Spis treści

1. Podziękowania

2. Wprowadzenie

3. 1. Galicja wynaleziona

The Idea of Galicia. History and Fantasy in Habsburg Political Culture
by Larry Wolff published in English by Stanford University Press.
Copyright © 2010 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Jr. University. All rights reserved. This translation is published by arrangement with Stanford University Press, www.sup.org.

Copyright © for Polish edition by
Międzynarodowe Centrum Kultury, 2020

wydawca
© Międzynarodowe Centrum Kultury Kraków 2020 Rynek Główny 25, 31-008 Kraków
tel.: +48 12 42 42 811, faks: +48 12 42 17 844
e-mail: sekretariat@mck.krakow.pl
www.mck.krakow.pl

Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu

opracowanie, redakcja i korekta
Paulina Roszak-Niemirska, Bożena Sowińska-Damm

redaktorka prowadząca
Marzena Daszewska

ISBN 978-83-66419-25-4

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Dla Jima Cronina

J’ai toujours fait une prière à dieu, qui est fort courte.
La voici: Mon dieu, rendez nos ennemis bien ridicules!
Dieu m’a exaucé
(Tylko raz modliłem się do Boga, krótko: „O, Panie, spraw,
by moi wrogowie się ośmieszyli!” I Bóg mnie wysłuchał)
— Wolter, 1767

Samoobrona, odwet. Przed śmiesznością bronić się śmiechem
— Tadeusz „Boy” Żeleński, Znasz-li ten kraj?, 1931

Nad tym jak zaniedbanym tematem? Dziwnie jakim tematem? Dziwnie zaniedbanym czym?
— Kingsley Amis, Jim szczęściarz, 1954

Podziękowania

Po raz pierwszy zająłem się Galicją jako student Harvardu w latach siedemdziesiątych XX wieku. Pracując nad tym projektem, nieustannie zastanawiałem się nad kwestiami omawianymi z profesorami, którzy w znaczącym stopniu ukształtowali mój rozwój intelektualny: Wiktorem Weintraubem (1908–1988), który wprowadził mnie w polską literaturę i kulturę oraz z którym czytałem Znasz-li ten kraj? Boya, a także z Omeljanem Pricakiem (1919–2006), który wprowadził mnie nie tylko w dzieje Ukrainy, ale także w całą historię Europy Wschodniej. To profesor Weintraub wzbudził we mnie zainteresowanie Krakowem, a dzięki profesorowi Pricakowi zacząłem myśleć o Lwowie — wspólnymi siłami przedstawili mi zatem intelektualną panoramę Galicji.

Jako doktorant zacząłem studiować historię Habsburgów i miałem szczęście współpracować z trzema inspirującymi profesorami o bardzo różnych spojrzeniach na monarchię habsburską, zgodnych z kierunkami ich zainteresowań naukowych: Wayne’em Vucinichem (1913–2005) i Gordonem Craigiem (1913–2005) w Stanford oraz Williamem Slottmanem (1925–1995) w Berkeley.

W ostatniej dekadzie, kiedy ja pracowałem nad tą książką, prowadzono bardzo intensywne badania naukowe nad Galicją i ogromnie skorzystałem na rozmowach i radach uczonych z dawnej Galicji. W Krakowie byłem najbardziej wdzięczny za wskazówki Jackowi Purchli i Krzysztofowi Zamorskiemu. We Lwowie otrzymałem wszelką możliwą pomoc od mojego przyjaciela Jarosława Hrycaka, który również wiele myślał i pisał o sprawach galicyjskich. W Wiedniu miałem przyjemność poznać członków zajmującej się Galicją grupy badawczej na tamtejszym uniwersytecie, zaprezentować swoje prace i omówić je z perspektywy historyczno-filologicznej i literackiej z Andreasem Kapplerem, Michaelem Moserem i Aloisem Woldanem. Jestem wdzięczny wielu przyjaciołom, znajomym i kolegom naukowcom, z którymi omawialiśmy nasze badania dotyczące Galicji i monarchii habsburskiej: Gary Cohen, Patrice Dabrowski, David Engel, Hugo Lane, Elżbieta Matynia, Keely Stauter-Halsted, Ostap Sereda, Tom Simons, Nancy Sinkoff, Philipp Ther, Daniel Unowsky, Iryna Vushko i Nathan Wood. Dziękuję Annie Popiel, która od wielu lat pomaga mi w zrozumieniu niuansów języka polskiego. Szczególne podziękowania kieruję do Pietera Judsona i Davida Fricka za uważne przeczytanie rękopisu oraz nieocenioną krytykę i sugestie. Norman Naimark i Nancy Kollmann zaprosili mnie z powrotem do Stanford, abym mógł przedstawić w Center for Russian and East European Studies moje galicyjskie badania — i obejrzeli ze mną ostatni mecz World Series 2007. Ivo Banac i Laura Engelstein przy dwóch różnych okazjach zaprosili mnie do zaprezentowania różnych części mojej galicyjskiej pracy w Yale, gdzie miałem również sposobność omówić tę pracę z Timem Snyderem, Marci Shore i Alexandrem Schenkerem, wybitnym Galicjaninem. Tony Judt z New York University nie szczędził mi swoich przemyśleń i zachęt, a także dwukrotnie pozwolił mi zaprezentować moje galicyjskie badania na wyjątkowo inspirującym seminarium „lunchowym” w Instytucie Remarque’a. Mój przyjaciel Omer Bartov podąża wraz ze mną szlakiem galicyjskim od 2002 roku, kiedy to obaj zdobyliśmy stypendium Guggenheima na równoległe galicyjskie projekty, a ja szczególnie skorzystałem na prezentacji moich badań w ramach jego projektu „Borderlands” na Uniwersytecie Browna. István Deák inspiruje nie tylko mnie, ale również wielu innych badaczy monarchii habsburskiej. Frank Sysyn pamięta — mam nadzieję — jak skierował moje zainteresowania w stronę dziennika „Czas”, kiedy był promotorem mojej pracy licencjackiej na temat polskiego spojrzenia na austro-węgierską ugodę z 1867 roku. Moi rodzice, Robert i Renee Wolff, zawsze z miłością udzielali mi zachęty i wsparcia w moich rozmaitych przedsięwzięciach, a ojciec był szczególnie zainteresowany tą książką, ponieważ jego rodzice — a moi dziadkowie — urodzili się w habsburskiej Galicji i po wielu dekadach życia w Ameryce wciąż myśleli o sobie jako o Galicjanach. Moje własne dzieci, oddalone od Galicji o kilka pokoleń, bardzo wyrozumiale podchodziły do mojego kilkuletniego pochłonięcia nią, które zbiegło się z dość intensywnym okresem przeprowadzki całej naszej rodziny z Cambridge na Manhattan. Do Orlando, Josephine i Anatola mogę tylko powiedzieć: „Zaraz, zaraz, mówicie, że w naszej drużynie jest facet, który ubiera się jak pirat?”. A do Perri Klass, która wyszła za mąż za duży projekt naukowy o Galicji: „Czyż nie o tym marzy każda kobieta?”. Wdzięczny jej jestem i kocham ją, jak zawsze. Bez niej nie byłbym nic wart.

Podczas prac nad tą książką przeniosłem się do innego miasta i na inny uniwersytet, muszę zatem wyrazić wdzięczność zarówno Boston College, jak i New York University za hojne wsparcie instytucjonalne i jestem szczególnie wdzięczny za pomoc wielu wspaniałym kolegom z obu uczelni. Dziękuję również za pomoc Fundacji Guggenheima oraz International Research and Exchanges Board.

Przez dwadzieścia lat spędzonych w Boston College zawsze byłem rad, że mam przyjaciela i kolegę w osobie Jima Cronina — z pewnością żaden inny uczony nigdy nie miał kogoś takiego, dzięki komu praca naukowa wydawałaby się tak dobrą zabawą. Tę grubą książkę poświęcam Jimowi.

Nowy Jork, 19 września 2007

Mapa Austrii (to jest monarchii habsburskiej lub Austro-Węgier), Universal Atlas George’a F. Crama (Chicago, 1896). Galicja pojawia się w północno-wschodniej części Austro-Węgier i graniczy z Rosją. Ze zbiorów University of Connecticut Libraries.

Wprowadzenie

Galicję utworzono w 1772 roku w historycznym momencie pierwszego rozbioru Polski, kiedy monarchia Habsburgów nazwała tak przypadły jej zabór i uznała Galicję za swoją nową prowincję. Istniała wszakże stara habsburska kraina o takiej nazwie w północnej Hiszpanii, ale w wyniku wojny o sukcesję hiszpańską na początku XVIII wieku przeszła wraz z całym krajem pod berło Burbonów. Miano było zatem w 1772 roku dostępne i w sam raz do użycia jako łacińska forma dla Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, które w XIII i XIV wieku objęło ziemie dawnej Rusi Kijowskiej. Terytoria średniowiecznej Rusi Halickiej i Włodzimierskiej tylko w przybliżeniu pokrywały się z obszarami, które cesarzowa Maria Teresa z 1772 roku odebrała Polsce, ale nazwa „Galicja” spełniła swój cel i używano jej nawet po rozszerzeniu i zmianie granic prowincji habsburskiej na skutek kolejnych rozbiorów Rzeczypospolitej i wojen napoleońskich. Prowincję zamieszkiwali Polacy, Rusini (dzisiejsi Ukraińcy), Niemcy (w tym Austriacy) i Żydzi. Wymyślona w 1772 roku Galicja cieszyła się swoim istnieniem przez niecałe półtora stulecia, do zakończenia pierwszej wojny światowej i rozpadu monarchii habsburskiej w 1918 roku. Galicja zniknęła wtedy z mapy Europy i dzisiaj, stulecie później, należy do kategorii wymarłych bytów geopolitycznych.

Terytorium dawnej Galicji jest obecnie rozdzielone między Polskę a Ukrainę; choć prawie wszyscy galicyjscy Żydzi zginęli w Holokauście, za sprawą wcześniejszej emigracji przetrwali poza Galicją, zwłaszcza w Ameryce i Izraelu, gdzie przez wiele lat — jeszcze w XX wieku — po wyjeździe z Europy uważali się za Galitzianerów. Rodzice mojego ojca urodzili się w Galicji na przełomie XIX i XX wieku jako poddani Franciszka Józefa i przez resztę spędzonego w Nowym Jorku życia pamiętali zarówno swą rodzinną krainę, jak i cesarza. On to, jak lojalnie zapamiętała moja babcia, był dobry dla Żydów. Owo przekonanie co najmniej dorównywało jej wiekiem, ponieważ wiedeńskie czasopismo folklorystyczne „Zeitschrift für österreichische Volkskunde” już w 1903 roku donosiło, że w Galicji cesarz stał się za swojego życia „postacią niemal legendarną […] w wyobraźni narodu żydowskiego”k1. Legenda i wyobraźnia odgrywały istotną rolę w galicyjskiej kulturze politycznej od samego początku, czyli od rządów Marii Teresy i jej syna Józefa II w XVIII wieku. Galicyjscy chłopi czcili pamięć o Józefie II przez wiele pokoleń po jego śmierci. W dziejach Galicji, rozpoczętych tak nagle w 1772 roku, obecna była spora doza mesjanistycznej utopii, tak typowej dla habsburskiego Oświecenia, a odkąd w 1918 roku zniknęła, jej przeszłe istnienie jawi się na wpół fantasmagorycznie. Rosyjski pisarz Izaak Babel przyjechał do dawnej Galicji w 1920 roku, podczas wojny polsko-sowieckiej, i zapisał w swoim Dzienniku wizję „widmowych Galicjan” przewijających się przez scenerię wojennych potworności i okrucieństwk2. W 2007 roku, kiedy ostatnich rdzennych Galicjan, urodzonych w 1918 roku, było już niecałe dziewięćdziesiąt, w nowojorskim Instytucie Badań Żydowskich YIVO odbyło się sympozjum zatytułowane Galicja Mon Amour — w tytule tym pobrzmiewały głęboko ambiwalentne uczucia.

Niniejsza książka przedstawia intelektualne dzieje idei Galicji — czyli studium miejsca jako idei. Zaczynając jako tabula rasa, pusta nazwa nadana części zaanektowanego terytorium, z biegiem czasu Galicja obrosła znaczeniami, a nawet wieloma przenikającymi się warstwami znaczeń. Dla każdego z jej mieszkańców oznaczała co innego, nabierała skomplikowanych sensów w wypowiedziach polityków i w wyobraźni pisarzy. Rozważam w tej książce znaczenie Galicji dla takich polityków jak Józef II i Metternich, dla takich autorów jak komediopisarz Aleksander Fredro i skandalizujący powieściopisarz Leopold von Sacher-Masoch albo dla piewców moderny jak Iwan Franko czy Stanisław Wyspiański. Jednocześnie znaczenie Galicji formułowano w dziewiętnastowiecznych czasopismach i czołowych dziennikach, na przykład w „Gazecie Lwowskiej” i krakowskim „Czasie”, a także w publikacjach specjalistycznych takich jak wspomniane wiedeńskie czasopismo folklorystyczne, które zrelacjonowało wyobrażenia galicyjskich Żydów na temat Franciszka Józefa. Chociaż idea Galicji obejmowała całą prowincję od Dniestru po Wisłę, od Karpat po kopalnie soli w Wieliczce, od wielkich majątków ziemiańskich po małe żydowskie sztetle, kulturę tworzono przede wszystkim w dużych miastach i ta książka jest w pewnej mierze opowieścią o dwóch z nich: Lwowie i Krakowie, rozciągając ich miejską kulturę na całą krainę. Trzecim kluczowym miastem był Wiedeń, stolica cesarstwa z jej wielkomiejskim spojrzeniem na prowincjonalną Galicję, na przemian przejmowanym i kontestowanym przez idee kiełkujące w samej Galicji. W całej jej historii znaczenie Galicji nigdy nie było stabilne, lecz nieustannie podważane, negocjowane, rozwijane i przerabiane.

Galicja na mapie Austrii w Universal Atlas George’a F. Crama (Chicago, 1896). Lemberg (Lwów, Lviv), stolica Galicji, pojawia się na środku prowincji, a Kraków (Krakau) w jej zachodnim kańcu. Na tej mapie Bukowina jest przedstawiona kolorystycznie jako część południowo-wschodniej Galicji, chociaż po 1849 roku były to osobne kraje koronne. Południową granicę Galicji tworzą Karpaty. Ze zbiorów University of Connecticut Libraries.

Była prowincją, krajem koronnym monarchii, lecz nie stanowiła ani wspólnoty narodowej, ani zrębów jakiegoś potencjalnego państwa. Powołana do istnienia na potrzeby Habsburgów, była przez nich definiowana dynastycznie zupełnie inaczej niż Czechy i Węgry — ziemie, które miały za sobą długie dzieje monarchiczne wraz z wynikłymi z nich tradycjami. Z upływem XIX stulecia, kiedy wśród galicyjskich Polaków, Rusinów i Żydów wykształciły się ruchy narodowe, idea Galicji wykroczyła ponad narodowość w duchu jednoczącej integralności prowincji. Wymagało to jednak sumiennej pracy nad budową Galicji jako jednolitego tworu kulturowego, czego przejawem była opublikowana w 1809 roku książka o florze prowincji, za którą poszły opracowania na temat tamtejszej fauny i owadów, a w 1876 roku ukazała się antropologia fizyczna Galicji, przekształcając osiemnastowieczny sztuczny twór geopolityczny w dziewiętnastowieczną naturalną przestrzeń.

W 1792 roku pewien anonimowy poeta podpisał się „Galicjanin” i aż do XX wieku wiele osób uważało się za Galicjan, nawet jeżeli jednocześnie przybierali inną tożsamość. Tożsamość galicyjska była z gruntu prowincjonalna, a jej ewolucja wskazuje na znaczenie prowincjonalności jako siły ideologicznej zazębiającej się z siłami narodowości i cesarskości. „Aby zobaczyć, jak jednostki administracyjne z czasem zaczynają być uważane za ojczyzny — napisał Benedict Anderson, odnosząc się zwłaszcza do Ameryki Południowej — trzeba sprawdzić, w jaki sposób jednostki te budują znaczenie”k3. Galicja została wymyślona jako jednostka administracyjna w XVIII wieku i dopiero z biegiem czasu jako prowincja cesarstwa Habsburgów zaczęła obrastać w znaczenie kulturowe. Edward Said, który odnosił się przede wszystkim do imperiów kolonialnych Wielkiej Brytanii i Francji, podkreślał znaczenie „związków zachodzących pomiędzy kulturą a imperializmem” i wskazał, że ideologia imperialna „na trwałe zagościła” w kulturze: „Musimy spróbować przyjrzeć się […] całościowo kulturze, która wspomagała takie odczucia, działania, a przede wszystkim wyobraźnię imperium”k4. W imperium Habsburgów, tak samo jak w Anglii i we Francji, kulturę naznaczały napięcia i uproszczenia imperialnej władzy i stanowiła ona przestrzeń niepewnych znaczeń i zazębiających się tożsamości, które określały prowincję Galicja.

Na podstawie habsburskiego spisu powszechnego z 1857 roku obliczono, że w połowie XIX wieku na ludność galicyjską składali się w niemal idealnej proporcji grekokatoliccy Rusini (44,83%) i katoliccy Polacy (44,74%), a całość obrazu dopełniali Żydzi (9,69%)k5. Równowaga ta, która załamywała się dopiero po przecinku, była jednak oparta na identyfikacji religijnej, a nie narodowej i w połowie stulecia szerokie masy galicyjskiego chłopstwa nie ulegały emocjom nowoczesnego nacjonalizmu. W 1894 roku prowincja przedstawiła udramatyzowany obraz samej siebie na Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie, którą odwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Pawilon etnograficzny, z ustrojonymi manekinami w pełnej folklorystycznej krasie, tworzył kalejdoskopowy spektakl, w którym podziały narodowe rozpływały się w migotliwych deseniach kolorów i ozdób, olśniewając oko widza, w tym także cesarza. Habsburski imperializm w Galicji, podobnie jak w pozostałych prowincjach monarchii, dążył do przekraczania różnic narodowych, skutkiem czego prowincjonalna idea Galicji pozostała zasadniczo nienarodowa.

Badacze monarchii Habsburgów usiłują zrozumieć, w jaki sposób polityki tożsamości narodowej nakładały się w XIX wieku na hipotetycznie nienarodowe społeczeństwo. W przypadku Galicji pojęcie „nienarodowy” w takim samym stopniu, jak pojęcie „narodowy” stanowiło konstrukcję ideologiczną — były to alternatywne spojrzenia, które pozostawały ze sobą w terminologicznym napięciu. W 1835 roku najwybitniejszy galicyjski literat swoich czasów, polski komediopisarz Aleksander Fredro, został publicznie napiętnowany za tworzenie „nienarodowych” dzieł literackich. Idea Galicji uzmysławia znaczenie pojęcia „nienarodowy” dla konstruowania tożsamości krainy.

Niniejsza książka ściśle wiąże się z moimi poprzednimi pracami. W studium Wynalezienie Europy Wschodniej (1994)[1] stawiam tezę, że Europa Wschodnia, kolejny osiemnastowieczny sztuczny twór pojęciowy, stanowiła szczególnie podatny grunt dla nowych scenariuszy geopolitycznych, takich jak Galicja w 1772 roku. Skłoniło mnie to do rozważenia kwestii, w jaki sposób taki wyobrażony czy wymyślony byt stał się w XIX wieku geopolitycznie realny, znaczący i historyczny — a w XX stuleciu zdał się ponownie bytem fantasmagorycznym. W studium Venice and the Slavs (Wenecja i Słowianie, 2001) przyjrzałem się temu, w jaki sposób oświeceniowe idee na temat Europy Wschodniej stosowano w kontekście imperialnym nad Adriatykiem, gdzie polityczna asymetria imperialnej władzy między Wenecją a Dalmacją zdawała się znajdować swój geograficzny wyraz w narastającym poczuciu kontynentalnego zróżnicowania. W odniesieniu do Galicji dążyłem do zrozumienia, w jaki sposób ukształtowana w epoce Oświecenia ideologia imperium przetrwała i rozwinęła się w XIX wieku oraz w jak ewoluujące napięcia ideologiczne doprowadziły w XX wieku do upadku cesarstwa. W Galicji imperialne wartości Oświecenia przybrały konkretną formę józefinizmu, nazwanego tak od cesarza Józefa II, oddanego idei rewolucyjnego absolutyzmu reformatorskiego, niemal mesjanistycznego w swoim dążeniu do rzekomego zbawienia i przewartościowania Galicji. Na szczególną uwagę zasługuje to, że pojęcie rzekomego „ucywilizowania” stosowano do całego obszaru Europy Wschodniej, a zwłaszcza do Galicji, od czasów panowania Józefa II do samego końca rządów Franciszka Józefa: Galicję należało wyleczyć z barbarzyństwa i zacofania. W tej książce badam zatem ideologiczną siłę i trwałość oświeceniowej idei Europy Wschodniej w późnej historii Habsburgów.

W rozdziale pierwszym analizuję relacje oświeconych podróżnych józefińskich, którzy odwiedzili Galicję w latach osiemdziesiątych XVIII wieku i ocenili tę prowincję bardzo krytycznie. Ich poglądom przeciwstawiam wewnętrzne spojrzenie galicyjskie, które pojawiło się w 1790 roku wraz z tak zwaną Magna Charta von Galizien. Rozdział drugi, skupiony na okresie ponapoleońskim, przeciwstawia dominujące spojrzenie polityczne Metternicha w Wiedniu takim wewnętrznym perspektywom galicyjskim, jak artykuły w „Gazecie Lwowskiej” i wystawiane we Lwowie komedie Fredry. W rozdziale trzecim zajmuję się samozwańczą tożsamością galicyjską pisarza Sacher-Masocha, budowaną na wspomnieniach z dzieciństwa jako syna komendanta lwowskiej policji w latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku. Wrażliwość literacka Sacher-Masocha rozwijała się w kontekście kiełkujących ruskich prądów kulturowych i folklorystycznych badań tej prowincji, a jego osławiony „masochizm” odnosił się do specyficznie galicyjskiego poczucia zniewolenia. Rozdział czwarty skupia się na przełomowym i traumatycznym punkcie zwrotnym dziejów Galicji, a mianowicie rabacji z 1846 roku. Dokonana przez chłopstwo rzeź powstańczej polskiej szlachty, będąca wyrazem galicyjskiej lojalności wobec dynastii Habsburgów, od tej pory stanowiła definiujący i niezapomniany moment w dziejach prowincji.

W rozdziałach piątym i szóstym wykorzystuję krakowski dziennik „Czas” jako reprezentatywny dla nowo powstałej hegemonicznej perspektywy polskogalicyjskiej, głoszącej lojalność wobec Habsburgów w zamian za autonomię Galicji. Spojrzenie to zaczęło się kształtować na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku, skutkiem czego w ostatnich trzech dekadach stulecia Galicja stanowiła już realny byt geopolityczny. Perspektywę polskogalicyjską podważały jednak spojrzenia ruskogalicyjskie i żydowskogalicyjskie, na przykład w utworach literackich Iwana Franki i Karla Emila Franzosa, takich jak opowieści o polach naftowych Borysławia tego pierwszego i opowiadania ze zbioru Halb-Asien, pół-Azja, tego drugiego. W rozdziale siódmym przedstawiam Galicję schyłku wieku na tle szerszych nurtów fin de siècle w innych prowincjach monarchii habsburskiej i gdzie indziej, skupiając się przede wszystkim na Weselu Wyspiańskiego z 1901 roku, artystycznej ekspresji galicyjskich wewnętrznych konfliktów i sprzeczności na przełomie stuleci. W rozdziale ósmym przyglądam się dwudziestowiecznym inicjatywom, które szły w poprzek tych konfliktów, takim jak otwarcie krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik” w 1905 roku (będącym również rokiem publikacji poematu epickiego Franki o Mojżeszu) czy zamach na gubernatora Galicji w 1908 roku (kiedy Martin Buber zaczął pisać o chasydyzmie). W rozdziale dziewiątym analizuję ideologiczne i semantyczne usunięcie z mapy — „likwidację” Galicji jako skutek rozpadu monarchii Habsburgów w 1918 roku, a następnie w rozdziale dziesiątym śledzę „życie po życiu” Galicji we wspomnieniach i wyobraźni, między innymi na przykładzie niemiecko-, polsko- i hebrajskojęzycznych dzieł literackich takich pisarzy galicyjskich jak Joseph Roth, Bruno Schulz i Szmuel Josef Agnon. Nie szczędziłem starań, aby przedstawić pełną gamę spojrzeń na Galicję, które ukształtowały się i ewoluowały w stuleciach: XVIII, XIX i XX, lecz zbudowana przeze mnie panorama z konieczności pozostaje niepełna, ponieważ każdy galicyjski polityk, organ publiczny i działacz kultury ma coś do powiedzenia — pośrednio lub bezpośrednio — na temat natury samej Galicji.

Dzieje idei Galicji są zarazem intelektualną historią pisarstwa historycznego, był to bowiem jeden z najważniejszych gatunków, w których kultywowano i rozwijano ideę oraz tożsamość Galicji. W 1817 roku, zaledwie czterdzieści pięć lat po tym, jak prowincja została wymyślona, Joseph Mauss, profesor historii na Uniwersytecie Lwowskim, pracował nad pełną historią Galicji i usiłował retrospektywnie ustalić jej średniowieczne antecedencje. W liście do Józefa Ossolińskiego Mauss donosił, że dotarł do roku 1347k6. W 1853 roku historyk Walerian Kalinka opublikował pracę Galicya i Kraków pod panowaniem austryackiem, a z czasem stał się jednym z założycieli krakowskiej szkoły historycznej. Późniejsi przedstawiciele tej szkoły głosili ideologię galicyjskiej autonomii — na przykład Józef Szujski, który w 1882 roku opublikował pracę Polacy i Rusini w Galicji — lub nawet stanęli na czele prowincji — Michał Bobrzyński w 1908 roku został namiestnikiem Galicjik7. Ówcześni historycy rusińscy czy ukraińscy, tacy jak Stefan Kaczała i Mychajło Hruszewski, również szukali w historii pola do wyartykułowania idei Galicji, tożsamości galicyjskich Rusinów oraz ich relacji z całym narodem ukraińskim. Tacy historycy jak Kaczała nie wahali się łączyć współczesnej Galicji ze średniowieczną Rusią Halicką, przekraczając granice chronologiczne w celu potwierdzenia nieprzerwanie ruskiego charakteru krainyk8. Na początku XX wieku Majer Bałaban publikował we Lwowie historie galicyjskich Żydów, traktując je jako odrębny temat historyczny. Wszyscy ci historycy mieli swój wkład w galicyjski dyskurs, pisząc historię Galicji i Galicjan, póki prowincja ta jeszcze istniała.

Z tych powodów nie zawsze było mi łatwo oddzielić historię od historiografii. Ja sam zacząłem myśleć o historii Galicji jako student w latach siedemdziesiątych XX wieku, pół stulecia po likwidacji krainy, kiedy żywe doświadczenie Galicji było już bardzo odległym, ale wciąż istniejącym wspomnieniem. Pionierskim opracowaniem, które wywarło na mnie wielkie wrażenie, była książka Jana Kozika o ukraińskim ruchu narodowym w Galicji, opublikowana w latach siedemdziesiątych po polsku i w latach osiemdziesiątych po angielsku. Zainspirował mnie również zbiór tekstów o Galicji zredagowany w 1982 roku przez Franka Sysyna i Andreia Markovitsak9. Także w latach osiemdziesiątych John-Paul Himka zaczął publikować teksty o Galicji, co zaowocowało szeregiem ważnych monografii o galicyjskiej polityce, społeczeństwie i religii. W 1983 roku Paul Robert Magocsi wydał w formie książkowej bezcenny przewodnik bibliograficzny po Galicjik10.

Zainteresowanie Galicją wzmogło się w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia — po upadku komunizmu w Polsce i osiągnięciu niepodległości przez Ukrainę. Opublikowana w 1991 roku w Krakowie ważna praca naukowa Marii Kłańskiej o Galicji „w oczach” autorów niemieckojęzycznych wskazywała drogę ku nowemu zrozumieniu obrazu kulturowego tej prowincji. Dwa inne zbiory tekstów wprowadzały nowe perspektywy badawcze: pierwszym z nich był zredagowany w 1999 roku przez Antony’ego Polonsky’ego i Israela Bartala tom z serii Polin. Studies in Polish Jewry, a drugim książka Galicia. A Multicultured Land z 2005 roku w redakcji Christophera Hanna i Paula Roberta Magocsiegok11. Nie tak dawno temat Galicji podjęła grupa młodych naukowców amerykańskich, co zaowocowało kilkoma ważnymi pracami: Keely Stauter-Halsted o zniesieniu pańszczyzny w Galicji (2001), Alison Fleig Frank o galicyjskiej ropie naftowej (2005) i Daniela Unowsky’ego o patriotyzmie habsburskim, zawierającą analizę oficjalnych wizyt cesarza w Galicji (2005). W 2006 ukazały się przejmujące wspomnienia rodzinne Daniela Mendelsohna Zagubieni, o powrocie do Galicji w celu poznania historii rodziny jego zamordowanego w Holokauście dziadka. W ostatnich latach badania na temat Galicji prowadzone są w ramach projektu „Borderlands” na Uniwesytecie Browna pod kierunkiem Omera Bartova. W 2007 roku Bartov opublikował znakomitą relację ze swojej podróży coraz bardziej zacierającymi się śladami żydowskiej Galicjik12.

W Rzeszowie od 1994 roku powstaje seria wydawnicza zatytułowana Galicja i jej Dziedzictwo. W Krakowie ważną rolę w badaniach galicyjskich odgrywa kierowane przez Jacka Purchlę Międzynarodowe Centrum Kultury — na przykład w 2003 roku ukazał się zbiór tekstów o Krakowie i Lwowie pod jego redakcją. We Lwowie Jarosław Hrycak wykształcił nowe pokolenie badaczy historii Galicji, a sam napisał szereg pionierskich artykułów, których uwieńczeniem była publikacja książki o Iwanie Franku w 2006 roku. Hrycak odegrał czołową rolę w przekształceniu czasopisma „Україна модерна” (Ukraina Moderna) i proeuropejskiej strony internetowej www.zaxid.net w ważne fora badań i debaty galicyjskiej. Niemniej ważną rolę odgrywa Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej założone we Lwowie przez Haralda Bindera. Na Uniwersytecie Wiedeńskim powołano interdyscyplinarny program studiów doktoranckich do badania Galicji. W 2007 roku opiekujący się tym programem historycy Andreas Kappeler i Christoph Augustynowicz opublikowali wybór tekstów o galicyjskich kresach, z kolei filolog Michael Moser, również zaangażowany w ten program, opublikował książkę o języku ruskim w galicyjskich elementarzach. W 2007 roku ukazało się między innymi opracowanie Hansa-Christiana Manera na temat Galicji pojmowanej jako habsburskie kresy oraz książka Michaela Stanislawskiego A Murder in Lemberg, o napięciach i przemocy w obrębie galicyjskiej społeczności żydowskiej. W 2008 roku Danuta Sosnowska opublikowała opracowanie analizujące ukraińskie i czeskie spojrzenie na Galicję, a w 2009 roku Markian Prokopovych wydał pionierską rozprawę na temat architektury i przestrzeni publicznej Lwowak13.

Refleksja historyczna nadal pielęgnuje i rewiduje kulturalne znaczenie Galicji w jej fantomowej formie, bowiem prowincja ta nie istnieje przecież już od stu lat. W duchu ukierunkowanej politycznie nostalgii w 2000 roku obchodzono we Lwowie 170. rocznicę urodzin cesarza Franciszka Józefa, sugerując, że Galicja do dzisiaj przetrwała w pamięci i wyobraźni. Zresztą kręgi „autonomistów galicyjskich” świadomie pielęgnują w jej dawnej stolicy tę pamięć. W 2001 roku wybuchła międzynarodowa kontrowersja wokół galicyjskiego dziedzictwa Brunona Schulza, kiedy namalowane przez niego freski w jego rodzinnym Drohobyczu, leżącym w dzisiejszej Ukrainie, zostały wywiezione do muzeum Yad Vashem w Jerozolimie. W tej książce próbuję prześledzić ideę Galicji od osiemnastowiecznego wymysłu po fantom, który nawiedza współczesną świadomość w XXI wieku. Dzieje idei Galicji ilustrują ewolucję znaczeń ideologicznych i kulturowych w kontekście przestrzeni geopolitycznej Europy Wschodniej.

W latach osiemdziesiątych XVIII wieku polski pisarz Julian Niemcewicz wybrał się w podróż do nowo utworzonej prowincji Galicja — „nie bez boleści serca widząc tę tak piękną krainę oderwaną od Królestwa Polskiego”k14. W tamtym czasie Galicję opłakiwano jako straconą dla Polski, jako terytorium ważne tylko ze względu na jego rozbicie. W połowie XIX wieku Sacher-Masoch zadedykował jedną ze swoich powieści „rodakom”, czyli innym Galicjanom. „Z dala od ojczyzny [Heimat] przesyłam wam te pozdrowienia — napisał. — Pozdrawiam was wszystkich, bo jedna ziemia, Galicja, zrodziła nas wszystkich: Polaków, Rusinów, Niemców i Żydów!”k15. Funkcjonująca od wielu lat jako kraj koronny Habsburgów, Galicja posiadała już swoje odrębne znaczenie emocjonalne; nie była wyłącznie oderwanym kawałkiem Polski, lecz ojczyzną, która wyrastała ponad podziały narodowe i religijne. W latach trzydziestych kolejnego stulecia, kiedy o Galicji pisał Joseph Roth, nie widniała już na mapie Europy i znowu budziła tęsknotę i poczucie utraty, będąc ojczyzną zachowaną tylko w pamięci. W Krypcie kapucynów Roth opisał plan ekspedycji z Wiednia do pewnego miasta galicyjskiego. „Niebawem podróż ta stała się dla nas wszystkich pewnego rodzaju pasją, nieomal obsesją – napisał Roth. – […] Trudno nam już było nie oszpecać tej zapadłej dziury, której nikt z nas nie znał, to znaczy: trudno nam było nie wyposażać jej w cechy, o których dobrześmy wiedzieli, że są jedynie wytworami naszej wyobraźni i zupełnie nie odpowiadają prawdziwym aspektom legendarnego miasteczka”k16. Od lat osiemdziesiątych XVIII wieku do lat trzydziestych XX stulecia, od zadry w sercu do ojczyzny, pasji, obsesji i fantasmagorii, idea Galicji odcisnęła swoje piętno na mapie Europy i w europejskim umyśle.

1. Wydanie polskie: Larry Wolff, Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w dobie Oświecenia, przeł. Tomasz Bieroń, Kraków 2020. (Przypisy obok tekstu pochodzą od redakcji). [wróć]

1.
Galicja wynaleziona

Józefińskie Oświecenie
a rozbiory Polski

Wprowadzenie: „altri guai!”

„Je vais partir pour la Galicie; altri guai! [Wybieram się do Galicji; kolejne problemy!], napisał cesarz Józef II do swojego brata Leopolda, wielkiego księcia Toskanii, w lipcu 1773 rokuk17. Józef nigdy wcześniej nie był w Galicji, podobnie jak Leopold — taką podróż miało zresztą za sobą bardzo nieliczne grono osób, ponieważ Galicja nie istniała aż do 1772 roku, kiedy nazwano tak część Polski, która wskutek pierwszego rozbioru przypadła Habsburgom. Jeśli Józef w liście do brata uznał swój wyjazd za doniosłą okoliczność, to dlatego, że Galicja była światem naprawdę nowym, utworzonym rok wcześniej, wynalezionym w racjonalnym duchu oświeconych rządów i dyplomacji. Józef należał do jej najważniejszych twórców, a teraz miał stać się również jednym z pierwszych jej odkrywców i badaczy, a także najznamienitszym jej gościem. Włoskie zawołanie altri guai! wskazywało jednak, że Józef nie traktuje swojej podróży z nieskazitelną cesarską solennością oraz że habsburskie spojrzenie na nowo zaanektowaną, świeżo ochrzczoną, dopiero co wynalezioną i przysparzającą nowych problemów prowincję galicyjską zawiera niemało ironii, a nawet komizmu — opera buffa.

Galicję wrysowano w mapę, wytyczono granice podmiotu administracyjnego podlegającego władzy Habsburgów, ale takie geopolityczne zdefiniowanie Galicji stanowiło tylko kontury prowincji, która rodziła się do istnienia. Nowy twór domagał się tego, aby w te niekwestionowane ramy wpisać jakiś sens, tchnąć jakieś znaczenie. W pierwszym pokoleniu istnienia Galicji od lat siedemdziesiątych do dziewięćdziesiątych XVIII wieku, czyli w okresie rozbiorów Polski, krainę zdefiniowano oraz ustanowiono, tak na mapie, jak i w sferze publicznej. Ów wymysł habsburskiej wyobraźni imperialnej przekształcono w namacalny twór polityczny, którego kulturowe przejawy utwierdzały terytorialną realność.

Cesarscy współwładcy — Józef II i jego matka, Maria Teresa — nadali całemu przedsięwzięciu pierwotny impuls, a kanclerz Habsburgów, książę Wenzel Anton von Kaunitz-Rietberg, wraz z pierwszym habsburskim gubernatorem Galicji hrabią Johannem Antonem von Pergenem, w latach siedemdziesiątych XVIII wieku czynili starania na rzecz jej włączenia w struktury administracyjne państwa austriackiegok18. Lata osiemdziesiąte, dekada samodzielnego panowania Józefa II, sprowadziły do Galicji józefińskich podróżnych, takich jak Franz Kratter i Alphons Heinrich Traunpaur, którzy oceniali tę prowincję zgodnie z wartościami Oświecenia. Ich opublikowane relacje z podróży stanowiły próbę podsumowania tamtejszej gospodarki, etnografii i struktury społecznej. Tego rodzaju opisy umiejscawiają Galicję zgodnie z oświeconą geografią kulturową, która odróżniała Europę Wschodnią od Zachodniej, mierząc odległość między zacofaniem społecznym tej pierwszej a rzekomym ucywilizowaniem tej drugiej. W 1790 roku, po śmierci Józefa II i podczas rewolucji francuskiej, napięcia polityczne w Galicji odzwierciedlały ówczesne europejskie nurty ideologiczne, jako że miejscowe elity, które można określić jako polskie lub galicyjskie, próbowały utwierdzić prerogatywy polityczne prowincji.

I wreszcie po likwidacji Rzeczypospolitej w 1795 roku i rozszerzeniu Galicji na zachód prowincja ta zaczęła odgrywać rolę matecznika przechowującego polską kulturę w latach nieistnienia państwa polskiego. Kiedy w 1796 roku dramaturg Wojciech Bogusławski przedstawił we Lwowie swoją niedawno napisaną operę narodową Krakowiacy i Górale, kontekst spektaklu nadał temu dziełu znaczenie nie tylko polskie, ale również galicyjskie. Po 1772 roku na potrzeby biurokratyczne ustanowiono stolicę prowincji, którą stało się miasto po polsku noszące nazwę Lwów, po niemiecku Lemberg, po łacinie Leopolis, a dzisiaj po ukraińsku Lwiw. Po 1795 roku do Galicji włączono również Kraków, po niemiecku Krakau. Od wizyty Józefa II w latach siedemdziesiątych do przybycia Bogusławskiego w latach dziewięćdziesiątych wynalezienie Galicji dokonało się w sensie politycznym, lecz konstruowanie tożsamości galicyjskiej w sferze kulturowej dopiero się zaczynało.

Józef II w Galicji: „między Sarmatami”

Maria Teresa miała skrupuły wobec pierwszego rozbioru Polski, który wedle wszelkich danych uważała za nielegalne zawłaszczenie terytorium suwerennego państwa. Gorąco jej jednak doradzano przejęcie części Polski w celu zachowania równowagi sił w sytuacji, kiedy Rosja i Prusy miały zwiększyć swój stan posiadania. „Nie rozumiem polityki — stwierdziła — która zezwala, aby w przypadku, kiedy dwóch wykorzystuje swoją przewagę do uciskania niewinnego, trzeci mógł i musiał ich naśladować i popełniać tę samą niesprawiedliwość dla zabezpieczenia na przyszłość i obecnej wygody”k19. Wyrzutów sumienia z pewnością nie uśmierzała świadomość, że Maria Teresa działa we współpracy z Katarzyną, a zwłaszcza z jej wielkim rywalem Fryderykiem, który uważał cesarzową za hipokrytkę i zjadliwie wykpiwał słowami: „Im więcej płacze, tym więcej bierze”. Ostatecznie zabór austriacki — Galicja — okazał się większy od rosyjskiego i pruskiego.

Kaunitz, podobnie jak Józef II, akceptował logikę równowagi sił, a tym samym konieczność austriackiego udziału w rozbiorach. Podczas dyskusji z Kaunitzem w 1772 roku zmartwiona Maria Teresa odnotowała: „Słowo rozbiór budzi we mnie odrazę” [Ce mot de partage me répugne]k20. Odraza cesarzowej zaowocowała wprowadzeniem do habsburskich kalkulacji dotyczących Polski nazwy „Galicja”. Kanclerz Kaunitz już wcześniej zachęcał do badań nad historycznie uzasadnioną sukcesją średniowiecznych Węgier i teraz, w 1772 roku, w habsburskich dyskusjach o Polsce nagle pojawiły się nazwy dawnych księstw Rusi Halickiej i Włodzimierskiej. Korona węgierska wysunęła roszczenia do nich już w XII wieku, a Polska pozyskała te terytoria dopiero dwa stulecia później. Maria Teresa, koronowana na królową Węgier, miała prawo obwieścić się sukcesorką „Królestwa Galicji i Lodomerii”, które można było uznać za pokrywające się z grubsza z zaborem austriackimk21. Kiedy w 1772 roku wojska Habsburgów zajęły część Polski, Wiedeń potwierdził „rewindykację” wspomnianego średniowiecznego tytułu, a tym samym obszedł słowo „rozbiór”, które raziło cesarzową.

Sama Maria Teresa nie użyła nazwy „Galicja” w swoim liście do Józefa z 1773 roku, w którym w imię swojego matczynego „spokoju ducha” odwodziła go od „tej strasznej podróży”. Potrzebowała Józefa koło siebie w Wiedniu, aby mogli się wspólnie zajmować sprawami politycznymi: „Twoje miejsce jest tutaj, a nie in den Carpathischen Gebürgen”k22. Przechodząc z francuskiego na swój rodzimy niemiecki, położyła szczególny nacisk na Karpaty, być może chcąc zasugerować, że są to góry dzikie i odległe. Mówiąc o górach, topograficznie określiła prowincję, której nie potrafiła jeszcze swobodnie nazywać „Galicją”.

Józef podsumował sytuację w liście wysłanym do niej 1 sierpnia 1773 roku ze Lwowa: „Już widzę [je vois déjà d’avance], że czeka nas tutaj ogromna praca. Oprócz zamętu panują tu teraz zatrważające nastroje wywrotowe”. Od początku szczególnie martwił się o chłopów, którzy, jak mu się wydawało, nie mieli „nic oprócz ludzkiej postaci i fizycznego życia”k23. Ogromna praca, którą widział ponoć przed sobą, wiązała się zapewne z rewolucyjnymi działaniami podjętymi przez niego w latach osiemdziesiątych na rzecz chłopów pańszczyźnianych i przeciwko opresyjnej szlachcie zarówno w Galicji, jak i w innych regionach swojego kraju. Zawitał w Galicji jeszcze w 1780, 1783 i 1786 rokuk24. Na pierwszy rzut oka już w 1773 roku prowincja jawiła mu się w świetle jego własnego „józefińskiego” poczucia imperialnej misji, potwierdzonego w zawartej w liście profetycznej wizji: je vois déjà d’avance. Wiedzy o panujących w Galicji warunkach dostarczało cesarzowi uprzywilejowane habsburskie spojrzenie. „Próbuję być całkiem uprzejmy [assez poli] wobec wszystkich”, zapewnił matkę, potwierdzając swoją bezstronnośćk25.

W tym samym dniu, 1 sierpnia, Józef napisał do swojego brata Leopolda we Florencji: „Oto zatem jestem między Sarmatami [Me voilà donc au milieu des Sarmates]. Niewiarygodne, ile trzeba tutaj zrobić; niepojęty zamęt: koterie, intrygi, anarchia, wreszcie nawet niedorzeczność zasad”k26. Sarmaci byli rzekomo pradawnymi mieszkańcami krainy, których nazwę przybrała w XVI wieku polska szlachta jako mężnych protoplastów: sarmacki styl, symbolizowany przez kontusze i szable, uchodził za typowo polski. Jednak znalezienie się Józefa „między Sarmatami” przypisywało mieszkańcom Galicji komiczne barbarzyństwo. Cesarz potraktował ich jak tubylców z jakiejś przypowieści Woltera, na wzór, dajmy na to, Kandyda pośród Bułgarów i Awarów. Odkrycie przez Józefa charakterystycznego galicyjskiego „zamętu” było całkowicie spójne z wolterowską oświeconą wizją Europy Wschodniej. Wolter napisał bowiem do Katarzyny, również w 1773 roku, iż ma nadzieję, że doprowadzi ona do „rozplątania chaosu, w jakim tonie ziemia od Gdańska do ujścia Dunaju”k27. Tak wyglądał rzekomy wschodnioeuropejski chaos i galicyjski zamęt w oczach Józefa, współgrający z geografią, zarysowaną przez Woltera. Józefińska misja galicyjska obejmowała również zapanowanie nad chaosem i uspokojenie zamętu.

Uporządkowanie miało przede wszystkim polegać na ukonstytuowaniu niedawno anektowanych terytoriów jako spójnej jednostki administracyjnej: Galicji. Jednym z pierwszych kroków w tym kierunku było mianowanie gubernatora, którym został Pergen, protegowany Kaunitza. Pod koniec sierpnia 1772 roku przyszły gubernator wciąż nie miał pewności co do nazwy terytorium, w którym przyszło mu rządzić i zaproponował nazwanie go… Wielkim Księstwem Lembergak28. Jednak w październiku, kiedy Pergen przewodniczył uroczystemu przejęciu przez Habsburgów władzy nad prowincją, na ulicach i placach Lwowa wywieszono imperialny patent dotyczący rewindykacji „Królestwa Galicji i Lodomerii” przez koronę węgierską. Kaunitz zaplanował całe wydarzenie w Wiedniu, wyszczególniając nawet, że mają być trąbki, werble i salut artyleryjski. Jednak to Pergen przeszedł do katedry lwowskiej na uroczyste Te Deum, rozlokowawszy wcześniej w mieście wojska austriackie, aby zapewnić całemu wydarzeniu niezakłócony przebiegk29.

Nominacja Pergena była równoważna stworzeniu nowej administracji, zastępującej resztki rządu polskiego i ustanawiającej prowincję, którą można było zharmonizować i zintegrować z innymi ziemiami habsburskimi. Tej fantazji oświeconych rządów — całkowitego zastąpienia starych instytucji i mechanizmów nowymi — sprzyjały ideologiczne konsekwencje „rewindykacji” Galicji. Kaunitz utrzymywał, że skoro Habsburgowie odzyskują węgierską prowincję bezprawnie przywłaszczoną w średniowieczu przez Polskę, to wszystkie zmiany, które się w tym czasie dokonały, należy uznać za niebyłek30. Dotyczyło to zwłaszcza rozległych przywilejów i prerogatyw polskiej szlachty, które można było po prostu anulować wraz z polskim prawem i zwyczajem, tworząc tabula rasa — Galicję — na której nowi Habsburgowie mogli wypisać własne formuły. Przybywając w 1772 roku do Lwowa, Kaunitz musiał się zmierzyć z empirycznym faktem, że Galicja nie była ani niezapisaną kartą, ani nowym światem, lecz całkiem gęsto zaludnionym krajem z głęboko zakorzenionymi uwarunkowaniami społecznymi, gospodarczymi i politycznymi, których nie dało się po prostu uchylić.

Obszar Galicji, odebrany w 1772 roku Rzeczypospolitej, zawierał znaczną część dawnego województwa ruskiego ze stolicą we Lwowie, a także kawałek Małopolski, której największe miasto, Kraków, pozostało w Polsce, tuż za granicą z Galicją. Podczas gdy Małopolska należała do państwa polskiego od początku jego istnienia pod koniec X wieku, Ruś Halicka pierwotnie wchodziła w skład średniowiecznej Rusi Kijowskiej i dopiero w XIV wieku anektował ją król Polski Kazimierz Wielki. Ludność zachodniej Galicji była w większym stopniu polska, a wschodniej w większym stopniu ruska, chociaż ziemiaństwo bądź szlachta w całej prowincji generalnie należały do polskiego kręgu językowego i kulturowego. Przy opisie ludności z 1772 roku, zwłaszcza chłopów pańszczyźnianych, słów „polski” i „ruski” nie należy rozumieć we współczesnych kategoriach narodowościowych, lecz w kategoriach języków czy grup dialektalnych, które z grubsza odpowiadały zasadniczemu podziałowi religijnemu i kulturowemu na katolicyzm i unityzm czy też grekokatolicyzm. Ludność żydowska regionu również wywodziła się z czasów panowania Kazimierza Wielkiego i pozostawała pod wielkim wpływem ukształtowanego w XVII wieku ruchu chasydzkiego, którego założyciel Baal Szem Tow żył na ziemiach później nazwanych Galicją[1].

W maju 1773 roku Pergen przystąpił do podziału Galicji na administracyjne „cyrkuły” [Kreise] i dystrykty, co odpowiadało strukturze pozostałych obszarów monarchii habsburskiej. Brał pod uwagę próbę dopasowania nowych jednostek administracyjnych do składu etnicznego prowincji — na przykład stworzenie cyrkułu ruskiego — ale brakowało szczegółowych map i rzetelnych informacji. Zmagał się zatem z propozycjami, które w znacznym stopniu odpowiadały dawnym polskim podziałom administracyjnym, co podtrzymywało ciągłość polityczną, którą władza habsburska chciała zatrzećk31. W 1773 roku Pergen nałożył obciążenia finansowe na galicyjskich Żydów, a także dążył do zmniejszenia ich liczby poprzez wprowadzenie specjalnego podatku od żydowskich małżeństw. W kolejnych latach dekady Habsburgowie podjęli bardziej kompleksową próbę ograniczenia autonomii społecznej, sądowniczej i politycznej, jaką cieszyli się Żydzi w Rzeczypospolitej. Przeprowadzona w 1776 roku reorganizacja gmin żydowskich w Galicji — Allgemeine Ordnung für die gesamte Judenschaft der Königreiche Galizien und Lodomerien[2] — obejmowała reformę podporządkowującą galicyjskich Żydów jednemu organowi zwierzchniemu z jednym naczelnym rabinem (Landesrabin) podlegającym bezpośrednio władzom habsburskim. Cesarz Józef II kontynuował reformę instytucji galicyjskich Żydów w latach osiemdziesiątych, wprowadzając w całej monarchii system administracyjnego absolutyzmuk32.

Mapa zachodnich Kreise Królestwa Galicji i Lodomerii. Mapę tę sporządzono po 1772 roku w ramach kompleksowego projektu kartograficznego obejmującego Galicję jako nowy byt geopolityczny. Kreise, czyli „cyrkuły”, były nowymi habsburskimi jednostkami administracyjnymi. Na południe od Galicji leżą habsburskie Węgry, na północ Polska, a Kraków wciąż jest pokazany na terenie Polski, tuż za granicą galicyjską.

Józef II już w 1773 roku, kiedy przyjechał do Galicji, przejawiał oznaki niezadowolenia z Pergena z powodu jego niewystarczającego zaangażowania w radykalną transformację galicyjskiego społeczeństwa i administracji. Cesarz przygotował dla niego kwestionariusz zawierający 154 pytania, na którego podstawie gubernator szybko sporządził raport o całej prowincji — Beschreibung der Königreiche Galizien und Lodomerien[3] — dostępny w momencie jej „rewindykacji” przez Habsburgówk33. Z raportu bardzo jasno wynikało, że Galicja nie jest próżnią, w której Habsburgowie mogą podejmować działania z całkowitym lekceważeniem rzeczywistych okoliczności. Jednak mimo że Józef II osobiście zamówił ten obszerny raport, już na pierwszy rzut cesarskiego oka doszedł do wniosku, iż Galicja jest w najlepszym razie krainą zamętu. Od samego początku tego właśnie się spodziewał, od momentu wyruszenia w podróż wiedział, że to właśnie zobaczy: altri guai!.

Listy Krattera: „nowe i dziwne”

W 1780 roku cesarz ponownie odwiedził Galicję i spędził tam trzy tygodnie po drodze na spotkanie w Rosji z carycą Katarzyną. Zawarty w jego dzienniku opis Lwowa był stosunkowo niewinny, dotyczył udziału w mszach w kilku kościołach oraz spacerów w kilku ogrodach, które Józef uznał za „bardzo ładne”. Typowy wpis z 16 maja brzmiał po prostu: „Rano pracowałem do jedenastej, potem wysłuchałem mszy w dawnym kościele jezuickim, udzieliłem szeregu audiencji, jadłem, dyktowałem, a następnie poszedłem na przechadzkę ze szlachcicami”. Wobec rzeczonych szlachciców cesarz wykazywał zapewne „uprzejmość”, tak samo jak w 1773 roku, ale w datowanym na 19 maja liście ze Lwowa do matki napisał, że „do tej pory było zbyt wiele pobłażliwości [complaisance] wobec tych wielkich panów” — czyli wobec polskiej szlachtyk34. Śmierć Marii Teresy w listopadzie 1780 roku i początek samodzielnych rządów Józefa wyznaczały kres cesarskiej pobłażliwości, a może nawet uprzejmości w Galicji.

Cesarzowa zmarła 29 listopada 1780 roku, sześć miesięcy po wizycie Józefa w Galicji. Maria Teresa rządziła przez czterdzieści lat i kiedy w wiedeńskiej Kapuzinergruft składano ją do grobu obok jej habsburskich przodków, również w katedrze lwowskiej rozbrzmiewały śpiewy i mowy pogrzebowe. W jednej z nich — wygłoszonej po polsku, ale opublikowanej również w Wiedniu po niemiecku — Polaków nazwano najmłodszymi dziećmi habsburskiej monarchini, ponieważ stanowili najnowszy nabytek cesarstwa: „Jesteśmy poddanymi cesarskimi, najmniejszymi w Oświeceniu i wiedzy pośród tych wszystkich, którymi rządzi i których prowadzi najłaskawszy z władców. Jesteśmy dziećmi, które ledwo co ukończyły ósmy rok życia”k35. A zatem nowość wynalezionej w 1772 roku Galicji w 1780 wyrażono za pomocą metafory dzieciństwa. Józef II, który po 1780 roku rządził samodzielnie, miał się zmierzyć z napięciami wieku dorastania.

Lata osiemdziesiąte XVIII wieku były w monarchii habsburskiej dekadą potężnych turbulencji związanych z prowadzoną przez Józefa II rewolucyjną kampanią absolutyzmu oświeconego, nazwanego później józefinizmem. Jej program zawierał: płynący z Wiednia impuls cywilizacyjny, objęcie życia religijnego kontrolą państwa, wprowadzenie tolerancji religijnej, złagodzenie cenzury i atak na przywileje szlachty. Wszędzie w monarchii reformy miały rewolucyjny charakter, ale ponieważ Galicja została przejęta niedawno i fakt ten przedstawiano jako „rewindykację”, historyczne prerogatywy miały tu mniejsze znaczenie niż gdzie indziej. Reformy józefińskie narzucano tutaj zatem bardziej bezceremonialnie, nie zważając na dotychczasowe zaszłości. Galicję jako twór wymyślony można było uznać za pozbawioną historii, a zatem dostarczała doskonałego materiału na systematyczną oświeconą transformację. Jednocześnie w dekadzie józefińskiej władze habsburskie nadal gromadziły kompleksowe informacje na temat Galicji, wiedzę urzędową, która ułatwiała rządzenie. Przekazy te dotarły również do oświeconych czytelników niemieckojęzycznych spoza Galicji, a nie tylko zamieszkujących monarchię habsburską. W 1786 i 1787 roku w Lipsku i w Wiedniu ukazały się prowokacyjne relacje z podróży. To niemieckie spojrzenie na Galicję przypisywało prowincji określoną tożsamość i spoistość w kontekście ogólnych wyobrażeń oświeceniowych odnośnie do Europy Wschodniej.

Franz Kratter, młodzieniec ze Szwabii — krainy w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego, ale poza władaniem Habsburgów — w latach osiemdziesiątych mieszkał w Wiedniu, publikował pamflety w duchu reformy józefińskiej i wdał się w spory frakcyjne w gronie wiedeńskich wolnomularzy. W 1784 roku spędził sześć miesięcy w Galicji w odwiedzinach u swoich braci, którzy prowadzili we Lwowie skład wina. Jego Briefe über den itzigen Zustand von Galizien. Ein Beitrag zur Staatistik und Menschenkenntnis[4] (Lipsk 1786) ukazały się anonimowo w dwóch tomach, dzięki czemu Galicja po raz pierwszy stała się przedmiotem dyskusji w sferze publicznej, poza kręgami i kanałami zastrzeżonymi dla władzy habsburskiej. Zwracając się w poprzedzającym pierwszy tom wstępie do czytelnika, Kratter stwierdził, że relacje z podróży „zawsze były ulubioną lekturą niemieckiej publiki”, ponieważ odwołują się do „jej gustu, jej skłonności do tego, co nowe i dziwne”k36. W latach osiemdziesiątych Galicja bez wątpienia była dla czytelników czymś zupełnie nowym, ale Kratter zaproponował jeszcze więcej: coś nie tylko nowego, ale również dziwnego. Relacje z podróży, które fascynowały w XVIII wieku, bywały niezwykle egzotyczne, jak chociażby opisy wysp pacyficznych — takich jak Tahiti i Hawaje — odwiedzonych w latach 1768–1779 przez kapitana Cooka. Galicja, chociaż dla niemieckich czytelników nieporównanie mniej odległa, była podobnie nieznajoma i Kratter starał się podkreślić, czy wręcz częściowo wykreować, jej tak pożądaną dziwność.

Kratter obiecywał przedstawić nie tylko pozytywne, ale również „złe, brzydkie, obrzydliwe” [das Schlechte, Hässliche, Abscheuliche] aspekty Galicji. Dziwność niekoniecznie miała przybrać atrakcyjną postać tahitańskiego egzotyzmu, ale raczej galicyjskiej obrzydliwości. Kratter przewidywał nawet, że złe, brzydkie i obrzydliwe może przytłoczyć jego oświeconych czytelników, toteż z góry prosił o wyrozumiałość:

Przyjaciele ludzkości, szlachetne, łagodne, życzliwe dusze, muszę prosić was o wybaczenie, jeśli urażę kiedy waszą delikatną wrażliwość i przyprawię was o krwawienie serca koszmarnymi obrazami nieludzkiej tyranii, smutnymi opisami uciskanej ludzkiej nędzy. Zaznajomicie się tutaj z zupełnie obcymi kategoriami ludzik37.

Kratter wykopał zatem rów, który oddzielał pełnych ogłady niemieckich czytelników od obcej galicyjskiej krainy. Chociaż pisał po niemiecku i przy jej ocenie czasem powoływał się na niemieckie normy cywilizacyjne, jego spojrzenie z lat osiemdziesiątych nie było narodowo niemieckie we współczesnym sensie tego słowa, lecz zawierało takie elementy, jak niemieckie wykształcenie, oświeceniowość józefińska, habsburska cesarskość i europejskie ucywilizowanie. Jego niemieccy czytelnicy byli zarazem „przyjaciółmi ludzkości”. Niedługo po publikacji swojej książki Kratter osiadł w Galicji i odgrywał czołową rolę w życiu teatralnym Lwowa, a jego dramaty, napisane po niemiecku w Galicji, wystawiano w całej niemieckojęzycznej Europie Środkowej. Pod koniec życia — zmarł w 1830 roku we Lwowie — przypuszczalnie uważał się za Galicjanina, lecz w latach osiemdziesiątych poprzedniego stulecia Galicja wciąż wydawała mu się krainą zupełnie obcą.

Szczególnie niechętnym okiem Kratter patrzył na galicyjską szlachtę, a ponieważ adresował swoją relację do mieszczańskiej publiczności, mógł od niej oczekiwać akceptacji dla józefińskiego ataku na szlacheckie przywileje: „Szlachcie galicyjskiej pod władzą Habsburgów trzeba było oczywiście narzucić ustrój zupełnie odmienny od dawnej konstytucji […], aby wziąć jej nierządnego anarchistycznego ducha w karby monarchii”. Samo pojęcie „galicyjskiej szlachty” było czymś nowym, wytworem rządów austriackich. Habsburgowie anektowali bowiem włości polskiej szlachty, która w momencie utraty polskiego statusu politycznego stała się galicyjska. W swoim poprzednim wcieleniu ten nierządem stojący stan „okradał resztę narodu, czynił z ludzi niewolników, rządził swoimi poddanymi z całkowitym bezprawiem despotyzmu, dopuszczał się wszelkiego rodzaju zbrodni i okrucieństw [Grausamkeiten]”k38. Oświecenie dostrzegało w Europie Wschodniej — w co najmniej takim samym stopniu w Rosji, jak w Polsce — schemat stosunków społecznych, w którym chłopi pańszczyźniani byli w praktyce niewolnikamik39. W 1788 roku bratanek Józefa II Franciszek, przyszły cesarz, jako dwudziestolatek wybrał się w podróż do Galicji i podsumował swoje obserwacje w bardzo podobnym duchu do Krattera: „Mieszkańcy, a zwłaszcza chłopi, właśnie zaczęli dostrzegać, jak wielkiej zaznają życzliwości pod naszymi rządami, jako że wcześniej byli niewolnikami, a teraz są ludźmi wolnymi”k40. Niewolnictwo w józefińskiej Galicji było postrzegane jako jedno z „okrucieństw”, które uzasadniały narzucenie tamtejszej szlachcie habsburskiej władzy.

Nowożytną ideę Europy Wschodniej sformułowano w epoce Oświecenia, kiedy wschodnie ziemie kontynentu zaczęto postrzegać jako krainę zacofania, która czeka na błogosławieństwa cywilizacji. Rządzenie Galicją traktowano zatem jako projekt cywilizacyjny i w tym kontekście Kratter mówił o „barbarzyńskiej dzikości polskiej szlachty”. Przed nastaniem władzy Habsburgów polski szlachcic był „najbardziej nieludzkim, budzącym najwyższy wstręt dzikusem [Wildling]”, tudzież człowiekiem „oddalonym od obyczajnego towarzystwa, od młodości przeznaczonym do nieograniczonego rozkazywania, zahartowanym grubiańskimi, dzikimi, okrutnymi uczynkami aż do tygrysiej znieczulicy”. Oburzone społeczeństwo cywilizowanego świata — niemieckie kręgi czytelnicze — przeciwstawiono dzikiemu, nieokrzesanemu, a nawet zwierzęcemu światu drapieżnego jak tygrys polskiego szlachcica w Galicji. Kiedy Kratter pisał swoje słowa, te dzikie stworzenia były poddawane reformie, ucywilizowaniu, były „przetapiane” [umgeschmolzen] na galicyjskich poddanych Habsburgówk41.

W ocenie Krattera polska szlachta jawiła się jako szczególnie barbarzyńska w swoim postępowaniu wobec chłopów pańszczyźnianych. Pojawia się w niej na przykład niejaki hrabia M. — zwany „dzikim” albo „strasznym” — który chłostał swoich chłopów na śmierć za drobnostki. Z kolei książę L. następująco rozstrzygnął spór między pewnym Żydem a szlachcicem:

KSIĄŻĘ: He, kapitanie. [Wchodzi]. Powieś Żyda w sąsiednim pokoju.
KAPITAN: Już się robi. [Chwyta Żyda i wywleka do sąsiedniego pokoju].
KSIĄŻĘ: Hej, sługa! Przynieś mi mojego najlepszego tokaju! Siadaj, szlachcicu, napij się ze mną! [Piją. Trochę później].
KAPITAN: Żyd już wisi!
KSIĄŻĘ: Brawo!k42

Kratter, który na późniejszym etapie życia miał tworzyć dramaty literackie, przekształcił ten przykład barbarzyństwa w scenkę teatralną, ćwicząc wyobraźnię dramaturgiczną.

Kolejne brutalne scenki dotyczyły rodu P. (przypuszczalnie Potockich), którego członkowie „mordowali dla zabicia czasu”. Kratter donosił, że jeden z przedstawicieli rodu kazał chłopu wspiąć się na drzewo i usunąć sowie gniazdo, a następnie zestrzelił go z gałęzi i śmiał się do rozpuku. Pojawia się też relacja o byłym biskupie lwowskim, który rzekomo kazał torturować i palić swoich chłopów. „Gdyby scenę mógł wykorzystać dobry malarz — ocenił Kratter — stworzyłby arcydzieło przedstawiające śmiejącego się diabła”. Kratter puszczał wodze wyobraźni artystycznej, budując demoniczną postać biskupa w celu udramatyzowania dawnych „okrucieństw” Galicji. „Tacy despoci rządzili Galicją, zanim przeszła pod władanie Austrii”, stwierdziłk43. W 1786 roku ukazało się w Przemyślu anonimowe polskie dzieło Geografia, które zawierało „dokładny opis Królestwa Galicji i Lodomerii”, lecz w imieniu polskiej szlachty odmawiało temu bytowi geopolitycznemu prawomocnościk44. Potępiające polską szlachtę dzieło Krattera służyło politycznemu celowi habsburskiej rewindykacji. Maria Teresa rościła sobie prawo do panowania nad tymi terytoriami na mocy węgierskiego tytułu do średniowiecznej Rusi Halickiej i Włodzimierskiej. W epoce Józefa II, w latach osiemdziesiątych XVIII wieku, można było sformułować wobec opinii publicznej bardziej współczesny argument, podkreślając konieczność zastąpienia barbarzyńskiego okrucieństwa oświeconymi rządami.

„Zgroza i obrzydzenie”

Dążąc do ograniczenia prerogatyw szlacheckich w całej monarchii, Józef II usiłował jednocześnie ograniczyć przywileje Kościoła, przede wszystkim podporządkowując go państwu. Wrogość Krattera do budzących najwyższy wstręt biskupów galicyjskich w takim samym stopniu wpisywała się zatem w ducha józefinizmu jak jego nienawiść do tamtejszej szlachty. Cesarzowi szczególnie zależało na likwidacji zakonów, a Kratter kipiał z oburzenia na galicyjskich mnichów. Mieli oni swój udział w grzechach szlachty, ponieważ zakonnik mógł rozgrzeszyć szlachcica z jego „sprzecznych z naturą, złodziejskich i morderczych czynów”. Rozgrzeszony złoczyńca mógł potem wynagrodzić Kościół sowitym datkiem:

To dlatego jest w Galicji tyle kościołów, klasztorów i fundacji o najbardziej niedorzecznych celach i — nie mówię tego bezpodstawnie — takie są korzenie większości klasztorów w z gruntu diabelskim i bluźnierczym kupczeniu grzechami. To dlatego kościoły i klasztory zamienia się w domy rozpusty dla magnatów! Oto przyczyna, dlaczego świeccy i księża milczą, kiedy lubieżny, rozwiązły potwór każe zabrać spod ołtarza modlącą się niewinną pokutnicę i w trakcie największego misterium nabożeństwa, w otoczeniu swojej świty, gwałcił ją na oczach ludzi! Moje serce się oburza! Krew we mnie wrze, moją duszę wypełnia zgroza i obrzydzenie, a moje pojęcie o ludzkości i Kościele w tej chwili gorsze niż o największej brzydociek45.

Tego typu pisarstwo w niezbyt zawoalowany sposób służyło politycznemu celowi uzasadnienia działań Józefa przeciwko duchowieństwu, lecz swobodne potraktowanie tematu przez Krattera wychodziło poza konwencje polemiczne dla osiągnięcia bluźnierczo pornograficznego obrazu, który budzi skojarzenia z pisarstwem markiza de Sade. Chwytając za pióro, Kratter wpędzał się we frenetyczny trans i opisywał z kliniczną precyzją swoje wzburzenie, prawdopodobnie w nadziei, że udzieli się ono co podatniejszym czytelnikom. Moralny wstręt mieszał się z pornograficznym pobudzeniem, nie tylko w celu zaszczepienia czytelnikom oświeconego antyklerykalizmu, ale również w celu wywołania głęboko emocjonalnej, a nawet fizjologicznej reakcji na Galicję.

Z nie mniejszą gwałtownością Kratter omawiał kwestie higieny duchowieństwa i czystości w klasztorach: „W klasztorach niemieckich chlewy są zazwyczaj czyściejsze niż tutaj kuchnie i refektarze”k46. „Proces cywilizacyjny”, jak Norbert Elias określił historię obyczajów we wczesnonowożytnej Europie, dostarczył probierza do mierzenia odległości między cywilizowaną władzą a barbarzyńskim nieokrzesaniem. Elias cytuje szesnastowieczne pouczenia Erazma z Rotterdamu, że ludzie kulturalni wycierają nos chusteczką, a także przytacza osiemnastowieczne Zasady dobrego wychowania Jana Chrzciciela de la Salle: „Bardzo się to sprzeciwia zasadom ogłady, gdy się wytrze nos w dwa palce, potem zrzuca paskudztwo na ziemię, a następnie wyciera palce o odzież”k47. W takim oto kontekście coraz bardziej świadomego przestrzegania reguł stosowności Kratter rozmyślał o galicyjskich księżach:

Podczas mszy niektórzy wycierają nosy w szaty liturgiczne, a niektórzy w dłonie i odrzucają smarki o kilka kroków. Stojąc blisko ołtarza, trzeba uważać, jeśli ktoś nie chce, aby trochę księżego paskudztwa trafiło na jego odzież lub twarz. Na własne oczy widziałem, jak ksiądz podczas komunii wyciera nos dłonią, a potem tymi samymi świecącymi, zapaskudzonymi palcami, którymi wyrzucił smarki, łamie hostię i ze zdrowym apetytem wsadza sobie do ustk48.

Ten wyrazisty opis, mający na celu wywołanie u cywilizowanego czytelnika odruchowego obrzydzenia i wstrząśnięcie jego delikatną wrażliwością, ujawnił pewien szczególny aspekt galicyjskiego antyklerykalizmu Krattera. Można powiedzieć, że autor położył palec na cywilizującym pulsie oświeconej niemieckiej opinii publicznej, powołując się na higieniczne oburzenie jako przesłankę imperialnej obecności Habsburgów. Kwestia cywilizacji była fundamentalna dla oświeconych spojrzeń na Europę Wschodnią, toteż z pozoru kuriozalne podkreślanie problemu smarkania w galicyjskich kościołach stanowiło tylko drastyczny wyraz newralgicznego powiązania między obyczajami a cywilizacją.

Wprowadzenie przez Józefa II kontroli państwowej nad religią było szczególnie dotkliwym ciosem dla galicyjskiego Kościoła rzymskokatolickiego, lecz Kościół unicki czy greckokatolicki, jak z czasem zaczęli go nazywać Habsburgowie, pod pewnymi ważnymi względami skorzystał na rządach Habsburgów. Oparty na unii brzeskiej z 1596 roku, która zachowywała prawosławny obrządek i słowiańską liturgię przy jednoczesnym uznaniu hierarchicznej władzy papieża, Kościół obejmujący ludność ruską Rzeczypospolitej zawsze cierpiał z powodu uprzywilejowanej pozycji rzymskiego katolicyzmu. Maria Teresa i Józef II starali się traktować oba wyznania równoprawnie, lecz na przykład utworzenie seminariów państwowych Kościół unicki odczuł jako bardzo korzystne dla siebie.

Również Kratter był bezstronny w swoim antyklerykalnym spojrzeniu na oba wyznania, chociaż unickie duchowieństwo parafialne zasłużyło sobie nie tylko na jego ryczałtową pogardę, ale również na współczucie. Grekokatoliccy księża parafialni często musieli w pocie czoła uprawiać ziemię, jak chłopi:

Nie jest w tym kraju niczym niezwykłym zobaczyć księdza w obszarpanym płaszczu, z koloratką wokół szyi, z fajką w ustach, batem w dłoni, człapiącego obok swoich koni albo wołów. Większość z nich pije alkohol jak wodę, są pijani prawie codziennie, a potem dopuszczają się bezecnych łajdactw typowych dla pijaków. Bardzo chciałem osobiście poznać takie zwierzę w księżych szatachk49.

Kratter patrzył na galicyjskie życie kościelne z niesmakiem, protekcjonalizmem i być może poczuciem komizmu, deklarując reporterski zamiar zapoznania się z jakimś typowym okazem. Kiedy udało mu się zorganizować wywiad, donosił później, że ksiądz, z którym rozmawiał, mieszka w nędznej izbie, chodzi w brudnym ubraniu i jest rozpaczliwym ignorantem: „Usiłowałem skierować rozmowę na różne tematy, religię, moralność, opiekę duszpasterską, katechezę, oświatę, nowe przepisy. Ani razu mnie nie zrozumiał”k50. Zgodnie z założoną z góry asymetrią cywilizacyjną Kratter twierdził, że rozumie Galicję i potrafi ją wyjaśnić, lecz Galicja nie umie zrozumieć jego.

Józef II przystąpił do edukowania unickiego duchowieństwa, otwierając w latach osiemdziesiątych Seminarium Ogólne oraz Instytut Ruski we Lwowie. Kratter uważał takie instytucje za fundamentalne dla ucywilizowania Galicji:

Czy filozof, przyjaciel ludzkości, kiedykolwiek będzie w stanie wybaczyć prawu to, że porzuciło ten biedny lud na czternaście długich, wyniszczających lat na żer drapieżnym lisom, niedźwiedzom i wilkom, ani razu poważnie nie rozważając skutecznych środków zbawiennej reformy? W końcu mądry Józef stworzył w kraju lepsze perspektywy dla rozwoju duchowieństwa dzięki dwóm instytucjom edukacyjnym we Lwowie kształcącym przyszłych nauczycieli luduk51.

Krajobraz literacki Europy Wschodniej z lat osiemdziesiątych XVIII wieku, odmalowany na przykład w popularnych powieściach o baronie Münchhausenie, często oddawał dzikość tych obszarów za pomocą obrazów zwierząt takich jak wilki i niedźwiedzie. Kratterowi jako drapieżniki jawili się ludzcy mieszkańcy Galicji, a konkretnie przedstawiciele duchowieństwa, którzy wymagali oswojenia przez habsburskiego cesarza. Okres czternastu lat, jakie upłynęły od powstania Galicji w 1772 roku po publikację listów Krattera, autor postrzegał jako epokę wyczekiwania, uwieńczoną nie tylko cesarskimi reformami, ale również czynnym zaangażowaniem niemieckiej opinii publicznej, czyli jego filozoficznie usposobionych czytelników.

Chociaż Kratter z jednakową wrogością traktował rzymski katolicyzm, Kościół unicki, który zachował prawosławny obrządek, wydawał mu się jeszcze bardziej obcy. Autor listów przeżył wstrząs, ujrzawszy prostrację unickiego księdza przed ikoną św. Mikołaja: „Rzucił się na podłogę jak niewolnik przed despotą, a potem spojrzał na mnie bardzo znacząco, ponieważ nie chciałem rzucić się razem z nim na podłogę przed wielkim Mikołajem”k52. Kratter reagował z ironiczną pogardą na rozbudowany i według niego przesadny ceremoniał rytu unickiego, a działo się to w okresie, kiedy reforma józefińska dążyła do uproszczenia i okrojenia ceremonialnych zawiłości rzymskiego katolicyzmu. W tym sensie można powiedzieć, że krytyczne spojrzenie Krattera na obrządek unicki było uwarunkowane przez klimat religijny epoki józefińskiej. Kratter posunął się nawet do tego, że nazwał ten obrządek „lichą komiczną burleską” [niedrigkomische Purleskerei], chociaż jednym ze źródeł tego komizmu był użyty przez autora ton opisu. Pewnego razu Kratter poszedł we Lwowie na nieszpory i zobaczył unickiego biskupa, który przewodniczył rytuałowi całowania świętych relikwii i ikon:

Ustawili się z całym kramem, a reszta duchowieństwa szła procesyjnie i całowała to, co należało ucałować. Potem tłumnie ściągnęli ludzie, aby całować to, co należało ucałować. W całym kościele byłem jedynym wyrzutkiem [Verworfene], który, z powodu nie wiedzieć jakiego niewybaczalnego ostygnięcia zapału, nie chciał całowaćk53.

Deklaracja chłodnego dystansu człowieka, który stoi poza komicznym kręgiem rytualnego całowania, czytelnie zdefiniowała spojrzenie Krattera na dziwność Galicji.

„Ziemia obiecana”

Jeszcze dziwaczniejsi wydawali się galicyjscy Żydzi. Kratter miał świadomość ich znaczącego udziału w składzie ludnościowym prowincji, wynoszącego około dziesięciu procent. Niezbyt się jednak zainteresował ich obrzędami, skupiając uwagę na sytuacji administracyjnej i ekonomicznej. W jego ambiwalentnym stosunku do Żydów zawierała się doza nieskrywanej wrogości ze względu na ich relacje gospodarcze ze szlachtą, od której Żydzi dzierżawili pewne przywileje ekonomiczne. „Dzierżawy obejmują wszystko, co da się wydzierżawić, chrześcijanom czy niechrześcijanom, Żydom czy nie-Żydom, świętym czy nieświętym”, odnotowałk54. Szczególnie ostro potępiał rozpowszechnione zjawisko dzierżawienia przez Żydów prawa do warzenia i wyszynku alkoholi w majątkach lub miastach szlacheckich. Przywilej ten — zwany propinacją — według Krattera stawiał galicyjskich Żydów w pozycji ludzi niosących zgubę chłopstwu. Opisał dzień targowy, w którym pijani chłopi przewracali się na ulicach. Opisał też ślub, na którym wszyscy, nie wyłączając młodej pary, byli pijani w kościele: „Z trudem przychodzi mi wymyślić scenę, w której godność człowieczeństwa byłaby bardziej upodlona”. Chłopskie picie odbywało się jednak w żydowskiej gospodzie. Kratter relacjonował, jak żydowscy szynkarze wabią, poją i oszukują klientów, posuwając się nawet do podawania alkoholu dzieciom, aby zaszczepić im nawyk picia. Odnotował również rolę żydowskich alfonsów w Lembergu i szczegółowo przedstawił ich różnorodną ofertę handlową, odzwierciedlającą zróżnicowanie samej Galicji: chrześcijanki i żydówki, Polki i Rusinkik55.

W 1785 roku Józef II podjął próbę zmiany położenia ekonomicznego Żydów poprzez ograniczenie możliwości uzyskiwania przez nich dzierżaw przywilejów od szlachty — na przykład prawa do zarządzania młynami czy gospodamik56. Dawniej szlachta żądała za te przywileje astronomicznych stawek, które Żydzi musieli sobie potem odbić na miejscowej ludności. Położenie Żydów w tym systemie zawsze było niepewne, a często rozpaczliwe. Występujący w scence teatralnej Żyd, którego powieszono z rozkazu księcia w sąsiedniej izbie, należał do jego dzierżawców. Kratter ze współczuciem odnotował nędzę i mizerię większości galicyjskich Żydówk57.

Dla Krattera moment józefiński oznaczał zgoła mesjanistyczne wybawienie Żydów od nieszczęść, które zawsze ich trapiły.

Cała Galicja życzy sobie mieć teraz inne stosunki z Żydami niosącymi całemu krajowi zepsucie. Te powszechne pragnienia dotarły aż do uszu rządu, który gotów jest teraz przetopić [umzuschmelzen] cały żydowski system, bo nie ma przecież Mojżesza, który by się ulitował nad swoimi hebrajskimi braćmi, wyswobodził ich spod jarzma despotyzmu i zaprowadził do ziemi obiecanejk58.

Kratter implicite przemawiał w imieniu kształtującej się galicyjskiej opinii publicznej: „Cała Galicja życzy sobie…” [Ganz Galizien wünscht]. Władze habsburskie zareagowały na to rzekome życzenie galicyjskiej opinii publicznej i zaproponowały „przetopienie” [Umschmelzung] stosunków między chrześcijanami a Żydami, tak samo jak między szlachtą a chłopstwem. Metafora metalurgiczna sugerowała, że wykuwa się ni mniej, ni więcej tylko sama Galicja. Józef miał wyzwolić Żydów spod egipskiego despotyzmu polskiej szlachty i zaproponować im ziemię obiecaną na tych samych terenach, gdzie od stuleci mieszkali, a teraz przeobrażonych społecznie i politycznie: w habsburskiej Galicji.

Jednym z filarów przetopienia było ograniczenie w 1785 roku możliwości dzierżawienia przez Żydów przywilejów od szlachty, jednak Kratter zdawał sobie sprawę, że nowy przepis będzie dla nich niezwykle dotkliwy ekonomicznie. Autor szacował, że tysiące rodzin nie będą miały z czego żyć.

To jest dekret, który powinien dać przedsmak całkowitego przekształcenia stanu żydowskiego, na który wszyscy czekają z przeraźliwą tęsknotą, ale jednocześnie każdy, Żyd i nie-Żyd, zaczyna się bać, ponieważ jest to coś zupełnie innego, niż można by się spodziewać! Nieszczęśni Żydzi – Bóg wie! – zmagają się od wieków z jakimś przekleństwem natury i nieba w relacjach z resztą ludzkości, tak że każdy obywatel, każde społeczeństwo, każda klasa, każdy naród, nawet samo państwo dopuszcza nieludzkie traktowanie Żydów bez wyrzutów sumienia. W ten sposób ludzie sprzeniewierzają się braterstwu rasy ludzkiej [ein ganzes, mitver-brüdertes Menschengeschlecht]k59.

Józefińskie spojrzenie Krattera istotnie miało w sobie pewien wizjonerski koloryt. Na całym świecie Żydzi od wieków byli prześladowani, ale Galicja miała się stać eksperymentalnym terenem całkowitego przeistoczenia stosunków między chrześcijanami a Żydami. W całej monarchii habsburskiej nie było prowincji, która lepiej by się nadawała do realizacji takiego programu, ponieważ nigdzie indziej nie mieszkało tylu Żydów. „Cóż za barbarzyńskie traktowanie! — zakrzyknął Kratter w odniesieniu do prześladowań Żydów. — Czy państwo Żydowi jest winne mniej niż chrześcijaninowi? Nad jednym i drugim wstaje słońce”. Wyrugowanie barbarzyństwa antysemityzmu stało się zatem elementem cywilizującego spojrzenia Krattera na Galicję. Jego oświecone odruchy miały znaleźć spełnienie w patentach tolerancyjnych Józefa II. Od 1781 roku obowiązywał patent tolerancyjny dotyczący wyznań chrześcijańskich, znoszący również pewne ograniczenia nałożone na Żydów, a kolejny z 1789 roku przyznawał Żydom galicyjskim pełną wolność wyznania i zawierał obietnicę równości wobec prawa, „zgodnie z którą Żydom zagwarantowane zostaną przywileje i prawa innych poddanych”k60.

W teorii zatem cesarz opowiadał się za czymś, co można by nazwać emancypacją Żydów w monarchii habsburskiej, ale częściowo przeczy temu nałożenie na nich specjalnych obciążeń finansowych, przede wszystkim wprowadzonego w 1784 roku w Galicji podatku od sprzedaży koszernego mięsa. Zresztą sam Kratter przez jakiś czas zajmował się jego poborem. Z kolei wspomniane ograniczenie możliwości dzierżawy przywilejów od szlachty, chociaż jego zadeklarowanym celem było uwolnienie Żydów od niezręcznej roli pośredników w feudalnej gospodarce, początkowo poskutkowało ekonomicznym przemieszczeniem i zubożeniem Żydów. W 1787 roku władze sfinansowały oświecony system niemieckich szkół dla galicyjskich Żydów, zorganizowany przez Herza Homerga, żydowskiego reformatora z Czech, ale jego propozycje spotkały się z niemałym oporem ze strony galicyjskich władz rabinicznych. Ponadto w 1787 roku Józef zażądał od galicyjskich Żydów zastąpienia tradycyjnych patronimików nazwiskami rodowymi, zazwyczaj niemieckimik61.

Najbardziej kontrowersyjne było wprowadzenie w 1788 roku poboru do wojska dla poddanych żydowskich, wbrew perswazjom rady wojennej cesarza. Posunięcie to wzbudziło wielką konsternację wśród tradycyjnych galicyjskich Żydów. Historyk Michael Silber odnotowuje, że Józef II, lekceważąc problemy praktyczne z przestrzeganiem szabatu i ograniczeniami żywieniowymi, zajął pryncypialne stanowisko: „Żyd jako człowiek i jako współobywatel [Mitbürger] będzie pełnił tę samą służbę, do której zobligowani są wszyscy inni. […] Będzie mógł jeść, co zechce, a podczas szabatu będzie się od niego wymagało tylko niezbędnej pracy, takiej samej, jaką chrześcijanie zobligowani są wykonywać w niedziele”. Potwierdzona w 1789 roku wolność wyznania pociągnęła zatem za sobą znaczne koszty społeczne dla tradycyjnych galicyjskich Żydów. Pod koniec panowania cesarza byli oni głęboko spolaryzowani: z jednej strony były oświecone zasady głoszone przez władze habsburskie i żydowskich reformatorów, z drugiej — tradycyjne żydowskie zwyczaje religijne i społeczne, zwłaszcza te podtrzymywane przez coraz bardziej wpływowy galicyjski chasydyzm. Historyk Raphael Mahler odnotował, że większość galicyjskich Żydów — podobnie jak wielu galicyjskich chrześcijan — doświadczała cesarskich reform jako prześladowańk62.

Jednak Kratter w myśl józefińskich zasad miał wizję procesu nadchodzącej asymilacji społecznej: „Za kilka lat Żyd nie będzie już Żydem, człowiekiem, którym musiałby być zgodnie z przepisami swojej religii; będzie rolnikiem, obywatelem państwa, szczęśliwym, społecznym i nieodzownym dla ludzkości”. Balthasar (Belsazar) Hacquet, uczony z Bretanii, który w latach osiemdziesiątych został profesorem we Lwowie, uważał, że galicyjscy Żydzi będą musieli zrezygnować ze swojego charakterystycznego ubioru, bród, języka hebrajskiego, szabatu — „aby ludzie nie widzieli żadnej różnicy między Żydem a chrześcijaninem”. W retoryce józefinizmu w Galicji miały w przyszłości zostać zatarte różnice religijne, a nawet etniczne; Polacy mieli przestać być Polakami, a Żydzi Żydami.

Kratter zapowiadał, że Żydzi zostaną kiedyś wyzwoleni ze swojego położenia „najnieszczęśliwszej, najpodlejszej, najbezsilniejszej klasy ludzi”, przeistaczając się w „braci swoich bliźnich” i „patriotów w łonie ojczyzny”k63. Tak przedstawiała się prawdziwie rewolucyjna józefińska fantazja o transformacji społecznej w Galicji.

Kratter twierdził, że pod władzą Habsburgów Lwów staje się „jednym z najpiękniejszych i najznakomitszych miast cesarsko–królewskich ziem koronnych”k64. Przed nadejściem rządów austriackich, utrzymywał, we Lwowie nie było publicznych urządzeń sanitarnych: „na ulicę wylewano wszelakie nieczystości [Unrath]. Przy deszczowej pogodzie trzęsawisko było tak głębokie, że można się było zapaść po pas. […] Kiedy cesarz po raz pierwszy przyjechał do Lemberga, utknął w środku miasta z sześcioma końmi”k65. Obraz Najjaśniejszego Cesarza, który ugrzązł w odchodach, mógł być przesadzony czy nawet zaliczać się do kategorii wspomnień apokryficznych, miejskich legend. Jednocześnie opowieść ta dostarcza drastycznego kontekstu dla uwagi rzuconej od niechcenia przez Józefa II w liście z Lemberga: „Oto jestem między Sarmatami, nie do uwierzenia, ile tutaj trzeba zrobić”. Herkulesowym zadaniem habsburskim było ni mniej, ni więcej oczyszczenie galicyjskiej stajni Augiasza.

Przedstawiając stan galicyjskiego szkolnictwa, Kratter wezwał do tworzenia szkół, w których uczniowie „na zawsze oduczyliby się haniebnych przywar narodu polskiego, które podcinają korzenie moralności, zdrowia i bogactwa”. Wyraził nadzieję, że jeśli nauczanie będzie przynajmniej częściowo prowadzone w języku niemieckim, mieszkańcy „lepiej poznają nasz sposób życia i zwyczaje”, dzięki czemu następne pokolenie będzie „mniej prymitywne i mniej skłonne do pijaństwa i lenistwa”. Kratter podsumował ten projekt jako „powszechną reformację tego ludu”, w wyniku której ze spotkania polskich przywar i niemieckich zwyczajów wyłoni się nowy galicyjski charakterk66. Chociaż ze swoją nędzą i brakiem kanalizacji Lwów prezentował się przygnębiająco, Kratter stwierdził, że kiedy się wejdzie na Górę Zamkową i spojrzy w dal, Galicja wygląda jak ogród Edenu: „Wszelkie piękności, które może mieć dolina, Eden, pojawiają się tutaj w całej swojej krasie, w całej naturze i w całej ozdobie: sielskie pola zboża, soczyste i barwne łąki, stawy, lasy, dalekie pustkowia, złudne perspektywy, niezmierzone dale!”. Wpędziwszy się w literacką ekstazę, Kratter przeżył następnie druzgocące rozczarowanie na myśl o tym, „jak nieszczęsny, zdeprawowany, dziki lud zamieszkuje tę krainę natury i piękna”k67. Złudne perspektywy i niezmierzone dale posłużyły za doskonałe metafory projektu habsburskiego w Galicji, szykującej się do powszechnej reformacji. Lud musiał zostać przeobrażony, aby pasował do krajobrazu.

To przeobrażenie dokonywało się przez napływ imigrantów niemieckich, w 1774 roku zachęconych przez władze zwolnieniem od podatków i służby wojskowej. W 1781 roku, kiedy Józef II rządził już samodzielnie, obiecał również tolerancję religijną dla protestantów. W 1786 roku, kiedy Franz Kratter opublikował swoją książkę, w Galicji mieszkało około trzech tysięcy niemieckich rodzin osadniczychk68. Młody Niemiec miał spore rozeznanie w temacie, ponieważ zaliczała się do nich również jego rodzina — to jest jego dwaj bracia, którzy z powodzeniem handlowali we Lwowie winem. Ignaz Kratter przybył do Galicji niedługo po austriackiej aneksji, otworzył karczmę i sprowadzał węgierskie i austriackie wina, a później dołączył do niego we Lwowie jego brat Johann. Franz Kratter postanowił wyrazić entuzjastyczny stosunek Niemców do Galicji ustami swojego brata Johanna. „Bóg pokazał Mojżeszowi ziemię obiecaną tylko z oddali — oświadczył rzekomo Johann — ale mnie zaprowadził na samo miejsce”. A zatem habsburska Galicja nabrała charakteru ziemi obiecanej nie tylko dla tamtejszych Żydów, ale również dla osadników niemieckich spoza prowincji. Kratter opisał, jak jego brat Johann unosi kieliszek wina i pije za zdrowie monarchy, którego kocha „aż do szaleństwa” [bis zur Schwärmerei] — monarchy, który uczynił z Galicji habsburską ziemię obiecaną: „Vivat! Niech żyje cesarz”k69. Józef odwiedził zresztą Galicję ponownie w 1786 roku, tym samym, w którym Kratter opublikował swoją relację, można było zatem osobiście oddać mu honory.

Według „Wiener Zeitung” podczas pobytu we Lwowie Józef odwiedzał szpitale, klasztory oraz katolickie i unickie seminaria duchowne, a także wziął udział w balu na swoją część. Pokłonić się Józefowi przybyła polska magnateria — Czartoryscy, Potoccy, Lubomirscy — i zapewne również spełniła za niego toast, chociaż szlachta i arystokraci zasadniczo mieli mniej powodów niż Kratter, aby życzyć cesarzowi długiego życiak70. De facto tego życia już niewiele mu zostało — zaledwie cztery lata — ale sama Galicja, którą rewindykował, wynalazł i „przetopił”, miała przetrwać do XX wieku.

Po krytycznej analizie swoich listów na temat Galicji Kratter przyznał, że niektóre z zawartych tam przemyśleń mogą się wydawać „niewinnymi fantazjami człowieka pogrążonego w błogich marzeniach”, jednak marzenia i fantazje pojawiały się we wszelkich rozważaniach o Galicji. Prowincję trzeba było wyczarować w wyobraźni; jej tworzenie było pracą w toku. „Całość jest bliska przetopienia”, zdradził apokaliptycznie: Das Ganze is seiner Umschmelzung nahe. Jednak choć przetopienie wydawało się bardzo bliskie, zawsze pozostawało tuż poza zasięgiem, nieziszczalne, umykało najlepszym staraniom habsburskich reformatorów. Kratter wyznał, że nie jest do końca zadowolony ze swojej relacji na temat Galicji, ponieważ nie zawsze udało mu się przedstawić wszystkie jej aspekty „w należytym uporządkowaniu” [in gehöriger Ordnung]k71. Porażka ta była mu z góry przeznaczona, ponieważ w przedstawionym przez niego obrazie nieporządek należał do samej istoty Galicji. Rozwichrzona fantazja literacka Krattera, podążając za emocjonalną logiką „burzy i naporu”, nigdy nie poddała się dyscyplinie należytego uporządkowania. Ideologiczna rewindykacja Galicji przez oświecone rządy Habsburgów polegała właśnie na literackim zobrazowaniu nieuporządkowanego zamętu. Kratter zwrócił się do niemieckich czytelników i wyczarował obraz Galicji, który miał za zadanie nakłonić ich do tego, aby razem z autorem snuli marzenia o habsburskiej powszechnej reformacji.

Robinson Crusoe w Galicji

Na swoją publikację z 1786 roku Kratter rok później otrzymał odpowiedź, wpisującą dyskusję na temat Galicji w ducha polemiki i debaty, który generalnie cechował kształtującą się osiemnastowieczną sferę publiczną. Według Jürgena Habermasa wizytówką sfery publicznej jest krytyka, toteż nie należy się dziwić, że w następnej publikacji dotyczącej Galicji Kratter został skrytykowany, poczynając od tytułu: Dreissig Briefe über Galizien: oder Beobachtungen eines unpartheyischen Mannes, der sich mehr als nur ein paar Monate in diesem Königreiche umgesehen hat[5]. Dzieło ukazało się anonimowo w 1787 roku w Wiedniu i Lipsku, a jego autorem był urodzony w habsburskiej Brukseli Alphons Heinrich Traunpaur Chevalier d’Ophaniek72. Jako oficer armii Habsburgów mieszkał w Galicji całe osiem lat, dzięki czemu, jak przekonywał, był bardziej wiarygodny od Krattera, którego wizyta trwała zaledwie kilka miesięcy.

Przypisując sobie większy autorytet wynikający z dłuższej i lepszej znajomości Galicji, Traunpaur oskarżył Krattera o nierzetelność: „Puste przypuszczenia, płytkie uwagi, wymyślone historyjki, uszczypliwe anegdotki, nieuzasadnione propozycje…”. Wyraził również pogląd, że za wątpliwej jakości spostrzeżeniami Krattera kryje się zamiar zohydzenia Galicji. „Niedorzecznością jest odmawiać wszelkiej wartości całej ogromnej krainie, zdolnej do wszelkich przejawów kultury, tylko dlatego, że nie zaszła tak daleko, jak jej sąsiedzi”, skomentował Traunpaurk73. W pełni więc zaakceptował józefińską logikę, zgodnie z którą zacofaną Galicję należało ucywilizować.

Deklaracja bezstronności w tytule książki miała sugerować, że Kratterem kierowały osobiste uprzedzenia, a w szczególności że przejawiał narodowościową stronniczość wynikającą z wrogości do Polaków. Traunpaur oświadczył czytelnikom, że sam uznaje „tylko dwie nacje — ludzi dobrych i złych”k74. Przedstawił „historię kraju”, potwierdzając „dawne roszczenia” Habsburgów do Galicji: „Ziemie pozyskane przez Austrię w wyniku rozbiorów to ziemie, które dzisiaj stanowią odrębne królestwo pod nazwą Galicji i Lodomerii”. Traunpaur miał świadomość, że w austriackich roszczeniach do tej prowincji tkwi pewien nie do końca czysty zabieg — „pod nazwą Galicji” nie brzmi przekonująco. Wyraźnie dostrzegał imperialną dynamikę władzy, ponieważ zasugerował inną nazwę: „Nowe Peru”. Tak bowiem jawiła się ta kraina poszukującym skarbów osadnikom, którzy przybyli do Galicji po 1772 roku „z każdego zakątka cesarskich ziem”k75. Chociaż stwarzano pozory, że Galicja powraca do macierzy, w istocie wyglądała jak jakiś kolonialny nowy świat, ziemia obiecana, która daje możliwość łatwego wzbogacenia się.

Chociaż Traunpaur utrzymywał, że maluje życzliwszy portret Galicji niż Kratter, obie relacje przenika duch józefinizmu. Traunpaur miał krytyczny stosunek do duchowieństwa klasztornego, twierdząc, że mnisi uprawiają pogański kult Wenus i Bachusa. Pomimo iż przyznawał, że warstwy wyższe są „ogładzone, hojne i uczynne”, nie potrafił się oprzeć przytoczeniu sensacyjnych przykładów arystokratycznych bezeceństw i gwałtów: kazirodztwa, defloracji chłopskich dziewic na podstawie ius primae noctis i historii pewnego szlachcica, który kazał Żydowi wspiąć się na drzewo i kukać, a potem go zastrzelił, wszystko dla zabawyk76. Traunpaur, jak widać, nauczył się od Krattera, jakie dykteryjki o galicyjskim barbarzyństwie mogą przykuć uwagę niemieckiej publiki.

Traunpaur włączył do swojej książki dziennik podróży po Galicji rzekomo napisany przez innego oficera armii habsburskiej, z pochodzenia Włocha. Ten niewymieniony z nazwiska przybysz z Italii podróżował po całej prowincji i zrelacjonował szereg galicyjskich spotkań o sporym ładunku alegorycznym. Pewnego dnia wyruszył na przechadzkę bez munduru, aby brano go za „tego, kim naprawdę jestem — za człowieka”, a nie habsburskiego oficera. Trochę pretensjonalnie uznał się za „drugiego Robinsona” — to jest odartego z wszelkich naleciałości kultury Robinsona Crusoe wyrzuconego na nieznaną wyspę z dala od cywilizacji. Ten Robinson nie był jednak na swojej galicyjskiej wyspie sam. „Raptem sobie uświadomiłem, że trzydzieści kroków przede mną z ziemi sterczy coś czarnego. Podszedłem bliżej i okazało się, że to Żyd, który zapadł w głęboki sen, a obok niego leżała otwarta książka”. Kiedy Żyd się obudził, habsburski Robinson zagaił rozmowę i wyszło na jaw, że jego rozmówca to miejscowy rabin. Szybko przeszli na tematy polityczne:

JA: Co pan powie o cesarzu Józefie II?
RABIN: A! Proszę pana, czy pan go kocha?
JA: Nieskończenie!
RABIN: Jak go uwielbiam nie mniej niż pan. Opatrzność go wybrała i użyczyła światu.
JA: Jak się panu podoba naród, między którym pan mieszka?
RABIN: Uznaję na świecie tylko dwie nacje: ludzi dobrych i złych.
JA: Szczerze pan wierzy w przyjście Mesjasza?
RABIN: Moje obowiązki mnie obligują, abym wierzyłk77.

Rozmowa ta nadała ton całemu dziennikowi podróży po Galicji, dotykając kwestii ściśle związanych z ówczesnymi wyobrażeniami o tej prowincji: głęboka wiara w przeistaczające moce habsburskiego cesarza, oświecone zainteresowanie filozoficzne zniesieniem rozróżnień między narodami oraz mesjanistyczne przepowiednie nastania nowej epoki. Następnie Robinson i rabin rozmawiali o Mojżeszu Mendelssohnie, oświeceniowym filozofie żydowskim, który zmarł poprzedniego roku (1786) w Berlinie oraz niemieckim dramaturgu Gottholdzie Ephraimie Lessingu, który na osiemnastowiecznej scenie teatralnej sławił Mendelssohna w dramacie Natan mędrzec. Wcielając się w habsburskiego Robinsona, Traunpaur również zresztą przedstawił galicyjskiego rabina jako podobną postać dramaturgiczną, galicyjskie uosobienie Natana mędrca.

„Jak traktowano Żydów przed rozbiorem Polski?” — spytał Robinson. „Wiecznie znosiliśmy ciosy” — odparł rabin i opisał scenariusze, w których Żydów chłostano i bito, aby wymusić od nich pieniądze.

JA: Te bestialstwa przeminęły.
RABIN: Nasi potomkowie pobłogosławią tym, dzięki którym przeminęłyk78.

Dialog ten wytyczył wyraźną granicę między dawną Polską a nową Galicją, dawnymi bestialstwami a nową wspaniałomyślnością. Przyszłe pokolenia galicyjskich Żydów, przekonywał rabin, wykazując się niemałym zmysłem proroczym, miały błogosławić Habsburgom.

Włoski oficer liczył na trwałą i budującą przyjaźń z rabinem, toteż odwiedził go następnego dnia w jego domu. Jednak rabin nagle zmarł i Traunpaur mógł tylko współczuć wdowie: „Nie mogłem się powstrzymać przed zmieszaniem moich łez z jej łzami, oddając w ten sposób cześć pamięci tego racjonalnego i prawego Izraelity”k79. Rabin wysławiał wcześniej Józefa II jako mesjanistycznego zbawiciela Galicji, a teraz sam jawił się jako zbawcza postać, której oświecona mądrość zwiastuje tej prowincji nadzieję na przyszłość. Dziennik podróży przeistoczył się w alegorię, ponieważ Galicja była czymś więcej niż tylko bytem topograficznym, a mianowicie filozoficzną domeną oświeconej fantazji.

Galizischer Jude, Żyd galicyjski, ilustracja z: Julius Jandaurek, Das Königreich Galizien und Lodomerien und das Herzogthum Bukowina, Wien 1884. Ze zbiorów Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej.

„Barbarzyńskiej dzikości polskiej szlachty” u Krattera Traunpaur przeciwstawił cnotliwego szlachcica. Ten wzorcowy okaz, który nazywał się Wikofski i mieszkał z okolicy Rzeszowa, również odkrył włoski oficer.

Czci swoją ojczyznę Galicję i łączy inteligentny humor z prawdziwie męską urodą oraz najszlachetniejszym sposobem myślenia. Jego towarzystwo jest przyjemne, a w jego domu panuje ład i bezbrzeżna gościnność. Nic nie daje się porównać z harmonią, w której żyje ze swoją uroczą żoną, de domo Miretzką. Gdyby wszyscy Polacy przypominali tę rzadką parę, pragnąłbym zawsze mieszkać między nimik80.

Takie wyróżnienie pary cnotliwych szlachciców sugerowało, że reszta szlachty nie może się z nimi równać, lecz jeden przypadek dawał nadzieję na przyszłe odkupienie całej kasty. Najbardziej uderzające było wskazanie ojczyzny rzeczonego szlachcica: Galicji. Czytelnik mógł wyciągnąć z tego wniosek, że cnotliwość tego człowieka po części zasadza się na emocjonalnym porzuceniu Polski, jego dawnej ojczyzny, na rzecz habsburskiej afiliacji politycznej.

Spotkawszy cnotliwego Żyda i cnotliwego szlachcica, habsburski Robinson dokonał na swojej samotnej wyspie jeszcze jednego zadziwiającego odkrycia: odkrył mianowicie Encyclopédie Diderota i d’Alemberta, literacki totem Oświecenia. Była to najwyraźniej ostatnia rzecz, jaką podróżnik spodziewał się znaleźć w Galicji i ostatnia, której znalezienia oczekiwałaby od niego niemiecka publika. A przecież Encyklopedia stała na czyjejś półce z książkami. „Głęboko się jej pokłoniłem”, oświadczył dosyć surrealistycznie włoski oficer. Obecność Encyklopedii tudzież okazów prawego judaizmu i nobliwej szlachty alegorycznie potwierdzała, że Galicja nie jest stracona dla Oświecenia. Hołdom dla oświeconego habsburskiego cesarza towarzyszyły pokłony przed tekstami literackimi Oświecenia, a spotkany po drodze rabin sprawiał wrażenie człowieka, który zstąpił z kart takiego tekstu — a mianowicie Natana mędrca Lessinga. Wynalezioną pod egidą Oświecenia Galicję wyobrażono jako krainę przeznaczoną do zbawienia przez oświeconą transformację.

„Magna Charta Galicji”

W lutym 1790 roku, w wieku zaledwie pięćdziesięciu lat, zmarł Józef II. Tron objął jego brat Leopold II. W momencie śmierci Józefa, po dekadzie samodzielnych rządów, jego reformy budziły powszechne niezadowolenie w całej monarchii, a na Węgrzech i w austriackich Niderlandach wywołały poważny opór. Przyjmował on postać obrony tradycyjnych przywilejów szlacheckich i prerogatyw politycznych danej prowincji przed rewolucyjnym absolutyzmem cesarza. Kiedy zatem w 1790 roku na tronie zasiadł Leopold, galicyjska szlachta wykorzystała okazję do sformułowania obrony swoich tradycyjnych galicyjskich prerogatyw, chociaż Galicja jako kraina nie miała żadnych tradycji poprzedzających 1772 rok. Owocem tych sporów była Magna Charta von Galizien oder Untersuchung der Beschwerden des Galizischen Adels pohlnischer Nation über die österreichische Regierung[6]. Tytuł odnosił się do przedstawionego cesarzowi Leopoldowi II memoriału zawierającego prawa polityczne, których domagała się galicyjska szlachta, a rzekome „badanie” ich skarg w istocie oznaczało zajadłą józefińską polemikę z tym memoriałem i z jego postulatami politycznymi. Anonimowo opublikowana księga, chociaż rzekomo ukazała się w mołdawskich Jassach, przypuszczalnie powstała we Lwowie, a z całą pewnością krążyła po monarchii habsburskiej i Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego jako skierowana w szczególności do czytelników niemieckich. Składała się z trzech części: galicyjskich skarg przedstawionych w napisanym po francusku memoriale zaadresowanym do Leopolda (tzw. Magna Charta), niemieckiego tłumaczenia polskiego tekstu, który rozwijał te skargi, zatytułowanego Uwagi nad rządem Galicyjskim[7] oraz niemieckiego odrzucenia galicyjskich skargk81.

Magna Charta wypowiadała się w imieniu całej galicyjskiej szlachty, a jej głównym autorem przypuszczalnie był polski uczony i bibliofil Józef Maksymilian Ossoliński, przyszły założyciel Ossolineum we Lwowie. Miał majątki ziemskie w Galicji, ale w latach dziewięćdziesiątych osiadł w Wiedniu, aby być bliżej biblioteki dworskiej. Nawiązał znajomości na habsburskim dworze, a jednocześnie reprezentował interesy polskiej szlachty w Galicji. Już w 1789 roku, kiedy Józef II niedomagał, Ossoliński napisał do Kaunitza, aby zaprotestować przeciwko józefińskim ograniczeniom dla feudalnych stosunków agrarnych, czyli reformie urbarialnej, która „zamiast zgodnie z życzeniami naszego łaskawego monarchy sprzyjać zamożności Galicji, wtrąci ją zapewne w otchłań nieodwracalnych szkód”. W 1790 roku to Ossoliński, jak się wydaje, sformułował większość przeznaczonego dla cesarza Leopolda memoriału Magna Charta i zapewne był również głównym autorem anonimowych Uwag nad rządem Galicyjskim, które wyjaśniały i popierały skargi zawarte w Magna Chartak82.

Anonimowym autorem repliki do Magna Charta i osobą, która stała za jej publikacją, był Ernst Traugott von Kortum. Urodzony na Śląsku[8], wykształcony w duchu niemieckiego Oświecenia i szczególnie zainteresowany filozofią Immanuela Kanta, Kortum w latach siedemdziesiątych służył u króla polskiego Stanisława Augusta w Warszawie, lecz w 1783 roku przeprowadził się do Lwowa i wstąpił do korpusu urzędniczego Józefa II w Galicjik83. W memoriale analizował napięcia między galicyjską szlachtą a monarchią Habsburgów w okresie głębokiego rozczarowania oświeconym józefinizmem, a śmierć cesarza dała sposobność do złagodzenia lub uchylenia najbardziej kontrowersyjnych reform.

Napięcia otaczające śmierć cesarza i upadek józefinizmu w 1790 roku zaostrzała rewolucja francuska, która dostarczała zupełnie nowego języka i programu rozwiązywania problemów politycznych. Ówcześni Galicjanie, z którymi Kortum zajadle polemizował, uważali, że mają pewne „prawa” i przemawiali w imieniu swojego „narodu”. Ale chociaż folgowali oświeceniowym formułkom, wpisywali się raczej w konserwatywną reakcję przeciwko rewolucyjnej Francji — co z kolei pobudziło pokrewną reakcję przeciwko rewolucyjnemu józefinizmowi. Uwagi nad rządem Galicyjskim przypuszczalnie odwoływały się do Uwag nad Rządem polskim Jeana-Jacques’a Rousseau[9] z okresu tuż przed pierwszym rozbiorem Polski, jednak poglądy Galicjan w 1790 roku były bardziej zbliżone ideologiczne do Rozważań o rewolucji we Francji Edmunda Burke’a z tego samego roku. Ideologiczne napięcia między rewolucyjną polityką a kształtującym się nowożytnym konserwatyzmem znalazły swój wyraz w sporach dotyczących Galicji.

Pierwszy punkt „wielkiej karty galicyjskich swobód” nosił tytuł Droit de la propriété, prawo własności, jakby został zaczerpnięty z francuskiej Deklaracji praw człowieka i obywatela. Wzywano otóż Leopolda: „Niech Wasza Wysokość zważy, że własność to święte prawo człowieka, fundament społeczeństwa i rękojmia lojalności poddanych wobec państwa, może być na wieki solidnie ugruntowana”k84. Galicyjska szlachta powoływała się jednak na prawo własności w dokładnie odwrotnym duchu niż francuski Stan Trzeci: nie wprost sprzeciwiali się dążeniom Józefa do ograniczenia ich feudalnego prawa do ziem uprawianych dla nich przez dźwigających jarzmo poddaństwa chłopów. Fundamentalny konserwatyzm nieomylnie przebijał również z obrony Kościoła i władzy biskupów, czyli obszarów rzeczywistości społecznej dogłębnie zreformowanych przez Józefa. Autorzy memoriału ambiwalentne posłużyli się jednak kilkoma rewolucyjnymi zwrotami, postulując na przykład, aby Żydzi mieli „wszystkie prawa obywatela” (z pewnymi wyjątkami, takimi jak prawo do nabywania ziemi), a chłopi powinni być zabezpieczeni „przed ciemiężeniem ze strony swoich panów” (wywiązując się oczywiście ze swoich feudalnych powinności)k85.

Galicjanie domagali się również okresowego zwoływania Stanów Generalnych — które, jak wszyscy wiedzieli, zapoczątkowały rewolucję we Francji. A przecież w Galicji Stany Generalne były pomysłem z gruntu nowatorskim, jako że kraina ta przed 1772 rokiem nigdy nie tworzyła spójnego bytu politycznego. Galicjanie przekonywali, że powołanie takiego reprezentującego całą prowincję zgromadzenia stanowi „wolę powszechną narodu”k86. Aluzja do „woli powszechnej” również była bezpośrednim cytatem z Deklaracji praw człowieka i obywatela, cytującej z kolei Umowę społeczną Rousseau. Konserwatywna szlachta przywdziała więc szaty rewolucyjnej retoryki. Nie sprecyzowała jednak, którego „narodu” wola powszechna ma być reprezentowana w Stanach Generalnych. Skoro Galicja miała jakąś wolę powszechną, to może istniał naród galicyjski.

Przekonując, że Stany Generalne powinny tworzyć kodeksy prawne dla ich prowincji, Galicjanie postulowali, aby przepisy te „w jak największym stopniu współgrały z aspektami fizycznymi i moralnymi kraju [pays], naturą [génie] jego mieszkańców i wreszcie obecnymi okolicznościami”k87. Ta śmiała koncepcja ustroju prowincji implicite opierała się na założeniu, że prowincja posiada własny charakter, że jego aspekty fizyczne tworzą jednolitą całość: Galicję.

Galicjanie zaproponowali, aby w administracji zamiast niemieckiego używana była łacina i „język narodowy” oraz nakłaniali do wcielania galicyjskich żołnierzy w „regimenty narodowe” — ani razu nie posługując się słowem „polski” dla sprecyzowania rzeczonej narodowości. W memoriale czytamy: „Nic nie mogłoby lepiej pobudzić i wynagrodzić odwagi naszych rodaków, którzy zawsze odznaczali się w służbie wojskowej, niż gdyby walcząc o interesy dostojnego domu Waszej Wysokości, mogli nieść na sztandarach nazwę swojej ojczyzny [patrie] i wierzyć, że rozlewają swoją krew dla wskrzeszenia jej chwały”. Jednak nawet w tym hołdzie dla pełnej chwały nazwy swojego kraju Galicjanie nie podali jego miana, aby pozostawić możliwość, że ich ojczyzną może być Galicja, a ich rodakami nie Polacy, lecz Galicjanie. Zresztą trochę dalej mowa jest o „Polsce, kraju ościennym Galicji” [Pologne, pays limitrophe de la Galicie], tak jakby chodziło o wyraźnie odrębne i łatwo odróżniane od siebie bytyk88. Postulaty uprawnień „narodowych” z celową dwuznacznością nie wskazywały, którego narodu to dotyczy.

Warto zwrócić uwagę, że memoriał akceptował habsburskie uzasadnienie dla aneksji Galicji i potwierdzał „zadawniony związek Galicji i Lodomerii z Węgrami”k89. Aksjomat ten następnie przekształcił się w podstawę do argumentu, że sprawy galicyjskie należy przydzielić kancelarii węgierskiej w Wiedniu. Stawiało to Habsburgów w niezręcznym położeniu, ponieważ postulat logicznie wpisywał się w wykoncypowane przez nich prawo do Galicji. W 1780 roku Józef II napisał jednak ze Lwowa do Marii Teresy, że pomysł z administracyjnym przyłączeniem Galicji do Węgier jest „absurdalny […], a nawet szkodliwy”k90. Węgry miały już dostateczną wagę w ramach monarchii habsburskiej, a w latach osiemdziesiątych XVIII wieku stanowiły najsilniejszy czynnik oporu wobec józefińskich reform i centralizacji. Powrót korony św. Stefana na Węgry, który nastąpił w 1790 roku, symbolizował węgierskie zwycięstwo nad absolutyzmem habsburskim, a Galicjanom zależało na włączeniu się w ten triumfalny opór. Wespół z węgierską galicyjska szlachta jeszcze skuteczniej mogłaby bronić swoich interesów przed cesarzem w Wiedniu. Galicjanie uznali zatem zasadność roszczenia Habsburgów do tej prowincji poprzez koronę węgierską, aby potwierdzić galicyjskie prerogatywy w ramach rządów Habsburgów.

„Zwyczaje i zasady moralne”

Anonimowe Uwagi nad rządem Galicyjskim przełożono z polskiego na niemiecki i opublikowano razem z Magna Charta, lecz Kortum opatrzył je pełnymi oburzenia adnotacjami. Gwałtownie polemizował z zawartymi w Uwagach argumentami, lecz sprawiał wrażenie przekonanego, że może opublikować tekst bez ryzyka, iż czytelnicy uznają go za politycznie przekonujący. Napisane z tej samej szlacheckiej perspektywy co Magna Charta, przypuszczalnie również przez Ossolińskiego jako głównego autora, Uwagi przedstawiały program polityczny, a ponadto formułowały filozofię polityczną arystokratycznego konserwatyzmu. Padło pytanie o powody, dla których Galicja stoczyła się „do tego stopnia nikczemności” i wyjaśnienie znaleziono w upadku tradycyjnych stosunków między ziemiaństwem a chłopskimi poddanymi. Zgodnie z „ugruntowanymi przez stulecia zwyczajami” w Galicji osiągnięto „milczące porozumienie między ziemianinem a jego poddanymi […] najściślej wiążące dobro ziemianina z dobrem jego poddanego” ku zadowoleniu obu stronk91. Wzorem Edmunda Burke’a Uwagi odwoływały się zatem do organicznych argumentów za precyzyjnie dostrojonymi hierarchiami społecznymi usankcjonowanymi przez nobliwą tradycję, chociaż Ossoliński prawdopodobnie nie zdążył przeczytać Rozważań o rewolucji we Francji, które ukazały się niewiele wcześniej, bo w listopadzie 1790 roku. Jednak oba dzieła powstały na tle trwającej rewolucji francuskiej, a w kontekście galicyjskim filozoficzny konserwatyzm stał się kanwą aktu oskarżenia wobec józefinizmu.

Chłopstwo ukazano w Uwagach jako zadowolone z życia, a nawet względnie zamożne, co przypisano harmonijnym stosunkom społecznym w Rzeczypospolitej:

Ta mocno zadzierzgnięta więź między ziemianami a poddanymi sprzyjała uprawie roli i wzrostowi zaludnienia, dzięki czemu pan i poddany się wzbogacili. Ziemię posiadali wspólnie. Takie było położenie prowincji, kiedy przeszła pod rządy domu Austriik92.

Wizja wspólnej własności ziemi oznaczała niezwykle łagodną interpretację poddaństwa, tworzyła obraz idyllicznego feudalizmu, który rzekomo istniał na późniejszych terenach galicyjskich do 1772 roku. Podczas gdy Kratter i Traunpaur dążyli do pokazania, że w chwili aneksji Galicji przez Austrię w Polsce panowała nędza, autor Uwag odwrócił ten historyczny argument i przekonywał, że schyłek i upadek Galicji rozpoczął się z chwilą jej przekształcenia w prowincję habsburską: „Ten rząd zapoczątkował gwałtowną transformację wszystkich praw oraz uchylenie wszystkich dotychczasowych zwyczajów i zasad moralnych”, stwierdzono w Uwagach z Burke’owską żarliwością, przekonując, że Habsburgowie powinni byli uszanować rzecz „uświęconą przez stulecia”. Kortum dodał tutaj przypis, aby stwierdzić w duchu prawdziwego józefinizmu: „Niedorzecznością jest żądać, aby nie podważać czegoś po wieczne czasy tylko z tej przyczyny, że liczy sobie wiele stuleci”k93. Do okoliczności Galicji zastosowano zatem rewolucyjne i konserwatywne postawy ideologiczne.

W Uwagach opisano walkę między „obcymi”, którzy przybyli do Galicji wraz z okupacją habsburską a rdzennym „narodem”, który nagle stał się obiektem pogardy i ciemiężenia:

Cudzoziemcy przysłani do kraju, aby sprawowali urzędy, stanęli wobec uprzedzenia, że są obcy. Jednak budzili również zasłużoną nienawiść narodu, ponieważ przedstawiali go wobec tronu jako barbarzyński, nie uznający żadnych praw społecznych, jako naród, który wpierw trzeba wyedukować. Ich niczym nieuzasadnione doniesienia pogłębiały złą opinię, którą Europa już wcześniej miała o polskim nieładzie. Nawet cesarzowa, skądinąd tak sprawiedliwa, była za daleko i żaden Galicjanin nie uzyskał do niej przystępuk94.

Tożsamość galicyjska z 1790 roku była zatem uwarunkowana poczuciem niechęci do habsburskich urzędników oraz obserwatorów, którzy rzekomo oczerniali „naród”, to jest Polaków. Znaczące odniesienie do Marii Teresy, która w 1790 roku już od dziesięciu lat leżała w grobie, sugerowało, że cesarzową celowo wprowadzano w błąd na temat Galicji, natomiast milczenie w tym kontekście o Józefie miało według autorów wskazywać na habsburskie dyskredytowanie tej prowincji i obniżanie jej rangi. Kortum zawarł w przypisie nawiązanie do panującej w Europie opinii na temat nieporządku w Polsce: „Czy ta opinia jest nieuzasadniona?”k95. Podobnie jak Kratter i Traunpaur, kierował swoją odezwę do opinii publicznej, potwierdzając jej autorytetk96.

Lekcje, jakie płynęły z rozgrywającej się we Francji rewolucji, podpowiadały społecznie konserwatywną interpretację filozoficzną rozbioru Polski z 1772 roku. Nie była to po prostu kwestia bezprawnego poćwiartowania suwerennego państwa, jak to na ogół postrzegano z patriotycznej perspektywy polskiej, lecz rozkład całego społeczeństwa obserwowany z konserwatywnej perspektywy galicyjskiej.

Ciała polityczne przypominają łańcuch złożony z wielu ogniw. Jego siła i przetrwanie zależy od więzi, która łączy ze sobą obywateli, po części dla obopólnej korzyści, po części dla obopólnej potrzeby. Jeśli więź ta się przerwie, społeczeństwo również przestaje istnieć. Ciała polityczne znikają, pogrążają się w anarchii, i upadek ten pociąga za sobą ruinę całego krajuk97.

Takie filozofowanie było bardzo bliskie w swoim duchu Burke’owskiemu potępieniu rewolucjonistów, którzy jego zdaniem „Nie mają moralnego prawa, by samowolnie, myśląc o dokonaniu przygodnych ulepszeń, odizolować się, rozerwać więzy spajające ich podporządkowaną wspólnotę i zamienić ją w aspołeczny, nieobywatelski, bezładny chaos elementarnych cząstek”k98. W 1772 roku zaborcy uzasadniali rozbiór Polski między innymi „anarchią” polityczną w kraju. Galicyjskie Uwagi z 1790 roku przeformułowały tę kwestię, stawiając tezę, że to zaborcy wywołali anarchię społeczną na dawniej polskich ziemiach.

Najbliższa galicyjskim sercom była jednak ta więź, która nakładała feudalne powinności na chłopskich poddanych. Galicjanie dowodzili, że ingerując w „świętość praw własności” — poprzez uregulowanie własności feudalnej i konfiskatę majątku kościelnego — władze habsburskie doprowadziły w Galicji do zapaści gospodarczej. Nakłaniali Leopolda do uszanowania przywilejów stanu szlacheckiego wraz z jego poczuciem honoru; parcelację majątków potępiono jako drogę do tureckiego despotyzmuk99.

„Teraz nowy rząd przeistacza naszą rozpacz w nadzieję”, oświadczyli Galicjanie, oddając hołd Leopoldowi. Oczekiwali jego cesarskiej pomocy „w przywróceniu krajowi jego dawnego szczęścia i dostatku”k100. Nakłaniali go, aby wzorował się na panowaniu Marii Teresy, „której umiłowanie sprawiedliwości potomność pamięta z czcią”. O Józefie nadal nie wspominali. Podczas gdy Magna Charta postulowała, aby w uznaniu średniowiecznych węgierskich roszczeń do Galicji sprawy galicyjskie przydzielić kancelarii węgierskiej, Uwagi poszły w akceptacji idei Galicji jeszcze dalej i postulowały powołanie do nadzoru nad tą prowincją osobnej kancelarii: „Dlaczego więc nasza ojczyzna miałaby być pozbawiona tego przywileju”k101. Wymyśloną zaledwie dwadzieścia lat wcześniej Galicję interpretowano teraz nie tylko jako prowincję, ale również jako ojczyznę jej szlachetnej krwi mieszkańców.

Groźba rewolucji takiej jak we Francji, która zbiegła się z sukcesją cesarską w Austrii, stworzyła dla Galicjan moment politycznej szansy. „Naród jest gwarancją porządku publicznego”, oświadczyli. Biskupów można wezwać do tego, aby szerzyli z ambon ład i posłuszeństwo ludu, a tym samym osiągnęli „ułagodzenie rozjuszonych dusz”. Galicyjska szlachta miała zgłosić się na ochotnika w tamtejszej administracji, zastępując urzędniczych „obcych”, a tym samym służyć habsburskiemu suwerenowi, a w podtekście jednocześnie realizować swoje interesy klasowek102. Mieli zaakceptować podległość Galicji wobec Habsburgów w zamian za rezygnację z józefinizmu i utwierdzenie feudalnych przywilejów.

We wrześniu 1790 roku Leopolda II koronowano w Pradze na króla Czech, które w odróżnieniu od Galicji posiadały monarchistyczny rodowód. Sam fakt koronacji był politycznym ustępstwem wobec Czechów, tak samo jak powrót korony św. Stefana na Węgry był ustępstwem wobec Węgrów, toteż Galicjanie, którzy nie mieli ani prawdziwej korony, ani tradycji koronacyjnej, dążyli do uzyskania jakiegoś podobnego ustępstwa na rzecz prerogatyw politycznych ich prowincji. We wrześniu tego roku przebywał w Pradze również Mozart, aby uświetnić koronację wystawieniem Łaskawości Tytusa, opery skomponowanej na cześć Leopolda. Leopold został zatem uhonorowany za swoją rzekomą łaskawość w szatach Tytusa, natomiast Mozart, nieświadomy, że pozostał mu już tylko rok życia, z pewnością liczył na pozyskanie patronatu nowego cesarza dla siebie i swojej muzykik103. Galicyjskie Uwagi również sławiły Leopolda i jawnie głosiły podporządkowanie Galicji Habsburgom: „Miano poddanego będzie narodowi przyjemne, przywodzące na myśl szczęśliwe panowanie monarchy”. Miano „ poddanego” było ściśle związane z nazwą „Galicja”, stworzoną w celu ustanowienia podległości prowincji wobec dynastii Habsburgów. Sześć lat po rozbiorze Polski w 1772 roku Galicjanie deklarowali, że czekają na nową epokę szczęścia i dostatku, w której Leopold wybierze „słodkie imię Tytusa”k104. Podobnie jak Mozart w Pradze, Galicjanie chcieli wkupić się w łaski nowego cesarza w duchu operowego klasycyzmu i wybujałego pochlebstwa. Jeśli Leopold przybierze starożytne imię „Tytus”, oni zaakceptują nowożytną nazwę „Galicja”.

„Dzikus z Mórz Południowych”

Kortum opublikował zarówno Magna Charta po francusku, jak i niemieckie tłumaczenie Uwag, w pełnym przekonaniu, że mieszczańska publiczność czytająca będzie tak samo jak on oburzona arystokratycznymi pretensjami Galicjan. Obok opatrzenia Uwag wrogimi stwierdzeniami polemicznymi, Kortum napisał również osobny długi tekst, który stanowił wprowadzenie do całej pozycji, zatytułowany Zbadanie skarg galicyjskiej szlachty narodu polskiego. Tekst nosił datę 26 września 1790 roku, czyli powstał ponad siedem miesięcy po śmierci Józefa II (20 lutego) i zaledwie parę tygodni przed koronacją Leopolda II jako Świętego Cesarza Rzymskiego, która nastąpiła 9 października. Był to okres ogromnej niepewności i fermentu politycznego. W całej monarchii ludzie zadawali sobie pytanie, czy Leopold złagodzi drastyczne reformy swojego starszego brata. We wrześniu, kiedy Kortum pisał omawiany tekst, było już wyraźnie widoczne, że tak się dzieje, a stronnicy józefinizmu żałowali, że ich rewolucyjna sposobność przeminęła.

Według Kortuma Józef był cesarzem, który wyprzedzał swoje czasy: „Jego lud wciąż nie był gotowy na wielkoduszność i cnotę obywatelską. On sam objął tron o stulecie za wcześnie”. Dowodem na ten brak gotowości było nadużywanie hasła wolności, zdaniem Kortuma przybierające najbardziej skandaliczny wymiar w Galicji. „Przed 1772 rokiem trzy miliony ludzi było tutaj zdanych na władzę i kaprysy kilku tysięcy innych”, zauważył. Osiemnaście lat później te kilka tysięcy szlachciców uznało się za prześladowanych i rozpoczęli akcję „odzyskania wolności, nie znając wolności”. Odmawiali wolności milionom mieszkańców Galicji, lecz domagali się tego, aby byli wolni od władzy cesarza w Wiedniu. Postulat ten stanowił trzon zaadresowanego do Leopolda memoriału, który Kortum potraktował z ironicznym lekceważeniem: „Magna Charta Galicji — zaiste, godna czternastego wieku”k105. W rzeczywistości angielska Magna Charta powstała w trzynastym wieku. Ponadto można chyba dostrzec pewną niezręczność w stawianiu przez Habsburgów Galicjanom zarzutu mediewalizmu, skoro za uzasadnienie dla aneksji Galicji posłużyło Habsburgom odkurzenie średniowiecznych roszczeń.

Chociaż Kortum zawarł w opublikowanej książce pełny tekst galicyjskiego memoriału i Uwag, uznał te dokumenty za tak zasadniczo nieuczciwe w sferze politycznych pobudek i celów, że w swoim Zbadaniu pozwolił sobie na wypowiedzi w imieniu Galicjan i formułowanie ich rzekomego prawdziwego znaczenia. Galicjanie stali się scenicznymi czarnymi charakterami, którzy w napisanych przez Kortuma kwestiach ujawniali swoje diabelskie intencje. Oto jak sobie ich wyobraził w 1772 roku, czyli w momencie pierwszego rozbioru:

Znajdowaliśmy się do tej pory w tym fortunnym położeniu, że mogliśmy uważać wszystkich innych ludzi za nieważnych, a kastę chłopską jako stworzenia urodzone do poddaństwa. Szczęśliwe czasy, kiedy chłop z drżeniem czekał rozkazów swojego pana! Jakże przyjemne było życie, kiedy widzieliśmy tysiące dłoni pracujących dla naszej wygody bez zapłaty czy wynagrodzeniak106.

Kortum zerwał zatem nabożną maskę z wyrażonej w Uwagach nostalgii za ancien régime.

Jednak po siedmioletnim pobycie w Galicji autor zdążył wyrobić sobie niepochlebną opinię nie tylko na temat galicyjskiej szlachty, ale również na temat galicyjskiego chłopstwa. Obie te klasy społeczne winił za niepowodzenie eksperymentu józefińskiego, nie próbował jednak wypowiadać się w imieniu chłopów.

Wykształcił się piękny ideał dotyczący duszy galicyjskiego heloty. Lud ten otrzymał od cesarza wielkoduszny dar — dar największy z możliwych. Cesarz dał im wolność i własność, a raczej chciał im dać. Ale tak jak dzikus z Mórz Południowych ze zdumieniem patrzy na europejski statek, tak galicyjski chłop patrzy na dar od swojego dobroczynnego monarchy. Nienawykły do wartości i jej wykorzystywania, sprzedał ją Hebrajczykomk107.

Dążąc do wyrażenia swojej wizji społeczeństwa u progu nowożytnej historii Europy, Kortum posłużył się aluzjami do spartańskich helotów, do zamieszkanej przez dzikusów wyspy na południowym Pacyfiku oraz do wciąż żyjących w Galicji biblijnych Hebrajczyków. Stworzył antropologiczną przypowieść o chłopstwie niegotowym na przyjęcie nowożytnych praw ludzkości. Był pod tym względem bliższy, niż chciał wierzyć, perspektywie galicyjskiej szlachty zawartej w Uwagach i przedstawiającej chłopstwo jako zdolne do szczęśliwego życia tylko w tradycyjnych warunkach feudalnych. Kortum uważał jednak, że eksperyment józefiński mógłby się powieść, gdyby przeprowadzono go bardziej stopniowo:

Gdyby miano cierpliwość, aby pozwolić chłopu — przynajmniej chłopu galicyjskiemu i innym podobnie jak on nieokrzesanym — aby doszedł do wolności i własności stopniowo, przez zapobiegliwość, oszczędność, dobre prowadzenie się i oświatę; gdyby podążano drogą natury, która pozwala dziecku powoli przebudzić się na człowieczeństwo, wtedy wszystkie piękne skutki, które obiecywano osiągnąć dobroczynnością, byłyby czymś więcej niż tylko marzeniemk108.

Zacofanie Europy Wschodniej domagało się antidotum w postaci stopniowego postępu i rozwoju, wyrażonego w trybie warunkowym. Walki między absolutnym barbarzyństwem a doskonałą cywilizacją nie można było rozstrzygnąć w jednym starciu potężnych sił.

Wizja oświecenia etapami, analogicznego do przejścia z dzieciństwa do dorosłości, odzwierciedlała tezy eseju Immanuela Kanta z 1784 roku Co to jest oświecenie?, w którym autor Krytyki praktycznego rozumu dowodził, że oświecenie jest stopniowym wyłonieniem się człowieka z niedojrzałości, które można osiągnąć tylko powoli. W latach sześćdziesiątych Kortum studiował zresztą w Królewcu i zawsze interesował się filozofią Kanta. Ze swoich skorelowanych ze sobą negatywnych werdyktów na temat oświecenia galicyjskiego chłopstwa i szlachty Kortum zbudował jednolitą perspektywę oświeconego zdyskredytowania całej prowincji.

Z tytułu, który Kortum nadał swojemu tekstowi, wynikało, że Magna Charta reprezentowała tylko „szlachtę galicyjską narodu polskiego”, a zatem nie mówiła w imieniu całego narodu galicyjskiego, o ile taki naród rzeczywiście istniał. Kortum zdawał sobie bowiem sprawę, że Galicja jest tworem niedawnej daty: „Galicja, która pojawiła się w geografii pod tą nazwą dopiero kilka lat temu”k109. Jeśli szlachta, która stała za memoriałem, rzeczywiście wciąż należała do narodu polskiego i zgodnie z podejrzeniami Kortuma skrywała polityczne ambicje odzyskania przez Polskę suwerenności, to w żadnym razie nie mogła rościć sobie prawa do reprezentowania „narodu Galicji”. Naród ten był demograficznie rozleglejszy, trzymilionowy, a politycznie niemal z definicji określony przez suwerenność habsburską. „Co się rozumie przez naród Galicji?”, spytał bez ogródek Kortum. Oczywiście odpowiedział na to pytanie sam: „Naród galicyjski byłby zatem ucieleśnieniem [Inbegriff] wszystkich klas ludzi, którzy pod prawem państwa austriackiego w ten czy inny sposób na stałe zamieszkują w tym kraju z rodzinami”k110. Autor użył trybu warunkowego, aby zasugerować, że naród Galicji należy uznać za dzieło w toku. Jako człowiek o silnych inklinacjach filozoficznych zmagał się z kwestią, co to znaczy, że naród stanowi ucieleśnienie, emanację czy upostaciowanie różnych ludów.

Stanowczo odrzucił tezę, że naród galicyjski mógłby być z charakteru polski i bezpośrednio zwrócił się do autorów memoriału, aby ich powiadomić, że uważa ich za Polaków, a nie Galicjan:

Aż do dzisiaj czekaliście na jakiegoś mesjasza, który wyzwoli was spod panowania pogan, to jest Niemców. Wciąż nie możecie przywyknąć do myśli, że macie teraz inną ojczyznę. Na skutek nieświadomego może skojarzenia idei nadal myślicie o Rzeczypospolitej Polskiej, kiedy mówicie o patriotyzmie. Język, strój i zwyczaje nieustannie przywodzą wam na myśl wasze dawne położeniek111.

Kortum posłużył się bardzo wyrafinowanym pojęciem narodu — określanego przez język, ubiór, zwyczaje — co sugeruje, że w latach osiemdziesiątych czytał nie tylko Kanta, ale również Herdera. Wyobrażenie, że Polacy czekają na narodowego mesjasza, o całe pokolenie wyprzedzało pojawienie się na początku XIX wieku polskiego romantycznego mesjanizmu. Kortum uważał Polaków w Galicji za tak gruntownie uformowanych narodowo jako Polacy, z ich własnym poczuciem patriotyzmu i ojczyzny, że nie mogli stanowić narodu galicyjskiego.

„Czy język polski naprawdę jest zatem rzeczywistym językiem narodowym Galicji? — pytał Kortum. — Czy naród polski bądź polska szlachta są zatem pierwotnymi mieszkańcami tej ziemi”k112. Postawiwszy tezę, że Polska szlachta nie może przemawiać w imieniu narodu galicyjskiego, odrzucił postulat wprowadzenia „języka narodowego” w administracji, a raczej dowodził, że językiem narodowym Galicji nie jest polski. Sam Kortum był człowiekiem uzdolnionym językowo i w trakcie swojej kariery nauczył się wielu habsburskich języków, między innymi węgierskiegok113. W 1790 roku, po siedmiu latach pobytu w Galicji, z pewnością znał polski dostatecznie dobrze, aby wiedzieć, że jest to język odrębny od ruskiego. Kilka lat później Johann Christian von Engel zasugerował istnienie związku między średniowieczną historią Księstwa Halicko-Włodzimierskiego (któremu zawdzięczało swoją nazwę habsburskie Królestwo Galicji i Lodomerii) a współczesną historią Ukrainy i Kozaków. Historyczne dzieło Engela Geschichte der Ukraine und der ukrainischen Cosaken wie auch der Königreiche Halitsch und Wladimir[10] opublikowano w 1796 roku w Halle, wskazując na powiązania narodowościowe i konwergencję Rusinów i Ukraińców, a jednocześnie podkreślając różnice między Rusinami a Polakamik114.

Skoro naród galicyjski jest jednocześnie polski i ruski, zasugerował Kortum — nie wspominając o Żydach — to nie daje się uznać za jednorodny językowo i etnograficznie. Autor zwrócił się bezpośrednio do polskiej szlachty:

Widzicie więc, moi panowie, że w odniesieniu do Galicji nigdy nie uczyniliście polskiego językiem narodowym tej ziemi i nie możecie się podawać za pierwotnych mieszkańców tej prowincji. Jesteście w Galicji nie mniej i nie bardziej obcy niż Niemcy. Przybyliście na tę ziemię jako obcy i upływ czasu sprawił, że zapomnieliście o swoim pochodzeniuk115.

Nie było powodu uznać polskiego za język narodowy, Kortum opowiedział się zatem za pierwszeństwem niemieckiego w administrowaniu prowincją. W kwestii polityki językowej zacytował Gibbona, ostentacyjnie przytaczając ten fragment po angielsku: „A jednak Rzymianie tak dobrze zdawali sobie sprawę z niedostateczności samej odwagi, nie popartej biegłością i wyszkoleniem, że w ich języku nazwa wojska zapożyczona jest od wyrazu oznaczającego ćwiczenie”k116. Cywilizujący „wpływ” Habsburgów w Galicji Kortum uznawał tutaj zatem za klasyczny, a niemiecki za język misji imperialnej.

„Oto zatem jestem między Sarmatami”, stwierdził Józef II — Kortum również odwołał się do Sarmatów, których Tacyt zaliczył do barbarzyńców. Swoim zwyczajem Kortum ponownie włożył polskim szlachcicom z Galicji w usta własne słowa:

Nie przestaliśmy być Sarmatami. […] Spójrzcie na naszych braci w Polsce, jak zrzucają jarzmo obcego panowania, jak zdejmują obcy ubiór, jak deptają obce oświecenie. […] Chcemy uczestniczyć w zasługach naszych braci, którzy wyróżniają się pośród wszystkich ludów Europy, aby odwrócić się plecami od swoich przodków ze Wschoduk117.

Starożytni Sarmaci uchodzili za orientalnych, a zatem Polacy, z ich samozwańczą tożsamością sarmacką — długie kontusze i szable, wygolone głowy i wybujałe wąsy — rzekomo stali się ludźmi Orientu. Jednak w 1790 roku, kiedy — jak odnotował Kortum — Polska dążyła do niepodległości od obcej dominacji, styl uprawianej przez nich polityki był jak najdalszy od sarmackiego. Obradował wtedy Sejm Czteroletni (1788–1792), który odwracał skutki supremacji rosyjskiej w Polsce i przygotowywał uchwaloną 3 maja 1791 roku nowoczesną konstytucję — porównywalną do oświeconych konstytucji Stanów Zjednoczonych i Francji. Użyta przez Kortuma retoryka wyszydzania sarmatyzmu Polaków tym bardziej zdradzała zatem jego kulturowe uprzedzenia.

Kortum widział Galicję jako balansującą między europejskimi elementami cywilizującymi a orientalnymi siłami barbarzyństwa i zaproponował następujące ćwiczenie z wyobraźni:

Wyobraźcie sobie na moment, że z Polski i Galicji wyjeżdżają wszyscy mieszkańcy niemieccy, z ich przedsiębiorczością i interesami, a potem wyobraźcie sobie, jak wyglądałyby te ziemie. Czy znalazłoby się jakąś analogię poza Tatarią — czy w najlepszym razie [höchstens] Mołdawią i Wołoszczyzną? Pomyślcie o polskich miastach, które kiedyś, ze swoimi niemieckimi mieszkańcami, cieszyły się pewnym dostatkiem, a teraz byłyby smutnym siedliskiem Żydów, nędzy, braku higieny i ciemnoty. Potem zaprzeczcie mojej teziek118.

W tym niezwykłym ćwiczeniu z historycznej spekulacji józefiński pogląd na Galicję z wielkim polotem użył perspektywy Oświecenia wobec Europy Wschodniej. Jej ideę tworzono za pomocą swoistego półorientalizmu, który projektował inność Orientu na ziemie bezsprzecznie europejskie, charakteryzując je przy użyciu paradoksalnego połączenia podobieństw i różnic w stosunku do implicite zachodniego pojęcia cywilizowanej Europy. W tym przypadku zaproponowane przez Kortuma ćwiczenie z wyobraźni odarło rzekomy galicyjski amalgamat z jego zachodnich aspektów, aby pokazać, że to, co by pozostało, byłoby zarazem beznadziejnie zacofane i z gruntu orientalne.

Niezwykłe równanie geograficzne Kortuma przedstawiało się zatem następująco: Galicja minus Niemcy równa się Tataria. Najlepszym możliwym — to jest najbardziej zachodnim ze wszystkich dostępnych — porównaniem było porównanie do rumuńskich hospodarstw Mołdawii i Wołoszczyzny, które rządzone przez greckich hospodarów, tak zwanych fanariotów pozostawały pod władztwem osmańskim. Po usunięciu Niemców miasta Galicji przeszłyby w ręce Żydów, których Kortum postrzegał jako ubogich i ciemnych, ale również jako biblijny lud Wschodu, co uwydatniało „wschodniość” Galicji. W XX wieku eksperyment Kortuma miano przeprowadzić w odwrotnym kierunku, zmieniając równowagę żywiołów narodowościowych w Galicji drogą eliminacji Żydów przez Niemców. Kortum wyobraził sobie w 1790 roku Galicję jako balansującą pomiędzy Europą a Orientem, a reformę józefińską i wpływy niemieckie jako zmagające się z sarmackim oporem.

Wymyślona w 1772 roku Galicja była nie tylko tworem politycznym, ale również konstrukcją ideologiczną. Kortum wyraźnie pokazał chwiejność tej konstrukcji, rozkładając ją w swoim eksperymencie myślowym na czynniki pierwsze.

Difficile est satiram non scribere, westchnął Kortum po łacinie, cytując Juwenalisa: w tych warunkach trudno nie pisać satyry. Pretensjonalność Galicjan zdawała mu się tak niedorzeczna, że ledwo potrafił powstrzymać swój cywilizowany rzymski zmysł sarkazmu i satyry, zwłaszcza przy tworzeniu monologów galicyjskich w pierwszej osobie: „Nie przestaliśmy być Sarmatami”. Jednak w uwagach końcowych, które przybrały formę zaadresowanego do Galicjan wykładu w drugiej osobie, Kortum pisał w duchu mniej skrywanej pogardy:

Jeżeli nie chcecie pójść za przykładami innych oświeconych ludów, jeżeli lekcje zagranicznej mądrości macie za głupotę i jeżeli dobroczynne intencje waszego władcy uważacie za ucisk, to skutkiem będzie ten sam zmierzch, który spływa na waszych braci w Polsce. Możecie się zwrócić do lepszej części ludów europejskich, ale nie oczekujcie, że ludy te, od których tak bardzo odstajecie, będą na was czekać z przyjemnością czy nawet wrócą po wask119.

W końcowych uwagach w Zbadaniu Kortum ponownie zdradził, w jak dużym stopniu czerpie z oświeceniowego modelu oceny Wschodniej Europy — modelu zacofanie/rozwój. Europa składała się z bardziej i mniej oświeconych ludów — te pierwsze bytowały w świetle rozumu, te drugie były skazane na poruszanie się po omacku w półmroku swojej niewiedzy. Polityczne wykreowanie Galicji umożliwiło włączenie tej dychotomicznej oświeconej geografii cywilizacyjnej w habsburskie poczucie imperialnej misji, które panowało w józefińskich latach osiemdziesiątych. Publikując swoje Zbadanie w jednym tomie z galicyjską Magna Charta oraz powiązanymi z nią Uwagami, Kortum mógł przedstawić opinii publicznej dynamikę walki ideologicznej między habsburską cywilizacją a siłami zacofania w Galicji.

„Skutki dzieł Woltera”

W 1792 roku ukazał się wiersz napisany po polsku „przez Gallicyana”. Utwór ten, niezbyt poetycko zatytułowany Skutki dzieł Woltera, wyrażał wrogość wobec symbolizowanego przez słynnego francuskiego philosophe europejskiego Oświecenia. W samej Francji widoczne skutki Oświecenia obejmowały zniesienie w 1792 roku monarchii i powołanie republiki. Jednakże, podobnie jak Uwagi nad rządem Galicyjskim z 1790 roku, dwa lata później omawiany wiersz ustanawiał charakterystycznie galicyjską perspektywę, która odrzucała Oświecenie i wyrażała zasady ideologicznego konserwatyzmu.

W okresie poprzedzającym pierwszy rozbiór Polski nie było bardziej zadeklarowanego krytyka państwa polskiego ani bardziej entuzjastycznego zwolennika rozbioru niż czcigodny philosophe Wolter, piszący w swoim majątku w Ferney. Wrogość Woltera wobec Polski wynikała z entuzjazmu dla rozbiorowych monarchów, czyli pruskiego Fryderyka Wielkiego, a zwłaszcza carycy Katarzyny Wielkiej. Merytorycznie krytyka Woltera dotyczyła kwestii religijnych. Słynny philosophe uważał Polskę za siedlisko rzymskokatolickiego fanatyzmu i nietolerancji, a swoje oburzenie zawarł w Szkicu historycznym i krytycznym o waśniach Kościołów w Polsce, opublikowanym w 1767 roku pod pseudonimem Bourdillon.

Wolter zmarł w 1778 roku, ale trzy lata później ukazał się we Lwowie niemiecki przekład wspomnianego eseju o religii w Polsce, wciąż przypisywany „Bourdillonowi” — przełożony „przez niemieckiego Polaka” [von einem deutschen Pollaken]k120. W tym samym roku Józef wydał obowiązujący w całej monarchii patent tolerancyjny, a zatem potępienie przez Woltera katolicyzmu w Polsce wyraźnie współgrało z józefińskim atakiem na Polski fanatyzm w Galicji. Na przykład Kratter opisywał kościoły i klasztory „przerobione na domy uciech” i prezentował bluźniercze obrazki kichających księży i pijanych mnichów. Wolter przez całe życie był wrogiem Polski, toteż w latach osiemdziesiątych można było z niego pośmiertnie uczynić miłośnika Galicji.

W latach dziewięćdziesiątych galicyjska reakcja na józefinizm zyskała swój wyraz w rymowanym wierszu potępiającym Woltera. Gallicyan, który go spłodził, deklarował tożsamość, która domagała się wyjaśnienia i w jego poemacie siłą rzeczy znalazły się refleksje na temat tego, co w 1792 roku znaczyło być Galicjaninem. Niewykluczone, że nasz poeta był pierwszym zadeklarowanym Galicjaninem w historii polskiej kultury. Zaczął od zdefiniowania swojej galicyjskiej tożsamości za pomocą odniesienia do panowania Stanisława Augusta, któremu wiersz został zadedykowany i do niego się zwracał:

Urodziłem się NAYIASNIEYSZY PANIE!
Twoim Poddanym, i w Szlacheckim stanie:
A gdy los w czasach, rozrządziły Nieba,
Szukać musiałem, w Galicyi chlebak121.

Wynalezienie Galicji przypisano Opatrzności i zaakceptowano z przymusu ekonomicznego. W latach 1772–1792 poeta był Galicjaninem — „Z synami iestem Poddany Cesarza” — ale jednocześnie pozostał Polakiem:

Krew wemnie mówi, żem Polak prawdziwy,
Serce Polaka wemnie tchnie, i biie:
Przysiągłem: wiernie Cesarzowi żyiek122.

O wewnętrznej polskości Gallicyana przesądzała zatem fizjologia oraz uczucia płynące we krwi i tętniące w sercu, natomiast przeznaczenie sprawiło, że w swoim życiu i działaniach pozostawał lojalnym poddanym Habsburgów. Czuł się Polakiem, ale żył jako Galicjanin. Głębię jego żarliwości wyrażał podpis: „z naygłębszych naygłębszy, Gallicyan”. Można tu jednak dostrzec pewien paradoks, bo przecież galicyjskość była tylko zewnętrzną powłoką dla polskiego serca i polskiej krwi.

Po tej dedykacji poeta usiłował wykazać, że Oświecenie, pod przewodem Woltera, wypaczyło i zdemoralizowało ludzkość bluźnierczymi sugestiami: „Że niemasz Boga, Człowiek nie ma duszy”k123. Podobnie jak w Uwagach nad rządem Galicyjskim Oświeceniu przypisywano radykalne podważanie tradycyjnych wierzeń i podburzanie do rewolucji. Według galicyjskiego poety Oświecenie uczyło, „Że Monarchowie są tylko Tyrani”, a Wolter uważał psy za „równe” ludziomk124. W 1792 roku rewolucja francuska była już mocno rozpędzona, po sierpniowym ataku na pałac Tuileries nastąpiły wrześniowe rzezie. W wierszu nie wspomniano o rewolucyjnej konstytucji polskiej z 1791 roku, w której uchwaleniu miał swój udział również Stanisław August. W 1792 roku, kiedy Gallicyan układał te wersety, armia rosyjska deptała oświecony konstytucjonalizm w Polsce.

1. Mimo że ostatecznie zamieszkał w Międzybożu, który był już za Zbruczem, to jest najbardziej kojarzony z tym pierwszym miasteczkiem. [wróć]

2. Ogólne zarządzenie dla całej społeczności żydowskiej Królestwa Galicji i Lodomerii. [wróć]

3. Opis Królestwa Galicji i Lodomerii. [wróć]

4. Listy o obecnym stanie Galicji, rzecz o statystyce i wiedzy o ludziach. [wróć]

5. Trzydzieści listów o Galicji albo obserwacje człowieka bezstronnego, który rozejrzał się w królestwie dłużej niż tylko kilka miesięcy. [wróć]

6. Magna Charta Galicji albo zbadanie skarg galicyjskiej szlachty narodu polskiego na rząd austriacki. [wróć]

7. Uwagi nad rządem Galicyjskim. Przyczyny, dla których do tego stopnia nikczemności prowincya ta przyszła, a nakoniec sposoby jakiemiby los tego kraju poprawić można, [Warszawa] 1790. [wróć]

8. Tak zwanym Śląsku austriackim, w Bielsku, mieście granicznym z Galicją. Kortum był zatem ewangelikiem-Austriakiem, a nie Niemcem-Prusakiem. [wróć]

9. Uwagi nad Rządem polskim, oraz nad odmianą czyli reformą onego, proiektowaną. Przez J. Jakoba Russo, obywatela Geneweńskiego, z francuzkiego na oyczysty język przełozone miesiąca Grudnia dnia 20. r. 1788, Warszawa 1789. [wróć]

10. Historia Ukrainy i ukraińskich Kozaków jak również Królestwa Halicza i Włodzimierza. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Benjamin Segel, Zwei jüdische Volkssagen über Kaiser Franz Josef, „Zeitschrift für österreichische Volkskunde” 1903, Jg. 9, s. 124. [wróć]

2. Izaak Babel, Dziennik 1920, przeł. Jerzy Pomianowski, Warszawa 1998, s. 109, wpis z 1 sierpnia 1920. [wróć]

3. Benedict Anderson, Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, wyd. 2 popr., London 1991, s. 53. [wróć]

4. Edward Said, Kultura i imperializm, przeł. Monika Wyrwas-Wiśniewska, Kraków 2009, s. IX, 10. [wróć]

5. Ostap Sereda, From Church-Based to Cultural Nationalism. Early Ukrainophiles, Ritual-Purification Movement andf Emerging Cult of Taras Shevchenko in Austrian Eastern Galicia in the 1860s, „Canadian-American Slavic Studies” 2006, vol. 40, iss. 1, s. 22–23; zob. także Krzysztof Zamorski, Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji. Ludność Galicji w latach 1857–1910, Kraków 1989, s. 69–71. [wróć]

6. Korespondencja Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, red. Władysława Jabłońska, Wrocław 1975, s. 267, list Josepha Maussa z 29 grudnia 1817. [wróć]

7. Józef Szujski, Die Polen und Ruthenen in Galizien, Wien–Teschen 1882; Andrzej Wierzbicki, Józef Szujski (1835–1882), w: Nation and History. Polish Historians from the Enlightenment to the Second World War, red. Peter Brock, John Stanley, Piotr Wróbel, Toronto 2006, s. 85–100; Philip Pajakowski, Michał Bobrzyński (1849–1935), w: Nation and History…, op. cit., s. 141–164. [wróć]

8. Stefan Kaczała, Polityka Polaków względem Rusi, Lwów 1879, s. 14. [wróć]

9. Jan Kozik, The Ukrainian National Movement in Galicia, 1815–1849, przeł. Andrew Gorski, Lawrence Orton, Edmonton 1986; Nationbuilding and the Politics of Nationalism. Essays on Austrian Galicia, red. Andrei S. Markovits, Frank E. Sysyn, Cambridge 1982; Larry Wolff, Review of The Ukrainian National Movement in Galicia 1815–1849 by Jan Kozik, „Harvard Ukrainian Studies” 1987, vol. 11, no. 1/2. [wróć]

10. John-Paul Himka, Socialism in Galicia. The Emergence of Polish Social Democracy and Ukrainian Radicalism, Cambridge 1983; Id., Galician Villagers and the Ukrainian National Movement in the Nineteenth Century, Edmonton 1988; Id., Religion and Nationality in Western Ukraine. The Greek Catholic Church and the Ruthenian National Movement in Galicia, 1867–1900, Montreal 1999; Paul Robert Magocsi, Galicia. A Historical Survey and Bibliographic Guide, Toronto 1983. [wróć]

11. Maria Kłańska, Daleko od Wiednia. Galicja w oczach pisarzy niemieckojęzycznych, 1772–1918, Kraków 1991; Polin. Studies in Polish Jewry, t. 12: Focusing on Galicia. Jews, Poles, and Ukrainians, 1772–1918, red. Israel Bartal, Antony Polonsky, Liverpool 1999; Galicia. A Multicultured Land, red. Christopher Hann, Paul Robert Magocsi, Toronto 2005. [wróć]

12. Keely Stauter-Halsted, The Nation in the Village. The Genesis of Peasant National Identity in Austrian Poland, 1848–1914, Ithaca 2001; Alison Fleig Frank, Oil Empire. Visions of Prosperity in Austrian Galicia, Cambridge 2005; Daniel L. Unowsky, The Pomp and Politics of Patriotism. Imperial Celebrations in Habsburg Austria, 1848–1916, West Lafayette 2005; Daniel Mendelsohn, The Lost. A Search for Six of Six Million, New York 2006; Omer Bartov, Erased. Vanishing Traces of Jewish Galicia in Present-Day Ukraine, Princeton 2007. [wróć]

13. Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej, red. Jacek Purchla, Kraków 2003; Yaroslav Hrytsak, Prorok u svoii vitchyzni. Franko ta ioho spil’nota (1856–1886), Kyiv 2006 [wyd. pol.: Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina (1856–1886), przeł. Anna Korzeniowska-Bihun, Anna Wylegała, Warszawa 2010]; Die galizische Grenze 1772–1867: Kommunikation oder Isolation?, red. Christoph Augustynowicz, Andreas Kappeler, Wien 2007; Michael Moser, „Ruthenische” (ukrainische) Sprach- und Vorstellungswelten in den galizischen Volksschullesebüchern der Jahre 1871 und 1872, Wien 2007; Hans-Christian Maner, Galizien. Eine Grenzregion im Kalkül der Donaumonarchie im 18. und 19. Jahrhundert, München 2007; Michael Stanislawski, A Murder in Lemberg. Politics, Religion, and Violence in Modern Jewish History, Princeton 2007; Danuta Sosnowska, Inna Galicja, Warszawa 2008; Markian Prokopovych, Habsburg Lemberg. Architecture, Public Space, and Politics in the Galician Capital, 1772–1914, West Lafayette 2009. [wróć]

14. Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, Lipsk 1868, s. 63–65. [wróć]

15. Leopold Sacher-Masoch, Graf Donski. Eine galizische Geschichte, 1846, wyd. 2, Schaffhausen 1864, s. III–IV. [wróć]

16. Joseph Roth, Krypta kapucynów, przeł. Józef Wittlin, Kraków–Budapeszt 2015, s. 47. [wróć]

17. Maria Theresia und Joseph II. Ihre Correspondenz sammt Briefen Joseph’s an seinen Bruder Leopold, red. Alfred Ritter von Arneth, t. 2, Wien 1867, s. 12, list Józefa do Leopolda z 23 lipca 1773; część materiału z tego rozdziału pojawiła się w artykule: Larry Wolff, Inventing Galicia: Messianic Josephinism and the Recasting of Partitioned Poland, „Slavic Review” 2004, vol. 63, iss. 4, s. 818–840. [wróć]

18. Stanisław Grodziski, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772–1848, Wrocław 1971; Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), Wiesbaden 1975; Roman Rosdolsky, Untertan und Staat in Galizien. Die Reformen unter Maria Theresia und Joseph II, przeł. Hilde Nürenberger-Mareiner, red. Ralph Melville, Mainz 1992; Henryk Lepucki, Działalność kolonizacyjna Marii Teresy i Józefa II w Galicji 1772–1790, Lwów 1938; Wacław Tokarz, Galicya w początkach ery józefińskiej w świetle ankiety urzędowej z roku 1783, Kraków 1909. [wróć]

19. Alfred Ritter von Arneth, Maria Theresia’s letzte Regierungszeit, 1763–1780, t. 3, Wien 1877, s. 595. [wróć]

20. Ibid., s. 596. [wróć]

21. Stanisław Grodziski, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772–1848, op. cit., s. 27; Stanisław Hubert, Poglądy na prawo narodów w Polsce czasów Oświecenia, Wrocław 1960, s. 207–250. [wróć]

22. Maria Theresia und Joseph II…, t. 2, op. cit., s. 9–10, list Marii Teresy do Józefa z 20 czerwca 1773. [wróć]

23. Ibid., s. 14, list Józefa do Marii Teresy z 1 sierpnia 1773. [wróć]

24. Johann Polek, Joseph’s II. Reisen nach Galizien und der Bukowina und ihre Bedeutung für letztere Provinz, „Jahrbuch des Bukowiner Landes-Museums” 1895, Jg. 3. [wróć]

25. Maria Theresia und Joseph II…, t. 2, op. cit., s. 14, list Józefa do Marii Teresy z 1 sierpnia 1773. [wróć]

26. Ibid., s. 16, list Józefa do Leopolda z 1 sierpnia 1773. [wróć]

27. Larry Wolff, Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w dobie Oświecenia, przeł. Tomasz Bieroń, Kraków 2020, s. 337. [wróć]

28. Hans-Christian Maner, Galizien. Eine Grenzregion im Kalkül der Donaumonarchie im 18. und 19. Jahrhundert, München 2007, s. 35–36. [wróć]

29. Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), op. cit., s. 39, 44; Franz A. J. Szabo, Austrian First Impressions of Ethnic Relations in Galicia. The Case of Governor Anton von Pergen, w: Polin. Studies in Polish Jewry, t. 12: Focusing on Galicia. Jews, Poles, and Ukrainians, 1772–1918, red. Israel Bartal, Antony Polonsky, Liverpool 1999, s. 49–60; zob. także Franz A. J. Szabo, Kaunitz and Enlightened Absolutism, 1753–1780, Cambridge 1994, s. 66–69. [wróć]

30. Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), op. cit., s. 44; zob. także Hugo Lane, Szlachta Outside the Commonwealth. The Case of Polish Nobles in Galicia, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 2003, Jg. 52, H. 4, s. 530–533. [wróć]

31. Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), op. cit., s. 62–64. [wróć]

32. Stanisław Grodziski, The Jewish Question in Galicia. The Reforms of Maria Theresa and Joseph II, 1772–1790, w: Polin. Studies in Polish Jewry, op. cit., s. 61–72; Wolfgang Häusler, Das galizische Judentum in der Habsburgermonarchie. Im Lichte der zeitgenössischen Publizistik und Reiseliteratur von 1772–1848, Wien 1979, s. 18–45; Nancy Sinkoff, Out of the Shtetl. Making Jews Modern in the Polish Borderlands, Providence 2004, s. 203–224. [wróć]

33. Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), op. cit., s. 70; Franz A. J. Szabo, Austrian First Impressions of Ethnic Relations in Galicia…, op. cit., s. 49–60; Ludwik Finkel, Memoryał Antoniego hr. Pergena, pierwszego gubernatora Galicyi o stanie kraju, „Kwartalnik Historyczny” 1900, R. 14, nr 1, s. 24–43. [wróć]

34. Johann Polek, Joseph’s II. Reisen nach Galizien und der Bukowina und ihre Bedeutung für letztere Provinz, op. cit., s. 27–28; Maria Theresia und Joseph II…, t. 3, op. cit., s. 243, list Józefa do Marii Teresy z 19 maja 1780; Derek Beales, Joseph II, t. 1: In the shadow of Maria Theresa, 1741–1780, Cambridge 1987, s. 435. [wróć]

35. Hans-Christian Maner, Galizien…, op. cit., s. 206–207. [wróć]

36. [Franz Kratter], An den Leser, w: [id.], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien. Ein Beitrag zur Statistik und Menschenkenntnis, t. 1, Leipzig 1786 (reprint: Berlin 1990); Maria Kłańska, Daleko od Wiednia. Galicja w oczach pisarzy niemieckojęzycznych, 1772–1918, Kraków 1991, s. 27–38; Constant von Wurzbach, Franz Kratter, w: id., Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, t. 13, Wien 1865, s. 144–145; Gustav Gugitz, Franz Kratter. Ein Beitrag zur Geschichte der Tagesschriftstellerei in der josephinischen Zeit, „Jahrbuch der Grillparzer-Gesellschaft” 1913, Jg. 24, s. 245–249; Volkmar Braunbehrens, Mozart in Vienna 1781–1791, przeł. Timothy Bell, New York 1990, s. 247–249; zob. także Maria Kłańska, Erkundungen der neuen österreichischen Provinz Galizien im deutschsprachigen Schrifttum der letzten Dezennien des 18. Jahrhunderts, w: Galizien als gemeinsame Literaturlandschaft, red. Fridrun Rinner, Klaus Zerinschek, Innsbruck 1988, s. 35–48; Jan Papiór, Kontexte des Galizienerlebnisses von Franz Kratter, w: Galizien als gemeinsame Literaturlandschaft, op. cit., s. 83–94; Stanisław Schnür-Pepłowski, Galiciana 1778–1812, Lwów 1896, s. 15–43. [wróć]

37. [Franz Kratter], An den Leser, w: [id.], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit. [wróć]

38. Ibid., s. 154. [wróć]

39. Larry Wolff, Wynalezienie Europy Wschodniej…, op. cit., s. 146. [wróć]

40. Hans-Christian Maner, Galizien…, op. cit., s. 55. [wróć]

41. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit., s. 159, 165. [wróć]

42. Ibid., s. 170–171, 176–178. [wróć]

43. Ibid., s. 185, 191–192. [wróć]

44. Tadeusz Namowicz, Galizien nach 1772. Zur Entstehung einer literarischen Provinz, w: Galizien als gemeinsame Literaturlandschaft, op. cit., s. 68–69. [wróć]

45. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit., s. 192–193; zob. także Tadeusz Cegielski, Der Josephinismus, w: Polen-Österreich. Aus der Geschichte einer Nachbarschaft, red. Walter Leitsch, Maria Wawrykowa, Wien–Warszawa 1988, s. 41–76. [wróć]

46. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit., s. 15. [wróć]

47. Norbert Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1980, s. 206. [wróć]

48. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit., s. 15–16. [wróć]

49. Ibid., s. 1–2. [wróć]

50. Ibid., s. 2–3. [wróć]

51. Ibid., s. 14. [wróć]

52. Ibid., s. 5. [wróć]

53. Ibid., s. 168–170. [wróć]

54. Ibid., s. 13, 27–28. [wróć]

55. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit., s. 226–230; Ibid., t. 2, op. cit., s. 193–194. [wróć]

56. Stanisław Grodziski, The Jewish Question in Galicia…, op. cit., s. 66. [wróć]

57. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit., s. 37–40. [wróć]

58. Ibid., s. 42. [wróć]

59. Ibid., s. 42–43. [wróć]

60. Stanisław Grodziski, The Jewish Question in Galicia…, op. cit., s. 68. [wróć]

61. Ibid., s. 61–72; Wolfgang Häusler, Das galizische Judentum in der Habsburgermonarchie…, op. cit., s. 43–49; zob. także Michael Stanislawski, A Murder in Lemberg. Politics, Religion, and Violence in Modern Jewish History, Princeton 2007, s. 9–17; Stanisław Schnür-Pepłowski, Galiciana 1778–1812, op. cit., s. 15. [wróć]

62. Michael K. Silber, From Tolerated Aliens to Citizen-Soldiers: Jewish Military Service in the Era of Joseph II, w: Constructing Nationalities in East Central Europe, red. Pieter M. Judson, Marsha L. Rozenblit, New York 2005, s. 25; Raphael Mahler, Hasidism and the Jewish Enlightenment. Their Confrontation in Galicia and Poland in the First Half of the Nineteenth Century, Philadelphia 1985, s. 3–7. [wróć]

63. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit., s. 54, 59; Wolfgang Häusler, Das galizische Judentum in der Habsburgermonarchie…, op. cit., s. 43–49; Maria Kłańska, Daleko od Wiednia…, op. cit., s. 42–44. [wróć]

64. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit., s. 153. [wróć]

65. Ibid., s. 154–155. [wróć]

66. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit., s. 129–130. [wróć]

67. Ibid., t. 2, op. cit., s. 184–185. [wróć]

68. Horst Glassl, Das Österreichische Einrichtungswerk in Galizien (1772–1790), op. cit., s. 220–234; zob. także Deutsche Geschichte im Osten Europas. Galizien, Bukowina, Moldau, red. Isabel Röskau-Rydel, Berlin 1999, s. 22–38. [wróć]

69. [Franz Kratter], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 1, op. cit., s. 248, 274–276. [wróć]

70. Johann Polek, Joseph’s II. Reisen nach Galizien und der Bukowina und ihre Bedeutung für letztere Provinz, op. cit., s. 45–46. [wróć]

71. [Franz Kratter], An den günstigen Leser, w: [id.], Briefe über den itzigen Zustand von Galizien…, t. 2, op. cit. [wróć]

72. [Alphons Heinrich Traunpaur], Dreissig Briefe über Galizien oder Beobachtungen eines unpartheyischen Mannes, der sich mehr als nur ein paar Monate in diesem Königreiche umgesehen hat, Wien–Leipzig 1787 (reprint: Berlin 1990); Jürgen Habermas, Strukturalne przeobrażenia sfery publicznej, przeł. Wanda Lipnik, Małgorzata Łukasiewicz, Warszawa 2007. [wróć]

73. [Alphons Heinrich Traunpaur], Dreissig Briefe über Galizien…, op. cit., s. 1–4. [wróć]

74. Ibid., s. 5–9. [wróć]

75. Ibid., s. 66, 170–171. [wróć]

76. Ibid., s. 26, 31–32, 47. [wróć]

77. Ibid., s. 109–114. [wróć]

78. Ibid., s. 117. [wróć]

79. Ibid., s. 121. [wróć]

80. Ibid., s. 123–124. [wróć]

81. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien oder Untersuchung der Beschwerden des galizischen Adels pohlnischer Nation über die österreichische Regierung, Jassy 1790. [wróć]

82. Korespondencja Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, red. Władysława Jabłońska, Wrocław 1975, s. 22, list Ossolińskiego z 20 maja 1789; Władysława Jabłońska, Józef Maksymilian Ossoliński. Szkic biograficzny, Wrocław 1967, s. 42–50; zob. także Hugo Lane, Szlachta Outside the Commonwealth…, op. cit., s. 535–538. [wróć]

83. Ryszard W. Wołoszyński, Kortum Ernest Traugott (1742–1811), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 14, Wrocław 1968–1969, s. 120–121; Constant von Wurzbach, Ernst Traugott von Kortum, w: id., Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, t. 12, Wien 1864, s. 471–473. [wróć]

84. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 238. [wróć]

85. Ibid., s. 268–269. [wróć]

86. Ibid., s. 241–244. [wróć]

87. Ibid., s. 252. [wróć]

88. Ibid., s. 264–265, 270–272. [wróć]

89. Ibid., s. 265. [wróć]

90. Maria Theresia und Joseph II…, t. 3, op. cit., s. 244, list Józefa do Marii Teresy z 19 maja 1780. [wróć]

91. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 277–278. [wróć]

92. Ibid., s. 292. [wróć]

93. Ibid., s. 292–293. [wróć]

94. Ibid., s. 295. [wróć]

95. Ibid. [wróć]

96. James Van Horn Melton, The Rise of the Public in Enlightenment Europe, Cambridge 2001, s. 81–122. [wróć]

97. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 312. [wróć]

98. Edmund Burke, Rozważania o rewolucji we Francji, przeł. Dorota Lachowska, Kraków–Warszawa 1994, s. 113. [wróć]

99. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 301–308, 322–325, 329–332. [wróć]

100. Ibid., s. 343–345. [wróć]

101. Ibid., s. 349, 358. [wróć]

102. Ibid., s. 347, 349–350. [wróć]

103. Larry Wolff, Wynalezienie Europy Wschodniej…, op. cit., s. 190–191. [wróć]

104. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 365. [wróć]

105. Ibid., s. 11–13, 22–23. [wróć]

106. Ibid., s. 74–75. [wróć]

107. Ibid., s. 109. [wróć]

108. Ibid., s. 111. [wróć]

109. Ibid., s. 3, 8. [wróć]

110. Ibid., s. 32–33. [wróć]

111. Ibid., s. 184. [wróć]

112. Ibid., s. 203. [wróć]

113. Constant von Wurzbach, Ernst Traugott von Kortum, op. cit, s. 471–473. [wróć]

114. Johann Christian von Engel, Geschichte der Ukraine und der ukrainischen Cosaken wie auch der Königreiche Halitsch und Wladimir, Halle 1796; Paul Robert Magocsi, Galicia. A Historical Survey and Bibliographic Guide, Toronto 1983, s. 27–28. [wróć]

115. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 205. [wróć]

116. Ibid., s. 200–201; Edward Gibbon, Zmierzch cesarstwa rzymskiego, wyd. 2, t. 1, przeł. Stanisław Kryński, Warszawa 1975, s. 22. [wróć]

117. [Ernst Traugott von Kortum], Magna Charta von Galizien…, op. cit., s. 18–19. [wróć]

118. Ibid., s. 205–206. [wróć]

119. Ibid., s. 206, 231–232. [wróć]

120. [Voltaire], Der Kirchenzwist der Pollen: historisch kritisch beleuchtet aus dem Französischen des Herrn Bourdillon, Professor des Jus publikums, übersetzt von einem deutschen Pollaken, Lemberg 1781. [wróć]

121. Gallicyan, Skutki dzieł Woltera, [Warszawa] 1792, s. 3. [wróć]

122. Ibid., s. 3–4. [wróć]

123. Ibid., s. 10. [wróć]

124. Ibid., s. 11, 18. [wróć]