Najpiękniejsze momenty ostatniego stulecia historii Polski dowodzą, że zintegrowanie potencjałów rozumu, woli, wiedzy, kompetencji i możliwości wolnego wyboru to najlepsza droga do bezstronnego odkrywania prawdy, przezwyciężania zagrożeń rozwojowych i zharmonizowanego podnoszenia jakości życia – wartościowego w każdym jego wymiarze

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redaktor

Jadwiga Witecka

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Recenzent

Prof. dr hab. Jerzy Żyżyński

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Monika Lipiec / Woblink

Opinie wyrażone w niniejszej publikacji są opiniami autora i nie przedstawiają stanowiska organów Narodowego Banku Polskiego. Publikacja dofi nansowana ze środków przyznanych Wydziałowi Towaroznawstwa Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie w ramach dotacji na utrzymanie potencjału badawczego.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20676-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. XII)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ 1 Od liberalizmu do interwencjonizmu (1918–1939)

1.1. Porozbiorowe wyzwania i ekonomia polska

1.2. Od inflacji do rozwoju ustabilizowanego

1.3. Szok wielkiego kryzysu

1.4. Spóźniony interwencjonizm ekonomiczny

1.5. Wnioski

ROZDZIAŁ 2 Eksperyment komunistyczny (1945–1989)

2.1. Zamiast wprowadzenia

2.2. Socjalistyczna industrializacja

2.3. Próba harmonizowania rozwoju i reformy systemowej

2.4. Po stanie wojennym, czyli socjalizm rynkowy bez rynku i samorządności

2.5. Wnioski, czyli o korzeniach koncepcji przejścia do kapitalizmu

ROZDZIAŁ 3 Kręte ścieżki budowy gospodarki rynkowej (1990–2018)

3.1. Szok transformacyjny i odroczone dostosowania aktywne

3.2. Pierwsza próba integracji procesów rozwoju – „Strategia dla Polski”

3.3. W stronę reform sektora publicznego i dostosowań podażowych

3.4. Czy reforma samorządowa przełamała monopol jednolitej władzy?

3.5. Deregulacja rynku pracy

3.6. Kontrowersyjne recepty reform sformalizowanej edukacji i rozwoju nauki

3.7. Próby przezwyciężenia dezintegracji systemu ochrony zdrowia

3.8. Niefortunna liberalizacja systemu emerytalnego

3.9. Efekty wdrażania wzorca spójności społeczno-ekonomicznej UE i kontynuacji rozwoju dyfuzyjno-polaryzacyjnego (2004–2015)

3.10. Odpowiedzialny rozwój (2016 – ?)

ROZDZIAŁ 4 Lekcje na przyszłość, czyli dlaczego potrzebny jest rozwój zintegrowany i modernizacja kapitału ludzkiego

Bibliografia

Wykaz skrótów

O Autorze

Przypisy

3.2. Pierwsza próba integracji procesów rozwoju – „Strategia dla Polski”

Rysunek 3.1. Średnie roczne tempo wzrostu wybranych wskaźników makroekonomicznych w Polsce w latach 1990–2018 (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS (www.stat.gov.pl).

Szybki, bezprecedensowy wzrost gospodarczy, w porównaniu z innymi krajami przeprowadzającymi proces urynkowienia, uruchomił falę optymizmu i zrodził aspiracje kontynuowania go na poziomie co najmniej dwukrotnie wyższym niż w krajach UE. W rezultacie postępowało wykorzystanie mocy produkcyjnych oraz wzrost poziomu rentowności produkcji i liczebności firm rentownych. Szybko rosły również inwestycje przedsiębiorstw, a w ślad za tym redukcja bezrobocia o 4,9% w ciągu czterech lat oraz inflacji (o 11,8%). Powiodło się również kontrolowanie deficytu budżetowego na bezpiecznym poziomie dzięki dochodom z prywatyzacji. Te pozytywne tendencje nie zatrzymały jednak postępującego ubóstwa relatywnego) (tab. 3.1).

Z czasem narastało ryzyko przegrzania koniunktury. Próbowano je redukować przez ograniczanie podaży pieniądza kredytowego rosnącymi stopami procentowymi. Dzięki temu miał być wyhamowany nadmierny popyt inwestycyjny, odpowiednio podwyższony kurs walutowy i ewentualne restrykcje protekcjonistyczne miały zaś ograniczyć import oraz zwiększyć eksport. Ten pakiet narzędzi miał zapewniać wysoki, ale jednocześnie stabilny wzrost PKB oraz zagwarantować uzyskanie nadwyżki bilansu handlowego i stworzenie dzięki temu możliwości spłaty należnych odsetek

Tabela 3.1. Dynamika wybranych wskaźników makroekonomicznych w Polsce w latach 1994–1998

Wybrane wskaźniki

1994

1995

1996

1997

1998

Wzrost PKB (w %)

5,2

7,0

6,0

6,8

5,0

Wzrost popytu konsumpcyjnego (w %)

3,9

3,3

7,2

6,3

4,3

Wzrost inwestycji w środki trwałe brutto (w %)

9,2

16,5

19,7

21,7

15,3

Roczny napływ BIZ (w mld dol.) wg danych NBP

1,9

3,7

4,5

4,9

6,4

Wzrost produkcji przemysłowej (w %)

12,1

9,7

8,3

11,5

3,5

Stopa inflacji (CPI, średnioroczna, w %)

33,2

28,1

19,8

15,1

11,8

Stopa bezrobocia (w %)

16,0

14,9

13,2

10,5

10,4

Stopa ubóstwa relatywnego*

13,5

12,8

14,0

15,3

15,8

Deficyt budżetu państwa (w % PKB)

– 3,5

– 4,4

– 4,9

– 4,6

– 2,7

Import (w mld USD fob)

113,4

120,5

128,0

122,0

114,6

Eksport (w mld USD)

118,3

116,7

109,7

113,7

109,4

Saldo bilansu handlowego (w % PKB)

2,0

2,2

– 7,3

– 9,8

– 12,8

Bilans obrotów bieżących (w % PKB)

0,9

0,6

– 2,1

– 3,7

– 6,9

Udział B+R w PKB (w %)

0,65

0,63

0,71

0,71

0,72

* Relatywną granicę ubóstwa wyznacza 50% średnich miesięcznych wydatków gospodarstw domowych.

Źródło: obliczenia własne na podstawie: [Roczniki Statystyczne GUS za lata 1995 do 2011]; [GUS, 2014, Polska 1989–2014],www.stat.gov.pl, www.nbp.org.pl (dostęp 25.07. 2011).

od zadłużenia zagranicznego i jego ewentualne zmniejszenie. Ubocznym efektem tych przedsięwzięć regulacyjnych miał być wzrost importu czynników wytwórczych niezbędnych do usuwania wąskich gardeł oraz podnoszenia jakości produkowanych wyrobów w celu sprostania konkurencji na rynkach zagranicznych.

Dostrajanie wartości numerycznych instrumentów polityki keynesowskiej jest jednak obarczone rozmaitymi problemami związanymi z nadmiernym optymizmem, opóźnieniami czasowymi rządowych decyzji interwencyjnych, występowaniem nieprzewidywalnych szoków popytowych czy podażowych i innych, zwłaszcza jeśli polityka ta ma charakter dyskrecjonalny. Nie może też być precyzyjne z wielu powodów i dlatego wymaga utrzymywania odpowiednich rezerw mocy produkcyjnych.

Uaktywnienie przez państwo wszystkich popytowych lokomotyw wzrostu z preferencjami w kolejności: finalny popyt krajowy, zarówno inwestycyjny, jak i konsumpcyjny, a także – w pewnym stopniu – popyt zagraniczny oznaczało balansowanie na ostrzu noża. Budżet państwa, wydatkując około połowy wytworzonego PKB (od 48,1% do 49,9%), stał się największym źródłem popytu w gospodarce. Ryzyko przegrzania koniunktury było z tego powodu wysokie. Pierwsze tego symptomy ujawniły się już w 1995 r. w postaci tendencji do znacznie szybszego tempa wzrostu popytu krajowego od tempa wzrostu PKB. Według szacunków Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową na początku 1996 r. różnica między tymi wskaźnikami osiągnęła nawet 5% [Popyt krajowy rośnie…, 1997]. Najwcześniej ujawniły się problemy związane z brakiem racjonalnych mechanizmów kontroli płac i zatrudnienia w sektorze przedsiębiorstw publicznych, których rząd nie docenił.

W 1995 r. 30% wszystkich dochodów przedsiębiorstw publicznych stanowiły dotacje budżetowe. Przedsiębiorstwa i gałęzie nierentowne (np. górnictwo, hutnictwo) wykazywały się chronicznymi przerostami zatrudnienia i polityką płacową w dużej mierze niezależną od wyników gospodarczych przedsiębiorstw i branż. Dzięki finansowaniu z dotacji płac w przedsiębiorstwach deficytowych paradoksalnie przeciętne wynagrodzenie w nich mogło być wyższe niż w firmach rentownych. W tych okolicznościach zabrakło naturalnej presji na zmniejszenie tempa wzrostu płac niezwiązanego ze wzrostem wydajności pracy. W związku z tym nie było zdrowej presji na poprawę konkurencyjności produkcji, a wysoki popyt krajowy sprzyjał narastaniu nadwyżki importu nad eksportem w znacznej części konsumowanej, przy ciągle jeszcze słabym napływie BIZ.

Priorytetami polityki gospodarczej powinny być: likwidacja lub znaczne ograniczenie nieefektywnego wspierania całych branż z wydatków budżetu centralnego, zahamowanie wysokiego i postępującego wzrostu deficytu handlowego, szybka i konsekwentna prywatyzacja pozostałych przedsiębiorstw państwowych, która wymuszałaby mikroekonomiczną efektywność, rozsądną politykę handlową ograniczającą nieuczciwą konkurencję i sprzyjającą konkurencyjności krajowych producentów oraz korzystniejsza dla innowacji produktowych i technologicznych polityka przemysłowa.

Zbyt szybka w stosunku do możliwości eksportowych kraju ekspansja gospodarcza zrodziła jednak liczne napięcia i bariery kontynuacji zakładanych w średniookresowej strategii wskaźników stabilizacji koniunktury i wzrostu gospodarczego. Do najważniejszych z nich należały:

- • zbyt szybki wzrost płac realnych w sektorze publicznym w stosunku do zmian wydajności pracy,

- • trudności z równoważeniem budżetu państwa,

- • szybko rosnący deficyt bilansu handlowego,

- • zbyt powolna restrukturyzacja przedsiębiorstw państwowych,

- • nierozpoczęty proces restrukturyzacji rolnictwa,

- • ciągle wysokie, choć malejące, wskaźniki bezrobocia i oczekiwań inflacyjnych,

- • niedoinwestowanie oświaty, służby zdrowia i bezpieczeństwa publicznego, mimo krańcowo wysokiej łącznej stopy podatkowej w porównaniu z krajami notującymi wysoką dynamikę produkcji,

- • duże wykorzystanie zdolności produkcyjnych przedsiębiorstw.

Koincydencja tych okoliczności sprawiła, że rząd tracił pole manewru w sferze polityki budżetowej. Powstał dylemat, jak zminimalizować ciągle rosnące ryzyko przegrzania koniunktury gospodarczej, aby nie podkopać podstaw długookresowego wzrostu gospodarczego i dobrego klimatu inwestycyjnego, a w efekcie końcowym nie wygenerować nadmiernego spadku dynamiki PKB i marnotrawstwa potencjału wytwórczego.

Tabela 3.6. Pozycja Polski w światowych rankingach jakości życia

Wskaźnik

Źródło

Rok

Liczba badanychkrajów

Pozycja Polski

Human Development Index

http://hdr.undp.org/en/content/humandevelopment-index-hdi

2000

2004

2014

2018

174

177

188

189

44

37

36

33

IHDI (Inequality Adjusted Human Development Index)

http://hdr.undp.org/en/content/humandevelopment-index-hdi,; http://hdr.undp.org/en/composite/IHDI

dostęp 20.02.2019

2011

2014

2017

134

151

189

29

27

33

Quality-of life Index

WWW.economist.com/mediapdf/QUALITY_OF_LIFE_pdf, 2005

https://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp?title=2012-2019

2005

2013

2015

2019

111

67

86

71

48

34

36

35

Global Peace Index (GPI)

Institute for Economics and Peace

http://economicsandpeace.org/reports/

DOTYCZY LAT 2014-2018

https://www.purposeplus.com/world/indicators/global-peace-index-gpi/2015a

2014

2015a

2015b

2018

162

162

162

163

23

19

25

32

Happy Planet Index (HPI)

New Economics Foundation

http://wikiprogress.org/data/dataset/hpi/2006/2009

https://static1.squarespace.com/static/5735c421e321402778ee0ce9/t/578cb7e8b3db2b247150c93e/1468839917409/happyplanet-index-report-2012.pdf

http://happyplanetindex.org/about_Happy_Planet_Index_2016_data

2006

2009

2012

2016

178

143

151

140

114

77

71

62

Legatum Prosperity Index

https://www.prosperity.com/download_file/view_inline/2849/a

https://www.police.gov.hk/info/doc/Legatum_Prosperity_Index_e.pdf/2013,2016,2018

2010a

2013

2016

2018

110

142

149

149

29

34

34

33

Źródło: opracowanie własne na podstawie źródeł podanych wewnątrz tabeli.

Przy wszystkich ograniczeniach narzuconych zmianami koniunkturalnymi i wadami rozwoju dyfuzyno-polaryzacyjnego po 10 latach członkostwa w UE Polska osiągnęła o 21% wyższy, skumulowany wzrost PKB od jego wartości przeciętnej dla innych posocjalistycznych jej sygnatariuszy i o 37% szybszy od osiągniętego przez wszystkie kraje UE-27 (rys. 3.5).

Rysunek 3.5. Skumulowana zmiana PKB w Polsce na tle UE i krajów Europy Środkowo-Wschodniej w latach 2006–2016 (2005 = 100%)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat [www.ec.europa.eu/eurostat].

Dzięki temu odnotowano wyraźny postęp w konwergencji realnej mierzonej PKB per capita (rys. 3.6), jednakże w stosunku do gospodarki niemieckiej konwergencja realna PKB była znikoma, a w odniesieniu do Irlandii występuje nawet dywergencja.

Rysunek 3.6. Dystans Polski w PKB per capita w relacji do wybranych krajów UE w latach 2004–2015 (PPS, ceny bieżące, PL =100)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat [www.ec.europa.eu/eurostat].

Należy zauważyć, że występował stosunkowo słaby proces konwergencji pod względem wydajności pracy na zatrudnionego (rys. 3.7).

Rysunek 3.7. Wydajność pracy (PKB/zatrudnionego) w Polsce i wybranych krajach w latach 2004 i 2014 (w tys. USD, wg PPS, w cenach stałych z 2011 r.)

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Banku Światowego [http://data.worldbank.org/].

Trzyletnia praktyka wdrażania dostosowanej do celów SOR koncepcji solidarnego i przedsiębiorczego państwa z silnym przywództwem spotkała się z potężnym oporem grup interesów uzasadnianym ryzykiem powrotu do faszystowskich rządów znanych z okresu międzywojennego i praktyk rządzenia uprawianych w PRL. Opozycja wykorzystywała również popełniane błędy proceduralne związane z pośpiechem we wdrażaniu nowych ustaw. Animatorami i rzecznikami tej krytyki są nie tylko wyznawcy neoliberalnej doktryny, ale również dotychczasowi beneficjenci korzyści z transformacji i akcesji do UE.

Trzyletnie efekty realizacji SOR to okres zbyt krótki, aby wyciągać jednoznaczne wnioski (tab. 3.7). Należy podkreślić, że są one zdecydowanie optymistyczne i zasadniczo nie potwierdzają zarzutów jej krytyków.

Nie tylko przytoczone w tej monografii zmagania rządzących Polską sił politycznych, zarówno w okresie międzywojnia, w czasach PRL, jak również przejścia do gospodarki rynkowej, wskazują, że państwo może lepiej sprzyjać solidarności ze słabszymi podmiotami i regionami uboższymi, ale też jego funkcjonariusze mogą realizować własne cele polityczne kosztem słabszych grup społecznych. Aby zminimalizować takie ryzyko, system polityczny musi być zorientowany na umacnianie podmiotowości osoby, a nie uprawnienia władcze jego instytucji. Ten zmierzający do ideału doskonałości etycznej postulat funkcjonowania systemu politycznego jest niezwykle trudny do osiągnięcia z uwagi na toczącą się w praktyce grę interesów między zbiorowościami zorganizowanych na różne sposoby indywiduów, która jest przesycona pogonią za niezasłużonymi korzyściami. Demokracja i jej instytucje są produktem tej pogoni. Stąd powstaje pytanie, jak ocalić podmiotowość osoby w świecie upodmiotowionych systemów i instytucji zbudowanych na grze interesów. W opinii autora tej monografii staje się to możliwe dzięki wiedzy refleksyjnej zdolnej do działania na rzecz dobra wspólnego i dla innych ludzi, czyli na rzecz tworzenia warunków do zrównoważonego osiągania funkcji celów rozwoju w całej przestrzeni bytu i działania osoby. Jednak centralnym problemem funkcjonowania współczesnych systemów politycznych jest unieważnienie obiektywności kryteriów moralnych i ograniczanie się do wartościowania w kategoriach interesów biznesowych i politycznych.

Tabela 3.7. Makroekonomiczne rezultaty realizacji „Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”

Wyszczególnienie

2015

2016

2017

2018

2019*

2020*

Stopa wzrostu PKB per capita (ceny stałe z 2005 r.)

3,8

2,7

3,1

5,1

3,8 (4,0)

3,7 (3,7)

Inwestycje w środki trwałe (w % rok do roku)

7,1

– 11,2

6,6

–

–

–

PKB per capita wg PPS, UE-28 = 100

69

–

71

–

–

–

HDI

0,843

0,860

0,865

–

–

–

Stopa bezrobocia (w %)

9,7

8,3

6,6

6,2

–

–

Średni roczny indeks cen konsumpcyjnych

– 0,9

– 0,6

2,0

1,6

2,3 (1,7)

2,5 (2,7)

Oprocentowanie kredytów

12-miesięcznych na 31 grudnia

8,0

7,5

8,1a(4,4)

8,2a (4,4)

8,2a (4,4)

–

Roczny napływ BIZ (w mld dol.)

13,5

13,4

4,8

–

–

–

Deficyt sektora rządowego i samorządowego (w % PKB, wg ESA 2010)

– 2,6

– 2,4

– 0,7

– 0,3

– 1,8

–1,6b

Udział długu publicznego w PKB (wg ESA 2010)

51,4

54,4

50,6

49,2

–

–

Zadłużenie zagraniczne ogółem

330,0

335,9

313,1

–

–

–

Zadłużenie zagraniczne budżetu centralnego i samorządów terytorialnych (w mld dol.; wg NBP)

136,4

127,5

146,5

–

–

–

Oficjalne aktywa rezerwowe (w mld dol.) dane NBP

94,9

114,4

113,3

117,0

–

–

Udział salda bilansu obrotów bieżących w PKB (w %.; dane NBP)

– 2,9

– 1,4

– 3,8

0,7

– 1,3

– 1,2

Saldo bilansu obrotów bieżących (w mld dol.; dane NBP)

– 2,7

– 2,5

0,6

– 3,9

–

–

Saldo bilansu handlowego (w mld dol. obrotów towarowych)

2,5

3,2

1,5

– 6,1

–

–

Szacunkowy udział eksportu w PKB (w %)

41,8

43,1

44,5

54,8

(54,1)

(53,8)

Szacunkowy udział importu w PKB (w %)

41,2

42,0

43,1

51,2

(51,2)

(50,9)

Współczynnik Giniego

0,285

0,304

0,289

–

–

–

Kwintylowe rozpiętości dochodów

4,9

–

–

–

–

–

Stopa ubóstwa relatywnego

15,5

13,9

13,4

–

–

–

a dotyczy kredytów konsumpcyjnych, a w nawiasie mieszkaniowych; b prognoza Banku Światowego.

* dane podano za prognozami NBP, a jeśli są podane kursywą zaczerpnięto z uzasadnienia Ustawy budżetowej.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, KE, NBP, UNDAP, www.stat.gov.pl; ww.ec.europa.eu; www.nbp.pl; www.undp.org (dostęp 10.02.2019).