Redaktor

Aleksandra Kubiak-Sokół

Autorzy porad językowych

Mirosław Bańko (MB), Jerzy Bralczyk (JB), Jan Grzenia (JG), Piotr Sobotka (PS), Lidia Wiśniakowska (LW), Adam Wolański (AW)

Poradnia Językowa PWN

www.polszczyzna.pwn.pl/poradnia

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Maryna Wiśniewska

Ilustracje na okładce i wewnątrz książki

Tomasz Wawer

Redaktor techniczny

Maria Czekaj

© Copyright by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2010

ISBN 978-83-01-17772-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel.: 22 695 43 21

www.pwn.pl

Od Redakcji

Na co dzień i od święta rodzą się w nas wątpliwości, jak napisać pewne utarte wyrażenia (choćby właśnie na co dzień), zwroty lub wyrazy o złożonej budowie — razem czy osobno, a może z kreseczką. Dlaczego piszemy codzienny, ale co dzień, dobranoc, ale dzień dobry, kiedy niemniej, a kiedy nie mniej? I wreszcie pół-Polak czy pół Polak? Wśród wielu różnych pytań, kierowanych do internetowej Poradni Językowej PWN (http://poradnia.pwn.pl), te dotyczące pisowni łącznej i rozdzielnej pojawiają się dość często. Sami korespondenci piszą, że największe kłopoty ortograficzne sprawia im obecnie właśnie pisownia łączna i rozdzielna. Niektórzy dostrzegają zmiany w pisowni i z niedowierzaniem pytają, czy naprawdę można już pisać nieopodal obok dotychczas obowiązującego nie opodal. Poradnik Jak pisać? Razem czy osobno? w dużym stopniu powinien rozwiać tego typu wątpliwości.

Poradnik składa się z trzech części. Pierwsza to zbiór podstawowych zasad pisowni łącznej, rozdzielnej oraz pisowni z łącznikiem. Są wśród nich m.in. zasady pisowni przymiotników złożonych, typu jasnopomarańczowy, dwunastoipółletni, północno-wschodni, czy pisowni przeczenia nie z różnymi częściami mowy.

Druga część — najobszerniejsza — to słownik, w którym Autorzy zgromadzili alfabetycznie wyrazy o złożonej pisowni, często te, których postać graficzną mamy słabo utrwaloną i przy których najbardziej się wahamy. Znajdziemy tutaj obok takich wyrazów, jak ani mru-mru, cud-miód, dieta cud, także częściej używane gdzie bądź, gdzie indziej, gdzieniegdzie, obok pisowni hulaj dusza zobaczymy hulajdusza (zależnie od znaczenia i użycia), a także podwójną pisownię takich wyrażeń jak łatwo strawny, średnio zamożny, które już się zleksykalizowały i które teraz można pisać łącznie.

Część trzecia to zbiór pytań i odpowiedzi dotyczących pisowni łącznej i rozdzielnej bądź z łącznikiem, wybranych z Poradni Językowej PWN. Dobór pytań pokazuje, o co najczęściej pytają korespondenci, stąd czasem dwa lub trzy razy poruszany jest ten sam problem, a informacje zawarte w odpowiedziach się uzupełniają i lepiej utrwalają zagadnienie. Niektóre odpowiedzi ekspertów Poradni są krótkie, inne bardziej rozbudowane, z wnikliwym objaśnieniem problemu.

Poradnik dobrze mieć w zasięgu ręki i często do niego zaglądać, a już na pewno wtedy, kiedy rodzi się wątpliwość pisowniowa: razem czy osobno, a może z łącznikiem?

Aleksandra Kubiak-Sokół

Wstęp

Jedno z najkłopotliwszych zagadnień polskiej ortografii to pisownia wyrazów łączna lub rozdzielna. Najogólniejsza zasada jest niezwykle prosta: poszczególne wyrazy piszemy osobno. Skąd więc nasze kłopoty?

Biorąc pod uwagę rozwój języka, dostrzeżemy, że nie zawsze łatwo jest wskazać granicę wyrazu. Wiele bowiem pierwotnie samodzielnych wyrazów zlało się w całość znaczeniową, a co za tym idzie — także w całość graficzną. I tak na przykład dzisiejsze wówczas to połączenie trzech wyrazów: w, ów, czas, podobnie jak dotychczas to połączenie wyrazów do, tych, czas.

Drugie źródło naszych wahań to istnienie w języku cząstek (morfemów) ruchomych, luźnych, które łączą się z różnymi wyrazami i bywają pisane raz łącznie raz osobno. Tu pisownię ustalono na zasadzie umowy, konwencji. Na podstawie tej konwencji nie z czasownikami piszemy osobno, ale dla przykładu z rzeczownikami — łącznie. Czasem umowa jest jeszcze bardziej skomplikowana: cud-kobieta to ortograficznie nie to samo, co kobieta cud; można wprawdzie przerwać w pół słowa, ale objąć tylko wpół. To właśnie wieloaspektowość zasady konwencjonalnej jest przyczyną wielu pisownianych trudności.

Często trudno jest wyjaśnić, dlaczego pewne połączenie należy pisać tak, a nie inaczej, ponieważ rozstrzygnięcia poprawnościowe nie odwołują się ani do fonetyki, ani do morfologii, ani do dawnego czy obecnego poczucia językowego.

Przybliżeniu zagadnień związanych z tym działem polskiej ortografii służyć ma ten poradnik, złożony z zasad pisowni łącznej, rozdzielnej oraz z łącznikiem, słownika i porad językowych.

Autorzy

Podstawowe zasady pisowni łącznej, rozdzielnej oraz pisowni z łącznikiem

PISOWNIA RZECZOWNIKÓW, PRZYMIOTNIKÓW I LICZEBNIKÓW ZŁOŻONYCH

RZECZOWNIKI ZŁOŻONE

razem

Zrosty, np.: maminsynek, przedsięwzięcie, psubrat, swawola, widzimisię (= zachcianka), Białystok, Krasnystaw, Wielkanoc.

Złożenia, np.: czasopismo, krótkofalówka, płaskostopie, sokowirówka, studniówka.

osobno

Zestawienia dwóch wyrazów nierównorzędnych znaczeniowo, czyli takich, w których jeden wyraz jest określeniem drugiego:

• rzeczownik + rzeczownik, np.: artysta plastyk, lekarz kardiolog, ślusarz mechanik, samochód pułapka;

• rzeczownik + przymiotnik, np.: samochód osobowy, wieczór autorski;

• nazwy własne, w których drugi człon uściśla znaczenie pierwszego, np.: Maków Podhalański, Sokołów Podlaski, Zagórze Śląskie.

z łącznikiem

Zestawienia dwóch wyrazów równorzędnych znaczeniowo, czyli takich, pomiędzy którymi można postawić domyślnie spójnik i:

• zestawienia typu: balon-sonda, stół-ława, wyraz-klucz;

• dwuczłonowe nazwiska: Rydz-Śmigły, Skłodowska-Curie;

• wymieniane obok siebie nazwiska osób będących wspólnie autorami jakiegoś prawa, wynalazku, wzoru, np.: prawo Boyle’a-Mariotte’a, twierdzenie Bolzano-Weierstrassa, wzory Eulera-Fouriera;

• nazwy miejscowe oznaczające jednostki administracyjnie równorzędne, np.: Bielsko-Biała, Czechowice-Dziedzice.

Formy odmiany rzeczowników utworzonych od skrótowców, z łącznikiem stojącym na granicy podstawy słowotwórczej i przyrostka, np.: UJ-otu, PTJ-ocie, PTTK-owiec.

PRZYMIOTNIKI ZŁOŻONE

razem

Gdy są połączeniami członów nierównorzędnych znaczeniowo:

• podstawowe znaczenie zawarte jest w członie drugim, a człon pierwszy dookreśla je, np.: jasnopomarańczowy (= pomarańczowy o odcieniu jasnym), narodowokatolicki (= katolicki w obrządku narodowym);

• złożenia pochodzące od rzeczownika i określającego go przymiotnika, np.: krótkowłosy (od: krótkie włosy), małoobrazkowy (od: mały obrazek), własnoręczny (od: własna ręka);

• przymiotniki pochodzące od dwuwyrazowych nazw geograficznych, w których przymiotnik występuje przed rzeczownikiem, np.: babiogórski (od: Babia Góra), nowotarski (od: Nowy Targ);

• przymiotniki pochodzące od wyrażenia złożonego z przysłówka i czasownika, np.: dalekobieżny (od: daleko bieży), małomówny (od: mało mówi);

• przymiotniki utworzone od wyrażenia złożonego z liczebnika i rzeczownika: pięciopiętrowy (od: pięć pięter), czterozakresowy (od: cztery zakresy), dwunastoipółletni (od: dwanaście i pół roku).

UWAGA! W wyrazach złożonych, w których człon pierwszy pochodzi od liczebnika można łączyć zapis liczbowy z literowym, np. 8-metrowy. Nie zapisuje się w taki sposób form fleksyjnych liczebnika.

z łącznikiem

Gdy są połączeniami członów równorzędnych znaczeniowo, np.: biało-czerwony (bo: i biały, i czerwony), kosmetyczno-fryzjerski (bo: i kosmetyczny, i fryzjerski), północno-wschodni (bo: wyznaczony między północnym i wschodnim). W tym:

• przymiotniki złożone, które wchodzą w skład nazwy własnej, np.: Akademia Górniczo-Hutnicza, Kanał Ostródzko-Elbląski, Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska;

• przymiotniki, które stanowią terminy anatomiczne, np.: krzyżo-lędźwiowy (bo: dotyczący i krzyża, i lędźwi), noso-gardzielowy (bo: dotyczący i nosa, i gardzieli), moczowo-płciowy (bo: układ i moczowy, i płciowy).

WYJĄTEK: głuchoniemy.

Przymiotniki złożone z trzech lub więcej członów bez względu na nierównorzędność członów, np.: staro-cerkiewno-słowiański (chociaż: starocerkiewny, cerkiewnosłowiański), polsko-angielsko-francuski (bo: zawierający elementy i polskie, i angielskie, i francuskie), południowo-wschodnio-polski (chociaż: dotyczący Polski południowo-wschodniej), środkowo-północno-europejski (chociaż: dotyczący środkowej i północnej Europy), rosyjsko-niemiecko-austriacki (bo: dotyczący i Rosji, i Niemiec, i Austrii).

Przymiotniki utworzone od skrótowców, z łącznikiem stojącym na granicy podstawy słowotwórczej i przyrostka, np.: PWN-owski, NOT-owski.

LICZEBNIKI ZŁOŻONE

razem

Gdy są to zrosty z cząstkami: -dziesiąt, -nasty, -naście, -sta, -set, np.: pięćdziesiąt, osiemnasty, dziewiętnaście, czterysta, osiemset.

osobno

Liczebniki powyżej dwudziestu, stu, tysiąca, miliona, np.: trzydzieści pięć, sto jedenaście, tysiąc dwieście trzydzieści sześć, milion pięćset.

z łącznikiem

Jeśli człon pierwszy liczebnika przyjmuje postać cyfrową, np.: 3-krotny, 40-letni.

INNE CZĘŚCI MOWY

z łącznikiem

Pary wyrazów podobnie brzmiących, rymujących się (paralelnych dźwiękowo), np.: bim-bam, człapu-człapu, dylu-dylu, figle-migle, fiksum-dyrdum, gadu-gadu, klituś-bajduś, kogel-mogel.

Pary wyrazów mające charakter tautologii, np.: aby-aby, ani-ani, cicho-sza, tuż-tuż.

PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM pół

razem

Jeśli pół jest pierwszą częścią wyrazu złożonego, bez względu na część mowy z jaką się łączy:

• z rzeczownikiem, np.: półbochenek, półokrąg, półpiętro; także półbokiem, półgłosem, półszeptem (są to przysłówki powstałe ze złożenia pół + rzeczownik);

• z przymiotnikiem, np.: półcielesny, półdrewniany, półdziecinny, półgłuchy, półklasyczny, półsurowy;

• z przysłówkiem, np.: półdrwiąco, półkrótko, półnago, półsennie, półserio;

• z czasownikiem i formami czasownikowymi, np.: półleżeć, półklęczeć, półstać, półszeptać, półstojąc, półleżący, półklęczał, półszepcząc, półzamknięty;

• z liczebnikiem, np.: półszósta (czyli pięć i pół), półtrzecia (czyli dwa i pół), półtysięczny.

Z przyimkiem w, gdy wpół oznacza:

• ‘w pasie’, np. objąć kogoś wpół;

• ‘dzielenie na dwie części’, np. przekroić wpół;

• ‘moment w połowie między dwiema pełnymi godzinami’, np. spotkać się o wpół do ósmej;

• ‘niezupełnie, częściowo’, np. na wpół drwiąco.

UWAGA! Wpół może być składnikiem wyrazów złożonych, np.: wpółleżeć, wpółobłąkany, wpółprzymknięty, wpółsiedzieć, wpółsurowy.

osobno

W swej podstawowej funkcji, czyli gdy oznacza jedną z dwóch równych części czegoś. Wyraz, który następuje po liczebniku pół, przybiera formę dopełniacza, np.: pół jabłka, pół łąki, pół roku, pół szklanki, pół tego, pół tamtego. Również gdy tych dwu części nie traktujemy dosłownie jako równych, np.: pół biedy, pół zdrowia.

Jeśli obok siebie występują dwa połączenia z liczebnikiem pół, które określają jedno zjawisko, jeden stan lub jeden proces, np.: pół pustynia, pół step (czyli nie dwa różne miejsca: półpustynia i półstep, lecz jeden teren, który ma cechy i pustyni, i stepu), pół siedzieć, pół leżeć (czyli nie dwie różne czynności: siedzenie i leżenie, lecz jedna, która jest w połowie siedzeniem, a w połowie leżeniem).

Z przyimkami do, na, o, od, po, przez, przy, za, np.: do pół godziny, na pół roku, o pół do drugiej, od pół roku, po pół minuty, przez pół wieku, przy pół czarnej, za pół ceny. Z przyimkiem w, gdy w pół oznacza ‘w połowie, w połowę’, np.: urwać w pół słowa, zniszczyć w pół godziny.

z łącznikiem

W połączeniu z nazwą własną, np.: pół-Francuz, pół-Niemiec, pół-Amerykanin, pół-Polak, pół-Marsjanin (ale: pół Polak, pół Rosjanin w przypadku opisywania jednej osoby, która jest w połowie Polakiem, a w połowie Rosjaninem).

PISOWNIA POŁĄCZEŃ Z LICZEBNIKIEM ćwierć

razem

Jeśli jest częścią wyrazu złożonego, np.: ćwierćfinalista, ćwierćlitrowy, ćwierćton, ćwierćwiecze.

osobno

Jeśli oznacza jedną czwartą jakiejś całości, a następny wyraz jest w dopełniaczu, np.: ćwierć bochenka, ćwierć butelki, ćwierć kilometra.

z łącznikiem

W połączeniu z nazwą własną, np.: ćwierć-Anglik, ćwierć-Ślązak.

PISOWNIA POŁĄCZEŃ PRZYSŁÓWKA Z IMIESŁOWEM ODMIENNYM LUB PRZYMIOTNIKIEM — konstrukcje typu mocno spóźniony, wysoko ceniony, średnio inteligentny

osobno

Zasadniczo pisownia takich połączeń jest rozdzielna, np.: cicho mówiący, ciemno zabarwiony, długo oczekiwany, dziko rosnący, głęboko zaangażowany, nowo utworzony, świeżo upieczony, wolno rosnący, wysoko notowany.

razem

Niektóre połączenia, które scaliły się znaczeniowo — są określeniem stałej cechy, np.: płyta długogrająca, stal szybkotnąca, szybkowiążący cement, woda wysokozmineralizowana.

Są to połączenia przysłówka i przymiotnika (lub imiesłowu przymiotnikowego), które należy uznać za terminy specjalistyczne.

PISOWNIA PRZYIMKÓW

razem

Przyimki złożone z samych przyimków, np.: ponad, popod, spoza, zza. Należy jednak odróżnić przyimek złożony, który piszemy łącznie, od dwóch osobnych przyimków, które piszemy rozłącznie, np. Sponad drzew unosiły się kłęby dymu, ale: Z ponad (= z więcej niż) stu dwudziestu uczniów większość wybierała się na studia wyższe.

Połączenia przyimka z formą zaimkową -ń, w dopełniaczu i bierniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego, np.: dlań (= dla niego), doń (= do niego), nadeń (= nad niego), odeń (= od niego), oń (= o niego), weń (= w niego), zań (= za niego).

Dawne połączenia, których złożoność nie jest dziś wyraźnie odczuwana, np.: dlaboga, dlaczego, dlatego, donikąd, nadaremnie, nadto, nadzwyczaj, naonczas, podówczas, pojutrze, wzwyż, zadość, zaiste, zaledwie, zrazu, zresztą.

osobno

Wyrażenia przyimkowe, czyli połączenia przyimków z rzeczownikami, przymiotnikami, zaimkami, przysłówkami, liczebnikami, np.:

bez(e)    bez ciebie, beze mnie, bez kozery, bez mała;

dla    dla nas, dla początkujących, dla żartu;

do    do cna, do góry, do niczego, do pana, do syta;

mimo    mimo to, mimo żalu;

na    na całego, na lewo, na ostatku, na styk, na umór;

nad(e)    nade mną, nad oknem, nad tobą;

o    o książce, o nas, o tym;

od(e)    od biedy, od ciebie, ode mnie, od rzeczy, ode złego;

po    po angielsku, po czwarte, po mistrzowsku;

pod(e)    pode mnie, pod górę, pod wiatr;

poza    poza domem, poza mną, poza nawiasem;

przed(e)    przede wszystkim, przed laty, przed tobą;

przez(e)    przeze mnie, przez las, przez to;

przy    przy kawie, przy pomocy, przy tym;

spod(e)    spode łba, spod prawa, spod spodu, spod ziemi;

sprzed(e)    sprzede mnie, sprzed lat, sprzed nosa;

u    u ciotki, u dołu, u nas, u podnóża;

w(e)    w bród, w dół, we wnętrzu, we Wrocławiu, we wtorek, w głąb, w poprzek;

z    z czasem, z nagła, z ukosa, z widzenia;

za    za bezcen, za cienki, za często, za darmo, za wysoko;

ze    ze mną, ze strony, ze szczętem, ze wszystkim;

znad    znad chmur, znad morza.

Przyimki do, na, o, od, po, przez, przy, za z liczebnikiem pół, np.: do pół godziny, na pół roku, o pół do drugiej, od pół roku, po pół minuty, przez pół wieku, przy pół czarnej, za pół ceny.

Przyimek w z liczebnikiem pół, gdy w pół oznacza ‘w połowie’, np.: urwać w pół słowa, zniszczyć w pół godziny.

UWAGA! Niekiedy występują różnice w pisowni połączeń w zależności od znaczenia, np.: w czas (= w porę, na czas), ale: wczas (= bardzo wcześnie); w przód (= do przodu), ale: wprzód (= najpierw); w koło (= w kółko), ale: wkoło (= wokół).

PISOWNIA ZŁOŻONYCH WYRAŻEŃ PRZYIMKOWYCH ORAZ WYRAŻEŃ ZAIMKOWYCH

osobno

Wyrażenia złożone z rzeczownika i wyrażenia przyimkowego zawierającego ten sam rzeczownik, np.: dzień po dniu, krok po kroku, ramię w ramię, ziarnko do ziarnka.

Wyrażenia złożone z dwóch wyrażeń przyimkowych zawierających ten sam rzeczownik, np.: od deski do deski, od końca do końca, z miejsca na miejsce, z miesiąca na miesiąc.

UWAGA! W tego typu wyrażeniach zamiast rzeczownika mogą występować inne części mowy (liczebnik, zaimek), np.: pół na pół, sam na sam, od tego do tamtego.

WYJĄTEK: Rozłącznie piszemy wyrażenie w tę i we w tę, ale dopuszczalna jest też pisownia wte i wewte.

Wyrażenia złożone z dwóch zaimków, np.: jaki taki, kiedy indziej, tak samo, taki sam, tacy sami, takie same, tyle samo.

WYJĄTKI: toteż (= więc), tamten, tamtędy.

Wyrażenia złożone z zaimka i innej części mowy, np.: co krok, co najmniej, co dziwniejsze, co rychlej, tym lepiej, tym ładniej, tym starszy, tym mądrzejszy, jak najdalej, jak najciekawiej, jak najładniejszy, jak najgorszy, komu bądź, jaki bądź, gdzie bądź, kimkolwiek bądź, jak tylko.

PISOWNIA PRZECZENIA nie

razem

Z rzeczownikami, np.: niechrześcijanin, nieczytanie, niedostatek, niedyskrecja, niegospodarność, niehumanista, niemoc, niepokój, niesubordynacja, nieśmiałość, niewykonanie, nieżyczliwość.

Z przymiotnikami w stopniu równym, np.: niedrogi, niekompetentny, nieładny, niemożliwy, nieodmienny, niesłodki, niespodziewany, nietykalny, nieubłagany.

Z przysłówkami w stopniu równym, które pochodzą od przymiotników, np.: niecałkowicie, niedługo, niedobrze, niejasno, nieśmiało.

Z imiesłowami przymiotnikowymi zarówno czynnymi (-ący), np.: niepalący, niepijący, niewierzący, nieżyjący, jak i biernymi (-ny, -ty), np.: niedobity, niedotarty, nienażarty, nieopanowany, niepohamowany, niespełniony, nieuczesany, nieudany.

osobno

Z czasownikami:

• z osobowymi formami czasownika oraz z bezokolicznikiem, np.: nie dam, nie rozwiązać, nie udawać, nie uporałem się, nie widziałyśmy, nie zrobilibyśmy;

• z bezosobowymi formami czasownika zakończonymi na -no, -to, np.: nie dano, nie otwarto, nie przeprowadzono, nie utrzymano, nie uzgodniono, nie zapłacono;

• z wyrazami, które mają znaczenie czasowników, np.: nie brak, nie można, nie trzeba, nie warto, nie wiadomo, nie wolno;

• z wyrazami występującymi w roli orzeczenia, np.: nie sposób, nie szkoda, nie żal;

WYJĄTEK: niepodobna, np.: Niepodobna, żeby on to zrobił.

• z imiesłowami przysłówkowymi, np.: nie krzycząc, nie mogąc, nie robiąc, nie tracąc.

Z przysłówkami:

• w stopniu wyższym i najwyższym, np.: nie bardziej, nie najbardziej, nie ciszej, nie najciszej, nie gorzej, nie najgorzej;

• w stopniu równym, ale tylko tymi, które nie pochodzą od przymiotników, np.: nie tylko, nie wczoraj, nie zawsze.

Z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym, np.: nie ładniejszy, nie najładniejszy, nie niższy, nie najniższy, nie większy, nie największy.

Z liczebnikami, np.: nie pół, nie jeden (lecz wielu), nie półtora, nie siedmioro, nie drugi.

WYJĄTKI: niejeden (= wielu), niewiele (= mało).

Wyraźnie w funkcji przeciwstawienia z rzeczownikami, przymiotnikami, przysłówkami, np.: nie kolega, lecz najprawdziwszy przyjaciel; nie mądry, lecz genialny; nie źle, lecz tragicznie.

z łącznikiem

Z rzeczownikami będącymi nazwami własnymi, np.: nie-Polak, nie-Japonka, nie-Europejczyk.

UWAGA! Czasowniki, które nie występują bez przeczenia, np.: niedomagać, niedowidzieć, nienawidzić, niepokoić, niewolić (nie ma czasowników domagać, dowidzieć, nawidzić, pokoić, wolić), piszemy z nie łącznie.

UWAGA! Nie dostawać piszemy rozdzielnie bez względu na znaczenie.

PISOWNIA INNYCH CZĄSTEK NIEMAJĄCYCH SAMODZIELNEGO ZNACZENIA (PARTYKUŁ)

razem

Partykuły -że, -ż, -li, np.: chodźże, jedźże, tamże, czymże, pokądże, zjedzmyż, tegoż, gdzież, możeszli (= czy możesz), znaszli (= czy znasz), rychłoli (= czy rychło).

osobno

Wyrażenie li tylko, np.: Przyszedłem tu li tylko (= jedynie) z ciekawości.

Że, które jest częścią spójnika, np.: jako że, prawie że, dlatego że, pomimo że, tak że (ale: także w znaczeniu ‘też, również’).

Pozostałe partykuły:

bądź    Zrobi to kto bądź.

bodaj    Bodaj to licho wzięło!

byle    Idę z byle kim.

chyba    Chyba go już nie chcą.

ci    Masz ci los.

co    Wybierał co lepsze fragmenty.

lada    Będą tu lada moment.

niech    Niech ja go dopadnę!

niechaj    Niechaj tak będzie!

no    Podaj no!

oby    Oby nam się poszczęściło!

tak    Tak, bardzo chcę.

tam    Ja tam nic nie wiem.

też    Też pomysł!

to    Któż to do nas zawitał?

tu    Co tu począć?

PISOWNIA CZĄSTEK -by, -bym, -byś, -byśmy, -byście

razem

Z osobowymi formami czasownika, np.: byłby, miałbym, wziąłbyś, zrobilibyśmy, upiekłybyście.

Także z występującymi w funkcji bezosobowej konstrukcjami w 3 os. w r. nijakim, np.: należałoby, robiłoby się, wypadałoby.

Z partykułami:

ani    Anibyście drgnęli.

bodaj    Bodajby to zrozumiał.

chyba    Chybabyś nas nie wydał?

czy    Czybyś mi nie pomógł?

czyż    Czyżbyś tego nie rozumiał?

gdzież    Gdzieżbyś ty o tym pamiętał?

niech    Niechby on już skończył!

niechaj    Niechajbym go już na oczy nie zobaczył!

nuż    Nużbyśmy jeszcze zmokli!

Ze spójnikami:

aczkolwiek    Pójdę z nimi, aczkolwiekbym wolał zostać.

albo    Wykąpałbyś się, albobyś chociaż twarz umył!

albowiem    Nie mówiłam o tym, albowiembyś i tak nie uwierzył.

ale    Może cię nie przyjmą, alebyś przynajmniej spróbował.

ani    Gdybyś mi zaufał, to anibyś nie płakał, anibyś nie chorował.

aż    Przekonywaliby cię tak długo, ażbyś się zgodził.

bo    Pomogli nam, bobyśmy sami nie dali rady.

byle    Zdacie egzamin, bylebyście się skoncentrowali.

chociaż    Pojadę tam, chociażbyście się temu wszyscy sprzeciwiali.

choć    Nie wygrasz z nim, choćbyś nawet bardzo chciał.

czyli    Zdobyłbym dwa punkty, czylibym wyprzedził obydwóch.

gdy    Gdybyś wcześniej zaczął, skończyłbyś przed czasem.

gdyż    Nie ujawniał się, gdyżby mógł zostać schwytany.

jak (= jeśli)    Odwiedźcie mnie, jakbyście jechali przez Gdańsk.

jakkolwiek    Nie otwieraj drzwi, jakkolwiekby ktoś pukał.

jako    Słyszałem, jakobyście mieli zamiar wyjechać.

jednak    Jednakbym nie poszedł na mecz.

jednakże    Jednakżebyście nie zdołali uciec przed policją.

jeśli    Jeśliby dobrze poszukał, znalazłby.

jeżeli    Jeżelibyśmy wcześniej wyszli, zdążylibyśmy na pociąg.

lecz    Była ładna, leczbym powiedział, trochę za wysoka.

nim    Nimbyś się zorientował, byłoby po wszystkim.

niż    Zawdzięczasz mu więcej, niżbyś myślał.

ponieważ    Wychodzimy, ponieważbyśmy spóźnili się na autobus.

skoro    Skorobyś się dowiedział, powiedziałbyś nam o tym?

tedy    Gdybym się postarał, tedybym zdobył dużo więcej nagród.

to (=więc)    Gdybym go lepiej znał, tobym mu zaproponował współpracę.

więc    Kupiłbyś wtedy tę książkę, więcbyś nie musiał teraz jej wypożyczać z biblioteki.

zanim    Zanimbyśmy doszli, minęłaby północ.

zaś    Kobiety pozostałyby w salonie, wy zaśbyście przeszli do skarbca.

zatem (=więc)    To nie było dobre, zatembym nie chciał do tego wracać.

Z wyrazami porównawczymi:

jak    Zachowywał się tak, jakby się nic nie stało.

jako    Grał na skrzypcach jakoby wirtuoz.

osobno

Z bezokolicznikami, np.: mieć by, zjeść by.

Z formami nieosobowymi czasownika zakończonymi na -no, -to, np.: posłano by, wzięto by, zaczęto by.

Z wyrazami pełniącymi funkcję czasownika, np.: można by, warto by, powinien by.

Po zaimkach:

• osobowych, np. On by cię wyśmiał.

• pytajnych i względnych, np.:

dlaczego    Dlaczego byś miał zapomnieć?

dokąd    Dokąd by wyjechał?

dopóki    Dopóki bym miał czas, pracowałbym.

gdzie    Gdzie byśmy jedli?

jak (= w jaki sposób)    Pomyślę, jak by można to poprawić.

kiedy    Kiedy byś mógł to oddać?

którędy    Którędy by można było najłatwiej dojść.

odkąd    Odkąd byśmy zaczynali?

skąd    Skąd bym miał o tym wiedzieć?

• wskazujących, które odpowiadają zaimkom pytajnym i względnym, np.:

dlatego    Masz gorączkę, dlatego by było dobrze pójść do lekarza.

dopóty    Dopóty bym pisał, dopóki nie skończyłbym.

dotąd    Dotąd byś musiał dojechać.

stamtąd    Stamtąd byś mógł się dowiedzieć.

stąd    Stąd byśmy wyruszyli.

tak (= w taki sposób)    Jak byś to zrobił, tak byś miał.

tam    Tam byśmy zanocowali.

tamtędy    Tamtędy byście przeszli.

wtedy    Jeślibym zdał, wtedy bym był zadowolony.

• nieokreślonych, np.:

coś    Coś bym poczytał.

ktoś    Ktoś by mógł usłyszeć.

Po rzeczownikach, np.: Koń by się uśmiał.

Po przymiotnikach, np.: Dobrym byś był ojcem.

Po przysłówkach, np.: Przyjemnie byśmy spędzili weekend.

Po imiesłowach przymiotnikowych, np.: Dla przybywających by trzeba mieć więcej czasu. Tekst napisany by był lepiej, gdybyś pisał uważniej.

Po liczebnikach, np.: Ośmiu by musiało to podnieść. Pięcioro bym mogła przyjąć.

UWAGA! Spójniki aby, ażeby, iżby, żeby wyrażające cel zawsze piszemy z by łącznie. Podobnie oby wyrażające życzenie oraz niby używane w konstrukcjach porównawczych.

UWAGA! Jeśli ten sam wyraz w jednym zdaniu pełni funkcję zaimka, a w innym jest spójnikiem lub partykułą, to w obu kontekstach różna też będzie jego pisownia, np.:

gdzieżby (= niemożliwe, by)

gdzież by (= w którym miejscu by)

jakbyście (= gdybyście)

jak byście (= w jaki sposób byście)

jakkolwiekbyśmy (= chociażbyśmy)

jakkolwiek byście (= w jakikolwiek sposób byście)

PISOWNIA WYRAZÓW Z PRZEDROSTKAMI I Z CZŁONAMI niby- ORAZ quasi-

razem

Z wyrazami pospolitymi wszystkie przedrostki — rodzime i obce, np.:

a-    ahistoryczny, alogiczny

anty-    antyeuropejski, antynarkotyczny, antynaukowy

archi-    archidiecezja

arcy-    arcyciekawy, arcynudny

do-    dogasnąć

eks-    ekssenator, eksżona

ekstra-    ekstraklasa, ekstranowoczesny

hiper-    hiperpoprawny

infra-    infrastruktura

kontr-    kontrofensywa

mini-    minikomputer, minisukienka

na-    naoliwić

nad(e)-    nadludzki, naderwać

o-    omurować

ob-    obgotować

od(e)-    odespać

około-    okołoporodowy

pan-    paneuropejski

po-    pokropić

pod(e)-    podkopać, podeschnąć

ponad-    ponadregionalny

post-    postsolidarnościowy

poza-    pozalekcyjny

pra-    pradziadek

prze-    przemiły

pseudo-    pseudointeligent

roz(e)-    rozgwieżdżony, rozeschnięty

super-    supercena, superciężki, supermocarstwo, supernowoczesny

śród-    śródgórski

u-    ulepić

ultra-    ultralekki

w(e)-    wdmuchać, wewnątrz

wice-    wicelider

wideo- wideofilm, wideoklatka

z-    złączyć

za-    zasmucić

Terminy przyrodnicze z członem niby-, np.: nibyjagoda, nibykłos, nibykwiat, nibyliść, nibynóżka; także termin astronomiczny nibygwiazda.

osobno

Niektóre przedrostki usamodzielniają się i zaczynają funkcjonować jako samodzielne wyrazy, np.:

anty    Zawsze jesteś anty.

eks    To jest mój eks.

ekstra    Film jest ekstra. Tam było ekstra.

mini    komputer mini, sukienka mini, autobus mini;

super    cena super, zabawa super, wyglądać super;

wideo    kaseta wideo, film wideo.

Połączenia przedrostków z nazwami własnymi, np.: arcy-Szkot, post-Jugosławia, pseudo-Szekspir, super-Rzymianin, ultra-Anglik.

Połączenia wyrazów pospolitych i nazw własnych z członami quasi- oraz niby-, np.: quasi-Holender, quasi-naukowiec, quasi-nowoczesny, quasi-port, niby-arystokrata, niby-Francuz, niby-konkretny, niby-milioner.

PISOWNIA CZĄSTEK -ąd, -ędy, -dziesiąt, -dziesty, -dzieści, -inąd, -kolwiek, -kroć, -krotnie, -krotny, -mość, -nasty, -naście, -set

razem

-ąd

odtąd, z bylekąd

-ędy

którędy, wszędy

-dziesiąt

kilkadziesiąt, siedemdziesiąt

-dziesty

czterdziesty, trzydziesty

-inąd

skądinąd, znikądinąd

-kolwiek

czemukolwiek, jakikolwiek, komukolwiek, ktokolwiek

-kroć

dwakroć, trzykroć, tylekroć

-krotny

dwukrotny, stokrotny, tylokrotny

-krotnie

trzykrotnie, tylokrotnie, wielokrotnie

-mość

jegomość, jejmość, waszmość

-nasty

piętnasty, siedemnasty, trzynasty

-naście

czternaście, jedenaście, kilkanaście

-set

sześćset, wieleset

Słownik

A

a- (= zaprzeczenie, brak jakiejś cechy; człon pisany łącznie), np.: amoralny, anormalny

ab ovo (= od samego początku)

abrakadabra

Abu Zabi (przym.: abuzabijski)

aby

a by (np.: Czytała dużo, a by dobrze pamiętać, notowała skrzętnie.)

aby-aby (= nieco, trochę)

aby tylko

aby zbyć

a cappella (= bez akompaniamentu)

aco

aconto (= na rachunek, na poczet)

acydo- (= związany z kwasem, kwasowością; człon pisany łącznie), np.: acydofilny, acydofit, acydofob

ad acta (= do akt, uznać za załatwione)

Addis Abeba

ad hoc (= od razu, bez przygotowania)

administracyjnopaństwowy (bo: odnoszący się do administracji państwa)

administracyjno-państwowy (bo: i administracyjny, i państwowy)

administracyjnoprawny (bo: dotyczący prawa administracyjnego)

administracyjno-prawny (bo: i administracyjny, i prawny)

administracyjno-wykonawczy (bo: i administracyjny, i wykonawczy)

adopcyjno-opiekuńczy (bo: i adopcyjny, i opiekuńczy)

ad perpetuam rei memoriam (= na wieczną rzeczy pamiątkę)

ad rem (= do rzeczy, do tematu)

ad vocem (= odnosząc się bezpośrednio do czyjejś wypowiedzi)

aero- (= związany z powietrzem, lataniem, lotnictwem; człon pisany łącznie), np.: aerodrom, aerodynamiczny, aerofobia, aerofotografia, aeroklub, aeronautyka, aeroplan

afro- (= związany z Afryką; człon pisany łącznie), np.: afroamerykański, afroazjatycki, afrochrześcijański

Agnus Dei

agro- (= rolny, związany z uprawą roli, rolnictwem; człon pisany łącznie), np.: agrobiologia, agrobiznes, agrochemia, agrokultura

a idźże

Airbus (= marka samolotów i firma)

airbus (= samolot marki Airbus)

air mail (= poczta lotnicza)

a jak

a jakże

a jakżeby

a jednak

a już

aj-waj

aktyno- (= związany z promieniem, promieniowaniem, promieniotwórczością; człon pisany łącznie), np.: aktynograf, aktynolit, aktynometr, aktynoterapia

akupresura

akupunktura

akustoelektronika

akustooptyka

akwa- (= związany z wodą; człon pisany łącznie), np.: akwakultura, akwametria, akwanauta

à la (= w rodzaju, na sposób, jak)

à la carte (= z jadłospisu)

alboby (np. coś powiedział)

alboli

albo to

albowiemby (np. to zrobił)

alboż

albożby

alboż to

aleby (np. to się nie stało)

ale, by (np.: Ale, by tak grać, trzeba dużo ćwiczyć.)

alem

aleś

ależby (np. się zmartwił)

ależ to

alfa i omega

Ali Baba

all right (= wszystko w porządku)

Alma Mater

alo- (= inny; człon pisany łącznie), np.: alofon, alogamia, alometria, alomorf

alokacja

alter ego (= drugie ja)

alterocentryczny

altowiolinista a. altowiolista

altsaksofonista

aluminografia

Ałma Ata (przym.: ałmaacki a. ałmacki)

amarantowo-biały (bo: i amarantowy, i biały)

a mianowicie

aminocukier

aminofenazon

aminofenol

aminokwas

amiotrofia

a-moll

amperogodzina

amperometr

amperomierz

amperosekunda

amperowoltomierz

Amu-daria

amylograf

amylopektyna

amyloplast

analogowo-cyfrowy (bo: i analogowy, i cyfrowy)

anarchoindywidualizm

anarchokolektywizm

anarchokomunizm

anarchosyndykalizm

anatomopatolog

andro- (= związany z męskością; człon pisany łącznie), np.: androfobia, androgen, android, andrologia

angielskojęzyczny

angio- (= dotyczący naczyń krwionośnych, układu krwionośnego, człon pisany łącznie), np.: angiochirurgia, angiografia, angiologia

angloamerykański (= odnoszący się do ludności anglojęzycznej w USA)

anglo-amerykański (bo: i angielski, i amerykański)

angloarab

anglofil

anglofilstwo

anglofob

anglofobia

anglojęzyczny

anglokatolik

anglomania

Anglosas (przym.: anglosaski)

ani-ani

ani be, ani me (= nic)

ani brat, ani swat (= ktoś obcy, obojętny)

aniby (np. o tym pomyślał)

ani chybi

ani dudu

ani krzty

ani krztyny

ani mru-mru

ani na chwilę

ani na jotę

anioł stróż

ani pary z gęby

ani razu

ani razu by

ani rusz

ani śladu

ani widu, ani słychu

ani ziębi, ani grzeje

aniżeli

aniżeliby

Anno Domini

ano

antedatować

antropo- (= związany z człowiekiem, dotyczący człowieka; człon pisany łącznie), np.: antropogeneza, antropografia, antropologia, antropomorficzny, antroponimia

anty (= samodzielny wyraz, np.: Zawsze jesteś anty.)

anty- (= skierowany przeciwko czemuś, mający przeciwne cechy; człon pisany łącznie), np.: antyaborcyjny, antyalergiczny, antyalkoholowy, antydopingowy, antydumpingowy, antykoncepcja, antykorozyjny, antykryzysowy, antynarkotykowy, antyseptyczny, antytalent, antywojenny, antywzór, antyzwiązkowy

Antyatlas (= nazwa gór)

anty-Europa

anty-Szekspir

a nuż

a nużby

a nuże

apiterapia

apitoksynoterapia

a priori (= uprzedzając fakty)

aprioryczny

à propos (= odnośnie do czegoś)

a przecież

a przecieżby

a psik

aqua vitae (= woda życia; żartobliwie o wódce)

arbiter elegantiarum (= wzór dobrego smaku, wytrawny znawca)

archeo- (= starodawny, pierwotny, początkowy; człon pisany łącznie), np.: archeografia, archeologia, archeometria, archeozoologia

archi- (= główny, naczelny; człon pisany łącznie), np.: archidiakon, archidiecezja, archikatedra, archikonfraternia

arcy- (= oznaczający wysoki stopień nasilenia właściwości; człon pisany łącznie z przymiotnikami, przysłówkami i rzeczownikami), np.: arcybiskup, arcybogaty, arcyciekawy, arcydelikatny, arcydzieło, arcyksiążę, arcyłotr, arcymiły, arcytrudny

arcy-Niemiec

arcy-Polak

à rebours (= na opak, na odwrót)

Argonauta (= postać mitologiczna)

argonauta (= śmiały żeglarz)

aromaterapia a. aromatoterapia

ars amandi (= sztuka kochania)

arteriografia

arterioskleroza

artro- (= mający związek znaczeniowy ze stawem; człon pisany łącznie), np.: artrologia, artropatia, artroskopia

artysta amator

artysta malarz

artysta muzyk

artysta plastyk

artystyczno-literacki (bo: i artystyczny, i literacki)

artystyczno-psychologiczny (bo: i artystyczny, i psychologiczny)

arytmo- (= związany z liczbą, liczeniem; człon pisany łącznie), np.: arytmograf, arytmomania, arytmometr

asfaltobeton

asfaltoguma

a sio

astro- (= związany z ciałem niebieskim, z gwiazdami; człon pisany łącznie), np.: astroarcheologia, astrobiologia, astrofizyka, astrologia, astrometeorologia, astronauta

a tergo (= uporządkowany według odwróconego porządku alfabetycznego)

a to

a to ci dopiero

a to ci heca

au courant (= być na bieżąco w jakiejś dziedzinie)

audio- (= związany ze słuchem, słyszeniem, dźwiękiem; człon pisany łącznie), np.: audiologia, audiotele, audiowizualny

audio-wideo (sprzęt)

au gratin (= o potrawach: zapiekane)

au naturel (= o potrawach: bez przypraw)

austriacko-węgierski (bo: i austriacki, i węgierski)

austro-węgierski (od: Austro-Węgry)

Austro-Węgry (bo: i Austria, i Węgry)

auto- I (= skierowany ku sobie, odnoszony do siebie; człon pisany łącznie), np.: autoagresja, autoanaliza, autobiografia, autocenzura, autoironia, autopoprawka, autoportret, autorefleksja, autoreklama, autosugestia, autoszczepionka, autotematyczny

auto- II (= mający związek z samochodem; człon pisany łącznie), np.: autoalarm, autocasco, autochłodnia, autocysterna, autokemping, autokomis, autonaprawa

autodafe

autsajder

a vista (= forma płatności) a. awista

azali

azaliby

azaliż

azaliżby

a zatem

azbestocement

ażby

aż do

aż dziw bierze

ażeby

aż hej (= bardzo)

aż miło

aż nadto

aż po (np. grób, sufit, kolana)

aż się kurzy