Dane oryginału

Assessing Neuromotor Readiness for Learning. The INPP Developmental Screeining Test and School Interventions Programme, First Edition, © 2013 John Wiley & Sons, Ltd.

This book is a revised and extended version of: Goddard Blythe (1996) The INPP Test Battery and Developmental Exercise Programme for use in Schools produced by The Institute for Neuro-Physiological Psychology (INPP Ltd.), Chester, UK.

All rights reserved. Authorised translation from the English language edition published by John Wiley & Sons Limited. Responsibility for the accuracy of the translation rests solely with Wydawnictwo Naukowe PWN Spółka Akcyjna and is not the responsibility of John Wiley & Sons Limited. No part of this book may be reproduced in any from without the written permission of the original copyright holder, John Wiley & Sons Limited.

Konsultacja merytoryczna

Tomasz Śliwowski

Projekt okładki i stron tytułowych

Janusz Fajto

Fotografia na okładce

bokan/Shutterstock

Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący

Jolanta Kowalczuk

Redaktor

Dorota Polewicz

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2015

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. II popr.)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-21117-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Podziękowania

1. Wstęp

1.1. Przegląd zagadnień poruszanych w książce

1.2. Podstawy testowania i korekcji niedojrzałości neuroruchowej

1.3. Co to jest INPP?

1.4. Program ćwiczeń integrujących dla szkół

1.5. Co to jest niedojrzałość neuromotoryczna?

1.6. Jaki wpływ na naukę mają odruchy pierwotne?

1.7. Czym są odruchy pierwotne?

1.8. Jaki wpływ na edukację ma dojrzałość neuromotoryczna?

1.9. Jaki jest cel przesiewowych testów rozwojowych?

1.10. Po co badać postawę i równowagę?

1.11. Po co oceniać równowagę?

1.12. Jaka jest różnica między równowagą statyczną a dynamiczną?

1.13. Jakie znaczenie dla uczenia się ma kontrola postawy?

1.14. Odruchy pierwotne – dlaczego bada się akurat te trzy odruchy?

1.14.1. Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS)

1.14.2. Symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS)

1.14.3. Toniczny odruch błędnikowy (TOB)

1.15. Jakie istnieją dowody na związek równowagi, postawy i odruchów z osiągnięciami szkolnymi?

1.16. Jakie są dowody na to, że interwencja w postaci programów ruchowych nakierowanych na odruchy pierwotne przyczynia się do poprawy wyników szkolnych?

1.17. W jaki sposób korzystać z testów przesiewowych?

2. Rozwojowe testy przesiewowe dla dzieci w wieku 4–7 lat

2.1. Instrukcje ogólne

2.1.1. Punktacja

2.1.2. Testy

2.2. Testy neuromotoryczne

2.2.1. Próba Romberga

2.2.2. Stanie na jednej nodze

2.2.3. Test czworakowania

2.2.4. Przekraczanie linii środkowej – test 1

2.2.5. Przekraczanie linii środkowej – test 2

2.2.6. Test przeciwstawnego palca i kciuka

2.3. Testy odruchów pierwotnych

2.3.1. Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS)

2.3.2. Symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS)

2.3.3. Toniczny odruch błędnikowy w pozycji wyprostowanej (TOB)

2.4. Testy percepcji wzrokowej i integracji wzrokowo-ruchowej

2.4.1. Zadania rysunkowe

2.4.2. Testy dodatkowe

2.5. Arkusz wyników dla testów wykonywanych w grupie 4–7-latków

2.6. Arkusze obserwacyjne

2.7. Interpretacja wyników

2.7.1. Testy koordynacji motoryki dużej, równowagi i odruchów

2.7.2. Testy percepcji wzrokowej i integracji wzrokowo-ruchowej

3. Przesiewowe testy rozwojowe przeznaczone dla dzieci powyżej 7. roku życia

3.1. Instrukcje ogólne

3.2. Testy koordynacji motoryki dużej i równowagi

3.2.1. Chodzenie po linii prostej

3.2.2. Chodzenie na zewnętrznych krawędziach stóp

3.3. Testy nieprawidłowych odruchów pierwotnych

3.3.1. Asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS)

3.3.2. Symetryczny toniczny odruch szyjny (STOS)

3.3.3. Toniczny odruch błędnikowy (TOB)

3.4. Testy funkcji okoruchowych

3.4.1. Test fiksacji, konwergencji i kontroli ruchów sakadowych (Valett)

3.4.2. Test integracji wzrokowej

3.5. Testy rozpoznawania obrazów i mowy

3.5.1. Różnicowanie dźwięków (pojedynczych dźwięków, zbitek dźwięków i sylab)

3.5.2. Synteza dźwięków

3.6. Testy percepcji wzrokowej i integracji wzrokowo-ruchowej

3.6.1. Percepcja wzrokowa

3.6.2. Integracja wzrokowo-ruchowa (VMI)

3.6.3. Zaburzenia percepcji przestrzennej

3.6.4. Test standardowych figur Tansleya

3.6.5. Figury oparte na wzrokowo-motorycznym teście Bender Gestalt

3.6.6. Punktacja dla testów na percepcję wzrokową

3.6.7. Testy dodatkowe

3.7. Arkusze wyników dla testów wykonywanych w grupie 7+

3.8. Arkusze obserwacyjne (7+)

3.9. Interpretacja wyników

3.9.1. Testy koordynacji motoryki dużej, równowagi i odruchów

3.9.2. Testy percepcji wzrokowej i integracji wzrokowo-ruchowej

3.9.3. Testy na rozpoznawanie dźwięków i mowy

4. Program ćwiczeń integrujących INPP

4.1. W jaki sposób należy korzystać z programu ćwiczeń integrujących

4.1.1. Ćwiczenia integrujące

4.1.2. W jaki sposób program ćwiczeń ruchowych może poprawić wyniki w nauce?

4.1.3. Zasady wykonywania ćwiczeń

4.1.4. Wskazówki dotyczące rozkładu ćwiczeń

4.2. Program ćwiczeń integrujących

4.2.1. Wstęp

4.2.2. Wiatrak2

4.2.3. Gąsienica

4.2.4. Zaciekawiona gąsienica

4.2.5. Ukwiał

4.2.6. Ośmiornica (część 1)

4.2.7. Rozdrażniona gąsienica

4.2.8. Spadochron

4.2.9. Ośmiornica (część 2)

4.2.10. Unoszenie głowy

4.2.11. Ryba

4.2.12. Jaszczurka

4.2.13. Dłoń do stopy

4.2.14. Dłoń do kolana

4.2.15. Zawias

4.2.16. Klamra

4.2.17. Rotacja dolnej części ciała

4.2.18. Rotacja górnej części ciała

4.2.19. Siadanie

4.2.20. Huśtawka

4.2.21. Aligator

4.2.22. Pełzanie naprzemienne

4.2.23. Kot

4.2.24. Czworakowanie naprzemienne z podparciem trójpunktowym

4.2.25. Czworakowanie naprzemienne na dłoniach i kolanach

4.3. Dodatkowe ćwiczenia integrujące prawą i lewą stronę ciała

4.3.1. Orzeł

4.3.2. Ćwiczenia palców

4.4. Uwagi końcowe

Materiały dodatkowe

DVD szkoleniowe

Szkolenia

Materiały uzupełniające do książki

Informacje dodatkowe na temat programów terapeutycznych

Inne książki autorki

Podziękowania

Sheili Dobie za umożliwienie nam wykorzystania przykładów opracowanych przez nią ćwiczeń na integrację bilateralną.

Wydawnictwu Riverside Publishing za umożliwienie nam przedrukowania figur z testu Bender Gestalt.

Ágnes Nyiregyházi Dobrovits i Magdalenie Zweegman za dopracowanie aktualnych wersji rysunków z rozdziału 4.

Szkołom, które wzięły udział w Programie Ćwiczeń Integrujących, przeprowadziły badania i zgodziły się na ich publikację.

1 Wstęp

1.1. Przegląd zagadnień poruszanych w książce

Znaczny odsetek uczniów wykazuje niedojrzałość w zakresie sprawności ruchowej oraz niestabilności postawy^1. Taka niedojrzałość neuromotoryczna jest często uwarunkowana niezintegrowaniem odruchów pierwotnych (u prawidłowo rozwijających się dzieci odruchy pierwotne występują do 6. miesiąca życia, a następnie zostają z czasem zastąpione reakcjami posturalnymi). Badania wskazują na bezpośredni związek między niedojrzałością układu ruchowego a osiągnięciami w szkole. Dzięki odpowiedniemu wsparciu i poleceniom nauczyciele oraz inni specjaliści mogą nauczyć się, jak rozpoznawać oznaki opóźnienia motorycznego, aby dziecko mogło być skierowane do odpowiedniego terapeuty albo też objęte odpowiednim programem ćwiczeń. W książce zaprezentowano zestaw narzędzi pozwalających:

– rozpoznać, u których dzieci występują niedojrzałe odruchy,

– wprowadzić program ćwiczeń fizycznych,

– ocenić wyniki.

Istnieje wiele programów ruchowych, jednak model opisany w książce, opracowany przez Instytut Psychologii Neurofizjologicznej (The Institute for Neuro-Physiological Psychology – INPP), ma unikatowy charakter, ponieważ został sprawdzony w praktyce, a także umożliwia ocenę stanu układu neuromotorycznego u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym na początku oraz po zakończeniu programu.

Książka została podzielona na trzy części:

1. W części pierwszej przedstawiono serię testów przesiewowych dla dzieci w wieku 4–7 lat, pozwalających sprawdzić obecność trzech odruchów, kontrolę równowagi statycznej, koordynację, percepcję wzrokową oraz integrację wzrokowo-ruchową.

2. W części drugiej omówiono podobną serię testów przesiewowych dla dzieci od 7. roku życia wzwyż.

3. Część trzecia zawiera pełen program ćwiczeń integrujących, który można realizować w pracy z całą klasą lub też z mniejszymi grupami dzieci w trakcie jednego roku szkolnego.

Dodatkiem do książki i jej uzupełnieniem jest szkoleniowy materiał wideo INPP zabezpieczony hasłem, a także arkusze wyników, które są odpłatnie dostępne na stronie www.accessnmr.inpp.org.uk. Instytut INPP prowadzi także dodatkowe szkolenia na temat posługiwania się testami diagnostycznymi oraz programem ćwiczeń.

1.2. Podstawy testowania i korekcji niedojrzałości neuroruchowej

Program INPP dla szkół został oparty na programie klinicznym Instytutu Psychologii Neurofizjologicznej (INPP)[1], który jest stosowany od lat siedemdziesiątych XX wieku. W 1996 roku z pełnego badania diagnostycznego INPP wyodrębniono kluczowe testy i zaadaptowano je dla większych grup dzieci w środowisku szkolnym.

Zmodyfikowana seria testów przesiewowych jest przeznaczona dla nauczycieli, lekarzy i innych specjalistów, którzy mają do czynienia z rozwojem dziecka oraz jego edukacją. Testy są narzędziem diagnostycznym, natomiast nie są wystarczającym instrumentem do postawienia szczegółowej diagnozy. Nie mogą też zastąpić standardowych badań neurologicznych, psychologicznych czy edukacyjnych przeprowadzanych przez licencjonowanych psychologów, pedagogów, personel medyczny i innych terapeutów niezwiązanych z medycyną. Dzięki tym testom nauczyciel będzie mógł określić, które dzieci mają problemy szkolne z powodu niedojrzałej sprawności ruchowej oraz które mogą odnieść korzyść z programów INPP lub innych programów ćwiczeń korekcyjnych.

Na program ćwiczeń integrujących INPP składa się seria codziennych ćwiczeń, opartych na ruchach wykonywanych przez prawidłowo rozwijające się dziecko w 1. roku życia. Ćwiczenia należy wykonywać codziennie pod nadzorem nauczyciela. Program INPP tym różni się od innych programów, mających na celu poprawę koordynacji, a także równowagi, że ćwiczenia INPP sięgają do samych początków nauki równowagi i kształtowania postawy.

1.3. Co to jest INPP?

Instytut Psychologii Neurofizjologicznej (INPP) został założony w 1975 roku przez psychologa dr. Petera Blythe’a w następujących celach:

1. Zbadania, jak niedojrzałość ośrodkowego układu nerwowego (OUN) wpływa na dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce i dorosłych cierpiących na stany lękowe, agorafobię oraz ataki paniki.

2. Opracowania wiarygodnych metod oceny dojrzałości OUN.

3. Opracowania skutecznych programów korekcyjnych.

Dzieci, które trafiają do INPP, są badane indywidualnie za pomocą serii standardowych testów medycznych, oceniających zakres możliwości fizycznych, takich jak:

- koordynacja motoryki dużej oraz równowaga,

- schematy rozwoju ruchowego,

- aktywność móżdżka,

- dysdiadochokinezę (umiejętność wykonywania szybkich ruchów naprzemiennych),

- występowanie nieprawidłowych odruchów pierwotnych oraz posturalnych,

- funkcjonowanie okoruchowe (kontrolę ruchów gałek ocznych),

- percepcję wzrokową,

- integrację wzrokowo-ruchową (VMI),

- badanie audiometryczne, słuchanie dychotyczne.

Wyniki badania diagnostycznego stanowią podstawę stworzenia indywidualnego programu ćwiczeń, które dziecko wykonuje codziennie pod nadzorem rodziców. Ćwiczenia te trwają od pięciu do dziesięciu minut dziennie i wykonuje się je średnio przez dwanaście miesięcy. Co sześć lub osiem tygodni odbywają się wizyty kontrolne, podczas których ocenia się postępy dziecka i dokonuje weryfikacji programu.

Program kliniczny INPP wiąże się z koniecznością przeprowadzenia dokładnego badania dziecka. Wymaga od specjalistów poświęcenia znacznej ilości czasu, a tym samym dociera do wąskiej grupy spośród dzieci, które odniosłyby znaczne korzyści z tego typu badania i leczenia. Dlatego też w 1996 roku autorka dokonała wyboru testów spośród wszystkich stosowanych w diagnozie INPP oraz opracowała skrócone wersje testów, przedstawione w tej książce. Mogą one być wykorzystywane jako narzędzie przesiewowe przez nauczycieli i innych terapeutów zajmujących się edukacją oraz rozwojem dziecka. Pozwalają określić, u których dzieci występują oznaki niedojrzałości neuroruchowej^2.

1.4. Program ćwiczeń integrujących dla szkół

Autorka opracowała także unikalny program ćwiczeń integrujących dla szkół. Jego ideą jest, aby nauczyciele po jednodniowym przeszkoleniu mogli przeprowadzać testy diagnostyczne i rozpoznawać, u których dzieci w klasie występują oznaki niedojrzałości neuroruchowej, a następnie wprowadzić skuteczny program korekcyjny.

Program Ćwiczeń Integrujących INPP został opracowany tak, aby można go było prowadzić z całą klasą lub mniejszą grupą przez dziesięć minut dziennie, każdego dnia podczas zajęć przez cały rok szkolny. Nauczyciele nie dobierają ćwiczeń do każdego dziecka, korzystają z całej sekwencji ruchowej. Tempo jest dostosowane do najwolniejszego dziecka.

Program ten jest szeroko stosowany w szkołach w Wielkiej Brytanii i innych krajach europejskich, a także w tak odległych jak RPA czy Meksyk. Badania nad stosowaniem testów przesiewowych oraz programu ćwiczeń integrujących wykazały, że:

1. Niedojrzałość neuroruchowa występuje u dzieci uczęszczających do szkół masowych.

2. Istnieje powiązanie między niedojrzałością neuromotoryczną a słabymi wynikami w szkole.

3. Program Ćwiczeń Integrujących INPP skutecznie redukuje oznaki niedojrzałości neuromotorycznej.

4. W przypadku dzieci, u których występowały wyraźne oznaki niedojrzałości neuromotorycznej (> 25%) oraz które miały poważne problemy szkolne, po zrealizowaniu przez nie Programu Ćwiczeń Integrujących INPP odnotowano znaczne postępy w zakresie poznawczych funkcji pozawerbalnych i czytania^3.

5. Badania przeprowadzone na małych grupach wskazują, że u dzieci, których wyniki w czytaniu są niższe o co najmniej rok od normy dla danego wieku i u których występowały wyraźne oznaki niedojrzałości neuromotorycznej (> 50%), nastąpiła znaczna poprawa w czytaniu w ciągu roku od rozpoczęcia Programu Ćwiczeń Integrujących INPP^4.

1.5. Co to jest niedojrzałość neuromotoryczna?

Sprawność neuromotoryczna to złożone zachowanie funkcjonalne, które jest wynikiem aktywacji ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, włączając struktury motoryczne, które działają poprzez układ mięśniowo-szkieletowy przy współudziale bodźców ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego. W trakcie rozwoju układy i struktury odpowiedzialne za ruch ewoluują w całym procesie rozwoju, ale na pewnym etapie rozwojowym oczekuje się od dziecka, że osiągnie określony poziom sprawności neuromotorycznej. Kluczowe etapy rozwoju ruchowego i sprawność ruchowa stanowią zewnętrzne oznaki funkcjonalnej dojrzałości neuromotorycznej.

Niedojrzałość układu neuroruchowego objawia się utrzymaniem niedojrzałych wzorców kontroli ruchowej. Mogą one występować pod postacią klasycznych objawów neurologicznych (patologii) bądź opóźnienia funkcjonalnego czy też rozwojowego danych dróg nerwowych. Testy przesiewowe INPP umożliwiają rozpoznanie „miękkich oznak”[2] dysfunkcji neurologicznej, a także występowanie trzech odruchów pierwotnych u dzieci w wieku szkolnym. Testy te nie określają przyczyn zaburzeń, nie można również na ich podstawie przewidzieć, jakie wyniki będzie osiągało dziecko. Mogą za to pomóc określić przeszkody stojące na drodze do skutecznej nauki. Co więcej, w wielu przypadkach przeszkody te mogą być wyeliminowane przez zastosowanie specjalnego programu ćwiczeń integrujących.

Przypisy

[1] Istnieje polska filia INPP – Instytut Neurofizjologii i Psychologii INPP Polska (www.inpp.org.pl) (przyp. tłum.).

[2] Oznaka miękka – lekka lub umiarkowana nieprawidłowość neurologiczna, która nie daje szczegółowych informacji o przyczynie bądź umiejscowieniu problemu.