Tytuł oryginału

How to be a Renaissance Woman. The Untold History of Beauty & Female Creativity

Copyright © Jill Burke, 2023

Copyright © for the translation by Maria Borzobohata-Sawicka

Projekt okładki

Katarzyna Bućko @booka.kasia.bucko

Obraz na okładce: Portret młodej Wenecjanki Albrechta Dürera

(domena publiczna, Wikimedia Commons)

Ornamenty: Freepik.com

Redaktorka nabywająca

Eliza Kasprzak-Kozikowska

Redaktorka prowadząca

Katarzyna Kolowca-Chmura

Opracowanie tekstu i przygotowanie do druku

Wydawnictwo JAK

Opieka redakcyjna

Katarzyna Homoncik

Opieka promocyjna

Aleksandra Kosman

ISBN 978-83-8367-897-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk

Spis treści

Wstęp

Część pierwsza. Kanony piękna

Rozdział 1. Wenus i sprzedawca owoców

Rozdział 2. Czym jest kobieta (renesansu)?

Rozdział 3. Sprezzatura, czyli niewymuszona swoboda i naturalny wygląd

Część druga. Osąd

Rozdział 4. Czy renesansowa kultura piękna była opresyjna czy wyzwalająca?

Rozdział 5. Kosmetyczne porady dla panien młodych

Rozdział 6. Whiteface

Część trzecia. Renesansowa praca nad ciałem

Rozdział 7. Nabieranie kondycji

Rozdział 8 . Worki na piersi, korekta nosa i plastyka warg sromowych

Rozdział 9. Owłosione ciała i polowanie na czarownice

Część czwarta. Siła negliżu

Rozdział 10. Manowce urody

Rozdział 11. Nagość i siła spojrzenia

Rozdział 12. Zbuntowane włosy

Część piąta. Wspólnoty wiedzy

Rozdział 13. Trucizna i patriarchat

Rozdział 14. Co wiedziały kobiety renesansu

Rozdział 15. Receptury

Dodatkowe źródła

Spis ilustracji

Podziękowania

Indeks

Wkładka

Dla Joego, Zaca, Hannah, Dana
(i wszystkich przedstawicieli pokolenia Instagrama) –
z miłością

Wstęp

Kilka lat temu wpadła mi w ręce wyjątkowa szesnastowieczna książka. Wertowałam ją urzeczona. Czy to możliwe, że kobiety w epoce renesansu przejmowały się rozstępami powstałymi w następstwie ciąży, siwiejącymi włosami i nadwagą? Czy naprawdę martwiły się, że mają otłuszczone ramiona, obwisłe piersi, za duże nosy, nieświeży oddech, cuchnące stopy i że ślinią się przez sen?

Wyjątkowość książki Gli ornamenti delle donne (Zdobienia niewieście) autorstwa Giovanniego Marinella, której pierwsze wydanie ukazało się w Wenecji w 1562 roku, tkwi nie tylko w jej bezprecedensowej objętości – tom zawiera ponad tysiąc czterysta receptur na upiększenie twarzy, włosów i ciała – ale i w sposobie, w jaki wspomniane porady zostały uszeregowane według poszczególnych części ciała wymagających skorygowania. Każdy rozdział rozpoczyna się opisem – centymetr po centymetrze – idealnej sylwetki, do której osiągnięcia czytelniczki powinny dążyć. Marinello analizuje kobiece ciało od czubka głowy (najlepiej pokrytej złotymi włosami) po koniuszki idealnie zaokrąglonych palców u stóp i radzi czytelniczkom, jak naprawić liczne mankamenty urody, by osiągnąć idealny wygląd opisywany (jak tłumaczy autor) przez „starożytnych i współczesnych poetów i malarzy”. Kobiece ciało jest tu traktowane jako niekończący się projekt, który trzeba bezustannie ulepszać i nad którym należy pracować. W sposób, który wydaje się dziś niepokojąco znajomy, „pomocne” rady Marinella przyczyniają się również do pojawiania się u kobiet niskiej samooceny.

Sztukę i literaturę renesansu opisuje się zwykle z perspektywy jej wybitnych twórców i oświeconych mecenasów, tymczasem zacytowany powyżej tekst sugeruje, że słynne wiersze, sztuki teatralne i obrazy tamtej epoki głęboko wpływały na to, jak zwykli ludzie postrzegali ciało i urodę – zarówno własne, jak i współczesnych im osób. Książka Marinella daje nam wgląd w codzienność stojącą za twórczością Rafaela, Tycjana czy działalnością Medyceuszy – pozwala poznać życie zwyczajnych kobiet i przekonać się, jak wpływały na nie nowe standardy piękna. Zapragnęłam zgłębić ten temat.

Zaintrygowały mnie liczne podobieństwa między XVI wiekiem i teraźniejszością – obie epoki charakteryzują się szybkimi zmianami w kulturze wizualnej i postępem technicznym. Dzięki renesansowym innowacjom zaczęto kłaść nacisk na kobiece piękno w dziedzinie szeroko pojętej rozrywki – od popularnych opowieści zawierających rozwlekłe opisy nagich kobiet (często znajdujących się w śmiertelnym niebezpieczeństwie i oczekujących na ratunek ze strony bohatera) po niezliczone rzeźby, obrazy i ryciny bogiń przedstawianych z nowym jak na owe czasy realizmem. Książka Marinella sugeruje istnienie nieopowiedzianej historii renesansu (i estetycznych standardów, jakie z niego zaczerpnęliśmy), w której to kobiety grały pierwsze skrzypce. Z lektury wnosimy, że dzisiejsza niemożliwa do zaspokojenia presja wywierana na kobiety, by ingerowały w wygląd swych twarzy i ciał w celu sprostania ciągle zmieniającym się wzorcom, jest ugruntowana historycznie. Już na początku moich badań przynajmniej jedno stało się jasne: ideały renesansowego piękna były nieubłaganie i celowo wykluczające. Dzieło Marinella obnażyło całą sieć renesansowych koncepcji dotyczących zdrowia, medycyny i osobowości tworzących toksyczną kombinację, która (z rzadka nieświadomie) usprawiedliwiała hierarchię płci, klasy i rasy, w tym także idee, spod których ludzkość nie zdołała się jeszcze całkiem wyzwolić. Jednakże lektura tej książki pozwala nam też odczuć wyraźną przyjemność emanującą z kultury piękna – ujawnia jej rolę jako istotnego elementu kobiecej przyjaźni i życia społecznego oraz przestrzeni, w której kobiety mogły spędzać czas z dala od często agresywnych i zgryźliwych mężczyzn. Tekst zawiera kuszące wskazówki na temat dostępnych kobietom „zdobień” (w tamtej epoce był to termin uniwersalny, którym opisywano metody przystrajania włosów, twarzy i ciała), tego, jak korzystać z nich w sposób twórczy i wywrotowy, a także jak uczynić z nich pole do buntu, autoekspresji i eksperymentów.

Muszę się do czegoś przyznać: myślałam, że napiszę zupełnie inną książkę. Zainspirowana Marinellem, przystąpiłam do badań nad historią kosmetyków włoskiego renesansu – tematyką, która nie cieszyła się dotąd szczególnym zainteresowaniem i którą wciąż niesłusznie odrzuca się jako zbyt błahą. Zdumiało mnie, w jak twórczy i przemyślany sposób kobiety renesansu podchodziły do obsesyjnej dbałości o wygląd, którą przesiąknięta była ówczesna kultura. Podążając za pierwotnymi źródłami, znalazłam się w nieoczekiwanych miejscach: sprzedawałam brzoskwinie z wieśniaczkami na zatłoczonych ulicach renesansowej Wenecji; występowałam na scenie z aktorkami, rozważając skomplikowany związek między wyglądem i emocjami; słuchałam rozważań uczonych lekarzy dyskutujących nad tym, czy ciemnowłose kobiety są płodne; martwiłam się swoją wagą w okazałych komnatach szesnastowiecznej Mantui; słuchałam, jak kobiety z klasy pracującej warzą truciznę w odpowiedzi na przemoc domową; na koniec zaś zasiadłam we własnej kuchni, zachwycając się biegłością i wiedzą zawartą w renesansowych recepturach na kosmetyki. Zdałam sobie sprawę, że kultura piękna wypuszcza pędy, które wiją się przez życie kobiet i których nie da się oddzielić od innych spraw. To, co robimy z włosami, twarzami i ciałami, odzwierciedla nasze życie społeczne i znacząco na nie wpływa.

Zważywszy na eklektyczny zakres kobiecych głosów z tamtego okresu (często zabawnych, wnikliwych, zaskakujących i przejmujących), nie dziwi, że podobnie jak współcześnie, także i w renesansie nie istniał jeden model kobiecości. W niniejszym tekście pokazuję, jak niektóre kobiety wykorzystywały urodę na swoją korzyść – przynajmniej do momentu, w którym stawały się zbyt leciwe, by sięgać po tę kapryśną broń – podczas gdy inne borykały się z kulturą piękna, postrzegając ją jako niesprawiedliwą, powierzchowną i opresyjną. Podejrzewam, że większość czytelniczek i czytelników nie słyszała o opisanych przeze mnie kobietach, ale zasługują one na to, by znaleźć stałe miejsce w historii feminizmu. Są wśród nich poetki i dramaturżki, których teksty ukazały się drukiem, a także kompozytorki, filozofki, aktorki i artystki.

Załączam tu także wybór zaktualizowanych renesansowych receptur, aby zachęcić do samodzielnego przygotowania kosmetyków. Zawarte w książce przepisy dowodzą imponującej praktycznej wiedzy naukowej, jaką posiadało wiele ówczesnych kobiet – niedocenianych chemiczek i botaniczek. Receptury świadczą o tym, że kobiety nie tylko znały się na naturalnych składnikach, zwłaszcza roślinnych, oraz ich właściwościach, ale miały także techniczne umiejętności, by odpowiednio się z nimi obchodzić: przeprowadzając destylację, sporządzały toniki do twarzy, za pomocą emulgacji tworzyły kremy nawilżające i wydobywały śluz z prawoślazu lekarskiego, by przygotowywać odżywki do włosów.

Aby mieć ciało akceptowalne społecznie, trzeba się napracować, a – co podkreśla wiele feministycznych autorek – kobiety muszą w ten proces włożyć więcej pracy niż mężczyźni. Te wysiłki obejmują kąpiele, szczotkowanie, używanie dezodorantu, depilację, mycie włosów, oczyszczanie, tonizowanie, nawilżanie i zamartwianie się dietą – a to wszystko jeszcze przed nałożeniem makijażu. Wykonujemy te czynności każdego lub prawie każdego dnia, często w kameralnej przestrzeni łazienki albo sypialni. Rzadziej natomiast chadzamy na wizyty do fryzjera bądź barbera, do salonów kosmetycznych oferujących zabiegi na paznokcie lub regulację brwi czy do spa. Część komentatorów określa te wszystkie działania wspólnym mianem „pracy nad ciałem”, zauważając, że wymagają one czasu, wysiłku, pieniędzy i że – podobnie jak prace w domu – obowiązek zajmowania się nimi spada głównie na kobiety. Bez wątpienia to zwłaszcza kobiety podejmują tego rodzaju wysiłek, który zajmuje im zdecydowanie zbyt dużo cennego czasu. Ale to także ważny i dający ukojenie rytuał, który pozwala się cieszyć specjalistyczną wiedzą i stanowi okazję do nawiązania więzi. Dbałość o ciało, twarz i włosy może być odbierana jako presja i ciężar, jednakże często sprawia po prostu mnóstwo frajdy.

Historia może być wartościowym narzędziem myślenia. W świecie mediów społecznościowych i krótkich komunikatów dźwiękowych dziwnym luksusem jest możliwość zanurzenia się w zawiłych i bogatych dziejach tego fascynującego i fundamentalnego momentu w historii, który wywarł trwały wpływ na współczesne myślenie i estetykę. Mam nadzieję, że oddałam sprawiedliwość ludziom, o których tu piszę – tym, którzy przez wiele stuleci byli pomijani w przekazach historycznych. Mam też nadzieję, że czytelnicy, dowiadując się o nich, będą kiwać głowami ze zrozumieniem.

Wszystkie wnioski zawarte w tej książce są ugruntowane w oryginalnych materiałach źródłowych, z których część nie była dotąd omawiana przez historyków lub zasługuje na to, by zaistnieć w powszechnej świadomości, poza kręgami akademickimi. Wiele spośród tych tekstów występuje jedynie we włoskim oryginale – wszystkie tłumaczenia pochodzą od autorki, chyba że zaznaczono inaczej. Z tego względu dołączyłam obszerne przypisy, żeby zainteresowani czytelnicy mogli podążyć interesującym ich tropem i zagłębić się w dalszą lekturę, a także z nadzieją, że ta książka posłuży innym w celach dydaktycznych i stanie się punktem odniesienia do dalszych badań.

Starałam się być wyczulona na intelektualny, społeczny i polityczny kontekst tamtej epoki, przy czym nieuchronnie pociągało mnie to, co najmocniej rezonuje z problemami współczesności. Historia toczy się nie tylko w przeszłości.

Zacznijmy od słów Laury Terraciny (1519–ok. 1577), dawniej cieszącej się sławą, dziś jak na ironię mało znanej pisarki epoki renesansu:

Niech wybrzmią dziś te wzgardzane głosy

Niechaj niewiasty nie będą tak ciche

By głos ich zagłuszyli mężczyźni.

Część pierwsza

KANONY PIĘKNA

Rozdział 1

Wenus i sprzedawca owoców

Zmiana historyczna znajduje odzwierciedlenie na płótnie ciała[1]. To, czy wyglądamy grubo, szczupło, zdrowo i czy mamy ładną cerę albo wydajemy się zmęczeni, nie wynika jedynie z naszych genów, ale jest rezultatem skomplikowanego procesu poruszania się pomiędzy światami wewnętrznym i zewnętrznym, pomiędzy naszymi ciałami i środowiskiem. W ciągu mojego życia ciała stały się bardziej nieruchome, przyklejone do ekranów, oczy bardziej suche, a kciuki zręczniejsze w posługiwaniu się maleńką klawiaturą telefonów. Zmieniły się także oczekiwania wobec tego, jak powinny wyglądać zwyczajne ciała, na co fundamentalnie wpłynęły: rozwój mediów społecznościowych, powszechna dostępność pornografii, aplikacji do cyfrowej obróbki zdjęć i współczesna kultura self-help.

Europa epoki renesansu obdarowała świat dziedzictwem kulturowym, które wciąż wokół siebie dostrzegamy. Okres między rokiem 1400 i 1650 tradycyjnie uważa się za kulminację rozwoju kulturalnego w Europie, zwłaszcza we Włoszech. Dziedzictwo tej epoki znajduje trwałe odzwierciedlenie także w innym powszechnie używanym terminie „wczesnej nowożytności”. Popularyzacja nowego medium, jakim była drukowana książka, umożliwiła wymianę informacji na bezprecedensową skalę i w niezrównanym tempie. Podróże odkrywców przybliżyły Europejczykom nieznany im dotąd świat, co z jednej strony położyło kres rozmaitym intelektualnym założeniom, a z drugiej – otworzyło nowe możliwości wymiany handlowej, eksploatacji ziemi, surowców i ludzi. Błyskawiczny rozwój kapitalizmu sprawił, że towary zaczęły krążyć po całym świecie, a duże europejskie miasta portowe, takie jak Lizbona, Londyn, Antwerpia i Wenecja, stały się „miastami obcokrajowców”, gdzie miejscową ludność zalała fala emigrantów.

Choć współcześnie sztukę renesansową gromadzimy w galeriach, perspektywa jednozbiegowa i naturalizm, które pojawiły się w rysunku, malarstwie, rzeźbie i druku, stanowiły nie tylko nowatorską technikę artystyczną, ale także narzędzie rozpowszechniania wiedzy. Nowa technologia kreślarstwa była siłą napędową rewolucji naukowej, która fundamentalnie zmieniła sposób zgłębiania takich dziedzin jak anatomia czy botanika. Pojawienie się naturalistycznych aktów i sztuki realistycznego portretu oznaczało, że wygląd zewnętrzny stał się obiektem coraz bardziej szczegółowych dociekań.

W rezultacie zmienił się ideał kobiecej sylwetki – gotycki wzór kobiety o obfitych biodrach, dużym brzuchu i wąskich ramionach ustąpił miejsca pełniejszej figurze w kształcie klepsydry wzorowanej na modnych wówczas rzeźbach antycznych. Przykładem powyższego jest wizerunek archetypowej nagiej kobiety pędzla Tycjana, czyli namalowanej w 1538 roku Wenus z Urbino (Venere di Urbino; zob. kolorowa wkładka, ryc. 1). Wenus leży na sofie w niedbałej pozie, podczas gdy widoczne na dalszym planie służące szperają w skrzyni z ubraniami. Bogini (do obrazu prawdopodobnie pozowała prawdziwa kobieta, nie ma jednak co do tego pewności) wpatruje się w widza, jedną dłonią przesłaniając genitalia, drugą niezdarnie przytrzymując bukiet róż, które opadają na sugestywnie zmięte białe prześcieradło. Z zachowanych listów wynika, że obraz będący symbolem renesansowego ideału kobiecego piękna wzbudzał pożądanie wśród elity męskich odbiorców, którzy z podziwem wyrażali się o talencie, z jakim Tycjan oddał prawdziwe, drżące, ciepłe ciało. Znacznie mniej wiemy o tym, jak na ten wizerunek reagowały ówczesne kobiety. Jednak ten obraz – wraz z innymi aktami, które przeniknęły kulturę renesansu – wpłynął na życie zwyczajnych niewiast i znalazł odzwierciedlenie na fasadach, okładkach książek i w rzeźbach zdobiących budynki użyteczności publicznej oraz prywatne domy[2].

Za przykład weźmy kobietę z drugiej ilustracji z kolorowej wkładki. Na szkicu z 1575 roku, który można znaleźć w książce z winietami obrazującymi codzienne życie w Wenecji, przedstawiono wieśniaczkę (po włosku zwaną contadina), która przechyla głowę, by spojrzeć na odbiorcę. W przeciwieństwie do jej odprężonej odpowiedniczki z Urbino, na młodą contadinę czekają obowiązki. Podąża na targowisko wraz ze swoimi towarzyszami, niosąc płody rolne przez zatłoczone ulice renesansowej Wenecji, będącej w tamtej epoce jednym z największych europejskich miast. Trzyma na ramieniu dwa kosze z owocami (być może brzoskwiniami i śliwkami), zawieszone na obu końcach prostego drewnianego nosidła. Niesie swoje brzemię z gracją, poruszając się naprzód lekkim krokiem, ma nagie łydki, a czysta biała spódnica i fartuch częściowo zakrywają czerwone rękawy bluzki i niebieską suknię. Szkarłatne wstążki przywiązane do szala sugerują, że włożyła wysiłek w to, by wystroić się na drogę. Złote włosy nosi związane, z przedziałkiem pośrodku, choć z koczka wymknęło się kilka kosmyków. W przeciwieństwie do włosów jej brwi są ciemne, niemal czarne, wygięte w łuki nad brązowymi oczami. Kobieta ma bladą skórę – wyraźnie bledszą niż towarzyszący jej mężczyźni – ale jej policzki i usta są zaróżowione.

Podobnie jak Wenus Tycjana, ta contadina stanowi ideał renesansowego piękna, a inspiracją dla jej postaci były opisy zawarte w sonetach XIV-wiecznego włoskiego poety, humanisty i słynnego malkontenta Francesca Petrarki (1304–1374). W swojej poezji Petrarka opisywał idealne atrybuty swej zmarłej ukochanej Laury, niezmiennie wychwalając jej złote włosy, wysokie czoło, łagodne oczy, różane policzki, rubinowe wargi, słodki oddech, białą szyję, piersi jędrne jak jabłka i białe dłonie. Zarówno pisarze, jak i pisarki okazali się podatni na te stereotypy. Typowym przykładem jest opis urodziwej bohaterki, jaki Giulia Bigolina podaje w swoim romansie Urania (1550): „Przyjrzyj się dobrze… spójrz na złote, wijące się kosmyki, które niczym sieć gotowe są uwięzić tysiące zatwardziałych serc. Popatrz na wysokie, lśniące czoło, oczy niczym dwie gwiazdy… rzęsy podwinięte i czarne jako heban, kształtny nos, różane policzki, drobne usta o wargach, które pięknem przewyższają korale…”. Kontynuuje: „Cóż jednak powiemy o gardle i piersi, którym bielą nawet śnieg nie dorównuje? I o sterczących jabłuszkach, na których widok niejednemu serce topnieje z pożądania?”[3]. Tego typu spisy idealnych kobiecych cech są w renesansowych tekstach wszechobecne i pojawiają się w rozmaitych kontekstach: od wierszy i sztuk teatralnych po książki medyczne, a nawet gry karciane. Renesansowy ideał kobiecej urody był niezwykle zawężony i obecny dosłownie wszędzie.

Czy contadinie rzeczywiście się poszczęściło i jej wygląd odpowiadał tym wszystkim poetyckim opisom? A może ktoś jej pomógł? Setki wieśniaczek zjeżdżały do Wenecji i innych włoskich miast, spacerowały gwarnymi ulicami i dołączały do nawoływań obnośnych sprzedawców i sklepikarzy walczących o uwagę klientów. Nie ulega wątpliwości, że atrakcyjny wygląd upodabniający contadinę do sprzedawanych przez nią świeżych, nęcących brzoskwiń mógł się przysłużyć jej interesom. Kobiety przebywające na ulicy bez nadzoru często brano za rozwiązłe – było to coś, na co „porządne” mieszkanki miast z klasy średniej i wyższej nigdy by sobie nie pozwoliły. Podawano w wątpliwość niewinność handlarek oraz pobudki ich klientów. Dla wieśniaczek, na ogół biednych i pozbawionych perspektyw, uroda była sposobem na poprawę warunków życiowych dzięki znalezieniu dobrego męża. Może więc w przerwie od pracy contadina także rozważała zakup pewnego towaru. Za cenę zaledwie jednego soldo (szeląga), mniejszą niż koszt bochenka chleba, mogła kupić obietnicę przeistoczenia się w prawdziwie piękną kobietę renesansu[4].

Na kolejnej stronie znajduje się najstarsza wydana drukiem książka z poradami dotyczącymi urody. Widoczne na ilustracji wydanie ukazało się w 1526 roku, ale tytuł raz po raz wznawiano przez kolejne pięćdziesiąt lat – każde wznowienie zawierało ten sam tekst wprowadzany do obiegu z różnymi okładkami. Przekrzywiona karta tytułowa sugeruje, że jest to skromny, niedbale złożony zbiór liczący zaledwie trzydzieści stron i bardziej przypominający broszurę niż książkę.

Sprzedawca zapewne wykrzykiwał tytuł: Opera nova piacevole la quale insegna di far compositioni odorifere per far bella ciaschuna donna… intitulata Venustà (Przyjemne nowe dziełko, które uczy sporządzania rozmaitych mikstur przydających urody każdej niewieście… zatytułowane Venustà). To ostatnie słowo w wolnym przekładzie oznacza „piękno” lub „nadobność”, dosłownie zaś „podobną do Wenus”. Tytuł sugeruje, że jeśli kobieta zastosuje się do podanych w tekście instrukcji, stanie się tak olśniewająca i pociągająca jak bogini piękna i miłości.

Frontyspis Opera nova piacevole la quale insegna di far compositioni odorifere per far bella ciaschuna donna… intitulata Venustà (Przyjemne nowe dziełko, które uczy sporządzania rozmaitych mikstur przydających urody każdej niewieście… zatytułowane Venustà; 1526)

(The Wellcome Collection, London)
Dzięki uprzejmości The Wellcome Collection.

Nie jest to bynajmniej pierwsza na świecie książka na temat urody. Istnieją rękopisy z połowy XIII wieku adresowane do „niewiast… które pragną mieć piękne oblicze”, a także fragmenty zaginionego tekstu z recepturami na kosmetyki autorstwa Krytona z Heraklei, datowanego na około 100 rok n.e., który cieszył się popularnością także w renesansie. Nawet papirusy ze starożytnego Egiptu podają składniki o właściwościach medyczno-kosmetycznych[5]. Jednak to właśnie ta cienka broszura wywołała cichą rewolucję, stanowiła bowiem pomost między dwoma światami, łącząc poetyckie opisy kobiecego ideału, popularne wśród włoskiej elity, z codziennym życiem wędrownej handlarki owocami. Venustà przybliżyła świat renesansowego piękna znacznie szerszemu niż dotąd gronu odbiorców. Z broszurki wynika, że przynajmniej od początku XVI wieku ciała kobiet – nie tylko tych zamożnych, ale wszystkich kobiet, które mogły sobie pozwolić na kupno taniej książeczki – postrzegano jako nieukończone dzieło. Odbiorcami sprzedawanej przez ulicznych handlarzy Venustà nie byli dżentelmeni, ich żony ani córki (te i tak nie włóczyły się po ulicach), ale handlarki takie jak contadina czy służące załatwiające sprawunki na zatłoczonych piazzach[6].

Niewykluczone, że dla zwrócenia na siebie uwagi klientek recytowano lub śpiewano otwierający broszurkę wiersz:

Damy, co piękne być pragniecie,

Ta księga życie wam uprości,

Skórę różaną mieć będziecie,

Słońce jej blasku pozazdrości!

To nie zabiegi sztuczne, modne,

Co lica wdzięczne wam zbezczeszczą,

Sekrety liczne, niezawodne,

Ledwie się na tych stronach mieszczą.

Druga zwrotka wychwala sekretne przepisy zawarte w książce: kosmetyki do makijażu, które nadadzą twarzy odcienie bieli i szkarłatu, kompozycje destylowanych wód pozwalających wyhodować owłosienie na ciele i twarzy bądź się go pozbyć, usunąć przebarwienia i wygładzić skórę. Książeczka zawiera także przepisy pozwalające przygotować mydło piżmowe, wyleczyć dziąsła, wyczyścić i wybielić zęby, sporządzić maść do rękawiczek, a także – co intrygujące – „wiele innych sekretów”. Trzecia strofa obiecuje czytelniczce, że sporządzenie tych specyfików to dziecinna igraszka, która zagwarantuje jej znalezienie mężczyzny:

Łatwo użytek z rad tych uczynisz,

Czasu zaś przy tem nie zmarnujesz,

Niczym nadobna szepcząc bogini,

W strofach tych rady zacne snuję.

Dość żem powiedział, kończę wykłady,

To od niej wiedzę zaczerpniesz wszelką,

Mikstur mieszania poznasz zasady

I jego miłość pozyskasz wielką.

Wizja posiadania wyrafinowanych kosmetyków za niską cenę musiała być kusząca. Pierwszy przepis, na jaki natrafiamy po otwarciu książki, to maść do twarzy stosowana przez „węgierską królową”, ale zrobiona ze ślimaków, koziego smalcu, cielęcego szpiku i innych niedrogich składników. Drugi obiecuje po prostu, że „twoja twarz pozostanie piękna”, i można z niego sporządzić rodzaj kremu nawilżającego opartego przede wszystkim na tłuszczach zwierzęcych. Chociaż dziś powyższe składniki mogą się wydawać odpychające, to stosując te receptury, otrzyma się emulsję o konsystencji podobnej do dzisiejszych kremów nawilżających. (Aby przygotować ją samodzielnie, zajrzyj do przepisu na krem przeciwzmarszczkowy, s. 283).

Wydaje się, że wiele receptur miało pomagać na konkretne problemy, z którymi mierzyły się kobiety pracujące – z ich pomocą można było przygotować środki na oparzenia słoneczne i preparaty wybielające oraz zmiękczające skórę dłoni. Znajduje się tu wiele przepisów na kosmetyki do mycia rąk i twarzy, a także sugestie dotyczące zdrowia, jak na przykład, że spożywanie pokrzyw „przydaje cerze zdrowego kolorytu”. W części poświęconej włosom zawarte są wskazówki dotyczące depilacji oraz porady, jak sprawić, by włosy były długie, jasne, falujące i jedwabiste. Oprócz przepisów na kremy i substancje myjące, proszki do mycia zębów oraz szampony broszurka uczy także, jak sporządzać środki na „kobiece dolegliwości”. Są to substancje o naturze ginekologicznej, a wśród nich takie, które pomagają kobietom „urodzić bez zagrożenia”, zajść w ciążę, ścieśnić waginę i wywołać menstruację. Ta ostatnia to zapewne słabo zakamuflowany środek poronny – bardzo niebezpieczny medykament na bazie ziół, który miał spowodować terminację ciąży. Te środki przyjmowały kobiety w rozpaczliwej sytuacji lub zmuszane do aborcji przez mężczyzn chcących ukryć swój występek[7]. Choć współcześnie połączenie kosmetyków i przepisów na środki o charakterze ginekologicznym może nam się wydać dziwaczne, wywodzi się ono z wieloletniej średniowiecznej tradycji, według której zarówno zdrowie reprodukcyjne, jak i kosmetyki zaliczano do kategorii „kobiecych sekretów” i omawiano je w paralelnych tekstach[8].

Publikacje takie jak Venustà od swojego zarania były filarem popularnych wydawnictw i stanowią młodsze rodzeństwo zbiorów nazywanych „księgami sekretów”, czyli tanich poradników, równie charakterystycznych dla kultury renesansu jak Romeo i Julia Shakespeare’a czy Książę (Il principe) Machiavellego. Te pozycje sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy w całej Europie i poza nią. Zawierały rozmaite receptury na domowe medykamenty, konserwowanie żywności, zajście w ciążę, leczenie dżumy i innych dolegliwości oraz dość fantazyjne porady, na przykład jak przygotować atrament sympatyczny i dla żartu zafarbować swojego konia na zielono[9].

W tym okresie prawdopodobnie najpopularniejszą książką była De secreti del reverendo don Alessio Piemontese (Sekrety Alessia Piemontesego), po raz pierwszy opublikowana w Wenecji w 1555 roku, którą wychwalano jako „bardzo użyteczne i uniwersalne dziełko przydatne wszystkim”. Czytelnicy zdawali się z tym zgadzać – w epoce wczesnej nowożytności tekst doczekał się ponad stu wydań i przekładów na co najmniej siedem języków. Wymieniony w publikacji autor był postacią fikcyjną o egzotycznej przeszłości, a jego biografia zawierała między innymi opisy podróży po Europie i Bliskim Wschodzie. Prawdziwym twórcą publikacji był piszący dorywczo Girolamo Ruscelli – przez współczesnych opisywany jako „nierób, łajdak i oszust”[10]. Ruscelli opracował zwycięską recepturę: w 1561 roku „Izabela Cortese” opublikowała swoje księgi sekretów. Także Cortese niemal na pewno była postacią fikcyjną (jej nazwisko to anagram wyrazu secreto, czyli włoskiego „sekretu”, co z pewnością nie jest przypadkiem), choć nie wiadomo, kto krył się pod tym pseudonimem. Cortese twierdziła, że zamieszczone w książce przepisy pozyskała z dokumentów tajemniczego podróżnika, który zginął tragicznie w jej domu w Ołomuńcu (dzisiejsze Czechy)[11].

Domniemany autor Venustà, Eustachio Celebrino (ok. 1490–po 1535), specjalizował się w tworzeniu najrozmaitszych broszurek zawierających porady, jak starannie pisać, jak układać listy miłosne, jak ładnie nakrywać stół, jak leczyć kiłę, jak nie zapaść na dżumę, oraz inne przydatne wskazówki[12]. Ponieważ tego typu teksty należały do tanich, a prawo autorskie znajdowało się jeszcze w powijakach, bestsellery te padały ofiarą plagiatu i były sprzedawane jako nowe dzieła w różnych miejscach i różnym czasie. W tym samym miesiącu niemal identyczna wersja Venustà ukazała się w konkurencyjnym wydawnictwie Bernarda Benalia pod nieco innym tytułem: Najwspanialsze nowe dzieło… zwane Koroną Dam[13]. Zapewne doszło tu do szachrajstwa, zważywszy na zaciekłą rywalizację między weneckimi drukarniami. Niewykluczone, że nazwisko Celebrina dodano w celach marketingowych.

Powyższe teksty, wiecznie pretendujące do miana „nowego dzieła”, miały rozpowszechniać receptury na leki i kosmetyki wśród szerokiej publiczności. We włoskich miastach piśmienność była powszechniejsza niż gdzie indziej, a część badaczy podaje, że w XVI wieku nawet 60 procent wenecjan umiało czytać[14]. Jednak ta statystyka dotyczyła całej populacji, a wskaźnik piśmienności wśród kobiet był znacznie niższy niż wśród mężczyzn. Kobiety wywodzące się z rodzin szlacheckich i kupieckich umiały czytać i pisać, czego dowodzi bogata kultura epistolograficzna renesansu, ale na niższych stopniach drabiny społecznej umiejętność czytania uważano za mniej ważną, a czasem nawet zniechęcano kobiety do nauki z obawy, że przyjdą im do głowy szkodliwe pomysły.

Biorąc pod uwagę to, że większość ówczesnych kobiet nie umiała czytać, a Venustà była skierowana właśnie do nich, można się zastanawiać, w jaki sposób wykorzystywano te broszurki. Istnieje zasadnicza różnica między ówczesną a obecną kulturą czytelniczą. Ty zapewne czytasz tę książkę w myślach i w pojedynkę, ale w XVI wieku byłoby to wysoce nietypowe. W renesansie teksty często przeznaczone były do słuchania[15]. Właśnie dlatego tak wielką popularnością cieszyły się epickie opowieści pisane wierszem – czytane po cichu nużyły; znacznie przyjemniej było wypowiadać wersy na głos i ich słuchać (osoby, którym zdarzyło się czytać sztuki Shakespeare’a po cichu, potykając się o wersy i znaczenia, przekonały się o tym na własnej skórze). Z opisów zamieszczonych w Venustà wyraźnie wynika, że odbiorczynie mają wysłuchiwać receptur, a nie je czytać: „Bez trudu wysłuchasz tego przewodnika”. Zamiast wyobrażać sobie, że contadina robi sobie przerwę od licznych obowiązków, by usiąść i od deski do deski przestudiować książkę na temat kosmetyków, pomyślmy o tej aktywności jako o czymś znacznie bardziej labilnym. Mogła się zwrócić z prośbą do umiejącej czytać przyjaciółki czy krewnej, a także do aptekarza lub perfumiarza, którzy mogli jej sprzedać składniki potrzebne do sporządzenia co bardziej złożonych mikstur.

W renesansie pisanie i mowa były ściśle ze sobą związane, a tłem pierwszej książki z poradami dotyczącymi urody jest jazgotliwy świat ulicznego handlarza na rynku. Piazze europejskich miast i miasteczek rozbrzmiewały głosami szarlatanów i (rzadziej) szarlatanek, sprzedawców broszurek i handlarzy medykamentami oraz kosmetykami, którzy reklamowali swoje kuracje, recytując przechodniom wiersze. Pokazy były tak udane, że nawet sceptycy chętnie sięgali po zachwalane przez handlarzy towary. Pisarz Pietro Aretino wspominał, jak w towarzystwie swojego przyjaciela, malarza Tycjana, w 1545 roku oglądał ulicznego śpiewaka w Ferrarze:

wystarczy brzdęknięcie liry, jeden dźwięk ich głosu i jedno ogłoszenie zachwalające towar… kupczykowi udaje się go sprzedać nawet tym, którzy nie mają wątpliwości, iż rzeczony przedmiot nie ma wartości, na nic nie pomaga i niczego nie uczy![16]

Ambrogio Brambilla, Specchi e pomata ([Sprzedawca] luster i pomad; fragment sztychu Rzymscy sprzedawcy uliczni; 1582)

British Museum, London
© Zarząd British Museum

To świat, w którym w zamian za kilka drobniaków obiecywano nieprzemijające zdrowie i urodę, a publiczność ochoczo wyrzekała się sceptycyzmu. Rozrywki zapewniane przez wędrownych handlarzy stanowiły atrakcje turystyczne i do dziś możemy wyobrazić sobie ich występy dzięki relacjom podróżników opisujących artystów i muzyków stojących na scenie, z dramatyzmem wychwalających swoje towary. Angielski turysta Fynes Moryson opisał hochsztaplerów z placu Świętego Marka sprzedających popularne kosmetyki lecznicze – „oleje, wody i balsamy”, kiedy w 1590 roku bawił w Wenecji[17]. Ryciny Ambrogia Brambilli z 1582 roku przedstawiają eklektyczną grupę rzymskich sprzedawców, którzy handlują oszałamiającą różnorodnością dóbr, między innymi przyborami do makijażu, składnikami receptur oraz samymi kosmetykami[18]. Obrazki podpisane są wyrazami, które sprzedawcy wykrzykiwali, by ściągnąć na siebie uwagę przechodniów: „Róże, róże!”, „Piżmowe pęcherze”, „Żaby!”. Mężczyzna na ilustracji powyżej, z zawadiackim piórkiem w kapeluszu, sprzedaje gotowe kosmetyki na bazie perfumowanego tłuszczu (zwanego pomata, czyli pomada) wraz z niewielkimi lusterkami[19]. Kobiety, które pragnęły skorygować swój wygląd, mogły nawet kupić ozdoby do włosów, co z lekceważeniem zaznacza Pietro Casola w swoim omówieniu fryzur noszonych przez wenecjanki w ostatniej dekadzie XV wieku: „Znakomita część niewiast nosi nienaturalne treski: co do tego nie mam wątpliwości, widziałem bowiem mnóstwo sztucznych włosów na drągach, sprzedawanych przez wieśniaków na placu Świętego Marka”[20]. Kobiety poddawano surowej krytyce za to, że za dużo wydają na kosmetyki: „na widok ubogiej kobiety, której cały majątek wynosi zaledwie sześć miedziaków, można mieć pewność, że cztery znajdują się na jej twarzy”, podaje ta mizoginistyczna rozprawa z 1598 roku[21].

Zamiast kupować receptury na domowe kosmetyki, contadina mogła przeznaczyć kilka monet na metamorfozę. Poza głównym placem miasta – zarówno w bogatych, jak i w biednych domach – istniał świat kobiecej urody, gdzie przyjaciółki, krewne, służące i opłacane profesjonalistki wykorzystywały swoje umiejętności, by wzajemnie korygować swój wygląd. Podobnie jak dziś, niektóre kobiety utrzymywały się z takiej działalności, a niedawne badania sugerują, że napływ imigrantów do Włoch w epoce renesansu przełożył się na gamę dostępnych kosmetyków i fasonów. Ubogie kobiety niedawno przybyłe do włoskich miast takich jak Rzym czy Wenecja specjalizowały się w tworzeniu kuracji upiększających – wśród nich znajdowała się Anna Ebrea („Anna Żydówka”), z którą spotkamy się jeszcze w dalszej części książki. Należała do rzymskiej społeczności żydowskiej, która rozrosła się niemal z dnia na dzień po tym, jak w 1492 roku wygnano Żydów z Hiszpanii.

Świat Anny żyjącej na emigracji w Rzymie opisał w barwnej powieści łotrzykowskiej Retrato de la Loçana andaluza (Portret Andaluzyjki Lozany) hiszpański imigrant Francisco Delicado. Powieść ukazała się w 1528 roku, ale jej akcja toczy się w Rzymie w latach 1513–1527 (tuż po tym, jak Michał Anioł ukończył malowanie sklepienia kaplicy Sykstyńskiej i w czasie, kiedy Rafael tworzył swoje wspaniałe freski w Watykanie). Lozana to żydowska konwertytka (conversa), która przybywa do Rzymu bez męża i rodziny mogących zapewnić jej utrzymanie. Wkrótce podstępem dostaje się do domu pewnej neapolitanki i jej dzieci, którzy utrzymują się ze „sporządzania mikstur do twarzy z domieszką pudrów, różu i kremów, regulowania brwi i upiększania narzeczonych, a także warzenia balsamów do ciała z głożyny i środków o właściwościach ściągających do kładzenia na organy niewieście” – innymi słowy, dokładnie tym, co zostało opisane w Venustà. Ta neapolitańska rodzina – która tak jak Lozana zapewne nawróciła się na chrześcijaństwo – wiedzę na temat zabiegów kosmetycznych zaczerpnęła od żydowskich imigrantów z okolicy, którzy „przemierzają Rzym, przywracając utracone dziewictwo i kramarząc kosmetykami do twarzy”[22].

Lozanę nazywano maestrą – to luźne pojęcie określało kobietę specjalizującą się w różnego rodzaju zabiegach podtrzymujących urodę i upiększających kobiece ciała. Ponoć przez jakiś czas mieszkała w regionie Lewantu – na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego – skąd przywiozła wiedzę na temat praktyk kosmetycznych, by podzielić się nią z rzymskimi klientkami. Na liście zabiegów znajdowało się ozdabianie włosów, wykonywanie makijażu ślubnego, regulowanie brwi, usuwanie owłosienia oraz sporządzanie i nakładanie indywidualnych kuracji kosmetycznych. Na poniższej ilustracji Lozana reguluje brwi klientki o imieniu Clarina, która klęczy między jej nogami. Rozpuszczone włosy Clariny spływają jej na plecy – być może zostały niedawno umyte – a ona sama śledzi postępy Lozany w lusterku. Na dalszym planie widać klientki czekające na swoje zabiegi oraz jedną z przyjaciółek Lozany, pracownicę seksualną o imieniu Divicia, która leży z klientem w łożu z baldachimem. Kochanek Lozany, Ranpin, został tu przedstawiony dwukrotnie: z moździerzem, w którym rozciera składniki do jej specyfików, oraz gdy przy kominku roznieca ogień miechem. Z sufitu zwisają suszone rośliny i oplecione słomą butelki, a stojące na parapecie słoje najprawdopodobniej zawierają preparaty, które zostawiono, by naciągnęły w słońcu.

Lozana reguluje brwi klientce w swojej izbie, a Ranpin rozciera składniki do kosmetyków. Z powieści Francisca Delicada Retrato de la Loçana andaluza (Portret Andaluzyjki Lozany; 1528)

Österreichische Nationalbibliothek, Rara Josefsplatz, Wien
Rycina udostępniona przez Österreichische Nationalbibliothek.

Choć to fikcyjna historia, książka Delicada opisuje bezładne i często trudne życie mieszkanek uboższych dzielnic renesansowych miast. Sugeruje, że konieczność czekania, której wymagały zabiegi kosmetyczne, dawała kobietom także okazję do rozmów, plotek i śmiechu. Kusi także opowieścią o tym, jak imigrantki mieszkające z dala od eleganckich salonów Wenus Tycjana mogły się przyczynić do ubogacenia kultury piękna w renesansie.

W 1976 roku feministyczna historyczka Joan Kelly spytała: „Czy kobiety miały swój renesans?”. Odpowiedź brzmi: bez wątpienia, jednak trudniej odpowiedzieć na pytanie, czy renesansowa kultura piękna wpłynęła na ich życie pozytywnie czy negatywnie. Analizowanie kosmetyków może rzucić światło na ciemne zakamarki kobiecej przeszłości, do których inne dziedziny nie mają dostępu. Piękno w renesansie często uznaje się za obszar zainteresowań elity, ale był to świat, w którym nawet wiejską sprzedawczynię owoców zachęcano, by upodobniła się do Wenus. Kultura kosmetyków nie była jedynie przestrzenią idealnych nagich kobiet przedstawionych na malowidłach, wypielęgnowanych i wymuskanych, o białej, miękkiej skórze i zaokrąglonej sylwetce, które całymi dniami mogły leżeć bezczynnie, rozmyślając o tym, jak sprawić, by ich falujące włosy zachowały idealny skręt. To także przestrzeń dla ich służących i niewolnic, kobiet, które każdego zarobionego miedziaka odkładały na posag, szyjąc, przędąc lub piorąc; dla żon pracujących, by opłacić czynsz, które ważyły swoje szanse na znalezienie drugiego męża; dla kurtyzan i pracownic seksualnych, których byt zależał od ich wyglądu. Wygląd zewnętrzny był ważny dla kobiet w świecie, w którym prawo podmiotowe i ekonomiczna władza mężczyzn oznaczały, że wpływy zdobywało się dzięki manipulacji, i gdzie uroda mogła podnieść status społeczny i gdzie – jak się przekonamy – nowo powstała pseudonauka zwana fizjonomiką pozwalała potencjalnym mężom szczegółowo analizować ciała, włosy i twarze narzeczonych w poszukiwaniu oznak potulności i płodności.

Kobiety epoki renesansu dbały o wygląd – nie miały wyboru.

1 Maxine Leeds pisze: „Nasze ciała to miejsce, w którym materializuje się kontrola społeczna”. Zob. M.L. Craig, Race, Beauty and the Tangled Knot of a Guilty Pleasure, „Feminist Theory” 2006, vol. 7, iss. 2, s. 160. Biorąc pod uwagę, że historycznie ciemnoskóre kobiety znajdują się w grupie tych najbardziej dotkniętych kontrolą społeczną, zapewne nie dziwi, że to one przodują w badaniach analizujących kulturę piękna. Zob. fundamentalny tekst M.L. Craig, Ain’t I a Beauty Queen? Black Women, Beauty and the Politics of Race, New York 2002, a poza kontekstem Stanów Zjednoczonych: E. Dabiri, Don’t Touch My Hair, New York 2020. Odnośnie do badań nad epoką renesansu zob. rozważania K.F. Hall, Things of Darkness: Economies of Race and Gender in Early Modern England, Ithaca 1996, zwłaszcza s. 62–122, oraz teksty F. Karim-Cooper, szczególnie: Cosmetics in Shakespearean and Renaissance Drama, Edinburgh 2019 (wyd. popr.).

2 Aby zapoznać się z okolicznościami powstania tego obrazu, zob. The Italian Renaissance Nude mojego autorstwa, New Haven 2018, rozdział 5.

3 G. Bigolina, Urania: A Romance, red. V. Finucci, Chicago 2007, s. 137.

4 Aby poznać koszt taniej broszury, zob. R. Salzburg, The Ephemeral City: Cheap Print and Urban Culture in Renaissance Venice, Manchester 2015. Więcej o świecie wiejskich handlarek piszą: C. Hewlett, Locating „Contadini” in the Renaissance City: Food Circulation and Mobility in the Marketplace, „I Tatti Studies” 2016, vol. 19, no. 1; E. Welch, Shopping in the Renaissance: Consumer Cultures in Italy, 1400–1600, New Haven 2005, s. 85–92.

5 Aby dowiedzieć się więcej na temat klasycznych tekstów o urodzie, zob. L. Totelin, From techne to kakotechnia: Use and Abuse of Ancient Cosmetic Texts, w: Text and Practice in Ancient Technical Writing, red. M. Formisano i P. van der Eijk, Cambridge 2017. Szczegóły dotyczące rękopisów na temat piękna we Włoszech podaje G. Palmero, Pratica cosmetica e ricerca della bellezza nelle produzioni scritte di ambito privato, tra basso medioevo e primo Cinquecento, w: Pratiche mediche, cosmetiche e culinarie attraverso i testi (secoli XIV–XVI), red. E. Treccani i M. Zeccarello, Verona 2012, oraz M. Laughran, Oltre la pelle. I cosmetici e il loro uso, w: Storia d’Italia Annali: La moda, Torino 2003.

6 Aby uzyskać więcej informacji, zob. M. Chojnacka, Working Women of Early Modern Venice, Baltimore 2001.

7 Zob. J. Christopoulos, Abortion in Early Modern Italy, Cambridge 2021.

8 Autorką najsłynniejszych spośród tych tekstów była niejaka Trota pochodząca ze średniowiecznego Salerno. Zob. The Trotula: An English Translation of the Medieval Compendium of Women’s Medicine, red. i tłum. M. Green, Philadelphia 2002.

9 Najważniejsze omówienia tych tekstów można znaleźć m.in. w publikacjach: W. Eamon, Science and the Secrets of Nature: Books of Secrets in Medieval and Early Modern Culture, 1994, oraz R. Bell, How to Do It: Guides to Good Living for Renaissance Italians, Chicago 1999.

10 W. Eamon, How to Read a Book of Secrets, w: Secrets and Knowledge in Medicine and Science, 1500–1800, red. E. Leong i A. Rankin, Farnham 2011.

11 M. Rizzardini, Lo strano caso della Signora Isabella Cortese, professoressa di secreti, „Philosophia” 2010, vol. 2, no. 1.

12 Więcej wskazówek na temat Celebrina można znaleźć w omówieniu Rosy Salzerg: warwick.ac.uk/fac/arts/history/ecc/archive/emforum/projects/brieflives/eustachio_celebrino.

13 Jedyny zachowany egzemplarz tej wersji dzieła znajduje się w Bibliotece Ariostea w Ferrarze. Serdecznie dziękuję Mirnie Bonazzie, tamtejszej głównej bibliotekarce, za podzielenie się ze mną tym skarbem. Do tej pory znalazłam osiem wersji tego tekstu, wydanych w latach: 1526 (co najmniej dwa wydania), 1533, 1534, 1535, 1550, 1551 i 1563.

14 Te dane różnią się w zależności od przytaczanych dowodów i definicji piśmienności. Z analizą dowodów można się zapoznać w tekście S.G. Ross, Everyday Renaissances, Cambridge, Massachusetts 2016, s. 30–31.

15 Niedawno pojawiło się wiele fascynujących badań dotyczących historii mówionej tamtego okresu. Informacje na temat kobiet, które wysłuchiwały tekstów, zamiast je czytać, podaje B. Richardson, Women and the Circulation of Texts in Renaissance Italy, Cambridge 2020, s. 188–193. O dowodach na czytelnictwo kobiet w średniowiecznych dziełach medycznych pisze M. Green, The Possibilities of Literacy and the Limits of Reading: Women and the Gendering of Medical Literacy, w: Women’s Healthcare in the Medieval West: Texts and Contexts, Burlington 2000, s. 1–76. Niektóre źródła z tego okresu, na przykład zeznania pracownic seksualnych przed Świętym Oficjum pod koniec XVI wieku, sugerują, że wśród populacji kobiet piśmienność mogła być bardziej rozpowszechniona, niż wcześniej uważano – zob. G. Ruggiero, Binding Passions: Tales of Magic, Marriage, and Power at the End of the Renaissance, Oxford 1993, s. 41–48, 101.

16 R. Salzberg, The Ephemeral City: Cheap Print and Urban Culture in Renaissance Venice, Manchester 2014, s. 98 (moje tłumaczenie z modyfikacjami). Zob. także: M.A. Katritzky, Marketing Medicine: The Image of the Early Modern Mountebank, „Renaissance Studies” 2001, no. 15, s. 122.

17 E. Welch, Shopping in the Renaissance…, s. 35; M.A. Katritzky, Marketing Medicine…; D. Gentilcore, Medical Charlatanism in Early Modern Italy, Oxford 2006, s. 11–90.

18 Cały zestaw można obejrzeć na stronie: https://www.britishmuseum.org/collection/object/P_1947-0319-26-173.

19 Tamże.

20 E. Welch, Shopping in the Renaissance…, s. 40.

21 S. Magnanini i D. Lamari, Giuseppe Passi’s Attacks on Women in „The Defects of Women”, w: In Dialogue with the Other Voice in Sixteenth-Century Italy: Literary and Social Contexts for Women’s Writing, red. J.D. Campbell i M. Galli Stampino, Toronto 2011, s. 174.

22 F. Delicado, Retrato de la Loçana andaluza, 1528, przetłumaczona na język angielski przez B.M. Damianiego i opatrzona dość wyzywającym tytułem Portrait of Lozana: The Lusty Andalusian Woman (Portret Lozany: lubieżnej Andaluzyjki), Potomac 1987. Aby zapoznać się z kontekstem tej opowieści, zob. S. Monti, Ebrei spagnoli a Roma dopo l’espulsione: Delicado e „La Lozana Andaluza”, „RiCognizioni. Rivista di lingue, letterature e culture moderne” 2020, vol. 13. Kobiety często przekazywały sobie receptury na kosmetyki i lekarstwa ponad podziałami religijnymi; zob. np. C. Caballero-Navas, The Care of Women’s Health and Beauty: An Experience Shared by Medieval Jewish and Christian Women, „Journal of Medieval History” 2008, vol. 34, iss. 2; M. Cabré, Cosmética y Perfumería, w: Historia de la ciencia y de la técnica en la corona de Castilla, red. L. García Ballester, Valladolid 2002.

Rozdział 2

Czym jest kobieta (renesansu)?

– Och! – zawołała Cornelia. – Gdyby mężczyźni słyszeli, jak rozprawiamy o tych sprawach, jakże by z nas szydzili! Wszakże i bez tego powtarzają, że jedyne, co nas interesuje, to strojenie się i upiększanie.

– A niechże sobie mówią, co chcą! – odparła Corinna.

Moderata Fonte (pseudonim Modesty Pozzo, 1555–1592) ukończyła znakomity dialog Il merito delle donne (O zaletach niewieścich) tuż przed swoją tragiczną śmiercią podczas porodu w 1592 roku. Na kartach tej książki do dziś słychać jej głos. Fonte, zdumiewająco zabawna erudytka o błyskotliwej inteligencji, przytacza wyimaginowaną dyskusję grupy przyjaciółek, którą toczą w ciągu dwóch dni w rodzinnej Wenecji. Jedna z kobiet, Leonora, niedawno owdowiała, a jej uroczy dom z ogrodem staje się miejscem spotkań przeznaczonym jedynie dla kobiet, które mogą się tam gromadzić i rozprawiać na dowolne tematy, z dala od cenzorskiego wzroku mizoginistycznego społeczeństwa.

Corinna – reprezentująca samą Fonte – ma rozległą wiedzą na różnorodne tematy. Rozmawia z przyjaciółkami między innymi o królestwie zwierząt, właściwościach minerałów i roślin, a jednocześnie obstaje przy tym, że zdobienie ciała – ubrania i makijaż – to także istotna dziedzina zainteresowań.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Rozdział 3

Sprezzatura, czyli niewymuszona swoboda i naturalny wygląd

Dostępne w wersji pełnej

Część druga

OSĄD

Rozdział 4

Czy renesansowa kultura piękna była opresyjna czy wyzwalająca?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5

Kosmetyczne porady dla panien młodych

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6

Whiteface

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

RENESANSOWA PRACA NAD CIAŁEM

Rozdział 7

Nabieranie kondycji

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8

Worki na piersi, korekta nosa i plastyka warg sromowych

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9

Owłosione ciała i polowanie na czarownice

Dostępne w wersji pełnej

Część czwarta

SIŁA NEGLIŻU

Rozdział 10

Manowce urody

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11

Nagość i siła spojrzenia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12

Zbuntowane włosy

Dostępne w wersji pełnej

Część piąta

WSPÓLNOTY WIEDZY

Rozdział 13

Trucizna i patriarchat

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14

Co wiedziały kobiety renesansu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15

Receptury

Dostępne w wersji pełnej

Dodatkowe źródła

Dostępne w wersji pełnej

Spis ilustracji

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Indeks

Dostępne w wersji pełnej

Wkładka

Dostępne w wersji pełnej