W serii Proza PL ukazały się:

Sylwia Chutnik, Cwaniary

Sylwia Chutnik, Dintojra

Sylwia Chutnik, Jolanta

Sylwia Chutnik, Tyłem do kierunku jazdy

Sylwia Chutnik, W krainie czarów

Anna Cieplak, Lata powyżej zera

Anna Cieplak, Lekki bagaż

Jacek Dehnel, Krivoklat

Paulina Jóźwik, Strupki

Zośka Papużanka, On

Zośka Papużanka, Świat dla ciebie zrobiłem

Zofia Posmysz, Wakacje nad Adriatykiem

Patrycja Pustkowiak, Maszkaron

Żanna Słoniowska, Dom z witrażem

Żanna Słoniowska, Wyspa

Łukasz Staniszewski, Pieśni łaciatych krów

Stanisław Syc, Suplementy siostry Flory

Magdalena Tulli, Szum

Magdalena Tulli, Włoskie szpilki

Michał Witkowski, Drwal

Michał Witkowski, Fynf und cfancyś

Michał Witkowski, Lubiewo

Michał Witkowski, Margot

Michał Witkowski, Tango

Michał Witkowski, Wymazane

Michał Witkowski, Zbrodniarz i dziewczyna

Copyright © by Jacek Dehnel

Projekt okładki i wyklejek
Kira Pietrek

Obraz na okładce
Studium kobiety wykonane z natury, Marie-Denise Villers (domena publiczna)

Redaktorka inicjująca
Agata Pieniążek

Redaktorka prowadząca
Paulina Jóźwik

Redakcja
Lidia Nowak

Korekta
Jędrzej Szulga, Justyna Ostafin

Opieka promocyjna
Monika Burchart | monika@burchart.pl

ISBN 978-83-8427-221-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I (Znak), Kraków 2026

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Spis treści

1. Bieg okoliczności

2. Nieznajoma z Sekwany

3. Czterech, czwartek

4. Ćwiartka papieru (historia prawdziwa z roku 1934)

5. Wicekrólowa Rugii

6. Głosy

7. Więzień Kufsteinu

8. Dwa sny

Punkty orientacyjne

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Imprint

4. Meritum publikacji

Bieg okoliczności

Pani A. S.-L.

Bok nr 1: Nobody’s Jig

Nie ja jeden biegam w kamienicy; w kamienicy mieszkają, zasadniczo, geje i staruszki; geje na ogół biegają (prócz P., ale on buduje masę, a ja zrzucam), staruszki na ogół nie. Ani pani Barska, ani pani Morycińska. Z pewnością nie biegają także staruszkowie, pan Czortkowski ani pan Wacław, którego nocami słyszymy, jak przetacza się nad nami po pokojach na wózku czy z chodzikiem; kiedy pielęgniarka już go wyprowadzi, to potem nie może wprowadzić z powrotem na drugie piętro i stoi na parterze, krzycząc: „Panie Wacławie, idziemy!”, a pan Wacław odpowiada jej płaczliwie: „Ale ja się boję!”; a P. znosi mu wtedy krzesło, żeby nabrał odwagi. Pan Wacław jest po osiemdziesiątce i był milicjantem, więc może ma karę karmiczną.

Tak czy owak, z kamienicy wypada się na chłód, bo sezon dopiero rozpoczęty, wiatr zawiewa pod kaptur – i biegnie się w dół, Tamką, koło Złotej Kaczki i Muzeum Chopina, gdzie regularnie pielgrzymują rozmaici chopinolubni Azjaci i zawsze błądzą, bo na górze jest źle oznakowane; kiedy się im zwraca uwagę, że idą nie tędy – fukają. Więc przestało się im zwracać, niech mają za swoje, niech fukają w przestrzeń, jak już dojdą do tego braku pasów.

Jest jednak jedenasta wieczór, nie ma kolejek do Muzeum Chopina, jest tylko kolejka po chopina w sklepie nocnym u dołu Tamki – a pewnie po coś tańszego – i trzeba ją wyminąć, a kolejka się patrzy dziwnie, bo dla kolejki nie ma nic dziwnego w tym, że się stoi po alko, ale w tym, że się biega, to i owszem.

Muzykę włącza się w bramie, w miejscu, żeby potem nie szukać ścieżek na podskakującym w ręku wyświetlaczu: na pierwszy odcinek skoczne tańce z angielskich tawern. I teraz, do wtóru tych dud, smyczków, tych drewnianych fletów, rozwija się w głowie raz jeszcze cały miniony, marcowy dzień: krótki nadal, mokrawy, pod nawisem chmur i rzeczy, które trzeba załatwić, bo termin się zbliża albo już się zbliżył i został zawstydzająco przekroczony, i w tych karczemnych melodyjkach, między jednym skocznym tańcem a drugim, między Bobbing Joe a Mr Lane’s Maggot ta kantylena, Stingo, która rzeczywiście żądli swoim dojmującym smutkiem, bo siedemnastowieczni Anglicy też najwyraźniej wiedzieli, co to polski marzec (choć pewnie nazywali go „wyjątkowo mroźnym i ponurym grudniem”); i każe myśleć o wszystkich tych minutach i kwadransach marcowego dnia, które przeszły na niczym lub niemal niczym, na prokrastynacji fejsbukowej, na sprawach miałkich: jedzeniu pospiesznym, bez przyjemności, zbędnych rozmowach, ścieraniu blatu w kuchni. Być może cały ten dzień byłby zmarnowany, gdyby nie wieczorny bieg i jedna opowieść, wysłuchana w gabinecie pani Morycińskiej, wcześnie jeszcze, koło południa, kiedy poszedłem tam po podpis na uchwale wspólnoty. Uchwale w sprawie wzmocnienia jednej ze ścian w piwnicy, bo bez wzmocnienia cała kamienica, którą niebawem podkopie druga linia metra, może się zwalić, grzebiąc wszystkich bez względu na karmiczne kary i zasługi.

Zaproszony do środka – siadam. I siedzę, w oczekiwaniu na herbatę i sernik, bez których złożenie podpisu najwyraźniej nie jest możliwe. I słucham postukiwania, pobrzękiwania naczyń w kuchni, a potem krótkich, pewnych kroków. Rozglądam się po meblach, po obrazach, zagaduję, cały czas trzymam kartkę z podpisami i długopis w ręku, odkładam je w końcu, zagaduję znowu, popijam herbatę; próbuję dojść, w którą odmianę ceremoniału „starsza pani przyjmuje młodego sąsiada” gramy; odpowiadam na pytania i pytania zadaję. Nie jestem tu przecież pierwszy raz, ale nadal nie czuję się pewnie.

– A sernik jak? To się cieszę. Ze sklepu wprawdzie, ale też mi się wydaje, że niezły. No więc, jak mówiłam, z tymi meblami to w ogóle jest ciekawa rzecz. Bo stół, widzi pan, miał kiedyś blat kamienny, ten dębowy to nam dorabiał stolarz, ale myślę, że dobrze go dorobił… w stylu całej reszty… ileż mieliśmy z tym korowodów!

Odtwarzam to w głowie, wyraz po wyrazie, do taktu kolejnych skocznych i powolnych kawałków z angielskich tawern, a miasto przewija się po bokach jak na papierowych walcach z malowanym pejzażem, które toczyły się w tle za nieruchomym jeźdźcem w pierwszych westernach; dobiegłem do mostu Świętokrzyskiego, tego składu białych trójkątów – kolejnych, rozchodzących się coraz szerzej lin i ich wspólnej podstawy: obu jezdni i chodników – i mijam je kolejno, jedną linę za drugą liną, jedną linię za drugą linią, a w dole jest chlupocąca czerń i płachty burego śniegu na łachach.

Kiedy tak przepowiadam sobie w głowie opowieść, kiedy tak znów przenoszę się do gabinetu i siedzę w nim, nad sernikiem i wypitą do połowy herbatą, muszę sobie wyobrazić tamtych dwoje prawie od zera. Ją mam teraz wprawdzie dokładnie przed sobą – drobną, ginącą prawie w wielkim fotelu-uszaku, w zawiłych wzorach obicia, udającego renesansowe tapiserie – ale tamta była o czterdzieści, może czterdzieści pięć lat młodsza, z pewnością równie drobna, z włosami układającymi się w takie same burzliwe fale, jednak nieposiwiałe jeszcze, z twarzą zupełnie młodą i pewnie nieco „w stylu epoki”, choć nie ma mowy, żeby była jak te wszystkie Buby, Dzidzie i Lule; nie dla niewinnych czarodziejów ta poważna pani doktor z podwójną specjalizacją, choćby i młoda, choćby i w latach sześćdziesiątych. On jest zupełnym zmyśleniem. Zmarł, zanim jeszcze wprowadziliśmy się tutaj, znamy go z uwag rzucanych mimochodem: że jako starszy pan sam smołował łódź i z radością spędzał czas w spartańskich warunkach domku na Mazurach, do którego z całą premedytacją nie doprowadzali ani gazu, ani elektryczności, ani kanalizacji. Żadnych jednak zdjęć w ramkach na politurowanej komodzie, żadnych portretów. Choć w tym akurat wnętrzu portret byłby zupełnie na miejscu, choć zupełnie by nie raził w tym wnętrzu portret, nawet w złoconych ramach, nie byłby bowiem wykwitem nowobogackiej manii samoutrwalania się dla przyszłych pokoleń, ale logiczną konsekwencją tego gerydonu, tej patery, tego zegara, tej kanapy, tego żyrandola. Tych stiuków i tych parkietów, i tych drzwi z kryształowymi szybkami, które na naszym piętrze się nie zachowały, spłonęły do szczętu i zastąpione zostały powojenną bylejakością, a tutaj lśnią, nietknięte, nieliźnięte płomieniem na tym wysokim piętrze. Portret byłby logiczną konsekwencją tego stołu i tej szafy, o których toczy się opowieść – ale nie ma go, nie ma żadnych fotografii, przynajmniej w tych pokojach, w których składamy sąsiedzkie wizyty. Więc i on nie ma twarzy – ten mąż sprzed trzydziestu, czterdziestu, może czterdziestu pięciu lat. Ale muszę sobie go wyobrazić, podobnie jak ją, podobnie jak miasteczko na Kujawach, z którego stół i szafa pochodzą, czy raczej: w którym zatrzymały się na chwilę, bo widać po nich, że ze znacznie głębszych rejonów czasu i przestrzeni się wzięły: szafa z wielkimi, łamanymi gzymsami, obwieszona dębowymi girlandami kwiatów i owoców, stojąca pewnie na pięciu nogach, jak nasze szafy gdańskie, ale wolna od wszelkiego zakłamania dziewiętnastowiecznych podróbek; szaleństwo gzymsów jest najzupełniej poważne, autentyczne, każda faseta wysklepionych płycin elegancka i proporcjonalna, mająca przy tym w sobie ten zadzior, ten pazur, po których od razu poznaje się meble robione przez dawnych rzemieślników. Musiała powstać tam, gdzie malowali Vermeer i de Hooch, i wtedy, kiedy malowali: rzetelna, holenderska robota. Tak samo stół, z nogami łamanymi wielokrotnie, jak skomplikowany model, jakaś stereometryczna zabawka, którą bawi się dzieci na olimpiadach matematycznych.

– …a zatem pochodzę, jak już panu mówiłam, z Krosina. Takie tam miasteczko, nic szczególnego, ale całkiem ładne. Nie wiem, czy odwiedził pan kiedyś Krosin. Nie? Ja tam jeżdżę co roku na te obchody rozstrzelań. Dużo teraz odnawiają w centrum, malują fasady, stawiają latarnie, niby stylowe, choć akurat te przedwojenne wyglądały inaczej. Wiem, bo dobrze je pamiętam. Dom mieliśmy w rynku, do dziś stoi, duża sień, z niej wejścia do dwóch części: jednej należącej do stryja, drugiej – do mojego ojca. Ojciec był rejentem, a stryj działał w ruchu spółdzielczym i te meble to po nim… Szafę dostała moja starsza siostra tuż przed wojną, w prezencie ślubnym, zabrała ją do Warszawy, stół został u nas w domu. Stryj zastrzelił się sam, kiedy weszli Niemcy, ojca Niemcy rozstrzelali po miesiącu, razem z resztą inteligencji miasta Krosin, stąd te obchody. W szkole mają nawet izbę pamięci, z takimi powiększonymi zdjęciami rozstrzelanych, ojciec też tam jest…

Bok nr 2 – Sinnerman i Love me or leave me

Jeśli o mnie chodzi, całej Warszawy po tej stronie mogłoby nie być; mosty wchodziłyby w morze jako molo, Zamek Królewski stałby prawie na plaży, jak Grand Hotel w Sopocie, Łazienki jak Łazienki Południowe. No, ale jest. Więc biegnę i tą stroną, wzdłuż ulicy. Marzec, tu i tam leżą jeszcze płachty brudnego śniegu, ale zaczyna się już sezon ślubów i wieczorów panieńskich, suną dwa hummery-limuzyny: biały, za nim czarny, coś się w środku kotłuje, coś przypuszczalnie dudni, ale przez słuchawki nie przechodzi; są tam pewnie zaprawieni marketingowcy albo dziumdzie z gwizdkami-peniskami, albo inne jeszcze co gorszego i bardziej pijanego. Ostatki? Dziś ostatki, ale czy na ostatki wynajmuje się limuzynę? Może i się wynajmuje. Więc jadą, ja po jednej stronie jezdni, oni na środku, a po drugiej ciągnie się to długie zagłębienie, niecka, gdzie czerwonoarmiści tak długo stali w 1944, tak długo stali i machorkę palili, i pluli, i patrzyli na powstanie, aż udeptali ziemię głęboko na dwa metry.

A Nina Simone śpiewa o grzeszniku, który rozmawiał z rzeką, i który rozmawiał z morzem, i z diabłem, i z Bogiem, i każda nuta dudni w uszach i w stopach, uderzających o czerwone kostki Bauma rowerowej ścieżki; i to ona nadaje rytm tym przepowiadanym znów w głowie słowom.

– …wyrzucone z domu, uciekłyśmy z mamą obie do siostry, do Warszawy, zostawiając za sobą prawie wszystko, w tym ten nieszczęsny wielki stół z marmurowym blatem, stół po stryju, bo tego to już naprawdę nie było jak zabrać. Ale też mnóstwo innych rzeczy. Przyjechałyśmy tu prawie z pustymi rękami, przez całą wojnę gnieździliśmy się razem w tym małym mieszkanku: siostra, szwagier, jego matka, my dwie, niekiedy inni krewni czy znajomi, którzy nie mieli dachu nad głową, potem jeszcze mój siostrzeniec i siostrzenica…

Tu, między Świętokrzyskim a Śląsko-Dąbrowskim, jest w miarę równo i pusto; czerwona ścieżka rowerowa, chodnik, w pół drogi zejście nad Wisłę, gdzie można sobie zbiec i wbiec znowu pod górę; można tam się całować, jeśli biegnie się z kimś, z kim przyjemnie biec i przyjemnie się całować; można się wysikać, widziałem tam sikającego biegacza. Można też polecieć górą, obojętnie. Całe morze możliwości.

– …Powstanie wybuchło, kiedy miałam piętnaście lat. Niedawno przyszedł taki miły pan od deratyzacji, to zeszłam z nim do piwnicy, żeby mu otworzyć drzwi, i mówię, że ja do tych piwnic jestem przyzwyczajona, bo przecież w Powstaniu to tutaj się całe życie toczyło, poprzebijane były takie przejścia, szło się i szło, gorąco potwornie, tłumy ludzi. Potem, wiadomo, przez Pruszków… jak w końcu dotarłyśmy do Krosina, to wszystko było rozgrabione, jacyś nowi ludzie zakwaterowani w całym domu, nam dano taką klitkę na poddaszu. Może jeszcze sernika? – nie po to teraz biegnę, myślę w tej chwili, mijając po prawej kolumny i tympanon Komory Rzecznej, żeby wtedy brać drugi kawałek sernika! – W każdym razie stół został, bo jakoś widocznie żaden szabrownik nie mógł go dźwignąć; pomieszkałyśmy tam trochę na tym poddaszu, ale było to nie do wytrzymania. Zresztą musiałam skończyć porządną szkołę. Mama zadecydowała, że wracamy do Warszawy, gdzie mieszkanie siostry jakoś cudem się uchowało, łącznie z tą szafą. Nawet zamek miała niewyłamany. Ale stół już by się tam nie zmieścił, zostawiłyśmy go u chłopa pod Krosinem i tak się tu znowu znalazłam…

I schodami na górę, na most, bez tchu. Do tej bachowskiej solówki, którą Simone wygrywa tak, jakby wygrywała w pięknym stylu medal olimpijski, złoty, nie, platynowy!

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Nieznajoma z Sekwany

Dostępne w wersji pełnej

Czterech, czwartek

Dostępne w wersji pełnej

Ćwiartka papieru
(historia prawdziwa z roku 1934)

Dostępne w wersji pełnej

Wicekrólowa Rugii

Dostępne w wersji pełnej

Głosy

Dostępne w wersji pełnej

Więzień Kufsteinu

Dostępne w wersji pełnej

Dwa sny

Dostępne w wersji pełnej