© Wydawnictwo WAM, 2019
© Mirosława Kareta-Gala, 2019

Opieka redakcyjna: Agnieszka Ćwieląg-Pieculewicz
Redakcja: Anna Śledzikowska
Korekta: Katarzyna Onderka, Anna Warzecha
Projekt okładki: Dominik Wicher
Zdjęcia na okładce: Narodowe Archiwum Cyfrowe (Zamek Królewski na Wawelu –
widok od strony placu Bernardyńskiego); © CollaborationJS/ Arcangel Images
Skład: Lucyna Sterczewska
Postaci i wydarzenia opisane w książce są fikcyjne.
Wszelkie podobieństwo do prawdziwych osób
lub zdarzeń jest przypadkowe lub niezamierzone.

ISBN 978-83-277-2248-5

WYDAWNICTWO WAM
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 62 93 200
e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DZIAł HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIęGARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260
www.wydawnictwowam.pl

Druk i oprawa: SKLENIARZ • Kraków
Publikację wydrukowano na papierze Ecco book cream 70 g vol. 2.0
dostarczonym przez Antalis Poland Sp. z o.o.

ROZDZIAŁ
I

Kraków, środa, 28 października 1942

To nie była zwykła noc. Jeszcze z wieczora rozeszła się pogłoska o kolejnym wysiedleniu. Przed dziewiątą stała się faktem – Niemcy otoczyli dzielnicę. Po doświadczeniach z początku czerwca Żydzi nie mieli już złudzeń, co to oznacza.

Nikt prócz najmłodszych dzieci nie spał tej nocy. Po ścieżkach wydeptanych w ciasnych zaułkach oraz podwórkach, przez labirynt starej zabudowy, tajne korytarze wykute w piwnicach i na strychach, niosły się odgłosy szybkich kroków i gorączkowe szepty. Powtarzano plotkę, że hitlerowski dygnitarz zmusił cadyka do pobłogosławienia akcji. Że do każdego, kto się pojawi na odkrytej ulicy, strzelają snajperzy. Że odemani[1] już przystąpili do działania, wyciągając z wyznaczonych mieszkań konkretne osoby.

Sierocińca i bursy nikt na razie nie niepokoił. Po północy, gdy mrok zgęstniał, a powieki strażników po drugiej stronie muru stały się ciężkie ze znużenia, wychowawcy zakończyli naradę i weszli do sypialni najstarszych podopiecznych. Wypuszczali ich ukradkiem, po kilku. Chłopcy niepostrzeżenie znikali w ciemności.

***

Julek, Baruch i Szlomo wymknęli się frontowymi drzwiami. To była najbardziej niebezpieczna droga ucieczki. Tuż obok, w dawnej siedzibie Domu Sierot, rozlokowała się teraz żydowska milicja. Na szczęście mrok był nieprzenikniony, a oni znali tu każdą dziurę i każde pęknięcie w chodniku. Minęli dom OD i przekradli się w stronę zieleńca z figurą Matki Boskiej. Biegły tędy zasieki, za którymi czuwały niemieckie straże. Ale przyjaciele nie potrzebowali słów, by się porozumieć. Pojedynczo, jak cienie, przemykali na tyły narożnej kamienicy przy Limanowskiego.

Od kiedy w czerwcu znacznie okrojono dzielnicę, funkcję głównej bramy budynku pełniło wejście od podwórka. Na drugim piętrze, w pokoju z zamurowanymi oknami[2], mieszkał towarzysz, z którym Baruch chodził do szopu[3]. Nie miał złudzeń, co czeka Żydów już w najbliższym czasie. Młodzi i silni, pracujący, będą mieli szansę na przeżycie. Dla słabych i bezużytecznych nie widział nadziei.

– Następni będziecie wy – powiedział Baruchowi szczerze i bezlitośnie.

Pewnie by go posądzali o bezduszność, gdyby nie to, że sam miał żonę i rocznego synka. Zdecydowali się go posłuchać i razem przygotowali kryjówkę. Strych, zagracony ponad miarę meblami, których nie pomieściły ciasne, przeludnione mieszkania, doskonale się do tego celu nadawał.

Stare schody prowadziły ich teraz wysoko, pod same krokwie. Drzwi ustąpiły bez skrzypienia. Wsunęli się za osłonę z nieheblowanych desek i zamarli, ściśnięci jak sardynki w puszce. Specjalnie wywiercone otwory umożliwiały oddychanie i obserwację tego, co się działo na dole. Widzieli pojawiające się bezszelestnie kolejne postacie. Ginęły w zakamarkach, rozpływały się w mroku.

***

Henek i Aron wybrali drogę przez podwórko. Ruszyli biegiem, choć było ciemno, że oko wykol. Dlatego dostrzegli go dopiero, gdy prawie na niego wpadli. Stał ukryty za drewnianą komórką, która w dawnych czasach mogła być kurnikiem. U pasa miał pałkę, w ręku pejcz, na ramieniu opaskę z gwiazdą Dawida. Przypadek czy specjalnie tu czekał? Zmartwiali ze strachu wpatrywali się w jego nieruchomą twarz, w której błyszczały tylko oczy. Wyda ich? Zaaresztuje? To oznaczało wyrok – podczas wysiedlenia wywożono też wszystkich więźniów.

„Nie wierzę, że to się tak skończy! – pomyślał Henek, zaciskając powieki. – To nie może być prawda!”

Nagle poczuł łupnięcie pięścią pod żebra. Otworzył oczy – podwórko było puste. Za jego plecami z cichym stuknięciem domknęły się drzwi. Odeman zostawił ich i odszedł bez jednego słowa.

– Trzeba ostrzec pozostałych! – szepnął ochryple chłopiec. Gardło miał ściśnięte ze strachu.

– Zwariowałeś?! – syknął Aron. – Życie ci niemiłe?

Rzucili się przed siebie, nie dbając o to, czy ich kto usłyszy. Wiedzieli, że za zaciemnionymi oknami setki uszu nasłuchują odgłosów nocy, setki serc kołaczą z przerażenia, że zaraz na schodach rozlegnie się stukot podkutych butów. W kompletnej ciemności, kierując się pamięcią, pokonywali ścieżkę wydeptaną setkami stóp. Przebiegli kilka podworców i korytarzy, wreszcie na którejś klatce schodowej odważyli się zatrzymać. Przycupnęli koło drzwi do piwnicy, dysząc ciężko.

– Oni sobie poradzą. A nam drugi raz się już nie uda – wyszeptał Aron, gdy złapał oddech.

Henek chciał coś odpowiedzieć, ale szczękał zębami ze zdenerwowania i nie mógł wydobyć z siebie słowa. W milczeniu oczekiwali świtu.

***

– Kommt mit![4]

Nie wiedział, czy go rozumieją, ale było mu wszystko jedno. Nic go z nimi nie łączyło, wychowawcy ustawili ich po prostu razem i w stosownej chwili wypuścili na zewnątrz. Gdy się znaleźli przed domem, każdy był już zdany tylko na siebie. Tamci dwaj, choć zdecydowali się na ucieczkę, chyba zupełnie nie wiedzieli, co dalej począć. Nagle poczuł się odpowiedzialny, nie mógł ich tak zostawić. Jeszcze raz przywołał ich gestem.

– Na kommt! Ich weiss, wo sollen wir hin![5]

Mojsze, najmłodszy z całej trójki, już w sieni dygotał i pociągał nosem. Pobiegł za Willym, nie zadając pytań, tupot jego butów niósł się w noc jak dźwięk gongu. Gdzieś z lewej strony, za zasiekami z kolczastego drutu wszczął się ruch, potem coś kilka razy zabrzęczało cicho nad ich głowami. Dopiero wtedy dogonił ich Leon. Wszyscy trzej, niemal bez tchu, skręcili w Targową. Chcieli się przekraść na plac Zgody, ale już z daleka dostrzegli migotanie żarzących się papierosów. Miejsce, z którego zawsze wywożono przeznaczonych na deportację, zostało obstawione.

Chłopcy zatrzymali się w przerażeniu. Dobiegły ich ledwo słyszalne słowa wypowiadane po niemiecku. Na szczęście Willy znał inną drogę, przez podwórka.

Brama nowoczesnej kamienicy na Wita Stwosza, gdzie mieszkał jego przyjaciel, była otwarta, ale w mieszkaniu pod samym dachem nikt nie odpowiadał. Z początku stukali delikatnie, potem coraz natarczywiej. Wreszcie Wilhelm załomotał pięścią.

– Nikogo nie ma w domu – odezwał się Leon w języku, którego Willy uczył się już od czterech lat, ale z marnym skutkiem. Sens zdania jednak doskonale zrozumiał.

Osunął się na ziemię i ukrył twarz w dłoniach. Ogarnęła go rozpacz. Nie miał innego planu!

– Poczekajcie…

Podniósł głowę i zobaczył, jak Mojsze wyjmuje z kieszeni kawałek drutu i zaczyna nim majstrować w zamku. Rozległo się ciche kliknięcie. Mieszkanie stało przed nimi otworem.

***

Nocne godziny spędzane na schodach wiodących do piwnicy dłużyły się niemiłosiernie. Jeszcze przed świtem z ulicy rozległy się okrzyki wzywające wszystkich pracujących na zbiórkę przed siedzibą Judenratu[6]. Ludzie zaczęli wychodzić z mieszkań i gromadzić się na Węgierskiej, gdzie miały być sprawdzane dokumenty zatrudnionych w placówkach poza gettem. Już po chwili kolejka zakręcała daleko w Józefińską.

Aron z Henkiem, zdrętwiali z zimna i strachu, stanęli w tłumie pod transparentem z napisem Bauleitung[7]. Po chodnikach z obu stron przechadzali się esesmani z bronią. Od czasu do czasu któryś z nich na postrach strzelał w powietrze, a przerażeni ludzie zbijali się gęściej na pokrytej błotem ulicy. Nic się nie działo, nawet słońce chowało się za warstwą chmur, jakby nie chciało na to wszystko patrzeć.

Wreszcie przy bramie na Limanowskiego zaczęła się selekcja. Chłopcy mieli papiery, które jeszcze w czerwcu ratowały życie, posuwali się więc spokojnie do przodu, póki przez szereg ustawionych w szesnastki ludzi nie przebiegł zduszony szept:

– Nie patrzą na blauszajny[8]! Biorą, kogo chcą!

Wkrótce miało się okazać, że to prawda. Nie pomagały nawet interwencje pracodawców, w tym tak potężnych jak dowódcy Wehrmachtu[9]. Kilkanaście metrów dalej, po drugiej stronie bramy oddzielającej dzielnicę żydowską od aryjskiej, kręcili się nerwowo przedstawiciele zakładów. Nie potrafili wydostać się z łap SS i gestapo robotników, mimo że ci byli im niezbędni do wykonania narzuconych norm.

Wśród zgromadzonych Żydów narastała fala paniki. Selekcja przeprowadzana była brutalnie. Nie miało żadnego znaczenia, czy i gdzie jest się zatrudnionym. O wszystkim decydowała wola kilku mężczyzn w czarnych mundurach, którzy machnięciem ręki w prawo lub lewo przesądzali o czyimś życiu lub śmierci. Niektórych kierowano za bramę, innych wpychano na podwórko sąsiedniej posesji. Dopiero gdy grupa szczęśliwców z ulicy Limanowskiego została załadowana na ciężarówki swoich pracodawców, a nie do policyjnych bud, można było określić, jaki komu przypadł los.

Henek był mokry od potu, zanim jeszcze dotarł w okolice bramy. Gdzieś w tłumie zgubił Arona. Popychany z wielu stron stanął nagle twarzą w twarz z człowiekiem w znienawidzonej czapce z trupią czaszką. Zanim spuścił głowę, zdążył jeszcze dostrzec zimne, uważne spojrzenie jasnych oczu.

– Raus![10] – Dobiegł go gardłowy rozkaz, a potem ktoś uderzeniem w plecy wypchnął go za bramę.

Przez zalane łzami oczy nie widział, co się wokół dzieje. Nie mógł sobie potem przypomnieć, w jaki sposób znalazł się na wozie Bauleitungu, nie pamiętał, którymi ulicami wieziono ich do pracy. Gdy wysiedli i zaczęli ustawiać się w dwuszereg, ktoś ze szlochem objął go za szyję. Dopiero wtedy Henek oprzytomniał. Tuż obok stał jego przyjaciel.

***

Z ulicy dobiegały gardłowe pokrzykiwania i warkot silników, potem narastający zgiełk i pojedyncze strzały. Wreszcie nastała pozorna, myląca cisza. Choć ścierpnięci, tkwili jednak w swojej kryjówce na strychu, wiedząc, że za żadne skarby nie wolno im wyjść.

Na zewnątrz tymczasem rozpogodziło się i pojaśniało. Dzień miał być wyjątkowo ciepły. Około południa od strony Józefińskiej wszczął się ruch.

– Wysiedlają dom sierot! – Ochrypły ze zgrozy kobiecy głos umilkł, przecięty serią karabinu. Zaraz potem z większej odległości dopłynął do nich rozdzierający płacz i krzyki dzieci.

Julek poczuł, że brakuje mu tchu.

– Szlomo, nie! – szepnął Baruch.

Ale Szlomo nie wytrzymał. Wysunął się zza desek i dopadł małego okienka. Ponad łysymi koronami drzew porastających skwerek patrzył w głąb dobrze znanej mu ulicy. Widział konne platformy stojące przed zakładem i widział, jak niemieccy żołnierze ładują na nie kosze z malutkimi dziećmi. Niektóre wyrzucano do koszy wprost przez okno. Większe, które umiały już chodzić, wyprowadzono pod bronią na chodnik przed domem. Widział może pięcioletnią dziewczynkę, która rzuciła się do ucieczki środkiem ulicy… Biegła ku figurze Matki Boskiej, która patrząc na to wszystko z góry, bezradnie rozkładała ręce.

– Szlomo, wracaj!

Jednak Szlomie nogi odmówiły posłuszeństwa. Zacisnął powieki, czas na chwilę przestał płynąć. Na twarzy czuł ciepło słonecznych promieni. Huknął kolejny strzał, ale on nawet nie drgnął. Ocuciły go dopiero niemieckie wrzaski i tupot podkutych butów bardzo blisko, na podwórku i na klatce schodowej. Otworzył oczy, zobaczył na skwerku żandarma celującego w jego stronę. Cofnął głowę i skoczył ku wejściu do kryjówki. Ale już było za późno.

– Alle raus![11] – rozległ się przeraźliwy wrzask. Na strych wpadli esesmani z karabinami.

Szlomo stał tuż obok skrytki. Przez szparę między deskami widział rozszerzone przerażeniem oczy Julka. Delikatnie pokręcił głową, a potem podniósł ręce i wysunął się zza zasłony starych gratów.

Julek jęknął głucho. W tej samej chwili palce Barucha wpiły się w jego ramię, powstrzymując przed wykonaniem jakiegokolwiek ruchu.

Z drugiego końca strychu wyłoniła się rodzina – dwoje staruszków i młoda kobieta z tobołkiem, w którym spało odurzone luminalem niemowlę. Popychani lufami karabinów razem ze Szlomą ruszyli do wyjścia. Nie mogli już zobaczyć, jak dwóch esesmanów zatrzymuje się pod kalenicą, ustawia plecami ku sobie i długimi seriami pociąga wokół. Drewniane drzazgi i kurz zaczęły wirować w słonecznym blasku, który wlewał się strumieniami przez małe okienka. Przez chwilę nic nie było widać. Dopiero gdy wszystko opadło pomiędzy łuski nabojów, spod desek dachu zaczęły wyciekać strużki krwi.

***

Mieszkanie na poddaszu było niewielkie, lecz urządzone wygodnie i ze smakiem. Jego właściciel, Żyd z Wiednia, wielokrotnie opuszczał getto i prawdopodobnie teraz, uprzedzony o akcji, postanowił ją przeczekać po aryjskiej stronie. Willy poznał się z nim i zaprzyjaźnił, gdyż obaj prawie nie znali polskiego i bardzo słabo posługiwali się żydowskim. Połączył ich język niemiecki oraz zamiłowanie do poezji. Alex – tak miał na imię jego dorosły przyjaciel – miał wiele książek i czasem mu którąś pożyczał, korzystał też z drobnych usług Willy’ego przy prowadzeniu domu i płacił za nie szczodrą ręką. Zwykle był łagodny i uśmiechnięty, więc chłopiec miał nadzieję, że nie będzie się złościł z powodu włamania. Zwłaszcza że Leon i Mojsze nie mogli się powstrzymać i uraczyli się chlebem z kiełbasą, które znaleźli w kuchennym kredensie.

Noc spędzili we trzech na twardych deskach pod łóżkiem. Poranek przebiegł spokojnie, jeśli nie liczyć dobiegających z daleka krzyków i strzałów. Dopiero około południa na ulicy rozległo się wołanie.

– Alle Juden müssen raus! Krakau soll judenfrei werden! Jeder, der hier bleibt, wird auf der Stelle erschossen![12] – Wielokrotnie powtarzany przez megafon komunikat wbijał się w ich świadomość jak ostrze noża.

Wkrótce to samo powtórzyli odemani przebiegający ulice i korytarze, dobijający się do mieszkań z nakazem ich opuszczenia. Wszyscy Żydzi, spakowani, mieli się udać na plac Zgody.

– Wir müssen los![13] – powiedział Willy, a Leon i Mojsze bez sprzeciwu wyleźli spod łóżka. Dalsze ukrywanie się nie miało już sensu.

W drodze na plac Zgody było już wiele osób niosących mniejsze i większe bagaże. Niemcy, uzbrojeni w karabiny, pejcze, a nawet pogrzebacze, obstawili ulice. Chłopcy zatrzymali się, a wtedy ruszył w ich stronę postawny żołnierz o bardzo jasnej, piegowatej cerze i rudych kosmykach przyklejonych do spoconego czoła. Wpatrywał się w Willy’ego, a na jego twarzy malowała się jakaś dziwna determinacja. Chłopak poczuł na plecach lodowaty dreszcz.

– Patrzcie! Tam są nasi! – krzyknął nagle Leon i pociągnął ich za sobą w gęstniejący tłum. W ostatniej chwili, bo Niemiec był już prawie przy nich.

Dzieci z sierocińca, jak również dziewczęta z bursy, które nie zgodziły się nocą na ucieczkę, skupiły się w jednym miejscu wokół dyrektorki i wychowawców. Leon i Mojsze bez zastanowienia ruszyli w tamtą stronę, przepychając się przez grupy wysiedleńców, siedzących na bagażach i wprost na ziemi. Willy, choć z początku szedł z nimi, nagle zawahał się i zatrzymał. Nie rozumiał zbyt dobrze, co szeptali zgromadzeni wokół ludzie, ale straszliwe przeczucie ścisnęło go za serce. Na twarzach opiekunów też wypisana była zgroza, której na razie nie pojmował. Gdzie się podziały najmłodsze dzieci?! Czemu żadne ze starszych nie płakało i nie marudziło, jak to dotychczas miały w zwyczaju?! Nagle zrozumiał, dlaczego Alex zniknął z mieszkania. To nie miało być zwykłe wysiedlenie i ten mądry wiedeński Żyd doskonale o tym wiedział…

Upadł na kolana, bo nogi odmówiły mu posłuszeństwa. Na wpół klęcząc, na wpół pełznąc, zaczął się przeciskać z powrotem ku obrzeżom placu. Postanowił wykorzystać jakąkolwiek okazję i umknąć, a potem – jak jego starszy przyjaciel – zaszyć się gdzieś i przeczekać. Słońce, które teraz świeciło z pełną mocą, raziło go w oczy, więc zmrużył powieki i pilnie wypatrywał miejsca, w którym nie będzie widać nóg w wysokich żołnierskich butach. Wkoło wiele się działo, ale on nie zwracał na nic uwagi, pochłonięty swoim planem ucieczki.

– Du, Junge! Du, da![14] – Usłyszał nagle z bardzo bliska. Podniósł głowę i z przerażeniem stwierdził, że macha na niego ten sam piegowaty żołnierz, który wcześniej z takim napięciem się mu przyglądał.

Wilhelm poczuł, jak żołądek podchodzi mu do gardła. Było coś niesamowitego w tym człowieku, coś, co budziło lęk. Zapragnął znowu znaleźć się w jednej grupie ze swoimi kolegami, z Anną Feuerstein* i Dawidem Kurzmannem*. Choć nie mogli ocalić go od śmierci, w jakiś sposób jednak gwarantowali mu bezpieczeństwo… Na czworakach ruszył z powrotem.

– Warte![15]

Depcząc po ludziach i ich bagażu, Niemiec przedarł się przez ciżbę oczekujących na deportację. Dopadł go, chwycił za kołnierz i zaczął wlec w kierunku skrzyżowania ulic Targowej i Solnej. Chłopiec z całych sił stawił opór, ale oprawca z wielką siłą podniósł go i uderzył w twarz. W jego spojrzeniu była czysta wściekłość. Willy poczuł, że nie ma szans. Opanowała go rozpacz i już bez walki dał się wyprowadzić z tłumu.

Zatrzymali się dopiero za załomem muru, w miejscu, w którym nie byli już widoczni. Żołnierz puścił go, a potem wyjął pistolet i strzelił w powietrze tak szybko, że Willy nie zdążył nawet zamknąć oczu.

– Verschwinde! Aber sofort![16]

Willy’emu nie trzeba było tego dwa razy powtarzać.

***

Henek nie pamiętał, co robili tego dnia – czy było to kopanie rowów, tłuczenie kamieni, układanie betonowych płyt czy krawężników. Pracował, to pewne, bo na rękach otworzyły mu się stare rany, a obok nich pojawiły się nowe otarcia i pęcherze. Słońce świeciło aż do wieczora, wyzłacając otaczający ich świat, tak piękny i tak obojętny. Czy można jednak mieć pretensje do słońca, że za nic miało ich nędzę i żałobę, ściśnięte bólem serca i myśli kołaczące po głowie jak schwytane w sidła ptaki:

„Co się dzieje w dzielnicy? Co się stało z innymi? Czy żyją?”

Jeszcze tego samego dnia mieli dostać odpowiedź.

Gdy po wielu godzinach pracy w zapadającym powoli zmierzchu wracali do getta, zostali zatrzymani na rogu ulicy Dąbrowskiego, by przepuścić długi pochód ludzi, zmierzających przez Lwowską i Limanowskiego w stronę dworca w Płaszowie. Henek i Aron, stojący w jednym z pierwszych szeregów, widzieli ich doskonale od chwili, gdy zwartą grupą przekroczyli bramę w wyciętym na kształt macew[17] murze: Dawida Kurzmanna, z długą siwą brodą i uduchowioną twarzą, ściskającego w obu rękach atłasowy tałes[18], Annę Feuerstein, surową i poważną jak zawsze, a przecież tak ciepłą, emanującą macierzyńską troską, jej wesołego, zwykle uśmiechniętego męża Juliusza, którego pobladła i zastygła twarz przypominała teraz maskę, młodszych wychowawców, dziewczyny z bursy… i skupione wokół nich wszystkich dzieci. Prawie dwieście dzieci, w których oczach wyczytać można było pełną świadomość, że idą na śmierć.

Widzieli ich tylko przez krótką chwilę, którą całej grupie zajęło przebycie skrzyżowania, zanim zasłonił ich mur narożnej kamienicy. Pochód ciągnął się jeszcze długo, w ostatnich krwawych blaskach zachodzącego słońca można było rozpoznać twarze znajomych, ale Henek nie mógł już dostrzec nikogo. Piekące łzy zamazały mu widok. Zrozumiał, że nie ma już żadnych bliskich ani domu.

***

Wszystko umilkło – strzały i krzyki, łomot podkutych butów, odgłos rąbania drzwi, warkot motorów i szczekanie psów. Straszne milczenie zawisło nad wykrwawioną dzielnicą. Zapadał zmrok, gdy Baruch i Julek opuścili kryjówkę na strychu. Ocaliło ich tylko to, że – młodzi i sprawni – wdrapali się niemal pod samą kalenicę. Nie mieli sił, by wyciągnąć ukryte ciągle poniżej, za przepierzeniem z desek, podziurawione niemieckimi kulami ciała. Wiedzieli, że na to przyjdzie pora.

Zeszli na półpiętro i Baruch nagle potknął się o coś. Byłby spadł, ale w ostatniej chwili chwycił się poręczy. Na schodach leżał Szlomo, między jego łopatkami czerniała dziura po kuli. Baruch pochylił się i odwrócił przyjaciela twarzą do góry. Szlomo wpatrywał się w niego nieruchomym, szklistym wzrokiem. Nie żył.

Julek poczuł, jak do gardła napływa mu gorzka, mdląca fala. Wychylił się za barierę schodów… i z jego ust wyrwał się straszliwy krzyk. Baruch natychmiast znalazł się przy nim. Dwa piętra poniżej, na kamiennej posadzce, zobaczył zwłoki staruszków, młodej kobiety i jej dziecka, których wraz ze Szlomą wyprowadzono ze strychu.

Uciekali, przeskakując po kilka stopni, pozostawiając za sobą ciała zamordowanych. Minęli szereg otwartych, wyrąbanych drzwi i pustych mieszkań, z których nie dochodził żaden odgłos. Nie wiedzieli, gdzie biegną, nie mieli żadnego pomysłu. Wypadli na Józefińską i stanęli dopiero na zieleńcu, wciągając głęboko w płuca chłodne, przesiąknięte zapachem krwi powietrze. W dzielnicy powoli zaczął się ruch – robotnicy wracali po dniu pracy do getta. Z któregoś okna dobiegł ich rozdzierający jęk, gdzieś z oddali – kobiece zawodzenie. Ktoś szedł ulicą, rozpaczliwym głosem nawołując swoich bliskich. Obok domu OD stał młody chłopak, jego złota, wpadająca w rudy odcień czupryna świeciła w zapadającym zmierzchu jasną plamą. Dopiero gdy podeszli bliżej, rozpoznali w nim tego piegowatego Niemca, co nie znał żydowskiego i ledwie mówił po polsku. Patrzył w stronę pustego sierocińca i płakał.

1 OD, Ordnungsdienst (niem.) – żydowska milicja pomocnicza utworzona w gettach.

2 Wszystkie okna w getcie, które wychodziły na „aryjską stronę”, zamurowywano.

3 Szop – zakład pracy dla robotników żydowskich na terenie getta.

4 Chodźcie ze mną! (niem.).

5 No chodźcie! Wiem, dokąd iść! (niem.).

6 Powołany przez władze okupacyjne organ samorządu żydowskiego (Gminy), który był odpowiedzialny za wykonanie niemieckich rozkazów.

7 Bauleitung (niem.) – zarząd budowy.

8 Blauschein (niem.) – zaświadczenie w kolorze niebieskim, które władze niemieckie wystawiały osobom posiadającym legalną pracę. W czasie czerwcowego wysiedlenia tylko ono dawało prawo do pozostania w getcie.

9   Według informacji podanej 18 czerwca 1942 r. przez dowódcę SS i policji J. Schernera, Wehrmacht, instytucje zbrojeniowe oraz urzędy i firmy niemieckie w Krakowie zatrudniały 11 tys. Żydów.

10 Wychodzić! (niem.).

11 Wszyscy wychodzić (niem.).

12 Wszyscy Żydzi muszą się wyprowadzić! Kraków ma być wolny od Żydów! Każdy, kto tu zostanie, będzie rozstrzelany na miejscu! (niem.).

13 Musimy iść! (niem.).

14 Ty, chłopcze! Ty tam! (niem.).

[15] * Biogramy osób oznaczonych gwiazdką znajdują się na końcu książki.

Czekaj! (niem.).

16 Zmykaj! Ale już! (niem.).

17 Macewa – pionowy kamień nagrobny, w tradycyjnej formie zakończony półkoliście.

18 Tałes – szal modlitewny.

Niedziela, 21 marca 1993

Przez owalne okienko zauważył postrzępione szczyty Tatr. Szybko zostały w tyle, ustępując miejsca łagodnym grzbietom Beskidów. Dzień był bezchmurny, widoczność świetna. Przeczesywał oczami lasy – zieleń świerków upstrzoną burymi liszajami w miejscach, gdzie rosły pozbawione ciągle liści dęby, brzozy i buki. Minęli lśniące jak rozlana plama rtęci Jezioro Orawskie, przelecieli nad Babią Górą, wreszcie ukazała się pod nimi ołowiana wstęga Wisły. Samolot obniżył wysokość, wyostrzyły się kontury. Obserwował brązowe pasy zaoranych pól i seledynowe smugi ozimin, wąskie nitki dróg z małymi punktami samochodów, szare dachy domostw krytych eternitem, kominy i sączące się z nich strużki dymu.

Zrobiło się mu niedobrze.

„To już ostatni raz. Wykonam zadanie i nigdy tu nie wrócę!” –
powiedział sobie w myślach.

Pilot nakazał zapiąć pasy. Maszyna gwałtownie traciła wysokość, podchodząc do lądowania. Mógł już z łatwością rozpoznać miejsca – kamieniołom w Zalasie, pasek autostrady, wieże kościoła w Morawicy…

Młodzi ludzie wokół śmiali się, flirtowali, dziewczyny piszczały przy każdym szarpnięciu samolotu.

„Czy oni nie wiedzą, gdzie jesteśmy? Nikt im nie powiedział?!” – zastanawiał się, oburzony takim zachowaniem.

Za chwilę mu przeszło. To nie była jego sprawa. Jechał z nimi w ściśle określonym celu, nie do niego należało prowadzenie pogadanek na historyczne tematy.

Rozejrzał się wokół. Oprócz młodzieży, grupy nauczycieli i ochroniarzy, na pokładzie było jeszcze kilka starszych osób podróżujących indywidualnie. Oni się nie śmiali.

„Ciekawe, co ich tu sprowadza? – myślał, odwracając znowu twarz do okna. – Interesy? Rodzina? Sentyment?”

Przypomniał sobie własną babcię, która opuściła ten kraj pół wieku temu, w najbardziej koszmarnych okolicznościach – i ciągle tak bardzo za nim tęskniła! Ilekroć wracał z misji, kazała sobie opowiadać, jak teraz wygląda Kraków, czy dalej tak dużo tam gołębi, czy nad Wisłą są jeszcze te piaszczyste plaże, a w Cichym Kąciku rosną poziomki…

Nie potrafił tego zrozumieć. Ziemia, do której zbliżali się z prędkością stu sześćdziesięciu węzłów, była dla niego niczym więcej, jak jedną wielką mogiłą! Każdy kilometr kwadratowy krył tu kości jego przodków. Każda piędź ziemi użyźniona została krwią i popiołami jego narodu. To, co się tu odbywało, w czym uczestniczył tak często, choć za każdym razem z innym zadaniem, było jak jakiś upiorny karnawał na cmentarzysku! Z coraz większym trudem przychodziło mu podporządkować się rozkazom, coraz większy opór budziły te wyjazdy.

„Ostatni raz!” – przyrzekł sobie, gdy wśród beztroskich okrzyków młodzieży samolot usiadł na pasie w Balicach.

A potem znowu stał się Cieniem – człowiekiem, który tak często zmieniał nazwiska i służył za wykonawcę cudzej woli, że z biegiem lat już niemal zapomniał, jak się naprawdę nazywa, co czuje i czego pragnie.