REDAKCJA: Irena Kloskowska

SKŁAD: Tomasz Piłasiewicz

PROJEKT okładki: Piotr Pisiak

TŁUMACZENIE: Kamil Gałczyński

ILUSTRACJE: Hatice Uslu, Timm Fleischhauer

KOREKTA MERYTORYCZNA: Kristin Bamberg, Monachium

Wydanie III – dodruk

Białystok 2020

ISBN mobi 978-83-8168-601-3

Tytuł oryginału: Essbare Wildpflanzen. 200 Arten bestimmen und verwenden

Copyright © 2007 by AT Verlag Baden / Switzerland

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2014

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl

Bezpłatny fragment

Wprowadzenie

Opisy roślin

Jastrzębiec kosmaczek

Tobołki polne

Żywokost lekarski, kosztywał

Babka lancetowata

Marzanka wonna

Przytulia zwyczajna

Przytulia czepna

Lepnica rozdęta

Firletka poszarpana

Chaber łąkowy

Chaber bławatek

Pałka szerokolistna

Jeżogłówka gałęzista

Perz właściwy

Trzcina pospolita

Oczeret jeziorny

Czosnek zielonawy

Kozibród łąkowy

Szparag lekarski

Jałowiec pospolity

Cis pospolity

Sosna czarna

Sosna zwyczajna, sosna pospolita

Świerk pospolity

Modrzew europejski

Roszponka warzywna, rapunkuł

Dąbrówka rozłogowa

Rdestnica kędzierzawa

Rozchodnik biały

Daglezja zielona

Skrzyp polny

Szczawik zajęczy

Lucerna nerkowata

Stokrotka pospolita

Wiąz górski, brzost

Jastrun właściwy

Dzwonek rozpierzchły

Portulaka pospolita

Berberys pospolity, kwaśniec

Przetacznik perski

Przetacznik bobowniczek

Topola osika, topola drżąca

Leszczyna pospolita

Jarząb mączny

Wiśnia ptasia, czereśnia

Wiśnia wonna, antypka

Czeremcha zwyczajna

Buk zwyczajny

Dereń świdwa

Dereń jadalny, właściwy

Nostrzyk żółty

Niecierpek pospolity

Grab pospolity

Borówka czarna, czarna jagoda

Gwiazdnica pospolita

Macierzanka zwyczajna

Rozchodnik wielki

Borówka brusznica, borówka czerwona

Dziurawiec zwyczajny

Koniczyna łąkowa

Rdest ptasi

Lucerna siewna

Komonica zwyczajna

Tojeść pospolita

Niecierpek gruczołowaty, niecierpek himalajski

Śliwa tarnina

Nieszpułka zwyczajna

Oman wielki

Głowienka pospolita

Miodunka plamista

Czosnek niedźwiedzi

Chrzan pospolity

Wiesiołek dwuletni

Żmijowiec zwyczajny

Kasztan jadalny

Mięta zielona

Wilżyna ciernista

Niezapominajka polna

Dziewanna wielkokwiatowa

Fiołek trójbarwny

Konyza kanadyjska

Rdest ostrogorzki

Wierzba biała

Wierzbówka kiprzyca

Nawłoć kanadyjska

Rokitnik zwyczajny

Rdestowiec ostrokończysty

Kalaminta mniejsza

Żółtlica owłosiona

Miechunka rozdęta

Brzoza brodawkowata

Pokrzywa zwyczajna

Gajowiec żółty

Kościenica wodna

Szałwia łąkowa

Poziewnik szorstki

Słonecznik bulwiasty, topinambur

Rdest wężownik

Szarłat szorstki

Czyściec błotny

Fiołek wonny, fiołek pachnący

Zerwa kłosowa

Czosnaczek pospolity

Lipa szerokolistna

Lebiodka pospolita

Tojeść rozesłana

Łopian większy

Babka zwyczajna

Jasnota biała

Jasnota plamista

Czyściec leśny

Bukwica zwyczajna

Krwawnica pospolita

Gryka zwyczajna

Szałwia lepka

Szczaw górski

Szczaw zwyczajny

Klajtonia przeszyta

Rzęsa drobna

Podbiał pospolity

Przywrotnik pospolity

Ziarnopłon wiosenny

Bluszczyk kurdybanek

Ślaz dziki

Komosa strzałkowata

Komosa biała

Łoboda rozłożysta

Bodziszek łąkowy

Porzeczka agrest

Klon zwyczajny

Winorośl właściwa

Chmiel zwyczajny

Porzeczka alpejska

Jeżyna

Pięciornik rozłogowy

Winobluszcz zaroślowy

Poziomka pospolita

Jarząb brekinia

Stulisz lekarski

Głóg jednoszyjkowy

Dąb szypułkowy

Łoczyga pospolita

Kapusta właściwa polna

Gorczyca polna

Mlecz kolczasty

Werbena pospolita

Ostrożeń warzywny

Oset kędzierzawy

Świerzbnica polna

Cykoria podróżnik

Mak polny

Sałatnik leśny

Ostrożeń lancetowaty

Rzepicha błotna

Sałata kompasowa

Rzodkiew świrzepa

Mniszek pospolity

Sałatnica leśna

Brodawnik jesienny

Prosienicznik szorstki

Pieprzyca polna

Tasznik pospolity

Groszek żółty

Malina właściwa

Pasternak zwyczajny

Orzech włoski

Bez czarny

Róża dzika

Wiązówka błotna

Kuklik pospolity

Jarząb pospolity, jarzębina

Biedrzeniec mniejszy

Pięciornik gęsi

Kozłek lekarski

Robinia akacjowa, grochodrzew akacjowy

Jesion wyniosły

Wyka ptasia

Krwiściąg lekarski

Krwiściąg mniejszy

Rukiew wodna

Gorczycznik pospolity, barbarka

Rzeżucha włochata

Rzeżucha łąkowa

Barszcz zwyczajny

Podagrycznik pospolity

Dzięgiel leśny

Fenkuł włoski

Wszewłoga górska

Kminek zwyczajny

Marchew zwyczajna

Trybula leśna

Marchewnik anyżowy

Koniopłoch łąkowy

Kminek czarny

Rezeda żółta

Bylica piołun

Bylica pospolita

Rumianek pospolity

Rumianek bezpromieniowy

Krwawnik pospolity

Uwaga, niebezpieczeństwo pomyłki!

Tojad lisi

Blekot pospolity

Obrazki plamiste

Szalej jadowity

Zimowit jesienny

Szczwół plamisty

Konwalia majowa

Naparstnica purpurowa

Skrzyp błotny

Jałowiec sabiński

Cis pospolity

Tabela okresu zbiorów

Ważne substancje roślinne

Bibliografia

Wykaz ilustracji

Polecamy

Wprowadzenie

W przyrodzie mamy szeroki wybór dziko rosnących roślin jadalnych. Charakteryzują się wysoką zawartością cennych substancji i wzbogacają nasz jadłospis. Od wieków nasi przodkowie zbierali dzikie rośliny. Były one dla nich jednocześnie pożywieniem i lekiem. Codzienne stosowanie spowodowało, że dla ludzi nie było tajemnicą, które z części roślin są szczególnie smaczne lub delikatne i jak, w miarę zmiany pór roku, zmieniają się ich właściwości. Niektóre z nich lub ich części można przechowywać w postaci nieprzetworzonej, co stwarza dobrą okazję do robienia zapasów. Także działanie roślin na organizm poznawano przez praktykę. Zebrane w ten sposób doświadczenia były następnie przekazywane z pokolenia na pokolenie. Ta cenna wiedza pomagała chronić zdrowie i przeżyć. Wreszcie stała się bezcenną częścią naszej kultury.

W nowszych czasach wiedza na temat jadalnych i leczniczych roślin została wyparta przez rozwój przemysłu spożywczego. Dziś jednak zaczyna się na nowo odkrywać tę skarbnicę. Dania zawierające dzikie rośliny można znaleźć nawet w menu renomowanych restauracji. Rosną na skraju dróg, w lesie i na łące – jest ich tyle, że spokojnie wystarczą na dobry obiad. Różne kształty, kolorowe kwiaty, tysiące form i zapomniane, intensywne zapachy – oto cudowny świat roślin. Dla współczesnego człowieka wyprawa z koszykiem po pożywienie pochodzące wprost z natury to niemal egzotyczne przeżycie. Pożywienie, którego nigdzie nie można kupić, które samemu się zbiera, przyrządza, a potem – czysta rozkosz dla podniebienia. Książka, którą trzymasz w ręku, ma być dla ciebie przewodnikiem w takich wyprawach, ponieważ ważne jest nie tylko to, które rośliny są jadalne, a które trujące, ale także to, jakich części roślin można używać w danej porze roku. Rozpowszechniony strach przed tasiemcem bąblowcowym wielojamowym nijak ma się do rzeczywistego ryzyka. Liczba nowych zachorowań jest znikoma. Jeżeli byłoby inaczej, także warzywa i owoce z upraw przemysłowych powinny wzbudzać strach, ponieważ tasiemce są obecne zarówno na terenach rolniczych, jak i dzikich. Za znacznie bardziej prawdopodobne źródło zakażeń uchodzi pył z gruntów rolnych zakażony odchodami lisów (por. Fleischhauer 2006:17). W tej książce zebraliśmy informacje o 200 najważniejszych i najbardziej u nas rozpowszechnionych dzikich roślinach jadalnych, ich identyfikacji, sposobach zbioru i zastosowaniu w kuchni. Aby umożliwić łatwe rozpoznanie przez cały okres wegetacji, są one uszeregowane według kształtu liści (patrz informacje na lewym skrzydełku okładki). Opisy, rysunki i fotografie pozwolą jednoznacznie zidentyfikować jadalne rośliny, a wskazówki dotyczące zastosowania w kuchni pokażą, w jaki sposób najlepiej ich używać. Dodatkowo, podajemy informacje na temat składników zawartych w roślinie (więcej na ten temat na stronie 316 i kolejnych) oraz najważniejszych działaniach leczniczych.

Życzymy wiele radości podczas wędrówek po wspaniałym świecie roślin!

Opisy roślin

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jastrzębiec kosmaczek

Hieracium pilosella L.

Asteraceae, astrowate

bylina

0,3 m

od maja do października

żółty

Roślina murawowa. Występuje także w rzadkich lasach i na ubogich w wapń wrzosowiskach, na glebach gliniastych i piaszczystych, do wysokości 2000 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Liście: z nieco włochatych liści jastrzębca można wyciskać sok w okresie od kwietnia do maja. Robi się to albo przez wrzucenie ich w stanie surowym do elektrycznego wyciskacza, albo duszenie w wodzie i przetarcie przez sito. Sok można stosować jako cierpką przyprawę do zup, wywarów lub soków warzywnych. Liście można też pokroić w drobne paski i dodać w postaci surowej do sałatek lub twarogu ziołowego albo udusić i zmienić w pikantne frykadele wegetariańskie ze zboża i warzyw liściastych, dodać do chleba warzywno-ziołowego itp.

Kwiaty: pierwsze pąki kwiatowe pojawiają się w okresie od kwietnia do maja. W postaci surowej lub gotowanej mogą stanowić doskonały dodatek do sałatek i dań warzywnych. Można je też marynować jak kapary. W okresie od maja do października kwiatów można używać jako jadalnej dekoracji sałatek, do posypywania kanapek, dań warzywnych lub zup.

Smak: roślina ma cierpkosałatowy smak. Pewną niedogodnością mogą być włoski na liściach, ale w przypadku przyrządzenia zgodnego z opisem są one niewyczuwalne. Kwiaty mają łagodniejszy smak niż liście.

Wszystkich innych środkowoeuropejskich odmian jastrzębca (Hieracium, podgatunek Pilosella i podgatunek Hieracium) można używać w podobny sposób. Jednakże niektóre z nich są już bardzo rzadkie lub pod ochroną.

1. Łodyga jest bezlistna.

2. Łodyga i górne powierzchnie liści są owłosione.

3. Spodnia część liści jest filcowata.

4. Na każdej łodydze rośnie tylko jeden kwiat.

5. Owłosiony jastrzębiec kosmaczek rozmnaża się za pomocą długich, ulistnionych rozłogów.

6. Liście, które otulają kwiaty, często są owłosione.

7. Kwiaty od spodu zwykle mają czerwone paski.

8. Nasiona są czarne i mają ok. 2 mm długości, są otoczone wianuszkiem włosów o długości ok. 3 mm.

Cenne substancje

Śluzy, umbeliferon, flawonoidy, garbniki i gorycze.

Działanie lecznicze

W medycynie ludowej herbatę z tej rośliny (2 łyżeczki na filiżankę) stosuje się jako środek przeciwzapalny i lekko moczopędny przy chorobach układu oddechowego, pęcherza moczowego i nerek. Właściwości rozkurczające sprawiają, że używa się jej w przypadku chorób jelit i lekkich biegunek.

Tobołki polne

Thlaspi arvense L.

Brassicaceae, kapustowate

roślina jednoroczna

0,4 m

od maja do sierpnia

biały

Na polach uprawnych o żyznych glebach gliniastych i ilastych, na wysokości maks. 1400 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Korzeń: korzenie można zbierać u roślin, które jeszcze nie zaczęły kwitnąć, w okresie od kwietnia do maja, dopóki są jeszcze miękkie. Obrane można dodawać do dań jednogarnkowych, zup, purée warzywnych i sufletów.

1. Łodyga jest kanciasta.

2. Liście są podłużne.

3. Brzegi liści są ząbkowane.

4. Małe kwiaty mają 4 białe płatki (4a) i 4 płatki kielicha (4b).

5. Owoc jest płaski, na brzegach ma skrzydełka (5a), na górze jest wcięty (5b) i posiada szypułkę (5c).

Roślina ma zapach czosnku.

Nasiona: w okresie od sierpnia do września z nasion wytłacza się olej jadalny; w tym celu nasiona można ześrutować i wycisnąć w młynku do wytłaczania oleju, albo wrzucić śrutę do wrzącej wody i zebrać olej unoszący się na powierzchni.

Kwiaty: w okresie od maja do czerwca można je stosować jako jadalną, lekko pikantną dekorację potraw. Jeszcze nierozwinięte kwiatostany razem z górną częścią szypułek kwiatowych służą jako pikantny dodatek do sałatek lub, smażone na maśle, jako delikatne warzywo.

Liście: w okresie od kwietnia do czerwca można je dusić tak jak warzywa lub pokrojone w paski dodawać do sałatek.

Smak: roślina przypomina w smaku kapustę, zbliżając się do łagodnej gorczycy.

Cenne substancje

Olejek eteryczny, gorycze, olej gorczycowy, witaminy i magnez.

Działanie lecznicze

Tobołki polne jako roślina lecznicza jest prawie nieznana, chociaż ze względu na swoje właściwości antybakteryjne można ją stosować przy zapaleniu nerek zarówno zewnętrznie (w postaci nalewki lub herbaty), jak i wewnętrznie (w postaci herbaty). Poza tym roślina łagodzi dolegliwości miesiączkowe, zapalenia w obrębie macicy i owrzodzenia błony śluzowej macicy, a w postaci nasiadówek działa leczniczo w przypadku zapalenia sromu. Roślina stosowana zewnętrznie łagodzi zapalenia skóry. W tym celu przykłada się kompresy, przemywa skórę herbatą z rośliny lub przygotowuje kąpiel.

Żywokost lekarski, kosztywał

Symphytum officinale L.

Boraginaceae, ogórecznikowate

bylina

0,8 m

od maja

do lipca

czerwonawy, fioletowy lub żółtawobiały

Występuje na wilgotnych lub podmokłych łąkach oraz lasach łęgowych, na żyznych glebach gliniastych różnego typu, na terenach do wysokości ok. 1000 m. n.p.m. Jest wskaźnikiem żyzności gleby.

Zastosowanie w kuchni

Kwiaty: na żywokoście pąki kwiatowe i kwiaty pojawiają się w okresie od maja do lipca. Można je spożywać na surowo albo posypywać nimi sałatki, np. sałatkę ogórkową. Można je też gotować jak warzywa.

Łodyga i pędy: młode, jeszcze elastyczne łodygi i wierzchołki pędów, oskrobane i pozbawione włókien można w postaci posiekanej dodawać do sałatek albo, po krótkim smażeniu i lekkim posoleniu, używać w charakterze warzywa na patelnię i do zapiekania.

Korzenie: można zbierać w okresie od września do wiosny, o ile ziemia nie jest zamarznięta, i spożywać na surowo w postaci oskrobanej lub oczyszczonej. Można je też gotować jak warzywa albo wysuszyć, ześrutować i uprażyć, a następnie zaparzać z nich kawę.

Liście: małe i duże, miękkie liście można zbierać w okresie od kwietnia do lipca i dodawać do sałatek i sosów sałatkowych w postaci pokrojonej lub, po posiekaniu, do mieszanek ziołowych. Można je też przyrządzać jak warzywa liściaste lub roladę z liści, także zapiekać w cieście albo stosować jako dodatek łagodzący smak zbyt wyrazistych, mocno gorzkich, ostrych lub bardzo kwaśnych potraw. Można też wycisnąć z nich zielony sok bogaty w składniki mineralne i dodać go do lemoniady lub innych napojów albo soków. Suszone liście dawniej były używane jako dodatek do tytoniu papierosowego.

1. Cała roślina jest owłosiona i szorstka w dotyku.

2. Łodyga jest kanciasta i rozłożysta na końcach.

3. Dolne liście mają długie szypułki.

4. Liście są jasnozielone i mogą dorastać do 25 cm długości.

5. Kwiatostany są uszypułkowane.

6. Kwiaty mają długość 1–2 cm i kształt rurek lub dzwonków.

7. Z kwiatów wystają szyjki słupków.

Smak: smak korzeni przypomina wężymord. Części nadziemne rośliny w stanie miękkim smakują jak ogórki. Nieprzetworzone mają drobne włoski.

Wskazówka! Ponieważ liście różnią się od liści trującej naparstnicy purpurowej (Digitalis purpurea) tylko na brzegach, łatwo można pomylić obie rośliny ze sobą (patrz ilustracje na stronach 294-295). Roślina zawiera alkaloidy pirolizydynowe. Ponieważ substancje te mogą być szkodliwe dla wątroby, rośliny należy używać ostrożnie. Z drugiej strony, żywokost od wieków jest ceniony jako roślina lecznicza i jadalna, przez co spożywa się go w dużych ilościach i nie opisywano jego szkodliwego wpływu na zdrowie człowieka. Naszym zdaniem okazjonalne spożywanie niewielkich ilości nie jest groźne dla zdrowia. Dodatkowe informacje podajemy na stronie 316.

Cenne substancje

Alantoina, garbniki (do 6%), śluzy, skrobia, triterpeny, 1–3% asparaginy, fitosterole, 0,04–0,6% pirolizydyn.

Działanie lecznicze

Żywokost jest ważną rośliną leczniczą i stosuje się go zewnętrznie w różnych postaciach (okładów, maści, kremów lub żeli) w przypadku bólów stawów, zapaleń ścięgien, dny moczanowej, stłuczeń, złamań kości, zapaleń żył, obrzęków gruczołów i zapalenia gruczołów piersiowych. W medycynie ludowej, żywokost w postaci naparów jest także stosowany wewnętrznie przy reumatyzmie, zapaleniu oskrzeli i zapaleniu otrzewnej.

Babka lancetowata

Plantago lanceolata L.

Plantaginaceae, babkowate

bylina

0,5 m

od maja do września

brązowawy

Rośnie na łąkach i stanowiskach murawowych różnego rodzaju, na glebach gliniastych, do wysokości ok. 1900 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Liście: liście babki lancetowatej w okresie od kwietnia do czerwca wydzielają intensywny zapach. Należy zbierać delikatne liście ze środka rozety. Ze względu na mocne włókna przebiegające wzdłuż liści, należy je ścinać w poprzek. Stanowią one dobrą bazę do sałatek i potraw z warzyw. Przykładowo, można je gotować jak szpinak i dodawać do omletów albo jajecznicy. Nadają się także do kanapek, do dekoracji, a po wyciśnięciu soku można je stosować nawet do napojów alkoholowych.

Kwiaty: delikatne pąki kwiatowe można zbierać od maja do lipca. Można je chrupać, dodawać do sałatek, dusić na patelni lub marynować w oleju albo occie. Są prawdziwym delikatesem.

Nasiona: pojawiają się w okresie od sierpnia do października. Można ich używać do wzbogacenia smaku potraw warzywnych. Można też wytłoczyć zawarty w nich olej można i użyć jako orzechowego oleju np. do sałatek i na tosty.

Korzeń: korzenie zbiera się w okresie od października do kwietnia. Są rozgałęzione, dlatego trzeba je dokładnie umyć. Następnie można je pokroić na małe kawałki i razem z innymi warzywami pokrojonymi w kostkę, takimi jak pomidory, papryka albo marchewka ugotować do miękkości, lekko posolić i ewentualnie w połączeniu z jajkiem lub mąką wykorzystywać jako nadzienie do ciast i pożywnych strudli.

Smak: roślina, a zwłaszcza pąki kwiatowe, smakują jak pieczarki.

Wszystkich innych środkowoeuropejskich gatunków babki (Plantago) można używać w podobny sposób.

Cenne substancje

2–3% glikozydów (irydoidów), śluzy, saponiny, flawonoidy (główne ich składniki to apigenina i luteolina), kwas krzemowy (ponad 1%), cynk, potas, duża zawartość witaminy C i B.

Działanie lecznicze

Od czasów starożytnych jest jedną z najczęściej stosowanych roślin leczniczych, prawdopodobnie ze względu na bardzo powszechne występowanie. Jeszcze dziś suszone ziele stosowane jest w celach leczniczych. Do filiżanki wsypuje się dwie łyżeczki suszonego ziela, dodaje wrzącej wody i pozostawia na 15 minut do zaparzenia. Wszystkie rośliny należące do rodziny babkowatych działają antybakteryjnie, oczyszczająco i orzeźwiająco. Okłady z babki lancetowatej stosuje się w przypadku zranień, zapaleń skóry, oparzeń, obrzęków i ukąszeń owadów. Wyciąg z tej rośliny uchodzi za doskonały środek leczniczy w przypadku zapalenia oczu. Stosowana wewnętrznie łagodzi dolegliwości górnych dróg oddechowych i zapalenia w obszarze jamy ustnej i gardła. Stosowana jest również w przypadku zapalenia błony śluzowej żołądka i chorób zapalnych dróg moczowych. Świeże, roztarte w dłoniach liście można zastosować jako pierwszą pomoc w tamowaniu krwawień oraz użądleń owadów.

Marzanka wonna

Galium odoratum (L.) Scop.

Rubiaceae, marzanowate

bylina

0,25 m

maj

biały

Występuje w bujnych lasach bukowych i liściastych mieszanych, na żyznych glebach gliniastych, na wysokości do 1400 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Liście: zielone liście marzanki wonnej zbierane są w okresie od kwietnia do czerwca. Zbiera się 3–4 górne okółki z jeszcze niezakwitłej rośliny, następnie liście pozostawia na okres 1–2 dni do przywiędnięcia, ponieważ charakterystyczny aromat wydziela się dopiero w czasie suszenia. Potem można je stosować jako wzmacniacz smaku do kruszonów ziołowych albo herbat. Suszone pędy są też używane do aromatyzowania napojów alkoholowych i słodkich potraw z mleka (kremów, puddingów lub lodów) oraz jako przyprawa do potraw warzywnych.

Kwiaty: można je marynować w winie w okresie od maja do czerwca, uzyskując wyborne wino ziołowe.

Wskazówka! Ze względu na zawartość kumaryny (patrz strona 323), stosować tylko ok. 3 g na litr aromatyzowanego płynu. W przypadku nadmiernego spożycia kumaryna może wywołać bóle głowy.

Smak: roślina posiada słodki smak i zapach charakterystyczny tylko dla marzanki wonnej.

1. Na korzeniu tworzą się nowe pędy.

2. Poszczególne listki są wąskie, lancetowate i mają długość ok. 4 cm. Na brzegach i na środkowym unerwieniu są szorstkie.

3. Na tej samej wysokości wyrasta od 6 do 8 listków, tworząc tzw. okółki.

4. Kwiaty są zebrane w kwiatostan o parasolowatym kształcie.

5. Poszczególne kwiaty są białe i lejkowate.

6. Kwiaty są zakończone spiczasto.

7. Owoce posiadają elementy czepne, co pozwala na ich rozsiewanie.

Cenne substancje

Kumaryna, garbniki i gorycze, asperulozyd i inne glikozydy oraz flawonoidy.

Działanie lecznicze

Roślina obecna jest w gotowych preparatach zapobiegających chorobom żył oraz zaburzeniom przekrwienia. Herbata (1 łyżeczka na 250 ml wody) w medycynie ludowej jest stosowana jako środek rozkurczowy w przypadku bólów brzucha i do wzmocnienia wątroby. Z rośliny można zrobić lecznicze wino o właściwościach ułatwiających zasypianie, poprawiających nastrój i pomagających w dolegliwościach sercowych. Suszone ziele razem z innymi ziołami, takimi jak lawenda i melisa nadaje się do wypełniania usypiających poduszek ziołowych. Świeże, roztarte w dłoniach liście można przykładać do małych ran i miejsc ukąszeń owadów.

Przytulia zwyczajna

Galium mollugo agg.

Rubiaceae, marzanowate

bylina

0,8 m

od maja do września

biały

W lasach i zaroślach, na łąkach i lasach łęgowych, na żyznych glebach gliniastych i ilastych, do wysokości 1700 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Liście i łodyga: liście i delikatną łodygę można wykorzystywać jako dodatek do dań z warzyw liściastych niemal przez cały rok, ponieważ małe przytulie można znaleźć pod pokrywą śniegu także zimą. Soczyste wierzchołki pędów w kwietniu mają szerokie szypułki i małe, miękkie, liście zebrane w okółki. Stanowią wyborną bazę do sałatek.

Kwiaty: pąki kwiatowe i kwiaty można zbierać od maja do września, a następnie używać ich do posypywania sałatek. Z soku ugotowanych kwiatów można zrobić słodki pudding. Kwiaty dodane do lemoniady ziołowej i innych napojów nadadzą im wspaniały aromat.

Nasiona: małe nasiona dojrzewają w okresie od sierpnia do września. Przechowuje się je w ciemnych naczyniach i zimą dodaje w charakterze świeżych kiełków lub po uprażeniu, zastępuje nimi kawę.

Smak: na wiosnę roślina smakuje jak mieszanka łagodnej sałaty siewnej i rukoli.

Działanie lecznicze

W ziołolecznictwie ziele stosowane jest do pobudzenia czynności nerek i usunięcia złogów za pośrednictwem układu limfatycznego. Ponadto, roślina ma właściwości pobudzające.

Cenne substancje i inne działania lecznicze

Patrz przytulia czepna (Galium aparine), po prawej stronie.

1. Łodyga jest kanciasta.

2. Liście złożone są z małych listków (3), które w większości otaczają łodygę.

3. Długość listków jest pięć razy większa niż ich szerokość.

4. Kwiaty zebrane są w wierzchotki, mają matowobiałą barwę i rozmiar zaledwie 3 mm.

5. Pojedynczy kwiat składa się z 4 płatków (5a) i 4 pylników (5b).

Przytulia czepna

Galium aparine agg.

Rubiaceae, marzanowate

roślina jednoroczna

1,5 m

od czerwca

do października

biały

Występuje na skraju żywopłotów oraz jako część składowa żyznych ziołorośli, na glebach gliniastych i ilastych, do wysokości ok. 1000 m. n.p.m. Jest wskaźnikiem występowania azotu w glebie.

Zastosowanie w kuchni

Liście i pędy: z nieco włochatych liści i pędów przytulii czepnej można wyciskać sok w okresie od maja do sierpnia. Robi się to albo przez wrzucenie ich w stanie surowym do sokownika, albo duszenie w wodzie i przetarcie przez sito. Sok jest bazą do zup, wywarów i napojów witaminowych. Liście można dusić. Przygotowane w ten sposób i podgrzane można stosować jako nadzienie warzyw, dodaje się je do sufletów, zup, frykadeli wegetariańskich, ciasta na chleb ziołowo-warzywny, dań jajecznych (omletów, jajecznicy) lub twarogu ziołowego. Ze świeżych i wysuszonych części całej rośliny można robić herbatę.

Kwiaty: mające łagodny, ziołowy posmak kwiaty można zbierać w okresie od maja do października i stosować jako jadalną dekorację np. surowych potraw.

Nasiona: można je suszyć w okresie od września do października, lekko uprażyć w piekarniku lub na patelni i zaparzać jak kawę.

Smak: roślina ma lekko sałatowy smak. Pewną niedogodnością mogą być włoski na liściach, ale w przypadku przyrządzenia zgodnego z opisem stają się miękkie.

Cenne substancje

Glikozydy, takie jak asperulozyd, niewielka ilość alkaloidów, garbniki, olejek eteryczny.

Działanie lecznicze

W medycynie roślina wykorzystywana jest jako środek moczopędny, w dolegliwościach miedniczek nerkowych i wrzodach. Roślina ma mieć działanie pobudzające przepływ limfy i oczyszczające krew. Dawniej uchodziła za skuteczną przeciwko rakowi. Homeopatycznie bywa stosowana w przypadku obrzęków gruczołów i nowotworów. Ziele jest też używane w tradycyjnej medycynie chińskiej i przyporządkowane wątrobie, woreczkowi żółciowemu i pęcherzowi moczowemu

Lepnica rozdęta

Silene vulgaris (Moench) Garcke

Caryophyllaceae, goździkowate

bylina

0,5 m

od maja do września

biały

Zasiedla suche, słoneczne i często skaliste stanowiska na najróżniejszych glebach. Roślina pionierska.

Zastosowanie w kuchni

Liście: lepnica rozdęta wypuszcza pierwsze krótkie pędy i delikatne liście przed okresem kwitnienia w kwietniu i maju. Ulistnione wierzchołki pędów i liście mają jeszcze miękkie szypułki, które także są jadalne. Zrywa się je czubkami palców, kroi w paski i na surowo dodaje do różnych sałatek, na chleb z masłem albo do twarogu i masła ziołowego. Liście i wierzchołki pędów mają łagodniejszy smak, jeżeli pozostawi się je drobno pokrojone i posolone albo sparzy krótko wodą. Zmieszane z innymi warzywami i ziołami liście i wierzchołki pędów są smacznym nadzieniem do pierogów i sufletów. Można z nich także zrobić purée do zupy kartoflanej albo dodać do szpinaku.

1. Roślina rośnie pionowo.

2. Liście rosną po przeciwnych stronach łodygi.

3. Wąskie liście mają kolor niebieskozielony.

4. Płatki kwiatów są wyraźnie rozdzielone na brzegach.

5. Kielich kwiatu sprawia wrażenie nadmuchanego.

6. Na wierzchołku kielich ma 6 ząbków.

Smak: roślina ma grochowy, cierpki smak. Z biegiem czasu staje się on coraz bardziej gorzki.

Cenne substancje i właściwości lecznicze – podobnie jak w przypadku firletki poszarpanej (Sileneflos-cuculi), patrz poniżej.

Firletka poszarpana

Silene flos-cuculi (L.) Clairv.

Caryophyllaceae, goździkowate

bylina

0,8 m

od maja do lipca

różowy

Rośnie na łąkach od wilgotnych do podmokłych i w rowach, na glebach gliniastych i ilastych, na wysokości ok. 1400 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Kwiaty: firletkę poszarpaną można rozpoznać po jej pięknych, luźno zwisających i lekko rozchylonych kwiatach. W okresie od maja do lipca doskonale nadają się jako jadalna dekoracja potraw. Zachowamy piękny kształt płatków kwiatów, jeżeli je ostrożnie wyskubiemy i włożymy do puszki lub pudełka z pokrywką, a następnie przechowamy w lodówce przez około tydzień. Ciepłe i zimne potrawy, np. sałatki, wyraziste, ale też słodkie pasty do smarowania chleba posypane nimi staną się prawdziwym delikatesem. Nasza rada: posyp kwiatami firletki poszarpanej kremy twarogowe z dodatkiem dzikich ziół albo sałatkę cykoriowo-ogórkową. Wysuszone kwiaty można też stosować jako dekorację w mieszankach suchych herbat.

Liście: delikatne liście w okresie od kwietnia do czerwca mogą stanowić składnik sałatek albo potraw z warzyw liściastych, szczególnie purée warzywnych. Doskonale łączą się one z aromatycznymi przyprawami zielnymi. Dobrze smakują też w stanie surowym, położone na kanapkę.

1. Roślina rośnie pionowo.

2. Łodyga jest owłosiona.

3. 2 liście tworzą jedną parę.

4. Liście przy ziemi sprawiają wrażenie zarośli.

5. Pojedynczy liść jest bardzo wąski, podłużny i nieco szorstki.

6. Korona kwiatu jest czteroczęściowa.

7. Kwiat składa się z 5 różowych płatków.

8. Torebka owocu po otwarciu ma 5 ząbków.

Smak: roślina ma lekko słodki smak, przechodzący w herbaciany. Liście mają nieco gorzkomydlany smak.

Cenne substancje

Śluzy, saponiny, cukier, witamina C.

Działanie lecznicze

Roślina nie ma istotnego działania leczniczego. Co najwyżej, wykazuje lekkie działanie pobudzające przemianę materii i dostarcza witamin.

Chaber łąkowy

Centaurea jacea L.

Asteraceae, astrowate

bylina

0,8 m

od czerwca

do października

od różowego

do purpurowego

Występuje na łąkach, pastwiskach i murawach, na glebach z przewagą gliny, do wysokości 1900 m. n.p.m. Jest to roślina pionierska, ukorzeniająca się głęboko.

Zastosowanie w kuchni

Liście i pędy: dojrzałych w słońcu liści i pędów w okresie od sierpnia do września używano dawniej jako zamiennika chmielu podczas warzenia piwa.

Kwiaty: w okresie od czerwca do października kwiaty można dodawać do tytoniu celem jego wzbogacenia i nadania mu naturalnego koloru. Świeże albo suszone kwiaty nadają się jako jadalna dekoracja do słodkich potraw, sałatek ale także wyrazistych sufletów, quiche, pizzy i zup. Nasza rada: owiń w kwiaty świeży żółty ser albo masło korzenne. Suszone kwiaty dodaje się jako dekorację do mieszanek suchych herbat.

Smak: liście mają gorzki smak, podobnie jak chmiel. Za to kwiaty praktycznie nie mają własnego smaku.

Cenne substancje

Garbniki i flawonoidy.

1. Liście, które wyrastają w górnej części łodygi, są podłużne i w większości niepodzielone.

2. Liście w dolnej części łodygi także są podłużne, ale często wyraźnie podzielone na odcinki.

3. Brzegi liści są zwykle drobno ząbkowane.

4. Purpurowe płatki kwiatów są głęboko wcięte.

5. Liście, które otulają kwiaty, często są ułożone niczym łuski.

6. Nasiona nie mają wianuszka włosków.

Działanie lecznicze

Podobne do chabra bławatka (Centaurea cyanus), patrz niżej. Z liści można sporządzić wodny wyciąg, który pomaga w przypadku zapalenia oczu i brzegów powiek. Gorycze w korzeniu mają działanie moczopędne, wspomagające trawienie i ogólnie wzmacniające oraz przeciwgorączkowe.

Chaber bławatek

Centaurea cyanus L.

Asteraceae, astrowate

roślina jednoroczna

0,6 m

od czerwca

do października

niebieski

Występuje na polach uprawnych, przeważnie ubogich w wapień, na żyznych glebach gliniastych i piaszczystych, na wysokości do 1000 m. n.p.m. Towarzyszy człowiekowi od czasów neolitu.

Zastosowanie w kuchni

Kwiaty: chaber bławatek kwitnie, gdy zboże (ziarno) jest już dojrzałe i podobnie jak w przypadku spokrewnionego z nim chabra łąkowego (Centaurea jacea) w okresie od czerwca do października jego kwiaty są dodawane jako dekoracja np. do mieszanek suchych herbat i tytoniu papierosowego. Filigranowe, jasnoniebieskie kwiaty zachowują swój piękny kolor także po ususzeniu. Ostrożnie wyskubane można rozsypywać w postaci świeżej lub suszonej jako jadalną dekorację na wiele rodzajów potraw.

Nasza rada: przygotuj mieszankę przypraw ziołowych, np. z czosnkiem niedźwiedzim albo lebiodką i tymiankiem z kwiatami chabra bławatka, albo podaj na stół rybę lub wazę z niebieskimi kwiatkami.

Smak: kwiaty mają neutralny smak, jak delikatny papier. Tylko w większej ilości przypominają w smaku zieloną herbatę.

Wskazówka! Ponieważ szeroko rozpowszechniony w środkowej Europie chaber bławatek rzadko występuje w Austrii, należy zrezygnować z jego zbioru w tym kraju.

Cenne substancje

W kwiatach: poliacetyleny i gorycze. Za niebieski kolor odpowiedzialne są antocyjany i flawonoid apigenina.

Działanie lecznicze

W medycynie ludowej kwiaty są wykorzystywane przy gorączce, zaburzeniach miesiączkowania, upławach i zaparciach. Ponadto roślina w postaci herbaty jest używana jako środek mukolityczny i moczopędny oraz do pobudzenia czynności wątroby i woreczka żółciowego. Zewnętrznie napar z kwiatów chabra bławatka stosuje się w przypadku zapalenia oczu i spojówek oraz do przemywania skóry głowy w przypadku grzybicy i łuszczycy. Zastosowanie wewnętrzne i zewnętrzne w postaci herbaty, 1–2 łyżeczki kwiatów wsypać do filiżanki, zalać wrzącą wodą i pozostawić na 10 minut do zaparzenia.

1. Łodyga rośnie pionowo.

2. Kwiaty w dotyku są filcowate.

3. Dolne liście mają boczne wybrzuszenia.

4. Górne liście są podłużne i mają maksymalnie 5 mm szerokości.

5. Niebieskie „rurki kwiatowe” są wcięte na jednej trzeciej swojej długości.

6. Liście, które otulają kwiaty, są ułożone niczym łuski.

Pałka szerokolistna

Typha latifolia L.

Typhaceae, pałkowate

bylina

2 m

od czerwca do lipca

brązowy

W szuwarach, na wodzie bogatej w składniki odżywcze, stojącej lub wolno płynącej.

Zastosowanie w kuchni

Pałka szerokolistna, podobnie jak trzcina, należy do rodzaju traw.

Pędy: młode pędy, wyglądające bardzo podobnie do pora, można po pokrojeniu na drobne kawałki marynować w marynatach lub oleju i jeść w formie antipasti. Można je też dusić na patelni lub pokroić i dodać do sałatek lub zup. Po zebraniu odcina się zewnętrzne liście i wykorzystuje tylko te jasne, jeszcze blade liście wewnętrzne.

Korzenie: korzenie są bardzo włókniste i w marcu oraz na jesieni są odżywczym warzywem. Mają nawet 5 cm grubości i po umyciu kroi się je w poprzek włókien na drobne kawałki, a następnie gotuje. Jeżeli przetrze się je przez sito, uzyskamy niemal słodkawy mus. Nadaje się on jako środek wiążący do sosów albo osłodzony do deserów i lodów. Suszony mus jest w postaci mąki używany do pieczenia.

Kwiaty: niedojrzałe żeńskie części kwiatów zeskrobuje się w okresie od lipca do sierpnia, a następnie używa jako przyprawy do pieczenia i gotowania. Także bogaty w białko pyłek męskich części kwiatów jest dodawany do mąki do pieczenia.

Smak: roślina smakuje podobnie do pędów bambusa, jest soczysta i bogata w skrobię. Mus z korzeni ma smak podobny do smaku owoców kasztana jadalnego.

Innych środkowoeuropejskich gatunków pałki (Typha angustifolia) można używać w podobny sposób.

Cenne substancje

W korzeniu: skrobia. Pyłek jest bogaty w białka.

Działanie lecznicze

Pyłek działa moczopędnie i w medycynie naturalnej jest stosowany przy kamieniach nerkowych, krwawieniach, dolegliwościach miesiączkowych, tasiemcach i biegunce.

Jeżogłówka gałęzista

Sparganium erectum L.

Typhaceae, pałkowate

bylina

0,5 m

od lipca do września

brązowawy

W nabrzeżnych szuwarach, w stojącej wodzie bogatej w substancje pokarmowe o głębokości maks. 0,5 m, głównie na równinach.

Zastosowanie w kuchni

Podstawa łodygi: gruba na palec podstawa łodygi aż do nasady korzenia może być przyrządzana jak warzywo. Najlepiej nadaje się do tego okres od kwietnia do maja, dopóki nie ma w niej zbyt wielu łykowatych włókien. Najpierw odcina się zewnętrzne liście, a następnie łagodną w smaku, jasną podstawę łodygi dusi na patelni, przygotowując z niej rodzaj zupy szparagowej, albo osoloną marynuje się w oleju lub wywarze z przypraw. Drobno pokrojoną można dodawać do pesto albo mieszanki siekanych ziół lub sałatek. Podstawę korzenia można też wycisnąć, uzyskując słodki sok.

Korzenie: od jesieni do zimy można też gotować grube na palec, białe, młode korzenie, uzyskując bogaty w skrobię wywar będący podstawą do sosów i płynnych ciast lub używać po posłodzeniu jako papki. Można je też wysuszyć i zmielić na mąkę.

1. Liście i łodygi kwiatów rosną pionowo.

2. Wąskie, szerokie nawet na 15 mm liście są od spodu trójkątne.

3. Kwiatostany są kuliste.

4. Płatki kwiatów są ciemne.

5. Roślina ma żeńskie (5a) i męskie kwiaty (5b).

6. Ciemne owoce są bardzo kanciaste.

Smak: roślina ma wodnisty smak, łagodny i słodki.

Cenne substancje

Korzenie i podstawa łodygi są bogate w skrobię.

Działanie lecznicze

W europejskiej medycynie ludowej jeżogłówka gałęzista nigdy nie odgrywała większej roli. Pierwotni mieszkańcy Ameryki Północnej stosowali ją jednak razem z innymi roślinami w postaci herbaty leczącej przeziębienia.

Perz właściwy

Elymus repens L. (Gould)

Poaceae, wiechlinowate

bylina

1,2 m

od maja do lipca

zielony

W ziołoroślach, na polach uprawnych, w ogrodach i na brzegach zbiorników wodnych, na żyznych glebach gliniastych i ilastych, na wysokości do 1000 m. n.p.m. Roślina jest wskaźnikiem obecności azotu w glebie.

Zastosowanie w kuchni

Perz jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych traw w Europie i jednocześnie „chwastem”, przed którym najbardziej drżą ogrodnicy i rolnicy.

Nasiona i liście: od końca lipca nasiona można chrupać na surowo, a delikatne wiosenne liście drobno posiekać i dodawać do sałatek.

Korzenie: od września aż do zimy oraz w okresach, gdy trawa nie kwitnie, korzenie można suszyć i mielić na mąkę. Nadaje się ona także do wzbogacania mąki zbożowej. Z korzeni można też wyciskać bogaty w skrobię sok, który nadaje się do picia na surowo, zagęszczania do konsystencji syropu przez długie gotowanie lub poprzez fermentację, do uzyskania podstawowej cieczy do produkcji piwa. Niekiedy z korzeni zaparza się herbatę albo uzyskuje zamiennik kawy przez ich prażenie i mielenie. Świeże korzenie są krojone na drobne paski i dodawane również do sałatek i zup.

Smak: roślina ma smak skrobi. W trakcie żucia robi się słodka.

1. Liście są szerokie na 5 mm, szorstkie po wierzchniej stronie i często sinozielone.

2. Pochwy liści są owłosione.

3. U nasady liścia znajduje się wąski języczek liściowy.

4. U podstawy liścia rosną malutkie uszka, które otaczają łodygę.

5. Kwiatostan dorasta do długości ok. 12 cm i ma dwustronny układ kwiatów.

6. Kwiaty perzu są osłaniane przez liście osłonowe. Mają 5-elementowe unerwienie i spiczaste końce.

Cenne substancje

Olejek eteryczny, polisacharyd (trytycyna), alkohol cukrowy – mannitol, śluzy i rozpuszczalny kwas krzemowy.

Działanie lecznicze

Ze względu na zawartość olejku eterycznego roślina, a szczególnie kłącze, mają właściwości antybakteryjne. Dawniej perz właściwy był stosowany jako środek moczopędny w przypadku chorób dróg moczowych i jako łagodny środek przeczyszczający. Ponadto pomaga w dolegliwościach reumatycznych, dnie moczanowej i zewnętrznie, w przypadku przewlekłych wysypek skórnych. Śluzy działają łagodząco w przypadku kaszlu.

Trzcina pospolita

Phragmites australis (Cav.)

Trin, ex Steud.

Poaceae, wiechlinowate

bylina

3 m

od lipca

do września

od brązowego

do fioletowego

Rośnie w szuwarach stojącej lub wolno płynącej wody aż do głębokości 1 m lub na podmokłych stanowiskach. Występuje na wysokości maks. 1200 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Trzcina pospolita należy, podobnie jak bambus, do traw i z powodzeniem można ją stosować podobnie jak tamte rośliny.

Korzenie: z grubych na palec, młodych, białych korzeni można na jesieni uzyskać mąkę. Trzeba pociąć je na małe kawałki, wysuszyć, sproszkować i przesiać przez sito. Wysuszone kawałki korzeni można także uprażyć i zaparzać w zastępstwie kawy.

Pędy: tam, gdzie w kwietniu korzenie przechodzą w nowe, jeszcze miękkie pędy, można używać korzeni wraz z pędami jako warzywa. Pędy pozbawia się zewnętrznych liści, przez co uzyskuje się łagodne w smaku, jasne warzywo. Można je marynować, dusić lub używać na surowo do sałatek. Z pędów można też wyciskać słodki sok. Na zadraśniętej skórce młodej łodygi przez noc zbiera się przejrzysta, zawierająca sporo cukru kula syropu, której można używać jak słodyczy.

Nasiona: z suchych owocostanów we wrześniu i październiku wytrząsa się, wypukuje lub zbiera na tacę nasiona, następnie zdmuchuje plewy i zgniata nasiona na śrutę zbożową. Zimą można pozwolić nasionom kiełkować na parapecie.

Smak: roślina ma łagodny i słodki smak.

Cenne substancje

Korzenie i łodyga: do 5% cukrów (przede wszystkim skrobi), poza tym asparagina.

Działanie lecznicze

W tradycyjnej medycynie chińskiej roślina jest opisywana jako środek przeciwbólowy, moczopędny i obniżający gorączkę. Wywar z korzeni można stosować w przypadku kaszlu i mdłości. Napary z liści i kwiatów mają mieć działanie przeciwko zapaleniu oskrzeli, cholerze i toksynom znajdującym się w żywności.

Oczeret jeziorny

Schoenoplectus lacustris agg.

Cyperaceae, ciborowate

bylina

3 m

od czerwca do lipca

czerwono-brązowy

Występuje w szuwarach wody stojącej lub wolno płynącej, na glebach ilastych. W Alpach, do wysokości ponad 1000 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Korzenie: grube na palec, młode, białe korzenie oczeretu jeziornego zbiera się w okresie od września do zimy. Wykopuje się je i wyciąga z podmokłego podłoża, a następnie dokładnie opłukuje w czystej wodzie. Młode, mało włókniste korzenie można piec jak ziemniaki lub gotować i stosować jako wkład do zup. Grubsze części korzeni kroi się wzdłuż włókien na małe kawałki, gotuje w niewielkiej ilości wody do miękkości i przeciera przez sito. Wydzielający się przy tym sok, bogaty w skrobię, przetwarza się przez suszenie lub gotowanie na wolnym ogniu na podobną konsystencją do purée słodką masę, którą można stosować do sufletów i wypieków. Korzenie można też suszyć i mielić, a potem z tej mąki przygotowywać potrawy mączne.

1. W przeciwieństwie do pozostałych rodzajów oczeretu, które mają raczej niebieską lub szarozieloną łodygę, łodyga oczeretu jeziornego jest zielona.

2. Łodyga jest okrągła.

3. Łodyga ma grubość maks. 1,5 cm.

4. Z podziemnych pędów wykształcają się nowe, ukorzenione łodygi.

5. Kwiatostan składa się z licznych, wielokwiatowych kłosków.

6. Kwiat składa się z 3 znamion słupka (6a) i 3 pylników (6b).

7. Owoc jest trójścienny.

Nasiona: nasiona można chrupać w sierpniu.

Smak: korzeń jest w smaku podobny do ziemniaka. Nasiona mają orzechowy smak.

Cenne substancje

Nieznane.

Działanie lecznicze

Medycyna hawajska stosuje korzeń wraz z innymi roślinami w przypadku dolegliwości żołądkowo-jelitowych oraz krwawień wewnętrznych.

Czosnek zielonawy

Allium oleraceum L.

Liliaceae (Amaryllidaceae), liliowate (amarylkowate)

bylina

0,7 m

od czerwca

do lipca

od liliowego

do purpurowoczerwonego

Występuje na ciepłych stanowiskach, takich jak winnice, na żyznych glebach, raczej suchych, na wysokości maks. 1000 m. n.p.m.

Zastosowanie w kuchni

Liście, kwiaty, cebulki: w przypadku czosnku zielonawego liście otulające kwiaty zbierane są w okresie od kwietnia do czerwca. W okresie od czerwca do sierpnia zbierane są kwiaty, a od lipca do sierpnia cebulki powstające z kwiatostanów, służące jako przyprawa do różnych potraw, takich jak pesto ziołowe, masło ziołowe lub twaróg ziołowy, potrawy warzywne lub jako świeży, pikantny dodatek na kanapkę.

Cebulki: cebulki jeszcze niezakwitłych roślin zbierane są jesienią lub wiosną i stosowane jako ostra przyprawa do różnego rodzaju sosów i potraw warzywnych.

Smak: roślina ma ostry smak, podobny do smaku szczypiorku.

Wszystkich pozostałych środkowoeuropejskich gatunków czosnku (Allium) można używać w identyczny sposób.

1. Łodyga jest okrągła.

2. Na dolnej części łodygi wyrasta od 2 do 5 liści.

3. Górne liście są w kształcie korytek, z zagłębieniem i mają maksymalnie 5 mm szerokości.

4. Tak zwane cebulki tworzą kwiatostan pozorny.

5. Kwiatostan jest otoczony przez długie liście.

6. Kwiaty mają długie szypułki.

7. Kwiaty posiadają po 6 pręcików.

Cenne substancje

Związki zawierające siarkę.

Działanie lecznicze

Podobnie jak wszystkie czosnkowate, czosnek zielonawy ogólnie wzmacnia odporność i powstrzymuje rozmnażanie się bakterii. Obniża także wysokie ciśnienie krwi* oraz zbyt wysoki poziom cholesterolu. Jest także stosowany w przypadku zakażenia pasożytami (tasiemcami oraz innymi).

Kozibród łąkowy

Tragopogon pratensis L.

Asteraceae, astrowate

roślina jednoroczna

0,7 m

od maja do lipca

żółty

Rośnie na łąkach, o luźnych glebach gliniastych i ilastych. Roślina ukorzenia się głęboko.

Zastosowanie w kuchni

Liście, wierzchołki pędów, kwiaty, łodyga: w okresie od kwietnia do czerwca liści, miękkich wierzchołków pędów, łodyg i nierozwiniętych kwiatostanów można używać jako smacznego, dziko rosnącego warzywa. Nadają się one zarówno w charakterze wyrazistego składnika do sałatek, jak i warzywa na patelnię. W maju kwitnące górne pędy z pąkami kwiatowymi można przyrządzać jak szparagi. Od maja do lipca odcięte płatki kwiatów można stosować jako jadalną dekorację. Kielichy dojrzałych kwiatów są trudne do przeżucia.

Korzenie: miękkie odcinki korzeni można pokroić w małe paski, zmieszać z mąką i zrobić z tego wegetariańskie frykadele lub gotowane warzywa. Szczególnie dobrze udaje się to w kwietniu.

Smak: roślina ma łagodny smak, podobny do sałaty.

Cenne substancje

Inulina, lipidy, śluzy, gorycze i węglowodany.

Działanie lecznicze

Roślina i jej korzeń może być stosowana w medycynie naturalnej w postaci herbaty, soku, ale także na surowo lub po ugotowaniu. Działa wewnętrznie i zewnętrznie oczyszczająco na krew, napotnie i pobudza produkcję moczu.

1. Roślina rośnie pionowo.

2. Liście są długie, wąskie i spiczaste na końcu.

3. Poszczególne główki kwiatów znajdują się na końcach pędów.

4. 8 płatków tworzących kielich kwiatu jest zrośniętych ze sobą u podstawy kwiatu.

5. Owoc jest otoczony wianuszkiem włosków (5a) i ma jeden długi wąs (5b).

Szparag lekarski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jałowiec pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Cis pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Sosna czarna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Sosna zwyczajna, sosna pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Świerk pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Modrzew europejski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Roszponka warzywna, rapunkuł

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dąbrówka rozłogowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rdestnica kędzierzawa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozchodnik biały

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Daglezja zielona

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Skrzyp polny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szczawik zajęczy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Lucerna nerkowata

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Stokrotka pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wiąz górski, brzost

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jastrun właściwy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dzwonek rozpierzchły

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Portulaka pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Berberys pospolity, kwaśniec

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przetacznik perski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przetacznik bobowniczek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Topola osika, topola drżąca

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Leszczyna pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jarząb mączny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wiśnia ptasia, czereśnia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wiśnia wonna, antypka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czeremcha zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Buk zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dereń świdwa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dereń jadalny, właściwy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nostrzyk żółty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Niecierpek pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Grab pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Borówka czarna, czarna jagoda

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Gwiazdnica pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Macierzanka zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rozchodnik wielki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Borówka brusznica, borówka czerwona

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dziurawiec zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Koniczyna łąkowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rdest ptasi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Lucerna siewna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Komonica zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Tojeść pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Niecierpek gruczołowaty, niecierpek himalajski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Śliwa tarnina

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nieszpułka zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Oman wielki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Głowienka pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Miodunka plamista

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czosnek niedźwiedzi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Chrzan pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wiesiołek dwuletni

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Żmijowiec zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kasztan jadalny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mięta zielona

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wilżyna ciernista

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Niezapominajka polna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dziewanna wielkokwiatowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Fiołek trójbarwny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Konyza kanadyjska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rdest ostrogorzki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wierzba biała

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wierzbówka kiprzyca

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nawłoć kanadyjska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rokitnik zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rdestowiec ostrokończysty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kalaminta mniejsza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Żółtlica owłosiona

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Miechunka rozdęta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Brzoza brodawkowata

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pokrzywa zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Gajowiec żółty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kościenica wodna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szałwia łąkowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Poziewnik szorstki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Słonecznik bulwiasty, topinambur

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rdest wężownik

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szarłat szorstki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czyściec błotny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Fiołek wonny, fiołek pachnący

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zerwa kłosowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czosnaczek pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Lipa szerokolistna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Lebiodka pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Tojeść rozesłana

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Łopian większy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Babka zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jasnota biała

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jasnota plamista

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czyściec leśny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bukwica zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Krwawnica pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Gryka zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szałwia lepka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szczaw górski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szczaw zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Klajtonia przeszyta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rzęsa drobna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Podbiał pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przywrotnik pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ziarnopłon wiosenny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bluszczyk kurdybanek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ślaz dziki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Komosa strzałkowata

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Komosa biała

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Łoboda rozłożysta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bodziszek łąkowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Porzeczka agrest

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Klon zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Winorośl właściwa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Chmiel zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Porzeczka alpejska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jeżyna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pięciornik rozłogowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Winobluszcz zaroślowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Poziomka pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jarząb brekinia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Stulisz lekarski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Głóg jednoszyjkowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dąb szypułkowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Łoczyga pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kapusta właściwa polna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Gorczyca polna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mlecz kolczasty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Werbena pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ostrożeń warzywny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Oset kędzierzawy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Świerzbnica polna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Cykoria podróżnik

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mak polny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Sałatnik leśny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ostrożeń lancetowaty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rzepicha błotna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Sałata kompasowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rzodkiew świrzepa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mniszek pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Sałatnica leśna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Brodawnik jesienny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Prosienicznik szorstki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pieprzyca polna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Tasznik pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Groszek żółty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Malina właściwa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pasternak zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Orzech włoski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bez czarny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Róża dzika

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wiązówka błotna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kuklik pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jarząb pospolity, jarzębina

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Biedrzeniec mniejszy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pięciornik gęsi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kozłek lekarski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Robinia akacjowa, grochodrzew akacjowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jesion wyniosły

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wyka ptasia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Krwiściąg lekarski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Krwiściąg mniejszy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rukiew wodna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Gorczycznik pospolity, barbarka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rzeżucha włochata

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rzeżucha łąkowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Barszcz zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Podagrycznik pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dzięgiel leśny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Fenkuł włoski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wszewłoga górska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kminek zwyczajny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Marchew zwyczajna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Trybula leśna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Marchewnik anyżowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Koniopłoch łąkowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kminek czarny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rezeda żółta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bylica piołun

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bylica pospolita

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rumianek pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Rumianek bezpromieniowy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Krwawnik pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Uwaga, niebezpieczeństwo pomyłki!

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Tojad lisi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Blekot pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Obrazki plamiste

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szalej jadowity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zimowit jesienny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Szczwół plamisty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Konwalia majowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Naparstnica purpurowa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Skrzyp błotny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jałowiec sabiński

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Cis pospolity

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Tabela okresu zbiorów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ważne substancje roślinne

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bibliografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wykaz ilustracji

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.