie

Ignorowanie

Na tropie cienia

Relacje międzyludzkie jako odbicia naszych cieni

Idealizacja

Dysocjacja

Nieświadome wzorce zachowań

Archetypy w pracy z cieniem

Wizualizacja i personifikacja

Archetypy w rozwoju osobowości

Czego możemy nauczyć się od archetypów

Cień jako archetyp

Archetyp Suwerena

Archetyp Wojownika

Archetyp Magika

Archetyp Miłości

Praca z cieniem jako metoda terapeutyczna

Kontener

Krok pierwszy: zrozumieć

Krok drugi: faza przekształcenia

Krok trzeci: dotrzeć do emocji

Krok czwarty: transformacja

Praca z cieniem w związkach

Nie istnieje niewłaściwy partner

Współuzależnienie w związkach

Wyjście ze świata cieni: konflikty i kryzysy jako potencjał rozwojowy

Negatywne przekonania w związkach

Nowa perspektywa

Cienie jako ukryte skarby

W stronę światła

Transformacja własnej psychiki

Wizualizacja i cele

Nowe rytuały

Zmienić strumień świadomości: rozmowa z samym sobą

Samoobserwacja: artysta patrzy na swój obraz

Sens pracy z cieniem

Przypisy

Polecamy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

O czym myślisz, kiedy słyszysz słowo „cień”? Większość ludzi intuicyjnie kojarzy to pojęcie z kolorem czarnym lub wyobraża sobie ciemną postać, która na pierwszy rzut oka wydawać się może groźna czy onieśmielająca. Dla wielu z nas cień jest stałym, mistycznym towarzyszem, który tajemnie drzemie w naszym wnętrzu. Mało kto ma odwagę przyjrzeć się bliżej tej mrocznej zjawie. Strach przed ujawnieniem tego, co powinno właściwie zostać tajemnicą, jest zbyt duży. Psychologia definiuje cień jako część twojego świata wewnętrznego, która obejmuje wszystkie negatywne aspekty twojej osobowości. Zawiera on wszystkie twoje lęki, zmartwienia, wątpliwości i negatywne uczucia. Krótko mówiąc, są to dokładnie te aspekty twojego charakteru, które wołałbyś ukrywać przed światem. Tylko dlaczego właściwie istnieje w twoim wnętrzu coś tak ciemnego i tajemniczego? Każdy człowiek przechodzi w swoim życiu przez różne doświadczenia z różnymi ludźmi. Mogą to być rodzice, rodzeństwo, nauczyciele, koledzy ze szkoły czy przyjaciele. W idealnym świecie te spotkania byłyby oczywiście bardzo pozytywne i wzmacniałyby twoją osobowość. Jednak nie zawsze są nam dane harmonijne relacje z innymi ludźmi.

W kontaktach z naszymi najbliższymi znajomymi często dochodzi do wzajemnych oskarżeń, sporów i upokorzeń. W rezultacie większość z nas czuje się coraz gorzej, a nasze poczucie własnej wartości jest stale podkopywane. Jeśli dochodzą do tego jeszcze uczucia, takie jak złość czy frustracja, powstaje dobra baza dla naszego cienia. Każde przeżyte niepowodzenie sprawia, że stajemy się bardziej nieufni i w pewnych okolicznościach wybieramy strategie życiowe, które mogą być manipulacyjne, a nawet dysfunkcyjne. Te zachowania mają na celu zapewnienie sobie przetrwania i osiągnięcie w życiu najlepszych korzyści. Tylko czy rzeczywiście musimy uciekać się do takich środków? Mam nadzieję, że po przeczytaniu tej książki, odpowiesz na to pytanie przecząco. Będziemy się bowiem uczyć, jak spotkać się z własnym cieniem w bezpieczny sposób i jak go uzdrowić. Kto właściwie stworzył model cienia?

Słynny psychiatra, Carl Gustav Jung intensywnie zgłębiał wewnętrzny świat ludzkiego cienia. To jemu zawdzięczamy powszechnie znane teorie archetypów i nieświadomości zbiorowej, których do dziś wielu entuzjastów psychologii używa jako punktu odniesienia dla lepszego zrozumienia tego, co czai się w otchłaniach ludzkiej psychiki. W następnych rozdziałach znajdziesz dokładny opis założeń psychologii jungowskiej.

Drugi słynny twórca psychologii głębi, a tym samym metapsychologii, to austriacki lekarz – Zygmunt Freud. Opracował on teorię modelu trzech instancji i opisał najważniejsze mechanizmy obronne człowieka. Oprócz tego, wykazał związek między traumatycznym dzieciństwem a rozwojem własnego cienia. Jego zdaniem, dziecko jest bardziej podatne na choroby psychiczne, jeśli nie przejdzie przez wszystkie etapy swojego rozwoju psychoseksualnego. Może się wtedy zdarzyć, że będzie mieć problemy z odnalezieniem się w życiu aż do okresu dorosłości. Według Freuda wszystkie kluczowe doświadczenia kształtujące człowieka przechowywane są w podświadomości i z tego poziomu wpływają na jego zachowania komunikacyjne. Tę tezę podsumował w swoim słynnym modelu góry lodowej, o którym będzie jeszcze mowa w tej książce.

Nierozproszony cień może bardzo obciążać twoje życie, a nawet wpędzić cię w kryzys psychiczny. Przyczyny mogą być różne – być może ciągle przyciągasz do siebie typ człowieka, który w ogóle do ciebie nie pasuje i robi ci z życia piekło albo tak bardzo boisz się jakiejś konkretnej rzeczy, że uniemożliwia ci to przeprowadzenie koniecznych zmian w twoim życiu. Wolisz wybierać bezpieczną drogę, trwasz w pracy, która nie daje ci spełnienia i być może jeszcze sobie wmawiasz, że wszystko jest w porządku w twoim życiu, mimo że to wcale nie odpowiada prawdzie. Jeśli nie chcesz udusić się w tej nudnej rutynie, powinieneś pozbyć się blokujących cię wewnętrznie wzorców.

O pracy z własnym cieniem

Czy od zawsze chciałeś się dowiedzieć, dlaczego stałeś się tym, kim się stałeś? Ze wszystkimi swoimi zaletami, ale również wadami i niedoskonałościami? Czego dokładnie nie możesz w sobie znieść? Zastanów się nad tym przez chwilę. Własnej niecierpliwości czy perfekcjonizmu? A może patrzysz czasem w lustro i jesteś głęboko niezadowolony z tego, co widzisz? Twój cień może mieć wiele twarzy i różnie się przejawiać. Przy czym, twoje domniemane słabe strony mogą też być widziane jako dar. Czasem wystarczy lepiej się przyjrzeć, aby dostrzec zalety domniemanych wad. Twoja niecierpliwość może więc też oznaczać, że kładziesz nacisk na szybkość pracy i sprawnie domykasz rozpoczęte projekty. Twój perfekcjonizm może również sugerować, że masz oko do szczegółów i sumiennie realizujesz wyznaczone zadania.

Jak widzisz, każda domniemana wada ma też swoją pozytywną stronę, którą musisz tylko odkryć i włączyć do swojego życia. W tej książce znajdziesz szczegółowe instrukcje, które pomogą ci skutecznie zidentyfikować i rozproszyć twoje słabości. Potrzebujesz jedynie odwagi i wytrwałości, aby móc się w pełni skonfrontować z własnym cieniem. Znajdziesz tu też wiele przydatnych wskazówek i sugestii, które powinny ułatwić ci to zadanie i skłonić cię do refleksji. Będziesz mógł spojrzeć na swoją osobowość z nowej perspektywy i bardziej cieszyć się życiem, a twoje lęki będą wkrótce należeć do przeszłości. Miej odwagę wyjść ze swojej strefy komfortu. Jeśli weźmiesz sobie do serca wskazówki zawarte w tej książce i potraktujesz je jako szansę na zmianę, możesz nadać swojemu życiu zupełnie nowy kierunek. Oprócz tego, będziesz z czasem coraz lepiej rozumiał, dlaczego powstał twój cień, jaki może mieć wpływ na twoją codzienność oraz jak możesz stopniowo zmniejszać jego wpływ na swoje życie. Masz więc możliwość dogłębnego zrozumienia własnej osobowości i samodzielnego skorygowania ewentualnych niewłaściwych zachowań, powstałych w wyniku dawnych krzywd. Możesz na nowo zbudować swoje poczucie własnej wartości i poczuć się zupełnie inaczej w swoim życiu. Możesz też poprawić swoją zdolność do autorefleksji, lepiej zrozumieć samego siebie i spojrzeć na swoją dotychczasową drogę życiową z innej perspektywy.

Spojrzenie w ludzką duszę

Czym właściwie jest cień i do czego służy? Każdy człowiek ma taką wewnętrzną część siebie, która jest bardzo głęboko zakotwiczona w jego duszy. Jest to taki wewnętrzny napęd, który lepiej ukrywać przed światem i samym sobą. Powód jest następujący: ta część nas jest tak przepastna i ciemna, że wolimy trzymać ją w tajemnicy przed innymi ludźmi. Na pewno znasz to uczucie. Masz w środku coś na kształt ciemnego pokoju, o którym nigdy nie mówisz w obecności innych ludzi. W tym pokoju znajdują się wszystkie negatywne myśli, uczucia i wydarzenia, które dotychczas skutecznie zsyłałeś do głębin swojej podświadomości. Przyczyna tego mechanizmu obronnego jest oczywista: od dzieciństwa uczyłeś się, jak należy się zachowywać w dzisiejszym społeczeństwie i czego się od ciebie oczekuje, abyś dostosował się do swojego środowiska społecznego. Oczywiście przestrzegasz tych wytycznych, żeby zapewnić sobie przetrwanie w tej wspólnocie. Co więcej, człowiek jest istotą społeczną i zawsze stara się zrobić dobre wrażenie na otoczeniu.

To zachowanie ma różne przyczyny i związane jest przede wszystkim z ludzkim dążeniem do zdobycia społecznego uznania.

Mając na uwadze realizację swoich celów, wiele osób nosi maskę, aby nie narazić się nikomu w swoim środowisku społecznym.

Na pewno znasz takie sytuacje z życia codziennego. Wolisz unikać konfrontacji, aby nie zaostrzyć konfliktu z partnerem albo żeby szef nie zwołał kolejnego spotkania w sprawie konfliktu w zespole. Po prostu uśmiechasz się przyjaźnie, chociaż w środku aż kipisz ze złości. Schodzisz z drogi konfrontacji. Cena, którą płacisz za tę taktykę, bywa bardzo wysoka. Jeśli nosisz tę maskę zbyt długo, jest duże ryzyko, że dotrzesz kiedyś w swoim życiu do takiego miejsca, gdzie nic już nie będzie działać. Życie stanie się puste i monotonne. Do twojego wnętrza powoli zakrada się uczucie smutku i beznadziei. Życie, które znasz, powoli wymyka ci się z rąk i narasta w tobie poczucie, że koniecznie musisz coś zmienić, aby nie popaść w depresję lub wypalenie zawodowe. Czujesz ogromne cierpienie, które dręczy cię wewnętrznie i kosztuje wiele nieprzespanych nocy. Jednak dobrą stroną tej sytuacji jest to, że jesteś już tylko krok od zajęcia się wcześniej wspomnianymi częściami siebie – tą częścią swojej osobowości, która dba o to, żebyś nie umiał postawić na swoim w sytuacji konfliktowej lub żebyś dusił w sobie negatywne uczucia, zamiast się z nimi zmierzyć. Tymczasem, odczuwasz coraz większą potrzebę prześwietlenia tych negatywnych aspektów samego siebie, które powstrzymują cię przed dobrym życiem. Chcąc jednak odnaleźć swoje osobiste szczęście w życiu, musisz mieć gotowość do zmierzenia się z tymi ukrytymi częściami swojej osobowości. Musisz mieć odwagę, aby spotkać się ze swoim cieniem i wydobyć te ukryte części siebie z ciemności do światła. Jakie cechy, uczucia i myśli wolimy trzymać w ukryciu? Tą kwestią zajmiemy się w następnym rozdziale.

Ukryta strona ludzkiej psychiki

Słynny psychiatra C. G. Jung, urodzony 26 lipca 1875 r. w Szwajcarii, nazwał ukrytą stronę psychiki człowieka cieniem, który jest jakby jego „ukrytym sobowtórem”. Jung studiował medycynę, a jako młody człowiek dużo zajmował się zjawiskami parapsychologicznymi. W leczeniu chorób psychicznych stosował, między innymi, znaną w psychologii głębi metodę hipnozy. Zgłębiał wiedzę z zakresu psychiatrii i prowadził badania w obszarze psychologii analitycznej.

Cień jest tą częścią twojej osobowości, której nigdy byś dobrowolnie nie pokazał drugiemu człowiekowi. Ta część ciebie sprawia, że ciągle w siebie wątpisz i widzisz wszystko w ciemnych barwach. Znajdują się w nim wszystkie marzenia, założenia, wartości i myśli, których nie tolerowali inni ludzie. W efekcie zepchnąłeś tę część siebie w głębiny podświadomości. Twój cień składa się ze wszystkich odrzuconych skłonności, cech charakteru i wzorców zachowań, które musisz codziennie tłumić, aby móc normalnie funkcjonować. Te odrzucone doświadczenia kłębią się niepostrzeżenie w twoim wnętrzu i podświadomie kierują twoimi codziennymi decyzjami.

Pozytywnym efektem cienia jest to, że próbuje on chronić cię przed złymi doświadczeniami i nieprzemyślanymi decyzjami. Natomiast negatywny efekt polega na tym, że te wyparte części ciebie, mogą długo uniemożliwiać ci przeprowadzenie potrzebnych w twoim życiu zmian oraz sprawiać, że wciąż je odkładasz na później. Ta część twojej psychiki jest najczęściej kształtowana przez negatywne cechy charakteru, takie jak nadmierna potrzeba kontroli, zazdrość, samokrytycyzm lub uprzedzenia wobec siebie i otoczenia. Składa się ona z cech, których nauczyłeś się jako dziecko, aby móc przetrwać i iść naprzód w swoim życiu. Twój cień zasadniczo karmi się lękiem. Lęk jest siłą napędową, która utrzymuje twój cień przy życiu. Strach sprawia, że nie chcesz zaglądać w ciemne zakamarki swojej osobowości. Mierzenie się z własnymi wewnętrznymi demonami nie jest dla nikogo łatwe, ponieważ zazwyczaj jest to związane z uczuciem wstydu. Dużym wyzwaniem jest już samo wydobycie tych dobrze ukrytych części siebie na światło dzienne, ponieważ mogą one sprawiać ci przykrość lub wywoływać nienawiść do samego siebie. Jednak według Junga zaopiekowanie się nimi i stopniowe wydobywanie ich na powierzchnię świadomości jest bardzo pomocne i uwalniające. Kluczem do konfrontacji z własnym cieniem jest przezwyciężenie lęku.

Zbliżając się stopniowo do swoich lęków, które są zazwyczaj pogrzebane głęboko w twojej podświadomości, przybliżasz się też do swojej prawdziwej osobowości. Poza tym, rozwijasz też swoje kompetencje życiowe, dzięki czemu będzie ci coraz łatwiej podejmować ważne decyzje, które nadadzą twojemu życiu właściwy kierunek.

Przez autorefleksję uczymy się też patrzeć na trudne sytuacje z różnych stron. Ta zmiana perspektywy wspiera rozwój empatii, przez co ciemna część twojej duszy stopniowo zanika. Jak widzisz, skrywasz w sobie nie tylko ciemne duchy przeszłości. Jeśli znajdziesz w sobie odwagę, aby zbliżyć się do tych nieznanych części siebie, odkryjesz niewykorzystany potencjał, który pomoże ci pchnąć swoje życie na właściwe tory.

Poniżej znajdziesz listę pytań, które powinny cię zainspirować do nawiązania kontaktu ze swoim nieuświadomionym cieniem. Daj sobie parę minut na przemyślenia, a następnie odpowiedz na nie otwarcie i szczerze.

Pytania do pracy z nieuświadomionym cieniem:

• Jakie nieprzyjemne uczucia tłumisz każdego dnia?

• W jakich sytuacjach czujesz się źle i dlaczego?

• Czego w sobie nie lubisz?

• Jaką cechę osobowości chętnie byś w sobie zmienił?

• Przypomnij sobie najgorszą rzecz, która ktoś o to tobie powiedział. Co to było?

• W jakich codziennych sytuacjach czujesz się niepewnie?

• Czego najbardziej się boisz?

• Jakim dzieckiem byłeś?

• Jakie były twoje dziecięce marzenia i nadzieje?

• Kim byli twoi opiekunowie i inne ważne dla ciebie osoby?

• Jakie negatywne cechy miały te osoby?

• Jakie lęki od nich przejąłeś?

• Jaki miało to wpływ na twój cień?

• Kiedy odczuwasz negatywną emocję, jak możesz przekształcić ją w coś jasnego?