Projekt okładki i stron tytułowych
Agata Muszalska

Fotografia na okładce
Mohamed Nayel/Shutterstock

Wydawca
Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący
Jolanta Kowalczuk

Produkcja
Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Magdalena Wojtas / 88em.eu

Recenzent

dr hab. n. med. Tadeusz Pietras, prof. UM w Łodzi

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., wyd. I

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18623-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Spis treści

Wstęp

1. Psychospołeczna istota homoseksualizmu

1.1. Typologie homoseksualizmu

1.2. Występowanie homoseksualizmu

1.3. Ewolucja podejścia do homoseksualizmu

1.3.1. Ruch wyzwolenia homoseksualistów

1.3.2. Homoseksualizm w systemach prawnych na świecie

2. Fenomen płci

2.1. Społeczno-kulturowy kontekst płci – płeć psychologiczna

2.2. Biologiczny wymiar płci

3. Tożsamość płciowa

3.1. Kształtowanie się tożsamości płciowej

3.2. Zaburzenia tożsamości płciowej

3.3. Tożsamość homoseksualna

3.4. Czynniki zakłócające kształtowanie się tożsamości homoseksualnej

4. Uwarunkowania homoseksualizmu

4.1. Teorie biologiczne

4.1.1. Teorie hormonalne

4.1.2. Budowa neuroanatomiczna mózgu

4.1.3. Teorie genetyczne

4.1.4. Teorie neuropsychologiczne

4.1.5. Teorie socjobiologiczne

4.1.6. Korelaty orientacji homoseksualnej

4.2. Teorie psychologiczne

4.2.1. Homoseksualizm według Freuda i jego następców

4.2.2. Uwarunkowania rodzinne homoseksualizmu

4.2.3. Uwiedzenie homoseksualne w okresie dzieciństwa

4.2.4. Homoseksualizm jako konstrukt społeczny

5. Charakterystyka psychologiczna osób homoseksualnych

5.1. Osobowość osób homoseksualnych

5.1.1. Osobowość homoseksualnych kobiet i mężczyzn – wyniki badań własnych

5.1.2. Podsumowanie

5.2. Temperament osób homoseksualnych

5.2.1. Temperament homoseksualnych kobiet i mężczyzn – wyniki badań własnych

5.2.2. Podsumowanie

5.3. Płeć psychologiczna osób homoseksualnych

5.3.1. Płeć psychologiczna homoseksualnych kobiet i mężczyzn – wyniki badań własnych

5.3.2. Podsumowanie

6. Postawy rodzicielskie a homoseksualizm

6.1. Postawy rodzicielskie w percepcji homoseksualnych kobiet i mężczyzn – wyniki badań własnych

6.2. Podsumowanie

7. Czynniki ryzyka zachowań homoseksualnych

7.1. Czynniki ryzyka zachowań homoseksualnych u kobiet

7.2. Czynniki ryzyka zachowań homoseksualnych u mężczyzn

7.3. Podsumowanie

8. Osoby homoseksualne w związkach trwałych

8.1. Specyfika związków homoseksualnych

8.2. Jakość związków homoseksualnych

8.3. Podział ról i obowiązków domowych przez partnerów homoseksualnych

8.4. Trwałość związków homoseksualnych

8.5. Podsumowanie

9. Rodziny z wyboru

9.1. Rodzicielstwo osób homoseksualnych

9.2. Jakość rodzin partnerów homoseksualnych

9.2.1. Relacje między partnerami homoseksualnymi jako rodzicami

9.2.2. Relacje między homoseksualnymi rodzicami a ich dziećmi

9.3. Dzieci rodziców homoseksualnych

9.3.1. Funkcjonowanie psychospołeczne dzieci rodziców homoseksualnych

9.3.2. Tożsamość płciowa dzieci rodziców homoseksualnych

9.4. Podsumowanie

Zakończenie

Bibliografia

O Autorach

Przypisy

Wstęp

Homoseksualizm – norma czy patologia, choroba czy zdrowie, wybór czy wyrok? Te pytania i wiele im podobnych mają zarówno istotne znaczenie, jak i ogromny wpływ na autopercepcję osób zorientowanych homoseksualnie, a także na postrzeganie ich przez osoby heteroseksualne. Odpowiedź na nie determinuje sposób zachowania, a ostatecznie życie w ukryciu bądź otwartość w kontekście własnej orientacji seksualnej.

Współcześnie normalność jest jednym z głównych przekazów kultury (przynajmniej dla znacznej większości). Ponadto większość społeczeństwa wierzy, że osiągnięcie normalności jest adekwatne do zdrowia psychicznego. Jednakże to, co kulturowo jest powszechnie akceptowane jako normalne, niekoniecznie musi oznaczać równowagę psychologiczną jednostki oraz jej szczęście i samorealizację.

Bycie „zrównoważonym emocjonalnie i psychicznie normalnym” jest dominującą ideą, do której dążymy jako dzieci i dorośli, członkowie rodzin, przyjaciele i kochankowie. Normalność wydaje się jednym z głównych imperatywów XXI wieku (Herman i Duberman, 1995). Co więcej, normalność dla wielu oznacza także heteroseksualność. Czemu zatem ludzie starają się uzyskać status normalności? W dużej mierze wiąże się to z uniknięciem wielu problemów, z jakimi trzeba się zmierzyć z powodu bycia innym.

Psychologia oddziałuje na zachowania oraz poglądy ludzi o wiele bardziej nawet niż religia (Herman i Duberman, 1995). Należy jednak pamiętać, że psychologia jako dyscyplina naukowa, która ma duże zastosowanie w życiu codziennym, podlega również wpływom społecznym i politycznym (Krouwel i Duyvendak, 2000; Lee i Crawford, 2007). W ubiegłym stuleciu to psychologowie oraz psychiatrzy definiowali pojęcie normalności oraz oferowali terapeutyczne interwencje tym, którzy, niestety, nie mieli wystarczająco dużo szczęścia, by móc zacząć „normalne życie” z momentem narodzin (Herman i Duberman, 1995). Ponieważ normalność jest pojęciem, które dotyczy także sfery seksualnej, psychologia miała i cały czas ma duży wpływ na społeczne doświadczenia jednostek homoseksualnych (Sandfort, 2000). Psychologowie w dużej mierze odpowiadają za zwrócenie uwagi opinii publicznej na homoseksualizm oraz za dyskusję dotyczącą jego istoty.

Pierwotnie homoseksualizm postrzegano jako chorobę i zaburzenie. Przedstawiciele psychoanalizy długo uważali, że homoseksualiści to jednostki zaburzone, wymagające terapeutycznej interwencji (Roughton, 2001). Pierwsza połowa oraz znaczna część drugiej połowy XX wieku były naznaczone piętnowaniem osób homoseksualnych, które w znacznym stopniu asymilowały przytoczone poglądy dotyczące ich orientacji i w konsekwencji często doświadczały problemów natury psychicznej bądź emocjonalnej.

Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie głosy były jednakowe. Już wielu ówczesnych naukowców traktowało homoseksualizm jako alternatywną orientację seksualną. Wielu próbowało także stworzyć psychologiczny obraz potencjalnego homoseksualisty, jednak, jak twierdzi Jacek Kochanowski (2005, s. 105): „kreacja wizerunku osoby homoseksualnej w obrębie dyskursu medycznego […] była podporządkowana jednemu celowi: wykazaniu, że homoseksualność jako preferencja seksualna wiąże się w sposób konieczny z […] cechami psychicznymi, takimi jak na przykład skłonności do pedofilii, mania seksualna i promiskuityzm, niezdolność do odczuwania uczuć wyższych”.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat toczy się zażarta debata, dotycząca praw jednostek homoseksualnych, podejmująca podstawowe pytanie, czy homoseksualizm jest kwestią wyboru dokonanego przez jednostkę, charakterystyką podatną na terapeutyczne oddziaływanie, czy też jest cechą wrodzoną (Brookey, 2002)? Odpowiedź na to pytanie stanowi dość istotną kwestię, jeżeli bowiem homoseksualizm jest cechą nabytą, to jednostki homoseksualne (w ramach toczącej się debaty) nie zasługują na równe prawa z jednostkami heteroseksualnymi; natomiast jeżeli homoseksualizm jest wrodzony, to wówczas szansa na równouprawnienie jest całkiem realna.

Abstrahując od toczącego się sporu, należy zastanowić się nad pytaniem, dlaczego jednostki homoseksualne miałyby mieć inne prawa, nawet jeśli homoseksualizm byłby ich wyborem? Środowiska negujące opcję wrodzonego charakteru homoseksualizmu argumentują swoją postawę, twierdząc, że homoseksualizm nie jest tożsamością, a wyborem sposobu zachowania się. W związku z tym nie powinien być chroniony prawem. Co więcej, jako że homoseksualizm jest wyborem, prawna ochrona może doprowadzić do jego rozprzestrzenienia się i w konsekwencji do redukcji zachowań heteroseksualnych (Brookey, 2002; Loughlin, 2004).

Osoby zajmujące się pomocą psychologiczną kierowaną do osób o orientacji homoseksualnej bądź biseksualnej wyjaśniają, że dla wielu z tych klientów własna orientacja seksualna nie stanowi żadnego problemu. Istnieje jednak także grupa, która boryka się z trudnościami pośrednio bądź też bezpośrednio powiązanymi z ich seksualnością. Dzieje się tak, ponieważ podejście do homoseksualizmu w Polsce jest inne niż w takich krajach, jak: Wielka Brytania, Francja, Belgia, Hiszpania Holandia, Kanada. W tych przykładowo podanych krajach nie wyklucza się osób homoseksualnych, ale traktuje na równi z heteroseksualnymi. W Polsce problem homoseksualizmu jest niechętnie podejmowany, owiany tajemnicą, niepokojem, niechęcią, co przyczynia się do stygmatyzacji tej grupy społecznej.

Analizując polską i światową literaturę psychologiczną, łatwo zauważyć lukę w tej tematyce, która powstała na przestrzeni lat, zwłaszcza w naszym kraju. Najprawdopodobniej brak współczesnych psychologicznych badań dotyczących zachowań homoseksualnych wiąże się z brakiem wystarczająco przekonujących i jednoznacznych wyników z badań prowadzonych w latach poprzednich oraz silną dominacją nauk biologicznych i medycznych w tej dziedzinie (Sandfort, 2000). Co istotne, wiele współczesnych poglądów i opinii opiera się na badaniach, które przeprowadzono kilkadziesiąt lat temu, gdy homoseksualizm był traktowany jako patologia i utożsamiany z aspektami kryminalnymi. Także dobór uczestników do owych badań pozostawiał wiele do życzenia, a późniejsze wnioski były uogólniane na całą populację osób homoseksualnych. Stąd potrzeba weryfikacji wcześniejszych wyników badań, ale także pokazania osób homoseksualnych żyjących współcześnie, w bardziej liberalnym społeczeństwie XXI wieku.

Celem tej monografii jest charakterystyka psychologiczna osób homoseksualnych, ich indywidualnych cech i właściwości oraz jakości funkcjonowania w relacjach partnerskich i rodzice–dzieci. Przedstawiono wyniki badań, które opierały się na porównaniu osób, par i rodzin homoseksualnych odpowiednio z osobami, parami i rodzinami heteroseksualnymi.

Charakterystykę indywidualną osób homoseksualnych oparto na światowych i własnych – przeprowadzonych w Polsce – badaniach. Miały one na celu wypełnienie luki, jaka powstała na przestrzeni lat w polskiej literaturze naukowej odnośnie do psychologicznych aspektów funkcjonowania jednostki w kontekście jej orientacji seksualnej. Prezentowane przez autorów monografii badania własne zostały poddane rzetelnej ocenie opartej na naukowych standardach.

Do badań wyselekcjonowano, korzystając ze skali Kinseya, 166 osób (82 mężczyzn i 84 kobiety) o nastawieniu wyłącznie i zdecydowanie homoseksualnym oraz 180 osób (85 mężczyzn i 95 kobiet)[1] o nastawieniu wyłącznie i zdecydowanie heteroseksualnym. W grupach kobiet i mężczyzn stwierdzono dużą zgodność między deklarowaną orientacją seksualną a typem zachowań seksualnych, wskazanych na Heteroseksualnej–Homoseksualnej Skali Kinseya[2]. Homogeniczność badanych grup pod względem wieku i wykształcenia również stanowiła o zasadności ich porównywania i wiarygodności przeprowadzonych ocen[3].

Z kolei relacyjne możliwości i efektywność osób homoseksualnych w tworzonych przez nich bliskich związkach emocjonalnych i podejmowanych rolach partnera oraz rodzica opisano, odwołując się do najnowszych badań, w większości prowadzonych poza granicami naszego kraju, ale także, choć mniej licznych, polskich.

Monografia składa się z ośmiu rozdziałów. Rozdział pierwszy dotyczy istoty zjawiska homoseksualizmu i koncentruje się głównie na przeglądzie jego definicji oraz koncepcji przedstawionych w literaturze przedmiotu. Uwzględniono tu zmiany zachodzące w społeczeństwie oraz systemach prawnych odnośnie do badanego zjawiska. Rozdział drugi analizuje fenomen, jakim jest płeć, pokazując jej dwa wymiary: społeczno-kulturowy i biologiczny. Rozdział trzeci poświęcono tożsamości płciowej i homoseksualnej. W czwartym rozdziale przedstawiono teorie biologiczne oraz teorie psychologiczne, na podstawie których podjęto próbę wyjaśnienia uwarunkowań homoseksualizmu. W rozdziale piątym dokonano charakterystyki wybranych właściwości psychologicznych osób homo- i heteroseksualnych, takich jak osobowość, temperament, kobiecość i męskość. W rozdziale szóstym podjęto próbę wyjaśnienia znaczenia rodziny pochodzenia, a dokładniej postaw rodzicielskich rodziców w kształtowaniu się orientacji seksualnej ich dzieci. W rozdziale siódmym poddano szczegółowej analizie cechy indywidualne w obszarze osobowości, temperamentu i płci psychologicznej, co umożliwiło wskazanie potencjalnych czynników ryzyka wystąpienia zachowań homoseksualnych. Rozdział ósmy dotyczy związków homoseksualnych, ich specyfiki, ale także jakości i trwałości. W rozdziale dziewiątym pokazano, jak funkcjonują partnerzy homoseksualni w roli rodziców oraz jak rozwijają się ich dzieci.

Istotnym czynnikiem przemawiającym za powstaniem tej pracy są zmiany zachodzące w mentalności społecznej, co bez wątpienia bezpośrednio wpływa na spostrzeganie i funkcjonowanie osób homoseksualnych. Ponadto z pewnością można stwierdzić, że jesteśmy świadkami istotnych zmian w funkcjonowaniu rodziny. Ta pierwotna komórka społeczna ulega znacznym przeobrażeniom, będącym konsekwencją współczesnej cywilizacji i jej wymogów.

Mamy nadzieję, że lektura tej książki rozwieje wszelkie wątpliwości dotyczące homoseksualizmu i będzie źródłem rzetelnej wiedzy, jaką powinien posiadać współczesny człowiek na temat innej niż heteroseksualna orientacji. Wiedza oparta na racjonalnych i uzasadnionych przesłankach jest bowiem niezbędna w sytuacji radzenia sobie z problemami, pozwala żyć pewniej – bez lęków, uprzedzeń. Z kolei akceptacja innych i akceptacja siebie stanowią o jakości relacji społecznych, a w efekcie także o jakości życia zarówno osób hetero-, jak i homoseksualnych. Niewątpliwie ocena drugiej osoby powinna opierać się nie na tym, kim jest, jak wygląda, czy jakiej jest orientacji seksualnej, ale na tym, jak funkcjonuje w ważnych obszarach życia – w rodzinie, w pracy czy w innych rolach społecznych. Współczesny człowiek powinien kierować się przesłaniem zawartym w słowach Konfucjusza: „szlachetny każdą rzecz z różnych stron ogląda i nie ma uprzedzeń”.

Książka jest skierowana do każdego czytelnika. Osoby zainteresowane tą problematyką to zwykle specjaliści nauk społecznych, medycznych, humanistycznych, studenci, ale także wszyscy ci, którzy nie są pewni siebie – swojej postawy wobec własnej orientacji seksualnej czy innych orientacji.

Przypisy

[1] W celu ustalenia minimalnej istotnej statystycznie liczebności grup (Lerman, 1996; Zodpey, 2004) na wstępnym etapie planowania badań zastosowano program statystyczny G*Power calculator (Cunningham i McCrum-Gardner, 2007; Faul, i in., 2009). Uzyskane wyniki wskazały na minimalną liczebność pojedynczej grupy równą 70 osobom.

[2] Zależność między deklarowaną orientacją seksualną a sposobem definiowania własnej orientacji na skali Kinseya okazała się istotna statystycznie (χ^2 = 377,38; p = 0,001).

[3] Zbadano osoby w wieku od 18 do 40 roku życia. Do porównania wieku między badanymi grupami zastosowano jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA. Przeprowadzone analizy nie wykazały różnic między badanymi grupami (F = 2,01; p = 0,113; df = 3). W badanej grupie przeważały osoby ze średnim i wyższym wykształceniem. Nie stwierdzono zależności między orientacją seksualną a wykształceniem (χ^2 = 10,23; p = 0,805).