© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Redaktor ds. publikacji medycznych: mgr Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: mgr Teresa Materkowska

Korekta: Iwona Brzezińska

Strony tytułowe zaprojektowała: Lidia Michalak-Mirońska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-5876-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Biblioteka pediatry

KOMITET REDAKCYJNY

Przewodnicząca

Prof. dr hab. med. Wanda Kawalec

Członkowie:

Prof. dr hab. med. Jerzy Bodalski

Prof. dr hab. med. Ryszard Grenda

Prof. dr hab. med. Jacek Grygalewicz

Prof. dr hab. med. Ewa Helwich

Prof. dr hab. med. Ryszard Karczowski

Prof. dr hab. med. M Katarzyna Kornacka

Prof. dr hab. med. Jerzy Kowalczyk

Prof. dr hab. med. Tadeusz Mazurczak

Prof. dr hab. med. Andrzej Milanowski

Prof. dr hab. med. Jerzy Socha

Autorzy:

Prof. dr hab. med. Jacek Grygalewicz

Prof. dr hab. med. Andrzej Radzikowski

Prof. dr hab. med. Bogdan Sadowski

Prof. dr hab. med. Ewa Szczepańska-Sadowska

Dr n. med. Krystyna Szymańska

Przedmowa

W syntetycznej formie i w logicznej – w założeniu – kolejności omówiono najważniejsze elementy współczesnej wiedzy o termoregulacji, pirogenezie i o leczeniu gorączki, a także o zjawisku blisko związanym przyczynowo z  gorączką – drgawkach gorączkowych. Opracowanie przeznaczono do praktycznego wykorzystania w codziennej pracy lekarza przy chorym, co miało wpływ na charakter i zakres publikacji.

Należy podkreślić, że wiedzę o termogenezie i termoregulacji zawartą w pierwszym rozdziale, napisanym przez wybitnych polskich fizjologów, niełatwo było dotychczas znaleźć lekarzom zajmującym się dziećmi, a rozdział o postępowaniu przeciwgorączkowym, stanowiący ważną część całości, zawiera nowe, zawsze poszukiwane informacje o strategii leczenia i o środkach przeciwgorączkowych.

Z opisem gorączki (rozdział III), jako regulowanej reakcji ogólnoustrojowej ściśle powiązanej z  kliniką zakażeń u  dzieci i  z  pożądanymi oraz niepożądanymi następstwami tej reakcji, koresponduje rozdział o  drgawkach gorączkowych napisany przez doświadczonego neurologa dziecięcego.

Prof. dr hab. med. Jacek Grygalewicz

Spis treści

1. Termoregulacja – Bogdan Sadowski, Ewa Szczepańska-Sadowska

Ogólne zasady regulacji temperatury ciała

Wytwarzanie ciepła

Termogeneza

Termogeneza obligatoryjna

Termogeneza drżeniowa

Termogeneza bezdrżeniowa

Czynność brunatnej tkanki tłuszczowej w zależności od warunków termicznych środowiska

Rola trijodotyroniny w czynności brunatnej tkanki tłuszczowej

Oddawanie ciepła i ochrona przed hipertermią

Zróżnicowanie temperatury w różnych częściach ciała

Mózgowe mechanizmy regulujące temperaturę ciała

Termorecepcja

Ośrodek termoregulacji

Jądro grzbietowo-przyśrodkowe podwzgórza

Obszary termoregulacyjne śródmózgowia

Sterowanie narządami efektorowymi termoregulacji

Skóra jako narząd termoregulacyjny

Czynność termorecepcyjna skóry

Rola naczyń krwionośnych skóry w termoregulacji

Wydzielanie potu

Mechanizmy stabilizujące temperaturę ciała

Przystosowanie organizmu do niskiej i wysokiej temperatury otoczenia

Zmiany czynności układu krążenia

Adaptacja komórkowa do hipertermii

Mechanizm przestrojenia poziomu termoregulacji w stanie gorączki

Termoregulacja we wczesnym okresie życia

Termoregulacja u płodu

Niebezpieczeństwo hipertermii

Termoregulacja u noworodków

Rola brunatnej tkanki tłuszczowej

Utrata ciepła u noworodka

Termoregulacja u noworodków przedwcześnie urodzonych

Termoregulacja a sen: różnice między noworodkami a dorosłymi

Termoregulacja u dzieci

Piśmiennictwo

2. Gorączka – Jacek Grygalewicz

Gorączka – synonim choroby

Temperatura ciała

Pomiar temperatury ciała

Pora i miejsce mierzenia temperatury ciała

Temperatura ciała u dzieci

Mechanizm powstawania gorączki (pirogeneza)

Endogenna antypireza

Gorączka a hipertermia (tab. 6)

Anapireksja i hipotermia

Kliniczny obraz i przebieg gorączki

Znaczenie gorączki dla chorego z infekcją

Niepożądane skutki gorączki

Gorączka – zjawisko korzystne?

Gorączka przedłużona i gorączka niejasnego pochodzenia (fever of unknown origin, FUO)

Gorączka niejasnego pochodzenia w grupie niemowląt i młodszych dzieci

Piśmiennictwo uzupełniające

3. Postępowanie przeciwgorączkowe – Andrzej Radzikowski

Czy należy zwalczać gorączkę?

Dlaczego obniżamy gorączkę?

Postępowanie przeciwgorączkowe

Ochładzanie

Leki przeciwgorączkowe

Paracetamol

Ibuprofen

Piśmiennictwo uzupełniające

4. Drgawki gorączkowe – Krystyna Szymańska

Definicje

Epidemiologia

Patogeneza

Zespoły neurologiczne związane z drgawkami gorączkowymi

Padaczka uogólniona z drgawkami gorączkowymi plus (GEFS+)

Ciężka miokloniczna padaczka niemowląt (zespół Dravet)

Przyśrodkowe stwardnienie płata skroniowego

Diagnostyka

Leczenie

Piśmiennictwo uzupełniające

1 Termoregulacja Bogdan Sadowski, Ewa Szczepańska-Sadowska

Ogólne zasady regulacji temperatury ciała

Temperatura jest głównym czynnikiem wpływającym na szybkość reakcji chemicznych. W  organizmach stałocieplnych (homeotermicznych), do których należy człowiek, szybkość reakcji chemicznych syntezy białek, węglowodanów i tłuszczów oraz przebieg tzw. jałowych (pustych, futile) cykli metabolicznych to źródła ciepła, które jest niezbędne do utrzymania temperatury wewnętrznej na poziomie wyższym od temperatury otoczenia. Utrzymywanie temperatury ciała na względnie stałym poziomie jest jednym z  mechanizmów warunkujących homeostazę wewnątrzustrojową, czyli stałość środowiska wewnętrznego organizmu.

Proces termoregulacji jest sprzężony z  innymi procesami homeostatycznymi, na  przykład z  utrzymywaniem równowagi wodno-elektrolitowej i  stałej objętości krwi. Od  zachowania właściwej temperatury wewnętrznej zależą podstawowe zjawiska fizjologiczne, takie jak prawidłowa czynność układu nerwowego i  układu krążenia oraz wydzielanie hormonów.

Zarówno znaczny wzrost (hipertermia), jak i  obniżenie temperatury ciała (hipotermia) stanowią poważne zagrożenie dla życia. Sprawność mechanizmów termoregulacyjnych zależy od wielu czynników (omówionych kolejno w  tym rozdziale), np. wieku i  płci, aktywności ruchowej i  stopnia pobudzenia emocjonalnego. Ponieważ noworodki, zwłaszcza przedwcześnie urodzone, mają pewne cechy organizmów zmiennocieplnych (poikilotermicznych), warto również poznać ogólne zasady regulacji temperatury ciała w świecie zwierząt.