Tom I

I

Na królewskim zamku w stolicy saskiej jakby wszystko wymarło, cicho było, ponuro i smutno. Noc była jesienna, ale w końcu sierpnia zaledwie gdzieniegdzie liść żółknie na drzewach i rzadko wieją wiatry chłodne, i dni bywają weselsze jeszcze, i noce jasne i ciepłe…

Tego wieczoru jednak dęło z północy i chmury czarne, poszarpane, długie wlokły się jedna za drugą, a na ołowianym tle, jeśli mignęła gdzie gwiazdka na chwilę, gasła wnet w gęstych obłokach. U Georgenthor, w bramach zamkowych, na dziedzińcach przechadzały się straże milczące. Zwykle jasne okna królewskich mieszkań, z których światła i muzyka buchały ochoczo, stały czarne i zamknięte. A była to rzecz niezwykła za panowania Augusta zwanego Mocnym, bo pan to był mocny do wszystkiego: łamał podkowy i ludzi, smutek i złą fortunę, a jego nic złamać nie mogło. W całych Niemczech, ba, w całej Europie słynął świetny dwór królewski, przy którym gasły wszystkie inne; nikt go wspaniałością, smakiem wytwornym i rozrzutnością pańską nie przeszedł, nikt mu nawet nie dorównał.

W tym roku wszakże August doznał klęski. Szwed mu wydarł elekcyjną polską koronę; król zrzucony niemal z tronu, wygnany z Królestwa wrócił na kurfirstowskie gniazdo, aby opłakiwać swe straty… wysypane próżno miliony i srogą niewdzięczność Polaków… Sasi nie mogli pojąć, by tak szlachetnego i miłego pana można było nie uwielbiać i nie dać się zań zabijać.

August mniej to jeszcze od nich rozumiał. Wyraz niewdzięczność nieodstępnie towarzyszył każdemu Polski wspomnieniu; wreszcie unikano już nawet mowy o niej, o królu Szwecji i o tych wypadkach, które August Mocny poprawić kiedyś obiecywał sobie.

Drezno po powrocie Augusta już się nawet bawić zaczynało, ażeby swego pana rozweselić; tylko tego wieczoru tak dziwna cisza zapanowała w zamku. Dlaczego? Nikt nie wiedział. Król przecież do żadnego ze swych zamków nie odjechał, w Lipsku jeszcze się jarmark nie rozpoczął; mówiono nawet w mieście i na dworze, że na przekór Szwedowi August nakaże bale, karuzele i maskarady, aby mu dowieść, że swej chwilowej przegranej nie brał tak bardzo do serca…

Rzadcy przechodnie przesuwający się około zamku ulicami spoglądali na okna i dziwili się, iż tak wcześnie cisza i ciemność zapanowały u króla. Kto by wszakże, minąwszy bramę wielką i pierwsze podwórze, mógł się wcisnąć na drugie, przekonałby się, iż zamek spał tylko jednym bokiem, a we wnętrzu jego wrzało jeszcze życie…

Straże tu nie wpuszczały nikogo…

Na pierwszym piętrze, mimo wichru, okna były szeroko poodmykane, zza osłon, którymi na pół tylko były okryte, rzęsiste światło jarzące migało, odbite mnóstwem zwierciadeł, a chwilami dobywał się śmiech homeryczny z wnętrza sali, leciał w dziedziniec, przestraszając chodzącą wartę, która słuchać go stawała, i obiwszy się o szare mury, powoli słabym obumierał echem…

Śmiechom tym towarzyszyły gwary to słabsze, to silniejsze, rosnące, przechodzące w mruczenie i milczenie… Nagle jakby po przebrzmiałej mowie zrywały się znowu oklaski i znowu huczał śmiech homeryczny, królewski, rozłożysty, purpurowy, śmiech istoty, która się nie lęka, by ją kto posłyszał i drugim szyderczym odpowiedział śmiechem… Za każdym wybuchem straż, która z halabardą chodziła pod oknami, stawała, żołnierz podnosił oczy do góry, wzdychał i spuszczał je na ziemię…

Strasznego coś było w tej uczcie nocnej, wśród zamku śpiącego, wśród burzliwego wichru i milczącej stolicy…

Tam król się weselił…

Od powrotu z Polski takie uczty wieczorne, nie tłumne, w gronie kilku poufałych ludzi – nazwijmy ich przyjaciółmi – bywały częstsze niż dawniej; August Mocny, zwyciężony przez dziwacznego, półgłówkiem zwanego Karola XII, wstydził się pokazywać na licznych zebraniach, zabawy i roztargnienia potrzebował, zbierał więc około siebie ulubieńców kilku… Naówczas przynoszono węgrzyna złocistego, po którego umyślnie słano na Węgry co roku, ustawiano puchary i pili tak aż do dnia, aż do snu, aż do chwili gdy wszyscy z krzeseł pospadali, a króla Hoffmann, pod rękę, śmiejącego się do łoża odprowadzał.

Do tego grona wybranych kapłanów Bachusa madziarskiego niewiele osób było przypuszczonych, poufali tylko i zaufani a ulubieni Augustowi, gdyż król po kilku pucharach dla tych, których nie cierpiał, mówiono, był niebezpieczny. Siłę miał Herkulesową… gniew olimpijski, a władzę nieograniczoną… W dni powszednie, z rana, gdy się pogniewał, oblicze mu tylko zaszło jakby krwawą łuną na chwilę i oczy błysły, i wargi zadrżały, i odwracał się, nie patrząc na tego, co go tak rozpłomienił; ale po kielichu… niejeden wyleciał oknem i na kamieniach dziedzińca padł, by nie wstać…

Tak ludzie mówili. Gniew jego był rzadki, ale jak piorun straszny. W zwykłym życiu nie było łagodniejszego pana ani słodszego, ani łaskawszego dla wszystkich. Uważano nawet, że im kogo mniej znosił, tym dlań uśmiech miał milszy, a w przededniu zaprowadzenia na Königstein, gdzie często dziesiątkami lat faworyci siadywali, August ściskał ich jeszcze jak najlepszych przyjaciół. Tak szlachetna to była natura, pragnąca ludziom los ich osłodzić.

A bawić się toć przecie panu potrzeba było koniecznie… cóż dziwnego, że czasem do zabaw sprowadzano dwa głodne niedźwiedzie, żeby się jadły, lub podpalano dwóch zawziętych nieprzyjaciół, żeby się ze sobą gryźli! Ten rodzaj rozrywki najmilszy był panu… a gdy się dwóch Vitzthumów, Friesenów lub Hoymów zawzięło jeść z sobą po kielichach, śmiał się do rozpuku… Niewinne to było roztargnienie.

Królowi poróżnić ich ze sobą przychodziło bardzo łatwo, bo wiedział wszystko… kto się w kim kochał, kto kogo nienawidził; ile mu z kasy wzięto niedozwolonym sposobem, nawet co zamyślał który z dworaków; jeśli nie wiedział, to odgadł… Kto mu to szeptał, donosił, kto zdradzał, próżno sobie łamano głowy; kończyło się na tym, że nikt tu już nikomu nie wierzył, że się brat obawiał brata, że mąż się krył przed żoną, że ojciec lękał się syna… a król August Mocny śmiał się z tego motłochu!

Patrzył z góry na komedię życia, nie gardząc grać w niej olimpijską rolę Jowisza, Herkulesa i Apollina… wieczorami zaś Bachusa.

Tego wieczoru właśnie król się tak czuł smutny i znudzony, iż wszystkich ministrów, ulubieńców i dworzan postanowił spoić i spowiadać, aby się choć trochę rozchmurzyć.

Pośrodku oświeconej sali, której jedną ścianę zajmował srebrem i pucharami jaśniejący bufet, z królującą srebrną o złotych obręczach baryłą; długi stół obsiedli towarzysze wybrani królewskich zabaw: przybyli właśnie z Rzymu hrabia Taparel Lagnasco, z Wiednia Wackerbarth, wreszcie domowi Watzdorf, którego zwano chłopem z Mansfeldu, Fürstemberg, Imhoff, Friesen, Vitzthum i Hoym, i niezrównany w żartach, niewyczerpanego dowcipu, zawsze surowy i poważny, a umiejący rozśmieszyć, choćby się na płacz zbierało, Fryderyk Wilhelm baron Kyan…

Król siedział z rozpiętą na piersiach suknią i kamizelą, podparty na łokciu i smutny. Piękną jego twarz, zwykle jasną, oblekała jakby mgła nadchodzącego smutku. Wypróżniony kielich stał przed nim… Kilka flasz pustych świadczyło, że biesiadować nie teraz dopiero poczęto, a przecież na twarzy króla nie widać było skutku boskiego napoju… Bursztynowy płyn nie rozzłocił mu ponurych myśli.

Dworzanie baraszkowali między sobą, harcując słowami, aby pana rozbawić; nic to nie pomagało. August siedział zamyślony, jakby nie słuchał. A był to stan rzadki u niego… bo chciał się rozerwać i szukał rozrywki. Z ukosa spoglądali nań niespokojni towarzysze…

W drugim końcu stołu siedział niepozorny, posępny Kyan i jakby króla naśladować chciał, także się na łokciu wsparł, nogi wyciągnął i w sufit patrząc, wzdychał.

Był tak smutny, że wydawał się śmieszny…

– Słuchaj – szepnął Fürstemberg, trącając łokciem Wackerbartha (obaj byli już dobrze podchmieleni) – widzisz ty najjaśniejszego pana? Źle jest, nie może go dziś nic rozweselić… jedenasta godzina… do tej pory powinien już być w różowym humorze… Nasza wina…

– Jam tu gość – odparł Wackerbarth, ruszając ramionami – to nie moja rzecz, wy, znając go lepiej, środki skuteczniejsze obmyśleć powinniście.

– Znudził się Lubomirską… oczywista rzecz… – dodał z boku Taparel.

– Nie, bo przyznam ci się, że i tych Szwedów strawić trudno – szepnął po cichuteńku Wackerbarth. – Ja mu się nie dziwię.

– Eh! Eh! Szwedów! Zapomnieliśmy tymczasem, pobije ich tam za nas kto inny, mamy pewność, że przyjedziemy tylko zbierać owoce… – począł, trącając w kielich, Fürstemberg – nie Szwedy go gryzą… ale już Lubomirskiej ma dosyć… trzeba mu inną znaleźć.

– Czyż o to trudno? – szepnął, ramionami ruszając, Wackerbarth.

– A! No, trzeba wam było znowu w Wiedniu drugą Esterlę wyszukać… – roześmiał się Lagnasco.

I poczęli szeptać tak cicho, że ich już słychać nie było, bo król zdawał się przebudzać jakby ze snu i wodził oczyma po swych towarzyszach, aż wzrok jego padł na tragicznie rozpartego barona Kyan i król parsknął homerycznym śmiechem.

Nie potrzeba było więcej, ażeby cała sala za nim powtórzyła śmiech echem, choć połowa z współbiesiadników wcale nie wiedziała, z czego najjaśniejszy pan roześmiać się raczył.

Jeden Kyan się nie ruszył ani drgnął.

– Kyan! – krzyknął król. – Co ci jest? Czy cię kochanka zdradziła? Czyś goły, czy ci nieprzyjaciel wpił się do boku? Wyglądasz jak Prometeusz, któremu niewidzialny sęp szarpie wątrobę!

Kyan odwrócił się jak drewniana lalka i westchnął straszliwie. Stojący koło niego kandelabr o sześciu świecach do połowy zgasł od tego westchnienia i dym świec rozszedł się po sali.

– Kyan, co ci jest? – powtórzył król.

– Najjaśniejszy panie – odparł baron – osobiście nie jest mi nic. Nie jestem ani głodny, ani zakochany, ani dłużny, ani zazdrosny, ale rozpacz mnie morduje.

– Cóż się stało? Mów! – począł król.

– Nad nieszczęśliwym losem najukochańszego naszego monarchy boleję! – odparł poważnie Kyan. – Tak jest! Urodzony do szczęścia, z bożym obliczem, z herkulesową siłą, z sercem wspaniałym, z męstwem niezłomnym, stworzony, aby świat ci u stóp leżąc, służył… nie masz nic.

– Tak, to prawda – rzekł August, chmurząc brew.

– Piętnastu nas tu siedzi i rozbawić cię nie umiemy. Kochanki cię zdradzają i starzeją się, wino kwaśnieje, pieniądze ci kradną, a gdy wieczorem rad byś odetchnąć w wesołym kółku, przynoszą ci wierni poddani twarze grobowe. Nie powinna mnie, co cię kocham, rozpacz porywać!

August uśmiechnął się, ręką drżącą pochwycił puchar i stuknął nim o stół. Zza kredensu wybiegły dwa karły… jak jeden i stanęły przed królem.

– Słuchaj, Tramm – zawołał August – każ podać gąsior ambrozji! Kyana robię podczaszym. Wino, któreśmy pili, podprawione było wodą.

Ambrozją zwał się węgrzyn królewski, który Zichy sam dla Augusta z najlepszych winogron niewyciskanych robić kazał; było to wino nad wina, niby syrop ciągnące się, zdradziecko słodkie i łagodne, a mogące powalić olbrzyma.

Tramm z towarzyszem znikli, a po chwili ukazał się czarny Murzyn we wschodniej odzieży, na srebrnej tacy niosący gąsior ogromny. Wszyscy wstali i witali go pokłonem, król spoglądał.

– Kyan, gospodaruj – zawołał.

Kyan wstał… karły niosły na drugiej tacy kieliszki, ale te się nie podobały podczaszemu; szepnął im coś, małymi kroczkami za bufet pobiegli, a po chwilce zjawili się z nowym szkłem różnego kalibru.

Z powagą urzędnika, który zna ważność zleconych sobie obowiązków, Kyan jął ustawiać kielichy.

W środku stał piękny, smukły, przyzwoitej objętości królewski; dokoła wieńcem otaczały go nieco mniejsze ministerialne kielichy, poza nimi drobniejszych rozmiarów jak na żart, niby naparstki w znacznej liczbie cisnęły się kieliszeczki śmieszne.

Wszyscy patrzyli ciekawie.

Kyan powoli ujął gąsior ogromny, aby w nim nie poruszyć osadów, i ostrożnie nalewać zaczął. Napełnił najprzód wszystkie drobne. Niewiele one na pozór brały, ale był ich lik tak znaczny, że nim wszystkie ponalewał, gąsior się bardzo opróżnił. Kolej szła na ministerialne. Wśród powszechnego milczenia podczaszy sumiennie i te wszystkie nalał do pełna. W gąsiorze ubywało, ubywało i gdy przyszło nalać kielich królewski – wina zabrakło. Kilka kropel z mętami wlał Kyan do niego, stanął i spojrzał na Augusta.

– A! Dobry z waćpana podczaszy! – roześmiał się król – dla ciebie ja jestem ostatnim. Cóż to ma znaczyć?

Śmiali się otaczający.

– Najjaśniejszy panie – odezwał się, stawiając opróżniony gąsior na stole Kyan, który wcale nie stracił przytomności i humoru – jest to przecie nie nowina, ale rzecz powszednia: com ja tu zrobił z winem, twoi ministrowie robią co dzień z dochodami państwa. Najprzód sobie każdy mały urzędniczek w swoją kieszeń nalewa, potem starszyzna o sobie pamięta, a gdy przyjdzie królewski puchar – tylko męty pozostały.

Król uderzył w dłonie, patrząc szyderczo po obecnych.

– Kyan! Twoje zdrowie! Przypowieść Ezopa godna. Ale niechże dla mnie drugi gąsior podadzą.

Murzyn niósł już na tacy ambrozję. Śmiali się wszyscy, bo król się śmiał, ale jakoś kwaśno; z ukosa spoglądano na Kyana, który najmniejszy kieliszeczek wziął i zdrowie Herkulesa saskiego okrzyknął.

Padli wszyscy podchmieleni na kolana… hałas powstał ogromny, kielichy podniosły się do góry.

Król swój kielich ku baronowi wypił i postawił.

– Mówmy o czym innym! – zawołał.

Fürstemberg wstał.

– Najjaśniejszy panie – rzekł – godzina nadchodzi, w której o niczym innym mówić się nie godzi, jak tylko o tym, co dniowi i nocy króluje… o kobietach.

– Doskonale – poparł król – każdy niech swoją kochankę opisze… Fürstemberg zaczyna.

Szyderczo uśmiechając się, wymówił król te słowa, po twarzy Fürstemberga przebiegł grymas dziwny.

– Dane mi pierwszeństwo – odezwał się młody towarzysz króla i ulubieniec – dowodzi tylko, że przed okiem argusowym naszego najmiłościwszego pana nic się ukryć nie zdoła. Zna mnie, kłamać mu nie potrafię i wystawia na upokorzenie. Najjaśniejszy panie! – dodał, ręce składając, Fürstemberg – proszę o uwolnienie mnie od wizerunku kochanki.

– Nie! nie! – poczęto wołać dokoła. – Portret może być bez podpisu… jeśli osoba ukryta być musi, ale rozkaz pana święty i nieodwołalny. Maluj, Fürstemberg.

Wszyscy po trosze wiedzieli, dlaczego młodzieniec tak nieochoczo brał się do opisu. Była to chwila krytyczna w jego życiu, udawał bowiem wielką miłość dla przeszło czterdziestoletniej wdowy po jednym z Friesenów, która słynęła z tego, że spod różu i bielidła twarzy jej widać nie było. Wdowa była bogata, Fürstemberg właśnie grosza potrzebujący, wszyscy wiedzieli, że się z nią nie ożeni, a jednak na balach dworskich, na maskaradach, w przejażdżkach ciągnęła go za swym wozem.

Gdy się Fürstemberg ociągał, naglić tak i tupać poczęto, iż król nakazać musiał milczenie i wskazując na Fürstemberga, powtórzył:

– Nie ma litości, opisz tę malowaną kochankę, dla której palisz ofiary.

Dla nabrania odwagi młody roztrzepaniec wychylił swój kielich do dna.

– Kochanka moja jest najpiękniejszą w świecie – zawołał – może mi kto zaprzeczyć? Zna kto, co się ukrywa pod tą maską, którą dla śmiertelników oczu nakłada? Moja kochanka należy do bóstwa… bo jej jednej nie zagraża to, co wszystkim innym… piękność jej dojrzała, jaką jest, pozostanie na zawsze. Ząb czasu skruszy się o marmurowe jej kształty…

Śmiech mu przerwał.

Obok niego siedział Adolf Hoym. Mężczyzna był pięknie zbudowany, ale twarzy niemiłego wyrazu. Małe oczka świdrowały, gdy się w człowieka wpatrywał, cechowała go przenikliwość jakaś trwożna. Zbladły i wyżółkły… w tej chwili dopiero po ambrozji nieco rumieńca nabierał. Hoym słynął z donżuaństwa, ale jego miłostki od lat kilku były tak tajemnicze i skryte, że podejrzewano, iż się ustatkował. Chodziły nawet wieści o ożenku, ale żona jego nie pokazywała się nigdzie, nie widział jej nikt… siedziała podobno na wsi.

Hoym, który miał słabszą od innych głowę, a był już zmęczony, przez dni kilka dotrzymując królowi towarzystwa w nocnych jego biesiadach, widocznie był mocno napity. Poznać to było łatwo po mimowolnych głowy jego ruchach, po wysiłku, z jakim dźwigał ręce ociężałe, po uśmiechu ust krzywym, po przymykających się powiekach i całej postawie zdradzającej, że sobą władać przestał.

Była to najmilsza gratka dla króla i jego towarzyszy, ministra od akcyzy schwytać w takim stanie błogosławionym, gdy rozum języka powstrzymać nie może.

– Kolej na Hoyma! – rzekł król. – Hoym – dodał – znasz mnie, nie ma wymówki. Wiemy wszyscy, żeś wielkim znawcą i wielbicielem wdzięków niewieścich, że bez miłości żyć nie możesz, poza te ściany nie wychodzi nic. Spowiadaj się!

Hoym głową na wszystkie strony kręcił, a ręką z próżnym bawił się kielichem.

– Hę! hę! – zaśmiał się.

Z cicha nalał mu wina Kyan.

Minister machinalnie podniósł kielich do ust i wypił z tą bezrozumną chciwością właściwą już napitym, których szatańskie pali pragnienie.

Lice mu zaszło purpurą.

– Hę! Hę! – począł, bełkocząc – chcecie wiedzieć, jak wygląda moja kochanka… ale ja mili panowie nie mam i nie potrzebuję mieć kochanki, bo mam za żonę boginię!

Roześmieli się wszyscy chórem, król tylko ciekawie, poważnie wpatrując się w niego, słuchał.

– Śmiejcie się – mówił Hoym – kto jej nie widział, ten nie widział Wenery, a myślę, że i Wenus obok niej wydałaby się praczką z przedmieścia. Czy mogę ją opisać? W jednym jej oku czarnym jest tyle potęgi i wdzięku, iż żaden śmiertelny oprzeć mu się nie potrafi. Postać jej Praksytelesa dłuto by zawstydziła… na jej uśmiech nie ma wyrazu, ale to bóstwo surowe i straszne i ten uśmiech nie rozkwita co dzień.

Kiwali głowami przytomni niedowierzająco, Hoym chciał przerwać, król uderzył o stół.

– Opiszże ją lepiej, to są westchnienia, nie obrazy.

– Któż opisze doskonałość – dodał Hoym z podniesionymi w sufit oczyma. – Wszystkie piękności ma, a żadnej wady.

– Gotów jestem uwierzyć, że piękna – zawołał Lagnasco – jeśli niestały Hoym od trzech lat się w niej kocha i po cudzych kniejach nie poluje.

– Przesadza! Pijany jest! – przerwał Fürstemberg. – Jak to? Piękniejsza od księżnej Teschen?

Hoym ruszył ramionami, trwożliwym okiem mierząc króla; ale król rzekł spokojnie:

– Tu nie ma innych względów nad prawdę… piękniejsza od Lubomirskiej?

– Najjaśniejszy panie – krzyknął, unosząc się, Hoym – księżna jest kobietą piękną, a moja żona jest boginią. Na całym dworze, w całym mieście, w całej Saksonii, w Europie drugiej takiej nie ma!

Śmiechem ogromnym, olbrzymim, szalonym zabrzmiała sala.

– Jaki zabawny Hoym pijany!

– Jaka pocieszna akcyza pijana!

– Co za nieoszacowany człowiek…

Król się nie śmiał, Hoym widocznie był pod wpływem ambrozji i zapominał się, gdzie był i przed kim to mówił.

– Śmiejcie się – zawołał – znacie mnie przecież wszyscy: sami mnie Don Juanem nazywacie: oddajecie mi tę sprawiedliwość, że na piękności niewieściej nikt się lepiej nie zna ode mnie. Dlaczegóż bym miał kłamać?… To bóstwo, nie kobieta; dość jednego jej oka, aby w najzimniejszym łonie pożar zapaliło; jej uśmiech… – To mówiąc, spojrzał mimowolnie na króla. Wyraz twarzy Augusta chciwie słuchającego wykrzykników i śledzącego każde jego słowo przeraził go tak, że niemal się z trwogi wytrzeźwił. Rad by był się cofnął… lecz nie mógł sobie zadać kłamu i jak stężały zamilkł, pobladłszy…

Próżno śmiechami i wywoływaniami starano się go zmusić, by szedł dalej: Hoym ze strachu oprzytomniał, ręka jego machinalnie obejmowała kielich, ale oczy trzymał wlepione w ziemię i zamyślił się dziwnie.

Na znak króla Kyan nalał mu ambrozji, stuknięto w kielichy.

– Piliśmy boskiego naszego Herkulesa zdrowie! – zawołał Fürstemberg – teraz zdrowie najjaśniejszego Apollina naszego…

Niektórzy pili na klęczkach, inni stojąc; Hoym wstał, chwiejąc się, i musiał oprzeć się o stół. Skutek wina, który na chwilę trwoga zawiesiła, powracał. W głowie mu się kręciło: wypił duszkiem.

Poza krzesłem królewskim stał Fürstemberg, którego król Fürstchen przez pieszczotę nazywał i w swych miłosnych wycieczkach zwykle za towarzysza miewał. Apollo odwrócił się ku niemu.

– Fürstchen – rzekł cicho – akcyza nie kłamie; od lat kilku zamyka i tai się ze swym skarbem. Trzeba go zmusić, aby nam ją pokazał… Użyj takich środków, jakich chcesz, niech kosztuje najdrożej, ale ją trzeba widzieć.

Fürst się uśmiechnął, szło to bardzo i jemu, i innym na rękę. Panująca dotąd królewska kochanka en titre, księżna Teschen, miała przeciwko sobie wszystkich przyjaciół obalonego przez nią wielkiego kanclerza Beichlinga, po którego upadku pałac na Pirnajskiej ulicy odziedziczyła… a Fürstemberg choć w swoim czasie służył Lubomirskiej przeciwko innym paniom dobijającym się serca króla, gotów był Augustowi służyć przeciw wszystkim w świecie. Piękność Lubomirskiej niezbyt świetna, nieco przekwitająca, jej pańskie obejście i ton zaczynały nudzić króla, który wolał rezolutniejsze, śmielsze, żywsze charaktery w kochankach… Fürstemberg odgadł to wszystko z wejrzenia i mowy króla. W jednej chwili odskoczył od jego krzesła i znalazł się poufale wsparty o poręcz Hoyma, nachylony do jego ucha…

– Kochana akcyzo! – zawołał głośno – wstyd mi za ciebie, kłamałaś bezwstydnie i to wobec króla jegomości, żartowałaś sobie z nas i z niego. Przypuszczam chętnie, że żona takiego łotra jak ty i kobieciarza nie może być koczkodanem, ale do Wenery i bogini, a nawet do księżnej Teschen ją porównywać to były żarty!

Hoymowi znowu wino grało w głowie.

– Co mówiłem – rzekł z gniewem – to była prawda! Tausend donner-wetter! Potz und Blitz!

Śmiano się z rubasznego wykrzyku, ale przy biesiadzie poufałej król wszystko przebaczał… po pijanemu prości śmiertelnicy chwytali go za szyję i całowali, nie lękając się, by ich Goliat zdusił w objęciach…

– Stawiam tysiąc dukatów w zakład, o! – krzyknął Fürstemberg – że żona twoja od innych dam dworu piękniejsza być nie może…

Hoymowi dolewano wina… akcyza piła z rozpaczy…

– Trzymam zakład! – zgrzytnął zębami blady i pijany – trzymam…

– Sędzią… ja będę sędzią! – dodał August, wyciągając rękę.

– A sądu zwlekać się nie godzi – dodał August. – Hoym natychmiast sprowadzi tu żonę i na pierwszym balu u królowej ją przedstawi…

– Hoym! Pisz! Kurier królewski powiezie list do Laubegast… – dodał ktoś z boku.

– Pisz list… natychmiast! – zaczęto znowu wołać ze wszystkich stron.

W jednej chwili podsunięto mu papier, Fürstemberg gwałtem wcisnął pióro, król wzrokiem naglił do wykonania. Nieszczęśliwy Hoym, w którym chwilami odzywała się trwoga mężowska i pamięć zalotności królewskiej, sam nie wiedział, jak dyktowany mu rozkaz przybycia do Drezna żonie napisał, i w mgnieniu oka wyrwano mu go z rąk… ktoś po schodach zbiegł w dziedzińce, aby królewski posłaniec natychmiast z nim do Laubegast wyruszył.

– Fürstemberg – szepnął August – ja widzę po Hoymie, że jeśli dziś otrzeźwieje, rozkaz odwoła; trzeba go spoić na śmierć, by nogą ani ręką nie ruszył…

– Jest już tak pijany, że się o życie jego lękam – dodał książę.

– A ja nie – spokojnie rzekł król. – Czyżby już Hoyma nikt w świecie zastąpić nie był w stanie? A taki byśmy mu pyszny z mnóstwem palm i wieńców pogrzeb sprawili…

Uśmieszek króla tak podziałał, iż koło Hoyma kółko się skupiło z kielichami; wyzywano go, wymyślano toasty, dolewano ambrozję różnymi z flaszek podstawianych kryjomo dobywanymi płynami, i w pół godziny… Hoym blady jak trup, z głową zwieszoną, z ustami okropnie otwartymi spał, leżąc na stole… Hajducy królewscy na dany znak ponieśli go do łóżka. Dla ostrożności wszakże, raczej niż z troskliwości o zdrowie, zamiast w lektyce odnieść go do domu na Pirnajską ulicę, położono go w jednym z gabinetów królewskich i dodano na wartę Cojanusa olbrzyma, który miał rozkaz nie puszczać go do domu, gdyby się obudził. Hoym jednak, wcale się nie przebudziwszy i stękając tylko przez sen ciężko, bezprzytomny przeleżał do rana. Na sali po wyniesieniu tego trupa rozpoczęły się dopiero bachanalia przy zamkniętych drzwiach, w ciaśniejszym kółku, których świadkami były tylko zwierciadła sali.

Król był w najpiękniejszym humorze, a promienistość tego oblicza odbijała się na twarzach jego dworzan. Już się miało dobrze na brzask, gdy dwaj hajducy nareszcie ostatniego ze wszystkich i Augusta Mocnego jak dziecię do łóżka zanieśli.

Zarzucicie mi przesadę w obrazie! Niestety! Wszystkie jego rysy aż do najdrobniejszego są prawdziwe…

Fürstemberg został sam na ruinach, prawie zupełnie trzeźwy, zdjął perukę, tylko aby ochłodzić głowę, i zamyślił się głęboko… mówiąc do siebie:

– Będziemy tedy mieli nowe panowanie… Lubomirska nadto się też wdawała w politykę… mogła opanować króla… na co mu rozumna kochanka? Niech go tylko bawi i kocha! To jej powołanie…

Zobaczymy Hoymową…

II

Laubegast leży nad samym Elby[1] brzegiem, o dobrych parę godzin od Drezna. Mała wioseczka już naówczas miała kilka domków, widocznie przez możniejszych postawionych i panujących okolicy. Kryły się one w starych lipach i bukach oraz czarnych sosen i jodeł gałęziach.

Pałacyk Hoyma, do którego on się czasami z domu swojego wykradał, aby tu spędzić wieczory i część dnia, a czasem nawet całe pod niebytność króla tygodnie, wyglądał jak wszystkie owego czasu z wysokim dachem i poddaszami na sposób francuski z wyginanymi ozdobami i floresami po murach. Sprowadzeni ze stolicy murarze ukrasili go jak najstaranniej i o ile znieść mogły skromne pałacyku rozmiary. Znać było wielką troskliwość pana o upiększenie miejsca tego. Mały dziedzińczyk opasywała krata żelazna w słupach murowanych, na których stały piękne wazony kamienne, na wznioślejszych nieco, przy bramie grupy aniołków trzymały latarnie. Wejście do domu z galerią kamienną przybraną w wazony i figurki okrywały piękne kwiaty. Dom zza drzew wyglądał pańsko, ale smutno jak klasztor, jak pustkowie.

Nie było tu życia ani licznych sług, ani ruchomego dworu. Dwóch starych kamerdynerów, kilkoro czeladzi pokazywało się czasem około pałacyku, a nad wieczorem niekiedy z książką w ręku wychodziła z niego postać, której cała ludność Laubegastu zza płotów i krzaków z trwogą i podziwem się przypatrywała. Było to w istocie dziwne w tym zapadłym kącie zjawisko, któremu właściwszym pobytem zdawała się sama stolica.

Nikt nie widział tu nic podobnego ani mógł marzyć o takiej piękności. Młodziuchna kobieta wysokiej i szlachetnej postawy, biała jak marmur, z czarnymi, jasnymi, bystrymi oczyma, gdy szła ulicą w majestacie swej młodości, piękności i dumy, mimowolnie trwoga ogarniała patrzących na nią nawet ukradkiem, takiego coś w sobie miała królewskiego i rozkazującego. Chciało się na twarz padać przed nią.

A była smutna przy tej powadze jak żałobny posąg zdjęty z grobowca… nigdy się nie uśmiechnęło jej oko ani usta, nigdy nie spojrzała weselej w niebo… Spoglądała na ziemię czarną, na szare Elby wody, na kwiatki, których ani nie zrywała, ani się poiła ich wonią. Zdawała się nieszczęśliwa, może była tylko znudzona. Wiedziano, że od lat kilku siedziała tu tak zamknięta, nie widując prawie nikogo oprócz siostry Hoyma Vitzthumowej, której brat też rzadko przystępu do żony dozwalał. Wiedział zapewne, że i ona chwilowo miała szczęście być w łaskach u króla i nadzieję pozostania w nich dłużej, która się nie ziściła. Strzegąc żony od wpływu dworu i intryg jego, własną nawet siostrę od niej odsuwał. Vitzthumowa ruszała ramionami pogardliwie i było jej wszystko jedno.

Ale bratowa śmiertelnie się nudziła. Całą jej zabawą były książki pobożne marzycieli protestanckich, które czytała skwapliwie, i ustronne przechadzki pod nadzorem starego kamerdynera.

Życie to było jednostajne i ciche jak grób, ale za to namiętności w nim nie wywoływały burzy. Hoym zrazu bardzo czuły, z natury bałamut i bałamuctwem dworu podżegany, znużył się żoną i zapomniał już o niej. Kochał ją jednak po swojemu, zazdrośnie i chciał ten skarb mieć zatajony przed oczyma ludzkimi. Tylko gdy króla i dworu nie było w Dreźnie, pani Hoym miała pozwolenie na krótko przybyć się rozerwać w stolicy, która naówczas śmiertelnie nudna była.

To kilkuletnie zamknięcie napoiło ją dumą, żółcią, goryczą, smutnymi myślami, pogardą dla świata i ascetyzmem dziwacznym. Uważała życie swoje za skończone, zamknięte… jako wyczekiwanie równie samotnego zgonu, a była jak anioł piękna i nie miała jeszcze skończonych lat dwudziestu czterech i ci, co ją z dala widzieli, nie daliby jej z twarzy dziecinnej niemal ani osiemnastu, tak dziwnie młodo wyglądała.

Panią Vitzthum, która w gorętszym życiu postradała świeżość i część młodego wdzięku, ta nieśmiertelna dziewiczość bratowej gniewała. Gniewały ją i inne jeszcze jej przymioty: szlachetna duma cnoty, oburzenie na zepsucie, pogarda dla intrygi i kłamstwa, królewski majestat, z jakim z góry swej potęgi spoglądała na ruchliwą, śmiejącą się, pełną fałszu bratową. Gdyby nie była bratową, może by jej nawet życzyła upadku i upokorzenia. Hoymowa wzajemnie jej nie lubiła, wstręt ku niej czując instynktowny. Dla męża okazywała teraz niemal chłodną pogardę… przez samą panią Vitzthum, po cichu szepczącą nieraz tajemne skandaliki, wiedziała Anna Hoym, że mąż nie był jej wierny. Mogła go łatwo jednym czulszym wejrzeniem u stóp swych położyć, znała swą potęgę, była jej pewna, ale nie chciała. Wydał się jej już zbyt nikczemną istotą, aby się o niego starać było warto. Przyjmowała go zimno, odprawiała obojętnie; Hoym się burzył, ale z żoną, gdy przyszło do otwartej kłótni, czuł się tak słaby, że zwycięstwa szukał w ucieczce.

Tak płynęły smutne a długie dnie w Laubegast… Nieraz Annie przychodziły myśli słomianą wdową powrócić z powrotem do Holsztynu, do Brockdorf, do rodziny. Lecz rodzina nie była jej bardzo przychylną, ojca i matki nie miała od dawna, a księżna Brunszwicka, z domu Holsztein Plön, czyby ją znowu na dwór przyjęła? Głośne tam było i pamiętne znalezienie się szesnastoletniej jeszcze Anny, którą książę Ludwik Rudolf w zapale uwielbienia dla jej piękności cudnej chciał pocałować i – dostał publicznie prawie policzek…

Nie miała się więc gdzie podziać biedna a piękna Anna.

Pomimo zepsucia dworu i sąsiedztwa Drezna, w którym trudno było ukryć przed oczyma ludzi taką gwiazdę pierwszej piękności, kilka lat przechadzając się ponad brzegami Elby, nad którymi nieustannie krzyżowały się dworskie powozy, kawalerowie konni, wojskowi i cała próżniacza czereda otaczająca panującego, Anna tak się umiała przysłonić w swym ustroniu, że ją żadne niemal nie postrzegło oko.

Oprócz jednego…

Tym jednym był młody Polak, który raczej wisiał, niż trzymał się na dworze króla Augusta, a dostał się nań prawie mimo woli i mimo woli dość nudne wiódł tu życie.

Gdy August Mocny po raz pierwszy przyjechał do Polski i przy biesiadzie na oczach zdumionych panów, co na jego wyruszyli spotkanie, gniótł w ręku srebrne puchary, łamał talary i kruszył podkowy. Przy obiedzie w Piekarach po odbytej ceremonii przed cudownym obrazem, na widok tych popisów siły pańskiej, źle jakoś wróżyć się zdającej przyszłości Rzeczypospolitej, odezwał się od niechcenia ponoć ksiądz biskup kujawski, iż jednego młodego chłopaka znał, który niemal tak samo mógł dokazywać. Piknęło to króla jegomości, zarumienił się, acz tego po sobie nie dał znać, zwłaszcza że to były dopiero początki jego w Polsce i rzekł tylko, iż ciekawy był widzieć współzawodnika w sile, bo jako żywo nigdy w życiu jeszcze kogoś takiego nie spotkał. Obiecał ksiądz kujawski ubogiego onego szlachetkę, pochodzącego bodaj z wielkiej a niegdyś bardzo możnej rodziny Zaklików, królowi, gdy przybędą do Krakowa, po koronacji przedstawić. Ale rzecz, przy tylu innych ważniejszych, poszła w zapomnienie i biskup, by jej nie przypominał, spostrzegłszy się, iż niezręcznie z tą paralelą wystąpił, gdyby sam król nie naparł się i nie przypomniał, a nie wymagał natarczywie, aby mu owego pana Rajmunda Zaklikę koniecznie na oczy pokazano.

Chłopak tylko co szkoły jako tako u jezuitów dokończył, wałęsał się, sam nie wiedząc, co począć z sobą. Do wojska by był rad szedł, ale pocztu sobie za co kupić nie miał, a inaczej staremu szlachcicowi nie wypadało. Po długich więc poszukiwaniach w mieście udało się Zaklikę odkopać gdzieś pasującego się z piórem przy kancelarii. Gdy przyszło go postawić przed królem jegomością, nie było ani przyodziewku dostatecznego, ani szabelki, ani pasika. Biskup go marszałkowi dworu rad nierad musiał kazać oporządzić od stóp do głów i dopiero sam obejrzawszy, że mu wstydu nie zrobi, trzymał w pogotowiu. Król najczęściej popisywał się swą siłą przy ucztowaniu, gdy był w dobrym nastroju. Jednego dnia tedy dzbany miętosił i podkowy sobie przynosić kazał, które dworscy zawsze na tę okoliczność w pogotowiu trzymali. Siedział biskup cicho, aż król do niego znowu: „a gdzież wasz siłacz, mój ojcze”? Począł nalegać, sprowadzono Zaklikę.

Chłopak był wyrosły jak dębczak, smukły, rumiany, hoży, skromny jak dziewczyna i nie wydawał się wcale takim herkulesem. August, spojrzawszy nań, począł się uśmiechać. Że był szlachcic, przypuszczono go do ucałowania ręki pańskiej. Rozmówić się z nim inaczej jak po łacinie było trudno, bo po niemiecku ani po francusku słowa jeszcze wówczas nie rozumiał. Szczęściem tu słów nie było potrzeba. Stały dwa puchary srebrne jednakowiusieńkie przed królem, wziął August jeden w szeroką dłoń, palcami objął, pocisnął i jak liść zgiął i zdusił. Było na dnie wino: trysnęło wierzchem.

Szyderczo się uśmiechając, sam podsunął drugi Zaklice i rzekł:

– Próbuj, jeśli puchar zgnieciesz, twój będzie.

Nieśmiało zbliżył się chłopak do pańskiego stołu i garść nastawił i objął blachę twardą; chwilkę niby się ważyło, co będzie, krew mu uderzyła do głowy… i puchar poszedł w kawałki. Na twarzy królewskiej odmalowało się niezmierne zdumienie, ale żywsze jeszcze nieukontentowanie, które i we wzroku na biskupa rzuconym znać było. Panowie przytomni jęli dowodzić, że puchar z cieńszej był blachy albo nadkruszony…

Wziął król podkowy łamać jak obwarzanki, kazano Zaklice i kruszył je leciuchno, nie wysilając się. Dobył August talara bitego, zmocował go w dwóch rękach i złamał też. Dano Zaklice bodaj grubszego hiszpańskiego, trochę się chłopak namyślał; ale już się też i rozpalił, a to mu sił dodało: przepołowił i talara.

Chmura popłynęła królowi po czole i markotny się stał dwór pański, że do takich nieprzyzwoitych zapasów przyszło. Kazał król Zaklikę nagrodzić, oba puchary mu darował, a potem namyśliwszy się, powiedział, żeby go do dworu wzięto. Dano mu jakiś urzędzik, ale nazajutrz szepnął mu na ucho ochmistrz, aby się nigdy nie ważył z siłą popisywać ani chwalić, aby z nim nie było źle, bo to rzecz zakazana.

Został tak przy dworze ów ubożątko Zaklika, dano mu kilkaset talarów pensji, barwę co się zowie wspaniałą, żadnej roboty, wiele swobody, ale za królem, gdzie się ten ruszył, jeździć musiał. A że to było, jak mówi przysłowie, pokorne cielę, dobrze mu było. Król wprawdzie słowa nigdy doń nie przemówił, ale o nim pamiętał, pytał i nakazywał, by mu na niczym nie zbywało. Swobody miał chłopiec dosyć, a że wśród tego szwargotu niemieckiego wciąż musiał siedzieć lub francuszczyzny słuchać, jął się obu języków uczyć bystro i we dwa lata już nimi dobrze w gębie obracał. Z tego próżnowania i że żyć nie bardzo z szołdrami lubił, bo tak ich zwał salva reverentia dla króla jegomości, gdy pora była odpowiednia, wkoło Drezna pieszo schodził wszystkie wioski i laski. Naturę miał ciekawą, wdrapywał się i na góry na drugim brzegu Elby tak urwiste, że z nich spojrzawszy… abyssus vocat. Nigdy jednak szwanku nie poniósł.

Podczas jednej to z tych przechadzek trafił Rajmuś Zaklika do Laubegastu i znalazłszy pod bezpańską lipą chłodek, rozłożył się tam obozem na swoje nieszczęście… bo właśnie o tej godzinie wyszła Anna hrabina Hoym na swą samotną przechadzkę. Gdy ją chłopak ujrzał, od razu zamarł z admiracji, tchu mu w piersi zabrakło. Oczy potarł, myśląc, że mu się śni i że taka istota chyba istnieć nie może. Siedział w miejscu biedaczysko do nocy, patrząc i patrząc, i napatrzeć się nie mogąc. Zdawało mu się, że się oczyma napasie do syta, a im dłużej patrzył, tym więcej widzieć pragnął. Zrodziła się w duszy tęsknota… czy szał, dosyć, że do Laubegastu jak opętany latać zaczął, w głowie mu się wszystko przewróciło.

A że się nikomu nie zwierzał, nie było mu też się komu poradzić, iż na taką chorobę jedno jest tylko lekarstwo: w ogień samemu nie iść, ale z ognia uciekać.

Tak się chłopaczysko rozmiłowało, że wychudło i zgłupiało. Kobiety służące u dworu pani Hoymowej, które wyszpiegowały go a domyśliły się pewno, co mu jest, jęły w śmiechy z niego, powiedziały o tym i pani. Śmiała się i ona i zobaczyła go niewidziana, a może się jej go i żal zrobiło, ale kazała do siebie przywołać i surowo zgromiła, że się niepotrzebnie włóczył, a zakazała, aby więcej nogą około dworu nie postał.

Że przy tej rozmowie nikogo nie było, a chłopca głupota jego znać ośmielała, odpowiedział na to, że przecież patrząc, nie grzeszy i że oprócz widzenia pani nic nie żąda, a dodał, iż choćby go tam i ukamienować miano, musi przyjść, gdyż mu srodze tęskno.

Nagniewała się, tupiąc nóżką, pani Hoymowa, grożąc, iż się mężowi poskarży, ale nic go to nie nastraszyło. Potem się kilka tygodni z tej strony, z której ją widzieć mógł, nie pokazywała. Chodziła do Elby, póki raz nie postrzegła, że Zaklika po szyję w wodę się schowawszy, mimo zimnej rzeki, stał tak ukryty, aby tylko ją zobaczyć. Rozgniewała się strasznie i poczęła wołać na ludzi, aż Rajmuś nurka dał i zniknął. O mało naówczas nie utonął, bo go kurcze porwały i odzież mu namokła ciążyła, ale się wyratował. I jakoś go nie było widać, ale tylko dlatego, że sobie inną obrawszy kryjówkę, oczy trucizną tej piękności pasł i pasł. Już czy jejmość o tym wiedziała, czy nie, nie było słychu, ale nie mówiono więcej o Zaklice. Że zaś we dworze mało się o niego troszczono i król by był może nawet rad, gdyby gdzie karku nadkręcił, nikt o chłopcu nie słyszał. Robił i chodził, jak chciał.

Raz tylko zawezwano go do dworu, bo król dużemu koniowi z wielkiego gniewu, w jaki wpadł, głowę jednym cięciem odrąbał. Chciał tedy okazać August Mocny, iż tego ów sławny Zaklika nie dokaże. Przyprowadzono szkapę starą spod dragona i twardokościstą. Dawano po cichu do zrozumienia Zaklice zawczasu, aby jeśli mu łaska pańska miła, koniowi dał spokój lub nie tak bardzo się zamachiwał. Temu było wszystko jedno, a gdy raz na siłę szło i pot poczuł – jak to mówiono – nikt go nie pohamował. I tak wobec króla, panów i wielkiej ciżby osób, popróbowawszy tylko żelaza i dobrawszy klingi, koniowi łeb zwalił jak brzytwą… Mówił, że go potem tydzień ręka bolała w ramieniu – ale nic – król słowa nie rzekłszy, ramionami ruszył tylko i zapito konfuzję. Na Zaklikę nikt nie spojrzał już, a dworscy słudzy, których miał przyjaźniejszych, szeptali mu, że mógłby się wynosić gdzie cichaczem, bo go przy lada czym małym spotka ciupa na Koenigsteinie.

Rajmuś ramionami ruszył a wcale się tego nie zląkł… Królewskiego tyle było zwycięstwa, że koniecznie chciał go jeszcze wypróbować, wiele wina wytrzyma; ten zaś czystą wodę tylko pijał, czasem szklankę piwa, wina kieliszeczek – dalej nie mogąc. Więc próżne było przykazywanie królewskie, pij a pij. Gwałtem prawie wlali mu puchar węgrzyna, od którego jak padł, tydzień odchorował, i o mało go z tego świata nie wzięła gorączka. A no potem do siebie przyszedł i bodaj do ogromniejszej jeszcze siły, na którą się z nim nikt próbować już nie śmiał.

I znowu chodził na wyglądanie owo dziecinne pod ogród w Laubegaście. A miłość ta uczyniła go innym człowiekiem: spoważniał bardzo, uczyć się począł i powierzchownie nawet odmienił… Anna hrabina Hoymowa, która o wszystkim mówiła mężowi i jego siostrze, o nim nigdy nie wspomniała, zdając się go już nie widzieć ani wiedzieć o nim…

W Laubegaście kończył się dzień zawczasu, z mrokiem zamykano bramy i drzwi na klucze i drągi, jak było we zwyczaju naówczas; psy spuszczano na podwórza z łańcuchów, słudzy szli z kurami spać, a pani choćby dłużej przy świetle czas nudny spędziła nad książką, nikt o tym nie wiedział…

Tej nocy właśnie, gdy bawiono się na zamku, a w odkrytych polach jesienny wiatr bujał, w Laubegaście tak go słychać było, łamiącego drzew gałęzie i miotającego lipami, iż o śnie ani było myśleć.

Piękna Anna, rozebrawszy się, czytała Biblię, bo to było jej czytanie najulubieńsze, zwłaszcza Apokalipsa i listy świętego Pawła… Rozmyślała nad nimi, często nawet płacząc.

Było już późno w noc i druga świeca jarząca dopalała się w jej pokoju, gdy tętent się dał słyszeć za domem, a potem jakby kto bramą żelazną targał i psy ujadać zaczęły tak straszliwie, iż nieulęknionego ducha pani poczuła się strwożona. Rzadkie były już wówczas napaści na dwory, zwłaszcza pod stolicą, ale się przecie trafiały. Rozpuszczone żołdactwo, połapani gwałtem żołnierze, którzy później zbiegali i po górach się kryli, tułając, dopuszczali się czasem rozbojów, choć za nie później szyją płacić im przyszło, gdy na nich obławy zwołano.

Poczęła więc dzwonić Anna i cały dwór się pobudził, ale mimo to brama nie przestała dźwięczeć ani psy ujadać… Poszli tedy ludzie z bronią na dziedziniec i dopiero zobaczyli, że tam się ze dworu królewskiego posłaniec miotał a krzyczał i tuż za nim sześciokonny powóz stał z lokajami i służbą. Psy wzięto na łańcuchy, wrota otwarto, posłaniec list oddał…

Gdy go jej przyniesiono wśród nocy, sądziła zrazu Anna, iż coś złego stać się musiało… pobladła nieco… poznawszy jednak rękę męża, choć zmienioną na liście, uspokoiła się. Przyszedł jej tylko na myśl los kanclerza Beichlinga, który nagle ze szczytu łaski poszedł jednej nocy do Koenigsteinu i zabrano mu wszystko, co miał. Sam Hoym nieraz po cichu spowiadał się jej z tego, iż królowi nie wierzy i nie będzie się nigdy czuł bezpieczny, dopóki majątku i głowy za granicę nie wyniesie.

Dowiedzioną to było rzeczą, iż król, gdy najczulszym się okazywał, najwięcej się go obawiać trzeba było, uśpić bowiem pragnął, nim ofiarę swą strącił ze szczytu i lubował się, patrząc na tragiczną fortuny zmianę. Myślała więc Anna, czy los kanclerza nie spotkał jej męża, którego kraj cały nienawidził za wprowadzenie akcyzy i nieprzyjaciele nań szczuli ze wszech stron.

Zdziwiła się niezmiernie, postrzegłszy na bilecie męża, ręką acz widocznie zmienioną i pośpieszną, kreślony rozkaz, aby natychmiast przybyła… posłanym po nią powozem. Ani się było podobna opierać dla oczu ludzkich… a i ciekawość też wiodła… Kazała więc sługom czynić natychmiast przygotowania do podróży… i nie upłynęła godzina, gdy już w powozie siedziała i wrota cichego dworu w Laubegast na zawsze się za nią zamknęły…

Myśli dziwne w drodze ją opanowały… Czuła się przejęta jakimś strachem i smutna tak, że się jej na łzy zbierało. Nie wiedziała, co jej groziło i czy jej co zagrażało, trwożyła się wszakże. O powrocie króla i dworu po kilkuletniej niebytności wiedziano wszędzie. Z nimi razem powracały do Drezna intrygi, podstępy, wyścigi o łaski i znaczenie, w których się różnymi środkami posługiwano. Działy się tam rzeczy na pozór lekkie i wesołe, a w istocie tragiczne…

W chwili gdy ofiary z jękiem padały w lochy i ciemne przepaści, balowa muzyka przygrywała weselu tych, co zwyciężyli… Nieraz z dala patrzyła Anna na siną górę Koenigsteinu, pełną tajemnic i ofiar…

Noc była ciemna bardzo, lecz powóz poprzedzały pochodnie dworskie i konie pędziły… ani opatrzono się, jak stanęła kareta na bruku u domu przy Pirnajskiej ulicy. Toteż choć ministra oczekiwano, ludzie się pospali i nierychło się ich było można dobudzić. W domu tym, w którym Hoym zajmował pierwsze piętro, Anna nie miała nawet swoich pokoi. Były tylko dla przyjęcia klientów naznaczone i sypialnia pańska, która wstręt wzbudzała w Annie… Poza tym kancelarie i całe izby papierów… Gabinet ministra sąsiadował z ogromną salą, ozdobną wprawdzie, ale ciemną, ponurą i smutną. Nie zastawszy męża w domu, tym więcej się zdziwiła hrabina Anna, ale słudzy ją zapewnili, iż to była „noc królewska”, i że przy tej zabawie zwykle przeciągał się pobyt na zamku do dnia białego i dłużej. Zmuszona szukać przytułku i odpoczynku, hrabina musiała po raz pierwszy w tym domu męża, w którym nigdy prawie nie bywała, znaleźć sobie jakiś kątek. Obrała gabinet z drugiej strony kancelarii ministra położony, oddzielony od innych pokoi i tu sobie prawdziwe łóżeczko obozowe usłać kazawszy, zaryglowawszy się ze sługą, próbowała usnąć nieco. Ale sen nie spłynął na powieki znużone, drzemała tylko nerwowo, budząc się i zrywając za najmniejszym szelestem…

Dzień już był biały, gdy usnąwszy głęboko na chwilę, przebudziła się, słysząc w gabinecie otwierające się drzwi i stąpanie. Sądziła zrazu, iż to był chód męża i w cichości co najprędzej poczęła się z pomocą sługi ubierać…

Ubiór to był poranny, niedbały, który jej jeszcze wdzięku dodawał. Znużenie podróżą, niepokój, gorączka podniosły królewski wdzięk i blask urody zachwycającej. Z niecierpliwością odryglowała drzwi, które ją dzieliły od gabinetu, otwarła je i stanęła w progu.

Naprzeciw niej zamiast męża stał człowiek zupełnie jej nieznajomy, którego postawa i twarz wielkie na niej uczyniły wrażenie.

Był to mężczyzna w czarnej długiej sukni protestanckiego duchownego, niemłody, z głową łysawą i błyszczącą, około której nieco siwych włosów rozwianych jakby aureolę wiązało. Zżółkła skóra przylegała do kości jego czoła, tak iż żyły rysowały się wszędzie wypukło… Siwe oczy głęboko wpadły, usta uśmiechnięte goryczą, spokojna pogarda świata, pogoda i powaga przy tym, nadawały tej twarzy ani pięknej zresztą, ani znaczącej, coś tak wybitnego i zatrzymującego oczy zdumione, iż mimo woli oderwać ich od niej nie było można.

Patrzyła nań Anna, ale i on jakby zjawiskiem tej kobiety przerażony, stał nieruchomy z wlepionymi w nią oczyma, w których mimowolne malowało się uwielbienie dla cudownego boskiego tworu, podobnego aniołom…

Stał i usta mu drżały, i ręce się podniosły na pół zdumieniem, na pół jakimś ruchem niezrozumiałym, który i odpychać mógł, i błogosławić…

Dwie te istoty zupełnie sobie nieznane… badały się tak chwilę oczyma… Duchowny cofał się z wolna… Anna oglądała się, szukając oczyma męża… Już miała cofnąć się za próg gabinetu, gdy duchowny, spojrzawszy na nią wzrokiem litości pełnym, zapytał:

– Kto ty jesteś?

1 Elba – Łaba

III

– Ja bym tu prędzej was mogła spytać, kto wy jesteście i co tu w domu moim robicie?

– W domu waszym? – powtórzył zdumiony duchowny. – Jak to? Więc żoną jesteście pana ministra?

Anna głową dumnie dała znak potwierdzający. Duchowny spojrzał na nią wzrokiem pełnym najwyrazistszej litości, patrzył długo i dwie łzy zakręciły mu się pod zmarszczonymi powiekami, złożył ręce jakby z rozpaczy i zwątpienia.

Anna spoglądała nań z ciekawością. Niepozorna ta postać zszarzana, zmęczona, życiem złamana, zdawała się odżywiać, wyszlachetniać, uczuciem jakimś wielkim wyrastać: stała się poważna i majestatyczna. Dumna pani czuła się przy niej onieśmielona, mała, zdziecinniała, niemal pokorna. Milczący starzec promieniał jakimś natchnieniem wewnętrznym. Nagle oprzytomniał, obejrzał się strwożony i krok postąpił naprzód…

– Dlaczegóż ty, którą Wszechmogący stworzył dla chwały swej, jako piękne cnoty naczynie, ty pełna blasku istoto, podobna aniołom, nie otrząśniesz pyłu z nóg twych skalanych dotknięciem nieczystego Babilonu i nie uciekniesz, rozdarłszy szaty białe, z tego ogniska zepsucia i rozpusty? – zawołał jakby nagle rozogniony miłosierdziem. – Dlaczego ty tu w tym ogniu trwasz? Kto cię weń wrzucił? Kto był tym niegodziwym, co tak piękne dziecię boże cisnął w ten świat plugawy? Czemu nie uciekasz? Dlaczego stoisz niestrwożona, a może niewiedząca o niebezpieczeństwie? Dawno tu jesteś?

Anna zrazu osłupiała, słuchając go, lecz głos starego takie na niej czynił wrażenie, iż uczuła się może pierwszy raz w życiu podbita i onieśmielona. Oburzał ją ten ton duchownego i nie mogła się zań pogniewać. Nim otworzyła usta, on mówił dalej:

– A wiesz ty, gdzie jesteś? A wiesz, że ta ziemia, na której stoisz, chwieje się pod twymi stopami? Że te ściany otwierają się na rozkazy, ludzie nikną, gdy są zawadą, że tu życie człowieka nie waży nic… dla kropli rozkoszy?

– Cóż za przerażające obrazy kreślisz, mój ojcze – odezwała się wreszcie Hoymowa – i dlaczego mnie nimi chcesz zatrwożyć?

– Bo z czystego czoła i oczu twych, dziecko moje – rzekł duchowny – widzę, żeś bezpieczna, niewinna i nieświadoma tego, co cię otacza, tyś chyba tu niedawno?

– Od kilku godzin – uśmiechając się, odpowiedziała.

– I nie tu przeżyłaś dzieciństwo i młodość twoją, bobyś tak nie wyglądała – uśmiechnął się boleśnie stary – nieprawdaż?

– Dzieciństwo spędziłam w Holsztynie… od lat kilku jestem żoną Hoyma, ale mnie trzymał odosobnioną na wsi… ledwie z dala widziałam Drezno…

– A nic chyba nie słyszałaś o nim… – dodał stary i wstrząsnął się. – Wszystko, co mi mówisz, przeczytałem na czole twym, w wejrzeniu – rzekł smutnie. – Bóg mi czasem daje zajrzeć głęboko w duszę ludzką… Niezmierną litością zostałem zdjęty, widząc cię, piękna pani; zdało mi się, że patrzę na lilię białą, rozkwitłą w ustroniu, którą stado rozhukanego bydła ma podeptać. Było ci kwitnąć, gdzieś wzrosła i wonieć pustyni a Bogu…

Zamyślił się głęboko. Anna postąpiła przejęta kilka kroków ku niemu. W jej oczach i postawie widać było wzruszenie.

– Ojcze mój – rzekła – ty kto jesteś??

Stary zdawał się nie słyszeć, tak się zadumał głęboko. Powtórzyła pytanie.

– Kto ja jestem? – rzekł. – Kto ja jestem? Nędzna istota grzeszna i wzgardzona, na którą nikt nie patrzy lub się z niej wszyscy śmieją. Jam głos wołającego na puszczy… jam ten, który przepowiadam upadek, zniszczenie, dni pokuty i niedoli… Kto ja jestem? Naczynie w ręku Bożym, przez które czasem przechodzi głos z góry potężny. Jam ten, za którego czarną suknią biegają ulicznicy, rzucając na nią błotem, ten, którego proroctw nikt nie słucha… nędzarz wśród bogaczy… ale praw i czysty, przed Panem…

I zamilkł, ostatnie słowa wymówiwszy głosem gasnącym… spuścił głowę.

– Dziwne zrządzenie – odezwała się Anna, nie odstępując od niego – po kilku latach spokoju na wsi, w ciągu których mnie szmer ledwie od stolicy dochodził, przybywam nagle powołana przez męża i w progu spotykam was jakby przestrogę i oznajmienie… Nie jestże to palec Boży?

Dreszcz przebiegł ją całą.

– Zaprawdę dziwne! – powtórzyła.

– Opatrzność! – wyrzekł stary. – A biada tym, co litościwej Bożej nie słuchają przestrogi… Chcesz wiedzieć, kto ja jestem? Nikt! Ubogi kaznodzieja, który coś zgrzeszył na kazalnicy i którego pomsta panów ziemskich ściga… Zowię się Schramm… hrabia Hoym znał mnie niegdyś w dzieciństwie, przybyłem go prosić, aby wstawił się za mną. Grożą mi. I oto jak się tu dziś znalazłem… Ale kto was tu sprowadził? Kto wam tu przybyć dozwolił?

– Własny mąż! – rzekła Anna.

– Proś go, niech cię uwolni – szepnął, oglądając się trwożliwie, duchowny. – Widziałem piękności tego dworu, bo je tu ludowi na ulicach pokazują jak lalki… tyś nad nie wszystkie piękniejsza stokroć… Więc biada ci, jeśli tu pozostaniesz… okolą cię siecią intryg, osnują jadowitymi pajęczynami, uśpią, upoją… zawrócą głowę melodią pieśni, ukołyszą serce bajaniem… złudzą oczy bezwstydem… oswoją ze sromotą, aż jednego dnia, spojona, znużona, osłabła… polecisz w przepaść…

Anna Hoym zmarszczyła brwi.

– Nie – zawołała – nie jestem tak słaba, jak sądzicie, ani tak zasadzek nieświadoma, ani tak spragniona życia… Nie, świat ten mi się nie uśmiecha, patrzę nań z góry… niżej on ode mnie…

– Aleś go oczyma duszy tylko i przeczuć widziała – odparł Schramm – nie wierz sobie, uciekaj z tego piekła… Królewskie w nim posągi popaliły się na węgiel… Idź stąd… idź, idź, szkoda ciebie i białej niewinnej duszy twojej…

To mówiąc, ręce wyciągał, jakby ją chciał wygnać i przyśpieszyć odejście; ale Anna stała niezatrwożona, szyderczy razem i litości pełen uśmiech błąkał się po jej ustach.

– A gdzież ucieknę? – zawołała. – Los mój połączony jest z losem tego człowieka… oderwać go odeń nie w mocy mojej… Ja wierzę w przeznaczenie, stanie się, co mi wyznaczono… tylko nie śpiącą i nie pijaną owładną mną, nie osłabłą i zwyciężoną, ale ja chyba im panować będę…

Schramm strwożony spojrzał, stała pełna dumy i siły, uśmiechnięta i królująca…

W tej właśnie chwili otwarły się drzwi i hrabia Adolf Magnus Hoym wszedł zmieszany, powoli, w progu wahając się jeszcze, do własnego gabinetu.

Za stołem wśród świetnego towarzystwa wczorajszego niekorzystnie się już wydawał; dziś w świetle dnia, po nocnej gorączce i zmęczeniu wyglądał gorzej jeszcze… Mężczyzna był ogromnego wzrostu, barczysty, silny a niezgrabny. Nic szlachetnego nie nadawało mu wdzięku, twarz pospolita odznaczała się tylko błyskawicznymi zmianami konwulsyjnie po niej przebiegających wyrazów z sobą najsprzeczniejszych. Oczy szare to ginęły w powiekach, to wyskakiwały, ogniem tryskając, usta śmiały się i krzywiły, czoło marszczyło i wypogadzało, jakby potajemna władza targała we wnętrzu sznurami, które całą postać zmieniały… I w tej chwili, ujrzawszy żonę, zdawał się być pod wrażeniem najsprzeczniejszych jakichś uczuć. Uśmiechnął się do niej, a po chwili, jakby gniewem chciał buchnąć, nasrożył… ale się zwyciężył i zawahawszy, wsunął żywo do gabinetu!

Na widok Schramma ściągnęły mu się brwi gwałtownie i złość wystąpiła na twarz.

– Szaleńcze, fanatyku, komediancie przebrzydły – zawołał, nie witając się nawet z żoną – znowuś nabroił, znowu do mnie przychodzisz, abym cię wyciągnął z topieli? Ha? Nieprawda? Wiem wszystko, pójdziesz precz od kościoła… na wieś, tam, na pustynie, do prostaczków… w góry…

Wskazał ręką.

– Ja ani chcę i ani myślę cię bronić – dodał, zapalając się. – Podziękuj Bogu, jeśli cię dwóch dragonów odprowadzi gdzie do kąta, bo tu by cię co gorszego spotkać jeszcze mogło…

– Ha! Myślicie! – ciągnął dalej, zapalając się, minister, który przystąpił do Schramma tuż, jakby go sam miał porwać za kołnierz – myślicie, że tu, na dworze wolno wszystko, i że to, co wy nazywacie słowem Bożym, nieocukrowane, możecie podawać ustom do słodyczy nawykłym? Że wy tu możecie grać rolę natchnionych apostołów nawracających pogan… Schramm… mówiłem ci sto razy, ja ciebie nie ocalę… gubisz się sam…

Duchowny niezachwiany bynajmniej, spokojny stał, patrząc ministrowi w oczy.

– Ale ja jestem kapłanem Bożym – rzekł – przysięgałem dawać świadectwo prawdzie, a każą mi być męczennikiem dla niej… niech się stanie…

– Męczennikiem! – roześmiał się Hoym. – To by było za wiele szczęścia; opluwszy, dadzą ci pięścią w plecy.

– Więc pójdę – odezwał się Schramm – ale dopóki tu jestem, ust nie zamknę…

– I kazać będziesz głuchym! – szyderczo dodał minister, wzruszając ramionami. – No, dosyć tego, rób, co chcesz… ratować cię nie mogę i nie myślę; tu dobrze, gdy każdy ocali siebie… Ja ci to przepowiadałem, Schramm… milczeć trzeba umieć, umieć pochlebiać lub ginąć podeptanym… Cóż chcesz, przyszły takie czasy: Sodoma i Gomora… Bywaj mi zdrów, bo czasu nie mam.

W milczeniu pokłonił się Schramm, popatrzył na żonę Hoyma z litością, na niego z milczącym zdziwieniem i skierował się ku drzwiom. Hoym od żony, na którą także spojrzał, oderwał wzrok ku niemu…

– Żal mi cię – burknął krótko – idź, zrobię, co mogę, ale zatop się w Biblii i trzymaj język za zębami: ostatni raz ci to radzę…

Schramm, prawie nie słuchając, wyszedł… małżonkowie zostali z sobą sam na sam…

Hoym nawet nie przywitał się z Anną, od dawna źle z sobą byli. Wyraźnie nie wiedział, od czego rozpocząć rozmowę… zakłopotany stał i zły… Chwycił rękami dwa końce peruki swej.

– Po cóż hrabia kazał mi tu przybyć tak nagle? – zapytała Anna z wymówką i dumą.

– Po co? – podnosząc oczy, zawołał Hoym, zaczynając wzdłuż i wszerz biegać po gabinecie jak opętany. – Po co? Bom był szalony! Bo mnie ci niegodziwcy spoili, bo nie wiedziałem, co robię! Bom głupi… bom nieszczęśliwy!… bom wariat!

– Tak! Wariat! – powtórzył.

– Więc mogę do domu powrócić? – spytała Anna.

– Z piekła się nie powraca! – zaśmiał się Hoym. – A waćpani z łaski mojej jesteś w piekle, to istne piekło!

Rozerwał na piersiach kamizelkę, jakby go dusiła, i padł na krzesło…

– A! Tak! Istotnie oszaleć mi przyjdzie – mruknął – lecz z królem nie ma wojny…

– Jak to? Król?

– Król! Fürstemberg! Wszyscy! Wszyscy! Nawet Vitzthum, kto wie, własna może siostra… spiknięci przeciw mnie… Dowiedzieli się, żeś ty piękna, że ja głupi i kazali mi panią pokazać!

– Któż im o mnie powiedział? – zapytała ciągle spokojna Hoymowa.

Minister nie mógł się przyznać przed nią, iż sam popełnił tę winę, za którą przychodziła pokuta, zgrzytnął zębami, tupnął nogami i zerwał się z krzesełka… Złość jego ustąpiła nagle wcale odmiennemu usposobieniu, pobladł, stał się zimny i ironiczny.

– Dość tego – rzekł cicho, zniżając głos – mówmy rozsądnie. Co się stało, tego naprawić nie potrafię… Wezwałem panią, bo musiałem ją tu ściągnąć, król chciał, a Jowisz piorunuje tych, co mu się śmią sprzeciwiać… Dla jego zabawki musi służyć wszystko… królewskimi stopami depcze skarby cudze i rzuca je w śmiecisko… – Zniżył głos i umilkł, jakby słuchał, czy się kto nie odezwie.

I począł znowu z wolna chodzić po pokoju.

– Założyłem się z księciem Fürstembergiem, że pani jesteś najpiękniejszą kobietą ze wszystkich tych, które tu z profesji role pięknych grają. Nieprawdaż, że byłem głupi? Pozwalam, byś mi to pani powiedziała… Najjaśniejszy nasz pan ma być zakładu naszego sędzią… i wygram tysiąc dukatów…

Anna zmarszczyła brew, odskoczyła z najwyższą wzgardą, odwracając się od niego.

– Nikczemny waćpan jesteś, panie hrabio – krzyknęła w gniewie. – Jak to? Wy! Wy coście mnie jak niewolnicę trzymali zamkniętą, skąpiąc mi powietrza i światła, wyprowadzacie mnie teraz jak komediantkę na scenę, abym wam wygrywała zakłady blaskiem oczu i uśmiechami? To najwyższa podłość!

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

IV

Dostępne w wersji pełnej

V

Dostępne w wersji pełnej

VI

Dostępne w wersji pełnej

VII

Dostępne w wersji pełnej

VIII

Dostępne w wersji pełnej

IX

Dostępne w wersji pełnej

X

Dostępne w wersji pełnej

XI

Dostępne w wersji pełnej

XII

Dostępne w wersji pełnej

XIII

Dostępne w wersji pełnej

XIV

Dostępne w wersji pełnej

XV

Dostępne w wersji pełnej

Tom II

I

Dostępne w wersji pełnej

II

Dostępne w wersji pełnej

III

Dostępne w wersji pełnej

IV

Dostępne w wersji pełnej

V

Dostępne w wersji pełnej

VI

Dostępne w wersji pełnej

VII

Dostępne w wersji pełnej

VIII

Dostępne w wersji pełnej

IX

Dostępne w wersji pełnej

X

Dostępne w wersji pełnej

XI

Dostępne w wersji pełnej

XII

Dostępne w wersji pełnej

XIII

Dostępne w wersji pełnej

XIV

Dostępne w wersji pełnej

XV

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Tom I

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

Tom II

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

Karta redakcyjna

Copyright © 2018, MG

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN: 978-83-7779-447-0

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Korekta: Dorota Ring

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl

handlowyMG@gmail.com

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com