Copyright © Remigiusz Mróz, 2019

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2019

Redaktor prowadzący: Adrian Tomczyk

Redakcja: Karolina Borowiec

Redakcja pierwszego wydania: Artur Szrejter

Korekta: Joanna Jeziorna-Kramarz, Joanna Pawłowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Anita Modry

Zdjęcia na okładce: ivan bastien, Kamila Koziol, Bogdan Sonjachnyj / Shutterstock

Skład i łamanie: Stanisław Tuchołka / panbook.pl

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Wydanie II poprawione

eISBN 978-83-66381-19-3

CZWARTA STRONA

Grupa Wydawnictwa Poznańskiego sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@czwartastrona.pl

Mojej drogiej redaktorce, Karolinie,

która od lat współtworzy ze mną kolejne historie

STOPNIE W WEHRMACHCIE I SS W LATACH 1934-1940

Wehrmacht

SS

Polski odpowiednik

Szeregowi

Schütze

SS-Anwärter, SS-Mann

szeregowy, strzelec

Gefreiter

SS-Sturmmann

starszy szeregowy

Obergefreiter

SS-Rottenführer

kapral

Podoficerowie

Unteroffizier

SS-Unterscharführer

plutonowy

Unterfeldwebel

SS-Scharführer

sierżant

Feldwebel

SS-Oberscharführer

starszy sierżant

Oberfeldwebel

SS-Hauptscharführer

(SS-Stabsscharführer)

sierżant sztabowy

Oficerowie młodsi

Leutnant

SS-Untersturmführer

podporucznik

Oberleutnant

SS-Obersturmführer

porucznik

Hauptmann

SS-Hauptsturmführer

kapitan

Oficerowie starsi

Major

SS-Sturmbannführer

major

Oberstleutnant

SS-Obersturmbannführer

podpułkownik

Oberst

SS-Standartenführer

pułkownik

(brak odpowiednika)

SS-Oberführer

pułkownik liniowy/brygadier

Generałowie

Generalmajor

SS-Brigadeführer

generał brygady

Generalleutnant

SS-Gruppenführer

generał dywizji

General

SS-Obergruppenführer

generał broni

Generalfeldmarschall

SS-Reichsführer

(Heinrich Himmler)

marszałek

Horyzont zdarzeń – granica, po której przekroczeniu niemożliwe jest wyrwanie się z pola grawitacyjnego czarnej dziury. Nawet światło nie jest w stanie opuścić tego obszaru.

I

Cum tacent, clamant.

– Milcząc, wołają.

MAREK TULIUSZ CYCERON

POSEN, OBECNIE W RZESZY, 1 PAŹDZIERNIKA 1939 ROKU

Do kwatery Gestapo weszła dwudziestopięcioletnia, ładna dziewczyna o kasztanowych włosach i skórze trochę zbyt śniadej jak na porę roku ubogą w promienie słoneczne.

Z duszą na ramieniu wkraczała do budynku znanego jeszcze miesiąc wcześniej jako Dom Żołnierza. W ciągu kilku ostatnich dni rozeszły się plotki, które mówiły o sali tortur znajdującej się w piwnicy. Podobno działy się tam makabryczne rzeczy, a funkcjonariusze Gestapo nie znali litości w trakcie prowadzenia dochodzeń.

Dom Żołnierza został oddany do użytku w marcu tego roku. Służył jako ośrodek kulturalny, choć jeszcze częściej – rozrywkowy. Miał ogromne audytorium z balkonami po obu stronach i dwukondygnacyjną widownię, na której mieściło się siedemset osób.

Od dwunastego września budynek znajdował się w rękach Gestapo. Większa część przesłuchiwanych nie wychodziła z niego żywa, a nieliczni szczęśliwcy nie byli w stanie opuścić go o własnych siłach.

Dziewczyna natomiast z własnej woli weszła do paszczy lwa. Nie była przekonana, czy robi dobrze, ale przestrzegała otrzymanych wskazówek, więc miała nadzieję, że nic jej nie grozi.

– Czego? – zapytał od niechcenia siedzący przy wejściu strażnik.

– Nazywam się Aleksandra Knoll.

– No i?

– Byłam umówiona.

Wartownik wstał i obszedł ją, po czym dokładnie zmierzył wzrokiem jej apetyczną sylwetkę.

– Z kim?

– Z SS-Sturmbannführerem.

– Aha – odparł znudzonym głosem, znów usiadł na krześle i dodał: – Zmywaj się stąd.

Aleksandra czuła, jak potęguje się jej strach.

– Byłam umówiona, proszę sprawdzić.

Z wyraźnym niezadowoleniem otworzył jakiś notatnik i zaczął go kartkować. Nie miał najmniejszej ochoty kiwnąć palcem, ale jeśli na dziewczynę naprawdę czeka Sturmbannführer, lepiej to sprawdzić niż później pluć sobie w brodę.

Po chwili uniósł brwi i powiedział:

– Rzeczywiście. Proszę zostawić tutaj wszystkie swoje rzeczy, łącznie z płaszczem.

Wykonała polecenie, po czym została poprowadzona do tymczasowego biura, które zajmował oczekujący na nią człowiek.

– Witam, pani Aleksandro. Cieszę się, że tak szybko pani dotarła.

– Heil Hitler, Herr Sturmbannführer.

– Zapomniała pani o „SS”. SS-Sturmbannführer.

– Przepraszam najmocniej.

Oficer SD, służby bezpieczeństwa SS, zaprosił pannę Knoll, by usiadła w jednym z wygodnych foteli, a następnie odezwał się szorstkim głosem:

– To, co przedstawiła mi pani w trakcie rozmowy telefonicznej, brzmi dosyć wiarygodnie.

– Bo to prawda, choć przyznaję to z przykrością. Ma pan może papierosa?

– Tak, tak. Już podaję.

Sturmbannführer sięgnął do szuflady i wyjął papierośnicę, choć robił to z niechęcią. Ta Polka, a może nawet Żydówka, nie zasługiwała na takie względy. Chciał jednak, by poczuła się bezpiecznie i swobodnie, więc musiał stwarzać wrażenie przyjaznego.

– Niech pani opowiada wszystko od początku. Proszę nie pominąć żadnego szczegółu.

– Tak, proszę pana – odparła posłusznie, a Niemiec był zadowolony, że połknęła haczyk.

Gdyby miała choć trochę oleju w głowie, zapewne domyśliłaby się, że po tej miłej rozmowie trafi do piwnicy, gdzie albo po prostu pozbędzie się jej jakiś niezainteresowany sprawą gestapowiec, albo zostanie przesłuchana, by mogli wydobyć z niej jak najwięcej informacji.

– Na początek proszę powiedzieć: czy są świadkowie?

– Owszem, jeden albo dwóch.

– Dobrze, do rzeczy w takim razie.

Kiedy Knoll zaczęła relacjonować Sturmbannführerowi swoje przeżycia, początkowo poważnie się zaniepokoił, jednak szybko dostrzegł okazję, którą w przyszłości mógłby wykorzystać.

Wysłuchał jej uważnie, choć od pewnego momentu było to dla niego straszliwie męczące, po czym wstał i powiedział:

– Dziękuję. A korzystając z okazji, chciałbym o coś zapytać.

– Tak? Proszę pytać.

– Jakie pogłoski krążą po mieście o tym, co się dzieje w tym budynku?

– Słyszałam to i owo, nic godnego uwagi. Trudno coś wywnioskować z tego, co mówią ludzie.

– No tak.

Oficer SD zrobił pauzę, a następnie dodał:

– To będziesz miała okazję przekonać się sama.

Aleksandra nie zdążyła nawet zareagować na tę informację, kiedy Heller kopnął w jej krzesło; wraz z kobietą przewróciło się do tyłu. Słysząc huk, do pokoju wpadło dwóch funkcjonariuszy. Na rozkaz Sturmbannführera zabrali Knoll do piwnicy.

Rüdiger Heller podniósł słuchawkę telefonu i wybrał numer ratusza w Rawitschu.

Wciąż nie mógł uwierzyć, jak to się stało, że porządny i przykładny kapitan Wehrmachtu mógł współżyć z tą brudną Żydówką.

Nikt nie odbierał telefonu.

RAWITSCH, OBECNIE W RZESZY, POCZĄTEK PAŹDZIERNIKA 1939 ROKU

Christian otworzył oczy i pierwszym, co ujrzał, był spód swojej skrytki na broń. Przez dłuższy czas nie mógł zebrać myśli. W końcu uprzytomnił sobie, że tkwi związany w pozycji embrionalnej pod swoim mahoniowym biurkiem.

„Gina” – pomyślał z bólem serca. Przyłożyła mu w tył głowy prawdopodobnie popielniczką, którą wcześniej zostawił na parapecie okna. Zaklął w duchu i stwierdził, że powinien być bardziej uważny.

Zaczął kołysać się w lewo i prawo, aż w końcu wytoczył się spod biurka. Na jego blacie niemiłosiernie głośno brzęczał telefon i nie chciał przestać. Ktoś usilnie starał się z nim skontaktować, ale Leitnera zupełnie to nie obchodziło – choć uparcie dzwoniące ustrojstwo działało mu na nerwy.

Pamiętał, że na skraju blatu leżał nożyk do papieru, więc chcąc go strącić na podłogę, zaczął kopać w biurko. Niestety, jego wysiłki spełzły na niczym. Nie słyszał nawet, by nożyk się przesuwał. Domyślił się, że zabrali go Gina i Gottwin.

Poświęcił na myśli o nich kilka chwil, kiedy leżał bokiem na podłodze, z zaklejonymi ustami i związanymi kończynami. Patrząc na całą sytuację ze swojej obecnej perspektywy, nie mógł się nadziwić, jakim cudem tej kobiecie udało się go tak zwieść. Jego, Christiana Leitnera, który był podatny wyłącznie na urok własnej żony. Zacisnął mocno zęby i przeklął swoją nieoczekiwaną słabość do dziennikarki. Poprzysiągł sobie, że choćby cały świat zmierzał ku końcowi, zrobi wszystko, by odnaleźć tę kobietę.

Odgłosy kopania w biurko najwyraźniej zaciekawiły strażnika, gdyż wszedł bez pukania do gabinetu Leitnera. Kiedy zobaczył dowódcę skrępowanego na podłodze, rzucił się w jego stronę.

Po chwili Christian był wolny. Odnotował, że brakuje jego pistoletu oraz sztyletu żołnierskiego.

– Herr Hauptmann, wszystko w porządku? – spytał wartownik.

– Ogłosić alarm. Gina Henckel von Donnersmarck i Gottwin Stöxen mają zostać natychmiast ujęci. – Leitner zbył jego troskę.

– Tak jest, panie kapitanie.

– Żywi – dodał, gdy żołnierz opuszczał jego biuro.

Otworzył zamykane na klucz drzwiczki w szafie i wyciągnął zapasową broń, mausera C96, pistolet pamiętający wielką wojnę.

Kilkakrotnie dotknął potylicy i stwierdził, że nie miał krwawiącej rany, ale na wszelki wypadek każe się zbadać lekarzowi najprędzej, jak to będzie możliwe. Zabrał płaszcz i skierował się szybkim krokiem schodami w dół.

W ratuszu trwała już mobilizacja żołnierzy. Któryś z zastępców kapitana najwyraźniej wydał rozkaz, by przeszukać wszystkie pomieszczenia w budynku. Christian uznał to za mało pożyteczne, choć nie mógł wykluczyć, że przebiegła Gina ukryła się ze swoim towarzyszem w gmachu, sądząc, że Leitner będzie szukał ich wszędzie, tylko nie pod własnym nosem. Na myśl o niej jego umysł wypełnił się sprzecznymi myślami. Obiecał sobie, że nigdy w towarzystwie kobiety, która go pociąga, nie opuści gardy i będzie czujny na wszelkie przejawy manipulacji. Mimowolnie z zakamarków jego umysłu wychyliła się myśl o Mateuszu Katnerze i Heinlem, który najprawdopodobniej wrobił Polaka w podpalenie; zwiedziony tym Leitner pozbawił Katnera życia. „Popełniałem błąd za błędem” – pomyślał. Kiwnął głową na trzech żołnierzy, w tym stojącego na warcie kaprala. W ich eskorcie wyszedł na dziedziniec ratusza.

– Marvin… – zaczął, gdy zobaczył, że przyjaciel biegnie w jego stronę.

– Próbowałem się do ciebie… do pana dobić w sprawie Heinlego, Giny i… tego drugiego, no wiesz. – Rodemeyer był tak zdyszany, że nie potrafił sklecić zdania.

– Uspokój się. O co chodzi?

– Ten fotograf, Wendt.

– Tak? – spytał Leitner, rozglądając się dookoła. Poświęcał Leutnantowi jedynie połowiczną uwagę, gdyż starał się domyślić, dokąd Gina mogła uciec. Do głowy przyszedł mu las, w którym czasem odbywał biegi lub spacery, i szybko wydał rozkaz trzem żołnierzom, by się tam udali.

– Posłuchaj… – Rodemeyer upomniał się o jego uwagę.

– Słucham, Marvin, mów.

– To Torsten Blankenburg.

– Co takiego?

– Nie wierzę, że wcześniej nie skojarzyłem jego twarzy. Wprawdzie ostatni raz widziałem go z siedem lat temu, ale przecież ta morda jest tak charakterystyczna!

– Jak to możliwe, Marvin? Przecież ten człowiek nie żyje – odparł kapitan, wreszcie skupiony na słowach przyjaciela.

– Nie wiem, może upozorował swoją śmierć.

Christian przez chwilę się zastanawiał, rozglądając machinalnie na wszystkie strony.

– Jeśli to rzeczywiście on, nie dziwi mnie profesjonalizm, z jakim dokonał morderstw.

– Musimy go dorwać, Leiner.

– Teraz to niewykonalne. Pewnie jest już kilkadziesiąt kilometrów stąd. Skup się na Ginie i Gottwinie, choć wątpię, by to były ich prawdziwe imiona.

Narzeczeni zaczęli biec, gdy tylko usłyszeli dochodzący od strony Rawicza dźwięk syreny alarmowej. Był ledwie słyszalny, jednak w ich obecnej sytuacji nadmiar ostrożności był wysoce wskazany. Chcieli jak najszybciej oddalić się od miasta w kierunku zachodnim, kontynuując swój pierwotny plan.

Po piętnastu minutach biegu Maria była tak wyczerpana, że złapała Staszka za ramię i dała mu znak, by się zatrzymał. Wziął ją na ręce i wszedł głębiej w las. Protestowała, ale zbył to milczeniem, wszystkie siły przeznaczając na dotarcie w miejsce, które uzna za bezpieczne. Musiał w duchu przyznać, że mimo dobrej kondycji brak mu sił, by nieść ukochaną. Kiedy tylko znów mogła spokojnie nabrać powietrza do płuc, zeskoczyła z jego rąk i spokojniejszym już krokiem ruszyli w dalszą drogę. Niedługo potem dotarli do jeziora otoczonego zewsząd drzewami i schowali się niedaleko brzegu.

– Co my teraz zrobimy? Christian zaraz roześle listy gończe, nigdy nie przejdziemy przez Rzeszę – powiedziała Maria, poprawiając włosy, koszmarnie zwichrzone podczas przedzierania się przez las.

– Nasze tożsamości też są spalone.

– Masz jakiś pomysł?

Wgapiając się ze sfrustrowaną miną w spokojną taflę jeziora, Staszek pokręcił głową.

– W takim razie idziemy dalej.

– Zawrócić nie możemy. Oddalmy się od Rawicza, a potem będziemy myśleć.

Kiwnęła głową. Wypalili po papierosie i ruszyli w dalszą drogę, tym razem już wolniej. Nie słyszeli odgłosów pogoni. Wszystko wskazywało na to, że udało im się uciec wystarczająco daleko, zanim ktoś odnalazł Leitnera.

Od momentu, kiedy Christian zaproponował Zaniewskiemu papierosa, ten gotował się w środku ze złości, przeklinając swoją lekkomyślność. Próbował wmówić sobie, że był to odruch bezwarunkowy. Chwila dekoncentracji. Pokręcił głową, gdyż nie przekonała go własna argumentacja – zwyczajnie nawalił na całej linii i będzie musiał się z tym pogodzić.

Popatrzył na błyszczący na ręce Marii pierścionek zaręczynowy. Wydał na niego wszystkie zaoszczędzone pieniądze, zaciągnął też kredyt u ojca. Przed chwilą, gdy siedzieli pod drzewem, ukochana włożyła go z powrotem na palec. Był to jedyny miły akcent podczas ich ucieczki z miasta…

Niespodziewanie wyszli z lasu na nieduże pole. Na horyzoncie widniały wiejskie zabudowania.

– Gdzie mógł pójść Holzer? – zapytała Maria, zwracając głowę w stronę narzeczonego.

– Prosto do piekła, zapewne.

– Barani łeb – szepnęła i szturchnęła go w ramię.

– Nie wiem, może w głąb Rzeszy? Może na północ, w stronę morza?

– A może siedzi w Rawiczu i z jakiegoś strychu obserwuje akcję poszukiwawczą, którą zarządził Christian.

Staszek nie mógł nie zauważyć, że zawsze mówiła o niemieckim oficerze, używając jego imienia, a ton jej głosu zdradzał sympatię, która jemu wydawała się zupełnie irracjonalna i nieuzasadniona.

– Niewykluczone. Ale wspominałaś, że kiedyś robił jakieś interesy w Niemczech, więc może ma tam kontakty.

– Może. Ale teraz najchętniej podziękowałabym mu za zabicie Heinlego, a jednocześnie walnęła prosto w nos za bagno, w którym nas zostawił.

Kiwnął głową, po czym wskazał na krzywy, zrobiony z patyka i deski znak drogowy, stojący tuż przy wiejskiej dróżce.

– „Wehrse”.

– „Wiiize” – poprawiła go Maria.

– Jeden grzyb. Proponuję ominąć tę wieś szerokim łukiem.

– Staszek… Dlaczego ten napis jest po niemiecku?

Ponownie rzucił okiem na drogowskaz. Wyglądał, jakby stał tutaj od dobrych kilku lat. Drewno było zniszczone, a napis słabo czytelny. Oboje popatrzyli na siebie i stwierdzili, że musieli przekroczyć dawną granicę Polski z Rzeszą. Wkraczali do legowiska nazistowskiej bestii.

JABŁONOWA, OBECNIE W ZSRR, POCZĄTEK PAŹDZIERNIKA 1939 ROKU

Osmund Kremmer przechadzał się po szopie, która stała się dla niego namacalnym dowodem na to, że bezpowrotnie stracił swój dom w Beniowej. Zastanawiał się nad tym, czy hitlerowcy zajęli dworek i urządzili sobie w nim kwaterę, czy też zrabowali go doszczętnie i spalili. Dla czystej zabawy.

– O czym pan tak myśli, panie Kremmer? – spytał Bronek.

– Snuję rozważania nad naszym losem, szanowny panie sierżancie.

– To niech pan podziękuje Bogu, bo mamy wyjątkowe szczęście – rzucił Chwieduszko.

– Ma zacny chorąży na myśli kapitana Obelta, któremu fortuna nie sprzyja?

– A kogo innego, co?

Stary ziemianin przyjął zatroskaną minę, a Zaniewski popatrzył na ojca tego chłopaka z GOR-u, Rufina, i zapytał:

– Twój syn nadal będzie w stanie przekazywać nam informacje?

– Tego pewnie nie wie nawet on sam. Ostatnie, co zrelacjonował majorowi Mikorskiemu, to to, że zabierają kapitana do któregoś oflagu i że Blankenburg nie jest z tego powodu zadowolony. Rufin podsłuchał, jak ten potwór szeptał do swojego ulubionego podoficera, że taki rozkaz przyszedł z góry.

– Gdyby mógł, pewnie zakatowałby go w tym zamku – odparł warszawiak, a Kremmer spytał:

– Oflag? Cóż to takiego?

– Offizierslager, obóz jeniecki dla oficerów – odparł Zaniewski.

– Przeżyje tam? – spytał Kiljan.

– Na pewno będzie miał lepsze warunki niż w celi Blankenburga.

Chwieduszko wstał i skierował się do wyjścia. Na odchodnym rzucił:

– Nie rozumiem, jak ten chłopak mógł się, kurwa, pomylić. Miał jedno proste zadanie do wykonania.

Ojciec Rufina popatrzył na chorążego ze złością, ale Bronek położył mu rękę na ramieniu i pokręcił głową, więc mężczyzna dał spokój.

Po stracie majora Chwieduszko był spośród nich najwyższy stopniem, choć nie dochrapał się nawet oficera. Nadal stojąc w progu, powiedział:

– Sierżancie, szeregowy, przygotować się jutro do wymarszu. Reszta niech robi, co chce.

Popatrzyli po sobie, a Kiljan spytał:

– Dokąd idziemy, chorąży? Nigdy nie znajdziemy kapitana.

– I dlatego nie będziemy go szukać. Musi poradzić sobie sam. Wiem, że da radę. My idziemy na północ.

Oczy warszawiaka zapłonęły nadzieją, a gdy popatrzył na Chwieduszkę, ten porozumiewawczo kiwnął głową.

Kiedy zapadł zmrok, obaj zasiedli na skraju wsi, z dala od innych członków GOR-u, który miał rozpaść się niedługo po swoich narodzinach. Dłuższy czas spędzili w zupełnej ciszy. Obaj jej potrzebowali, by poukładać myśli.

– Dzięki – odezwał się w końcu Zaniewski.

– Niby za co?

– Idziemy do Baranowicz, prawda?

– Tak. Ale nie masz za co dziękować, furiacie. Nie robię tego dla ciebie. Ty i Kiljan będziecie moją obstawą.

Bronek uśmiechnął się i pokiwał głową. Wyciągnął paczkę papierosów i poczęstował towarzysza.

– Mam swoje. – Chorąży zrobił dłuższą pauzę, po czym zmienił zdanie i wziął jednego.

– Myślisz, że uda nam się tam dostać?

– O co ty mnie w ogóle pytasz, Zaniewski? Skąd mam wiedzieć?

Bronek przez moment milczał.

– Zostawiamy tu Kremmera? – zapytał wreszcie.

– Może zabrać swoje stare dupsko z nami, jeśli życie mu niemiłe.

– Może nam się przydać.

– Jako środek nasenny.

– Widziałeś, jak cisnął granatem między tych motocyklistów?

Chwieduszko roześmiał się – chyba po raz pierwszy warszawiak widział, jak starszy podoficer się śmieje. Wprawdzie szybko się zmitygował i przybrał właściwą sobie minę, ale jakaś granica w ich relacjach została przekroczona.

– Skąd ty w ogóle jesteś, Zaniewski?

Bronek namyślał się zastanawiająco długo, nim odparł:

– Duszą z Warszawy, ciałem obecnie z Jabłonowej, a sercem z Baranowicz.

– Jakie to, kurwa, głębokie – skwitował Chwieduszko, szeroko otwierając oczy.

Kiedy sierżant położył się na sienniku, który codziennie starała się poprawiać kobieta użyczająca im szopy, przywołał w myślach sytuację mającą miejsce przed wojną w „Szai”. Wspominał ją teraz z uśmiechem, choć wtedy nie należała do najprzyjemniejszych.

Zajął z Maniurą stolik, który najczęściej okupowali, i wyczekiwał momentu, gdy podejdzie do nich Aniela. Jej szef, Janusz, coraz częściej pozwalał jej brać wolne, wiedząc, że Bronek niedługo wyjeżdża, by patrolować wschodnią granicę. Dlatego Zaniewski, choć nigdy nie miał okazji rozmawiać z tym człowiekiem, żywił do niego sympatię. Poza tym jako szef traktował Anielę i resztę pracowników po przyjacielsku, a czasem otaczał opieką niczym młodszych członków rodziny.

Tamtego wieczoru podeszła do jego stolika.

– Piwko dla starszego sierżanta? – zapytała tradycyjnie, a następnie pocałowała go i z uśmiechem posłała całusa Maniurze.

– Poproszę, przyszła pani starsza sierżantowo – odparł, nomen omen, rozanielony, a jego świeżo upieczona narzeczona udała się na zaplecze, by poprosić Janusza o wolny wieczór. Nie była pewna, czy go dostanie, bo ruch w „Szai” był duży, ale szef zgodził się, choć najpierw wygłosił krótki wykład o tym, jak będzie nadrabiała godziny po wyjeździe ukochanego.

– Ale sobie ustrzelił gąskę – powiedział Wacek.

– Zabierz się lepiej do organizowania piwa, bo moja gąska nie może usługiwać takim dwóm gburom jak my – odparł Bronek ze śmiechem.

– A zabiorę. Jak mnie na świadka weźmie.

– Maniura, ile razy mam ci powtarzać? Biorę brata.

– Ja jestem jego bratem tak samo, tylko nie z krwi.

– Idziesz po to piwo?

– Jak weźmie na świadka.

Zaniewski pokręcił głową.

– Wezmę cię na świadka morderstwa. A ofiarą będziesz ty sam.

– To on może wziąć brata ze krwi na ojca chrzestnego, o! A mnie, brata broni, na…

– Nie odpuścisz, co?

– Prędzej Bełt założy koloratkę i zatknie lufę swojego karabinu kwiatkiem, niż odpuszczę ja.

Mówiąc to, Maniura wstał i podszedł do jednej z kelnerek. Bronek zabrał przepełnioną popielniczkę ze stolika obok, postawił przed sobą i zapalił papierosa. W tym samym czasie przy innym stoliku usiadł Chwieduszko i wbił wzrok w starszego sierżanta.

Aniela wróciła i odgarnęła z czoła kosmyk rudych włosów. Zaniewski spoglądał na tę prozaiczną czynność z zachwytem, jakby obserwował damę w najbardziej wykwintnej warszawskiej restauracji.

– No, co słychować? – spytała wesoło, po czym bez ostrzeżenia wyrwała papierosa z ręki narzeczonego i zgasiła go z impetem. Ten chwycił paczkę, by wyciągnąć następnego, ale szybko mu ją zabrała i schowała w kieszeni.

– Miałem dziś kolejną rundę nienawiści z tym tam. – Delikatnie kiwnął głową w stronę Chwieduszki.

– Chorąży to taki miły człowiek, nie wiem, czemu musicie się ciągle kłócić – powiedziała, tym razem bez wschodniego akcentu.

– Bo zazdrosny – wtrącił Wacek, który usiadł, stawiając dwa piwa.

Bronek popatrzył na niego spode łba, więc grubawy sierżant wstał i poszedł po trzecie piwo.

W tym czasie do stolika podszedł chwiejnym krokiem Chwieduszko. Po raz pierwszy od niepamiętnych czasów pozwolił sobie na przyjęcie sporej dawki alkoholu. Wcześniej tego wieczoru udał się na ławkę w parku i otworzył butelkę wódki. Miał ochotę zalać się w trupa, bo dowiedział się, że cholerny Zaniewski poprosił Anielę o rękę, a ona przyjęła oświadczyny z radością.

– Co się, kurwa, gapisz? – powiedział nieco bełkotliwie do warszawiaka.

– Chorąży! – odezwała się Aniela. – Nie przystoi podoficerowi tak się zwracać do drugiego.

– Przepraszam, że… że w obecności damy – zdołał odpowiedzieć.

Zaniewski popatrzył na niego, z trudem opanowując narastający gniew.

– Długo nam tu będziesz truć? – spytał.

– Odzywaj się odpowiednio do… – chorąży beknął – …wyższego stopniem.

– Idź w cholerę.

Chwieduszko zamachnął się, chcąc otwartą dłonią trafić młodzieńca w głowę, ale ten spokojnie zrobił unik, wskutek czego podpity mężczyzna zakręcił się wokół własnej osi i padł na siedzących obok żołnierzy. Zaczęli głośno rechotać, ale postawili chorążego na nogi, licząc na ciąg dalszy. Chwieduszce głowa kiwała się delikatnie i wyglądał, jakby miał zaraz upaść ponownie, tym razem bez niczyjej pomocy.

Zrobił krok w kierunku Bronka, a ten wstał od stolika, nie mając zamiaru dłużej znosić zaczepek.

Między nimi jak spod ziemi wyrosła Aniela, która stanęła tak, by móc obydwu powstrzymywać dłońmi, które położyła na ich klatkach piersiowych. Na twarzy chorążego zarysował się pijacki uśmiech – wszystko wskazywało na to, że podoficer niezbyt orientuje się, co się wokół niego dzieje.

Zaniewski kiwnął na kilku żołnierzy, którzy byli od niego niżsi stopniem:

– Odprowadzić chorążego na poligon.

Chwieduszko bełkotał coś pod nosem i protestował, choć nikt z zebranych nie mógł zrozumieć, co mówi. W końcu opadł z sił i z na wpół zamkniętymi powiekami pozwolił się wyprowadzić z „Szai”.

Następnego dnia niewiele pamiętał z minionej nocy. Wiedział, że spotkało go jakieś upokorzenie i że związane było z cholernym warszawiakiem, ale nic więcej nie mógł sobie przypomnieć. Ostatni raz upił się tak pięć lat temu, na weselu dalekiego kuzyna.

Tamtego ranka w Baranowiczach, gdy obudził się z przeraźliwym bólem głowy, obiecał sobie dwie rzeczy. Po pierwsze, już nigdy więcej nie wypije aż tyle – standardowe przyrzeczenie na kacu. Po drugie, zatruje życie pieprzonemu Zaniewskiemu tak, że ten będzie miał go dosyć.

RAWITSCH, POCZĄTEK PAŹDZIERNIKA 1939 ROKU

Kiedy szeregowy, którego zadaniem było pilnowanie drzwi do gabinetu, przyniósł nowy nóż do papieru, Christian długo obracał go w rękach. „Nie tylko to mi zabrałaś, Gino” – pomyślał, a następnie położył nożyk na biurku. Wstał i zajął pozycję przy oknie, trwając w postawie zasadniczej, jak gdyby znajdował się przed obliczem samego Wodza. Pokręcił głową i stwierdził, że musi zamówić zasłony.

Otworzył zamykane na klucz drzwiczki wysokiej szafy i wyciągnął czarny, galowy mundur SS oraz sztylet tej formacji z napisem „Meine Ehre heißt Treue”. Stwierdził, że najwyższy czas przymierzyć uniform, zanim odpowie na zaproszenie Hellera. Przez chwilę zastanawiał się, co podkusiło oficera SD, by wysłać mu mundur wzoru z trzydziestego czwartego roku – w takich Leitner od lat nie widywał członków SS. Stwierdził, że może to przypomnienie, że jego kariera nie jest jeszcze przesądzona, a uniform ma posłużyć jedynie celom ceremonialnym podczas balu w Posen. Jeszcze raz przeczytał kartkę wetkniętą w kieszeń marynarki mundurowej. Bal organizowany był przez Arthura Greisera, który odpowiadał za rządy cywilne w mieście, a niegdyś był prezydentem Wolnego Miasta Gdańska.

Christian sporo słyszał o tym człowieku i nie darzył go sympatią. Wydawał mu się prostakiem i pieniaczem. Kilkanaście lat temu próbował wyrzucić z domów wszystkich mieszkańców Gdańska, którzy nie byli Niemcami. Leitner uznał to za bezcelowe, wynikające ze ślepej nienawiści działanie. Sam na jego miejscu nie zrażałby do siebie Polaków, tylko zachęcałby ich do pracy, z której owoce mogłaby czerpać niemiecka ludność. W czasie pokoju trzeba było uprawiać przemyślaną politykę manipulacji, by teraz, po wybuchu wojny, Polacy chętnie poddali się rządom niemieckim. Zamiast tego kierowano się wyłącznie celami propagandowymi i rasowymi, wskutek czego Rzesza Wielkoniemiecka napotkała wzmożony opór i – przynajmniej ekonomicznie – traciła.

Westchnął i przymierzył jasnobrązową koszulę. Zawiązał czarny krawat i naciągnął spodnie w takim samym kolorze, po czym stanął przed lustrem. Po chwili rozległ się dzwonek telefonu, więc niespiesznie podniósł słuchawkę.

– Leitner, słucham?

– Heil Hitler, Herr Hauptmann. SS-Sturmbannführer Rüdiger Heller z tej strony.

– Heil Hitler. W jakiej sprawie pan dzwoni?

– Tonie pan w problemach, kapitanie.

Christian dłuższy czas nie odpowiadał.

– Co ma pan na myśli?

– Chociażby to, że wypuścił pan z rąk Torstena Blankenburga.

Kapitan zaczął zastanawiać się, jakim cudem w przeciągu jednego dnia ta wiadomość dotarła do Hellera w Posen. Wiedziało o niej tylko kilku żołnierzy poza nim i Marvinem Rodemeyerem, który z całą pewnością nie był w kontakcie z SD, Gestapo czy skąd ten Heller był.

– Gdybym wiedział, że to on, pozbawiłbym go życia w ułamku sekundy.

– No tak, jestem pewien.

Sturmbannführer wypowiedział parę niezrozumiałych słów. Leitner domyślił się, że tamten zasłania dłonią słuchawkę i mówi do kogoś innego. Czekał bez słowa na dalszy ciąg.

– Jest pan tam? – spytał w końcu Heller. – Przepraszam, musiałem coś załatwić.

– Nie ma problemu.

– Słuchaj, Christian. – Kapitan z niezadowoleniem przyjął fakt, że wysoki rangą oficer SD zdecydował się najwyraźniej na nieformalną rozmowę, przechodząc na „ty”. Nie odezwał się, więc jego rozmówca kontynuował: – Była u mnie kobieta, Alexandra Knoll. Żydówka.

Heller urwał, więc Chrisitan stwierdził, że teraz nadszedł czas, by on coś powiedział. Mimo to trwał w milczeniu.

– Znane jest ci to nazwisko?

– Nie.

– To interesujące. Widzisz, ona twierdzi, że wielokrotnie się z nią spotykałeś.

– Nie znam kobiety o takim nazwisku.

– Mówi, że utrzymywaliście stałe kontakty seksualne. Opisała mi dokładnie twoje biuro, jego wyposażenie i wnętrze ratusza. Wszystko jest zgodne z prawdą.

– To brednie, Herr Sturmbannführer, nigdy nie dotknąłem innej kobiety niż moja żona.

– Oczywiście, oczywiście – odparł tamten, rozbawiony, po czym dodał: – Johanna jest tak piękna, że trudno oderwać od niej wzrok, nieprawdaż?

Leitner przez chwilę nie odpowiadał, zastanawiając się, skąd funkcjonariusz SD zna imię jego żony.

– Tak. To musi być prowokacja, domagam się wszczęcia oficjalnego śledztwa.

– Oj.

– Słucham?

– Obawiam się, Christian, że to byłoby dla ciebie nieciekawe rozwiązanie. Jej historia jest dosyć wiarygodna, zresztą ma świadków.

– Jakich świadków? Przecież…

– Tego nie wiem, nie zdążyłem zapytać – przerwał mu rozbawionym głosem oficer z Posen.

– Skoro nie będzie śledztwa, to co pan zamierza z tą sprawą zrobić? Chciałbym, by została wyjaśniona. – Ton kapitana zrobił się bardziej agresywny, a Heller po drugiej stronie linii westchnął głośno i nabrał powietrza w płuca, by jego głos zabrzmiał dobitniej:

– Słuchaj, masz przesrane. Rozumiesz? Pierdoliłeś Żydówkę. Wiesz, co grozi Aryjczykowi za kontakty seksualne z podludźmi?

Leitner milczał, a złość w nim wzbierała coraz bardziej. Nie trawił ludzi, którzy są na tyle głupi, by nie odróżniać propagandy od prawdziwej polityki.

– Tak – odparł krótko tonem tak osobliwym, że Hellera zmroziło, dlatego kontynuował już bardziej uprzejmie:

– To znaczy, miałbyś przesrane, gdyby nie ja. Ta Żydówka zdechła z mojej ręki. Oddałem ci wielką przysługę i masz u mnie dług wdzięczności. Mam nadzieję, że to jasne.

– Tak jest, Herr Sturmbannführer.

„Co jest takiego w jego tonie, że człowiek zaczyna się bać?” – pomyślał oficer SD i ucieszył się, że rozmawia z zarządcą Rawitscha przez telefon, nie widząc świdrującego duszę spojrzenia kapitana. Odchrząknął, po czym powiedział:

– Nie przyzwyczajaj się do insygniów na kołnierzu. Zostaniesz zdegradowany do stopnia SS-Obersturmführera.

– Rozumiem – powiedział Leitner, wiedząc, że jest to odpowiednik porucznika w Wehrmachcie.

– Pakuj się.

– Otrzymałem rozkaz przybycia do Posen dopiero pojutrze.

– Otrzymujesz właśnie nowy. Pakuj się i przyjeżdżaj najszybciej, jak to możliwe.

– Tak jest – odparł i odłożył słuchawkę, nie czekając na odpowiedź Hellera.

Wstał od biurka i włożył resztę nowego munduru: czarną marynarkę z czerwoną opaską ze swastyką na lewym przedramieniu oraz czapkę oficerską ze srebrnym niemieckim orłem na przodzie. Popatrzył na swoje odbicie w lustrze, dynamicznie się odwrócił i wściekłym ruchem strącił telefon z biurka. Rozległo się pukanie do drzwi.

– Nie wchodzić – powiedział donośnym głosem.

Ocenił stan aparatu, nim znów umieścił go na biurku. Pożałował tego wybuchu emocji.

Podniósł słuchawkę i zażądał:

– Przysłać do mnie Leutnanta Rodemeyera.

Marvin całkiem szybko zjawił się w jego biurze.

– Heil… – zaczął i urwał, widząc Christiana siedzącego za biurkiem w pełnym umundurowaniu galowym SS. Czarny jak śmierć mundur podkreślał surowość oblicza oficera.

– Siadaj – rzucił kapitan krótko.

– Pasuje ci.

– Daruj sobie przytyki. Wyjeżdżam do Posen, będziesz dowodził pod moją nieobecność.

– Tak jest, Herr Hauptmann – odparł Marvin, delikatnie się uśmiechając.

– Już niedługo. Od jutra zapewne SS-Obersturmführer.

– Degradują cię? Dlaczego? – Przyjaciel otworzył szeroko oczy. Był niebywale zaskoczony taką informacją. Od kiedy Leitner powiedział mu o przeniesieniu do SS, był przekonany, że ten dostanie awans. Tymczasem stało się coś zupełnie przeciwnego.

– Za wypuszczenie z garści Blankenburga, pewnie też ucieczkę sprzed mojego nosa dwójki ludzi, którzy mogliby pomóc w jego ujęciu.

– Przecież to nie twoja wina.

– Oni widzą to nieco inaczej. Dodatkowo pojawiła się jakaś Żydówka, która twierdzi, że odbywałem z nią stosunki seksualne – odparł Christian i zrelacjonował mu wszystko, co mówił Heller.

– Nie rozumiem. Komu zależałoby na twojej kompromitacji?

Marvin chwilę się zastanawiał, podczas gdy Leitner wodził wzrokiem po książkach, które dwa dni wcześniej oglądał Gottwin.

– Heinle? – spytał Rodemeyer.

– Najprawdopodobniej. Teraz w każdym razie już się tego nie dowiemy.

Rozmawiali jeszcze chwilę na temat Hellera i jego wiedzy na temat Johanny, po czym Christian zakończył:

– Słuchaj, Marvin, masz zdobyć wszystkie informacje o Blankenburgu, jakie są dostępne. Wszystkie. To jest twój priorytet, gdy mnie nie będzie. Dzwoń wszędzie, gdzie się da, żądaj wysłania dokumentów.

– Tak jest.

– Gdyby ktoś miał opory, powiedz, że działasz z rozkazu Sturmbannführera Rüdigera Hellera z Sicherheitsdienst.

OKOLICE WSI NEU WIERSENWITZ, RZESZA, POCZĄTEK PAŹDZIERNIKA 1939 ROKU

Staszek rozłożył mapę na mchu i przesuwał po niej palcem. Maria stała obok i kręciła nosem. Jej narzeczony miał wiele pozytywnych cech, które czyniły z niego cudownego człowieka i świetnego kandydata na męża. Niestety, nie zaliczała się do nich umiejętność orientacji w terenie.

– Chyba musimy skręcić na południe, czyli… – przerwał i zaczął rozglądać się po okolicy, mrużąc oczy, jakby to miało nadać jego twarzy bardziej skupiony wyraz.

– Tam. – Wskazała ręką. – Nie rozumiem tylko, po co chcesz iść na południe?

Przechyliła się przez jego ramię i wskazała palcem jakiś punkt.

– Tu jesteśmy – oznajmiła.

– Hmmm – odparł zdezorientowany.

– Musimy iść na zachód, do tego punktu: Lübchen. Minęliśmy już, dzięki twoim wybitnym umiejętnościom przewodnika, jeden dworzec, więc proponuję iść do następnego, zamiast zawracać.

– Myślisz, że jest tam dworzec kolejowy? Wygląda na miejsce, gdzie diabeł mówi gute Nacht.

– Tory ją przecinają. Pociąg się zatrzyma, jak maszynista nas zobaczy. Chodź, to koło dziesięciu kilometrów.

– Prędzej ja nauczę się niemieckiego, niż pociąg zatrzyma się dla dwójki obdarciuchów.

– To wskoczymy do wagonu towarowego. Kein problem.

Kiedy Staszek przyjął pełną dezaprobaty minę, zlustrowała go wzrokiem i oceniła jego ubiór. Od Rawicza dzieliło ich dwadzieścia parę kilometrów, które przeszli głównie lasami i polami. Musieli też pokonać rzekę opisaną na mapie jako Bartsch, a po polsku nazywającą się Barycz. W rzeczywistości okazała się nie rzeką, ale trudną do przebycia bagnistą przeszkodą.

W rezultacie ich ubrania nie nadawały się do użytku, a już z całą pewnością nie wyglądali w nich na porządnych obywateli Rzeszy. Maria stwierdziła na początku ucieczki, że jeśli będą wyglądać dostatecznie dobrze, to po przekroczeniu dawnej granicy nikt nie powinien zainteresować się nimi na tyle, by prosić o dokumenty. Dlatego starali się utrzymać ubrania w dobrym stanie, ale okazało się to niemożliwe. A już taplanie się w błotach Baryczy zrobiło z nich prawdziwych brudasów i obdartusów.

Do Lübchen nie prowadziła żadna bezpośrednia droga. Musieli przemierzyć gęsty las, by znaleźć się we wsi.

Największym problemem jednak było to, co zrobią, gdy tam dotrą i okaże się, że na transport koleją nie mają co liczyć. Po drodze do Lübchen zahaczyli o punkt oznaczony na mapie jako Eichkretscham, który znajdował się w samym środku lasu. Jego nazwa złożona była pochyłym pismem, więc nie wiedzieli, czy to wieś, czy naturalny punkt orientacyjny. Kiedy tam dotarli, okazało się, że nie różni się niczym od otaczających go terenów. Usiedli pod drzewami, by zrobić sobie przerwę.

Staszek wyciągnął lugera, którego zabrał z biura Christiana, a Maria spojrzała na narzeczonego jak na niemowlę trzymające w rękach rozprawę filozoficzną.

– Wymyśliłeś, co zamierzasz z tym zrobić?

– Możemy dzięki niemu zdobyć jakieś ubrania albo trochę marek.

– O tak, patrz, wokół ubrań i pieniędzy jest w bród. A to pierwsza ofiara twojego zbójnictwa. – Uśmiechnęła się i wskazała na wiewiórkę, która przyglądała się dwójce intruzów.

– Przyjdzie moment, że będziemy musieli wybierać między moralnością a własnym bezpieczeństwem – odparł.

– Oby tak się nie stało.

– Nie mówię, że użyjemy broni, ale na jej widok ludzie mogą okazać się bardziej skłonni, by oddać nam swoje rzeczy.

– Co ty wygadujesz? Chcesz, żebyśmy zachowywali się jak pospolici złodzieje?

Opuścił głowę i wzruszył ramionami. Zaczął przyglądać się pistoletowi i stwierdził, że ten model wygląda po prostu ohydnie. W porównaniu z polskim visem, który budził szacunek już samym wyglądem, luger nasuwał skojarzenie z nieudaną zabawką na wodę. Cienka lufa i magazynek sterczący pod kątem nie sprawiały wrażenia solidnych. Staszek nie znał się na broni, ale bez wahania oddałby lugera za cokolwiek choćby przypominającego colta.

Ojciec kilkakrotnie zabierał jego i Bronka do podwarszawskich lasów, by nauczyć synów strzelać. Staszek przypomniał sobie pierwszą taką wycieczkę, która była dla niego zwykłą stratą czasu.

Z niechęcią wysłuchiwał frazesów, że „mężczyzna musi umieć posługiwać się bronią”, a już szczególnie gdy „na Ojczyznę z dwóch stron czyhają śliniące się hieny”. Bronek patrzył na ojca z uwielbieniem, ale młodszy z braci tylko przestępował z nogi na nogę, czekając na powrót do Warszawy.

Władysław Zaniewski był dumnym posiadaczem remingtona 51, który nie był tanim pistoletem. Pierwszeństwo w strzelaniu, z racji wieku, zawsze miał Bronek, więc ojciec wręczał mu broń, a syn wystrzeliwał cały magazynek. I szeroko się przy tym uśmiechał. Szybko nauczył się trafiać w cel. Staszkowi natomiast trzeba było niemal siłą wciskać pistolet do ręki, a na dodatek mozolnie, wciąż na nowo tłumaczyć technikę strzelania. Siedząc teraz w lesie na terenach Rzeszy, młodzieniec żałował, że nie słuchał ojca uważniej.

Maria zauważyła, że narzeczony odfrunął myślami daleko w czasie i przestrzeni, bo nie udzielił odpowiedzi na jej pytanie. Uśmiechnęła się w duchu i stwierdziła, że kiedy patrzy na zamyślonego Staszka, czuje niebywały wewnętrzny spokój.

Gdy uznała, że czas ruszać dalej, szturchnęła go w ramię i powiedziała:

– No i nie ma tu nic interesującego. Może nazwa jest zapisana pochyłym pismem, bo Niemcy planują coś tu wybudować.

– Ciekawe – odparł, wyrwany z rozmyślań.

– Co takiego chodziło ci po głowie?

– Nic szczególnego. Myślałem o tym, jak ohydny jest ten pistolet.

Popatrzyła na broń i uśmiechnęła się.

– Czy ja wiem? Pistolet jak pistolet.

O zachodzie słońca dotarli do Lübchen. Na obrzeżu wsi zastali niewielki punkt przeładunkowy, najprawdopodobniej węgla kamiennego, gdyż wokół widzieli rozrzucone małe bryłki.

Usiedli na krótkim, kamiennym podeście przy torach, a Staszek wyciągnął zgniecioną paczkę salemów gold i wyjął z niej dwa papierosy. Maria popatrzyła na niego z rezygnacją.

– Miałeś swoje papierosy, ale musiałeś skorzystać z propozycji Christiana?

Wzruszył ramionami.

– Lepiej się zastanów, czy idziemy do wsi, czy czekamy tutaj na pociąg – poradził.

– Myślę, że powinniśmy czekać.

– Może przyjechać za godzinę albo za tydzień, a tyle tutaj nie wysiedzimy.

– We wsi też nie mamy czego szukać. Od razu wzbudzimy sensację.

– To zostańmy tutaj do jutra, a jeśli nic nie przyjedzie, pójdziemy dalej na piechotę.

Maria przypomniała sobie odciski i gangliona, których nabawiła się podczas ich długiego marszu z Warszawy na zachód. Z niepokojem stwierdziła, że przecież wtedy miała na nogach buty bardziej odpowiednie do długiej wędrówki. Teraz nosiła niewygodne pantofle, które kupiła w jedynym czynnym sklepie w Rawiczu, by dobrze się prezentować jako Gina Henckel von Donnersmarck.

Spędzili noc niedaleko torów, ukryci za ścianą lasu. Było im potwornie zimno, mimo że mocno przytulili się do siebie. Nie byli przygotowani na październikowe temperatury. Przed ucieczką z miasta nie wrócili do kwatery po ciepłe ubrania. Wzięli tylko płaszcze, które mieli podczas wizyty w biurze Leitnera. Ledwo nadawały się na wieczorne przechadzki po mieście, a co dopiero mówić o spaniu w lesie.

Marię obudziło w środku nocy wycie jakiegoś zwierzęcia. Zerwała się, myśląc, że to wilk, więc zaczęła nerwowo się rozglądać. Nie zauważyła żadnego ruchu, ale przez mleczną ścianę mgły trudno było cokolwiek zobaczyć. Przeszły ją ciarki, gdy obserwowała powolny ruch białego oparu, który z niezrozumiałych powodów budził w niej przeszywający lęk.

Staszek też się rozbudził i przez chwilę wyglądał, jakby nie wiedział, gdzie się znajduje. Popatrzył na nią i spytał:

– Nie możesz spać? – Po czym przytulił ją mocniej.

– Coś wyło w lesie.

– Nie przejmuj się tym, mamy szkaradnego lugera – odparł cicho.

– Z którego żadne z nas nie umie strzelać.

– Nie gadaj, śpij.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

SPIS TREŚCI

I

II