Leszek Kołakowski

GŁÓWNE
NURTY
MARKSIZMU

3

Wprowadzenie autorstwa
Krzysztofa Pomiana
zostało zawarte w tomie 1

WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN

WARSZAWA 2013

Projekt okładki

Henryk Białoskórski

EPUB został przygotowany

na podstawie wydania papierowego z 2009 r.

(wyd. VII – I w WN PWN)

Copyright © by Leszek Kołakowski

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2009

ISBN 978-83-01-17683-9 (t. 3)

ISBN 978-83-01-17684-6 (t. 1–3)

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład komputerowy: Darek Górski, Warszawa

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- CZĘŚĆ III ROZKŁAD

- Słowo wstępne

- ROZDZIAŁ I Pierwsza faza marksizmu sowieckiego. Początki stalinizmu

- ROZDZIAŁ II Spory teoretyczne w marksizmie sowieckim lat dwudziestych

- ROZDZIAŁ III Marksizm jako ideologia państwa sowieckiego

- ROZDZIAŁ IV Krystalizacja powojenna marksizmu-leninizmu

- ROZDZIAŁ V Trocki

- ROZDZIAŁ VI Antonio Gramsci – rewizjonizm komunistyczny

- ROZDZIAŁ VII Georg Lukács – rozum na służbie dogmatu

- ROZDZIAŁ VIII Karl Korsch

- ROZDZIAŁ IX Lucien Goldmann

- ROZDZIAŁ X Szkoła frankfurcka i teoria krytyczna

- ROZDZIAŁ XI Herbert Marcuse – marksizm jako utopia Nowej Lewicy

- ROZDZIAŁ XII Ernest Bloch – marksizm jako gnoza futurystyczna

- ROZDZIAŁ XIII Rzut oka na przemiany marksizmu lat ostatnich

- Epilog

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

CZĘŚĆ III
ROZKŁAD

Słowo wstępne

Niniejsza część obejmuje losy marksistowskiej teorii w ostatnich dziesięcioleciach i przygotowanie jej nastręczało dodatkowe trudności. Jedna z nich polega po prostu na tym, że w obliczu gigantycznej literatury, której pełna znajomość jest niepodobieństwem, nie można, by tak rzec, oddać sprawiedliwości wszystkim. Inna trudność polega na tym, że autor nie jest w stanie osiągnąć tego dystansu względem przedmiotu, który byłby skądinąd pożądany. Wśród ludzi, których nazwiska wymienione są w tej części, wielu znałem lub znam osobiście; z niektórymi byłem lub jestem zaprzyjaźniony. Co więcej, mówiąc o dyskusjach marksistowskich i walkach politycznych w drugiej połowie lat pięćdziesiątych w Europie Wschodniej, mówię o sprawach i wydarzeniach, w których sam uczestniczyłem, przez co występuję w niezręcznej roli jako iudex in sua causa. Z drugiej strony, nie mogłem całkiem tych rzeczy pominąć. W rezultacie sprawy w czasie nam najbliższe i mnie samemu najlepiej, bo z autopsji niejako, znane, potraktowane są w sposób najbardziej sumaryczny; ostatni rozdział, który o nich traktuje, mógłby być rozwinięty do rozmiarów osobnej części, pomijając jednak trudność właśnie wspomnianą, nie jestem pewien, czy rzecz zasługuje na wykład tak szczegółowy.

ROZDZIAŁ I
Pierwsza faza marksizmu sowieckiego. Początki stalinizmu

1. Spór o stalinizm

Nie ma zgody co do tego, w jakim sensie termin „stalinizm” powinien być używany. Oficjalna sowiecka ideologia państwowa nie używa i nigdy nie używała tego słowa, gdyż sugeruje ono istnienie całościowego „systemu” społecznego. Urzędowa nazwa wprowadzona za rządów Chruszczowa brzmi „kult jednostki” czy też „okres kultu jednostki”, przy czym nazwa ta używana jest niezmiennie w kontekście dwóch założeń. Pierwsze głosi, że przez cały okres istnienia Związku Radzieckiego polityka partii była „w zasadzie” słuszna i zdrowa, lecz okazjonalnie popełniano pewne błędy, z których szczególnie niemiłym był „brak kolektywnego kierownictwa”, czyli nieograniczona jednoosobowa władza Stalina. Drugie założenie ustala, że najważniejszym źródłem „błędów i wypaczeń” był nieprzyjemny charakter Stalina, jego żądza władzy, despotyczne usposobienie itd. Wszystkie owe błędy i wypaczenia zostały po śmierci wodza niezwłocznie naprawione, partia zaś wróciła do swoich właściwych zasad demokratycznych, po czym nie ma już o czym mówić. Głównym błędem Stalina z kolei było masowe mordowanie komunistów, a zwłaszcza wyższej biurokracji partyjnej. W sumie – rządy Stalina okazują się monstrualnym przypadkiem; żadnego „stalinizmu” ani „stalinowskiego systemu” nigdy nie było, a pewne „negatywne zjawiska” okresu „kultu jednostki” tak czy owak bledną i okazują się tylko błahymi niedociągnięciami na tle wspaniałych osiągnięć systemu sowieckiego.

Jakkolwiek nikt zapewne nie bierze na serio takiej wersji wydarzeń (łącznie z jej autorami), spór o zakres i sens pojęcia „stalinizm” toczy się nadal. Słowo samo używane bywa powszechnie poza Związkiem Radzieckim, nawet wśród komunistów. Zarówno ortodoksalni, jak krytyczni komuniści ograniczają jednak pojęcie stalinizmu do epoki jednoosobowej tyranii, to jest od początku lat 30-tych do śmierci wodza w 1953 roku, zaś „błędy” tej epoki przypisują nie tyle złemu charakterowi Stalina, co raczej pożałowania godnym okolicznościom historycznym, na które nikt nie mógł poradzić: zacofanie przemysłowe i kulturalne Rosji porewolucyjnej, upadek nadziei na rewolucję europejską, zagrożenie zewnętrzne państwa sowieckiego, wyczerpanie polityczne po epoce wojny domowej (to samo zresztą podają niezmiennie trockiści, gdy wyjaśniają degenerację porewolucyjnej władzy w Rosji).

Ci, z kolei, którzy nie są zobowiązani do obrony systemu sowieckiego, leninizmu albo jakichkolwiek marksistowskich schematów historycznych, uważają przeważnie stalinizm za stosunkowo spójny system, obejmujący łącznie gospodarkę, metody rządzenia i ideologię; system, który działał na ogół w zgodzie ze swoimi celami i nie popełniał wielu błędów z punktu widzenia tych celów. Nadal jednak, przy takim założeniu, można spierać się co do tego, czy i w jakim znaczeniu stalinizm był „historycznie nieuchronny”, to jest czy główne cechy ekonomicznego, politycznego i ideologicznego życia Rosji sowieckiej ukształtowały się w przedstalinowskiej epoce, zaś stalinizm w pełni rozwinięty był tylko kontynuacją leninizmu. Rozważa się nadto pytanie, w jakim sensie i w jakich rozmiarach owe główne cechy sowieckiej struktury społecznej, ekonomicznej i ideologicznej przetrwały do dnia dzisiejszego.

Spór o to, czy słowo „stalinizm” stosować tylko do ostatniego ćwierćwiecza życia wodza, czy też raczej dla oznaczenia pewnego systemu politycznego, który po dziś dzień prosperuje, nie ma większego znaczenia i może uchodzić za sprawę werbalną. Nie jest natomiast sprawą werbalną pytanie, czy podstawowe osobliwości systemu, który za czasów Stalina i pod jego przewodnictwem się ukształtował, doznały zmiany w ciągu ostatnich dwudziestu lat, czy też trwają nadal, oraz – które mianowicie cechy uważać trzeba za podstawowe.

Wielu autorów piszących na te tematy (wśród nich piszący niniejsze) jest zdania, że system sowiecki, ukształtowany za rządów Stalina był kontynuacją leninizmu i że państwo, któremu Lenin dał polityczne i ideowe podwaliny, nie mogło było utrzymać się inaczej aniżeli w stalinowskiej formie; nadto, że to, co się nazywa „stalinizmem” (w sensie wąskim, tj. system rządzenia do 1953), w żadnym istotnym punkcie nie zostało usunięte w rezultacie reform epoki postalinowskiej. Punkt pierwszy został w pewnym stopniu uzasadniony w rozdziałach poprzednich, wyjaśniających rolę Lenina jako twórcy doktryny totalitarnej oraz zalążków państwa totalitarnego. Oczywiście, wiele wydarzeń z epoki stalinowskiej można zwalić na karb przypadku lub osobistych cech Stalina, jego parweniuszowskiej mściwości, zawiści, paranoicznej podejrzliwości i nienasyconej chciwości władzy. Zapewne, masowa rzeź komunistów w latach 1936–1939 nie może uchodzić za „konieczność historyczną” i można sobie wyobrażać, że nie miałaby ona miejsca, gdyby kto inny, nie zaś Stalin, sprawował wówczas tyrańskie rządy. Jeżeli więc – a to jest typowy punkt widzenia komunistów – tę właśnie rzeź uważa się za właściwy, negatywny sens stalinizmu, cały stalinizm okazuje się smutnym przypadkiem; ukrytym założeniem tego sposobu myślenia jest, że w komunistycznym systemie wszystko jest w porządku, dopóki nie morduje się działaczy komunistycznych. Założenie to trudno jednak przyjąć historykowi nie tylko dlatego, że losy milionów ludzi, którzy nie są członkami ani przywódcami partii, także mają dla niego znaczenie, lecz także dlatego, że w ogólności masowy krwawy terror, jaki cechował życie sowieckie w kilku okresach, nie jest stałą ani niezbędną cechą totalitarnego despotyzmu i że właściwe jakości tego systemu pozostają w mocy niezależnie od tego, czy w danym roku ilość wymordowanych liczy się na miliony, czy tylko na dziesiątki tysięcy, czy tortury stosowane są rutynowo czy tylko sporadycznie i czy ofiarami są tylko chłopi, robotnicy i intelektualiści, czy także partyjni biurokraci.

Historia stalinizmu, mimo różnych szczegółów spornych, jest znana i opisana dość dobrze w wielu książkach. Podobnie jak w poprzednich dwóch częściach, wykład niniejszy skoncentrowany jest na dziejach doktryny, zaś historia polityczna epoki potraktowana jest tylko pobieżnie, w celu zarysowania głównych ram, określających życie ideologiczne. W przypadku epoki stalinowskiej jednakże związek między historią doktryny a wydarzeniami politycznymi jest znacznie ściślejszy niż w okresach poprzedzających, albowiem mamy tu do czynienia z doskonałą i kompletną instytucjonalizacją marksizmu jako narzędzia władzy. Proces instytucjonalizacji rozpoczął się wprawdzie wcześniej, przed objęciem władzy: w leninowskim ujęciu marksizm miał być „światopoglądem partii”, a więc mieć treść zależną od potrzeb walki o władzę w danej chwili. Oportunizm polityczny Lenina był jednak w pewnym stopniu hamowany względami doktrynalnymi. Za czasów stalinowskich natomiast – to jest od początku lat 30-tych – doktryna została bez reszty podporządkowana potrzebie legitymizacji i gloryfikacji istniejącej władzy oraz jej kolejnych posunięć. Nie można w ogóle scharakteryzować marksizmu stalinowskiego za pomocą zbioru określonych twierdzeń, idei czy pojęć: jego wyróżniającą cechą nie są żadne twierdzenia, ale sam fakt, że istniała doskonale ukształtowana, absolutna instancja orzekająca, co w danej chwili jest marksizmem, a co nim nie jest. Marksizm może być zdefiniowany tylko jako aktualny wyrok owej instancji (tj. Stalina samego). Do czerwca 1950 roku być marksistą oznaczało między innymi przyjmować doktrynę językoznawczą Marra, a po tej dacie oznaczało to stanowczo tę doktrynę odrzucać. Marksistą było się nie przez to, że uznawało się za prawdziwe cokolwiek – na przykład idee Marksa czy Lenina, czy nawet Stalina – ale przez samą gotowość do uznania wszystkiego, co najwyższa instancja dziś, jutro czy za rok zechce ogłosić. Ten stopień instytucjonalizacji i dogmatyzacji nie został nigdy osiągnięty wcześniej i dopiero w latach 30-tych ustanowiony został w pełni, jednakże założenia jego są wyraźnie zawarte w Leninowskiej doktrynie: skoro marksizm jest tym samym, co światopogląd partii proletariackiej, skoro jest narzędziem tej partii, to partia ma pełne prawo wyrokować, co jest marksizmem, a co nie jest, a żadne obiekcje z zewnątrz przeciwko jej decyzjom podnoszone nie mają znaczenia. Kiedy partia utożsamia się z aparatem władzy i z państwem i kiedy osiąga doskonałą jedność w formie jednoosobowej tyranii, następuje pełne upaństwowienie doktryny i ogłoszenie zasady nieomylności wodza; wódz rzeczywiście jest nieomylny w sprawach marksizmu, ponieważ nie istnieje inny marksizm niż ten, którego treść wyznacza partia jako rzecznik proletariatu, partia zaś, z chwilą osiągnięcia jedności wyraża swoją wolę i swoją doktrynę przez usta kierownictwa uosobionego w wodzu. Tym samym zasada, wedle której proletariat jest klasą historycznie przodującą i jako taki jest posiadaczem obiektywnej prawdy, w odróżnieniu od wszystkich innych klas społeczeństwa, przeobraża się w zasadę, wedle której Stalin się nigdy nie myli. Nie jest to zresztą jaskrawe zniekształcenie epistemologii Marksa połączonej z doktryną partii-awangardy w Leninowskim sensie. Równanie: prawda = światopogląd proletariatu = marksizm = światopogląd partii = orzeczenia kierownictwa partii = orzeczenia wodza, jest najzupełniej poprawne w Leninowskiej wersji marksizmu. Będziemy się starali prześledzić proces, który doprowadził ostatecznie do zwycięstwa tego równania w ideologii sowieckiej, ochrzczonej przez Stalina mianem marksizmu-leninizmu. Nazwa ta ma swoje znaczenie. Stalin oponował przeciwko używaniu zwrotu marksizm i leninizm i zastąpił go „marksizmem-leninizmem”, gdyż pierwsza nazwa sugerowała dwie odrębne doktryny, druga natomiast miała podkreślić, że doktryna jest tylko jedna i że leninizm nie jest żadnym szczególnym prądem wewnątrz marksizmu (jak gdyby mogły być inne, nieleninowskie marksizmy), ale marksizmem par excellence, jedynym marksizmem rozwiniętym i dostosowanym do nowej epoki historycznej. Marksizm-leninizm nie jest czym innym, jak doktryną Stalina łącznie z przygotowaną przezeń chrestomatią cytacji z Lenina, Engelsa i Marksa (nie było bowiem tak, w epoce Stalinowskiej, by wolno było każdemu cytować dowolnie Marksa, Lenina czy nawet Stalina samego; marksizm-leninizm zawierał tylko te cytaty, które były aktualnie autoryzowane przez wodza, a w każdym razie zgodne z aktualnie przezeń autoryzowaną doktryną).

Mówiąc, że stalinizm był wierną kontynuacją leninizmu, nie mam zamiaru pomniejszać roli historycznej samego Stalina. Po Leninie był on z pewnością, obok Hitlera, człowiekiem, który najbardziej przyczynił się do nadania światu jego obecnej formy; nikt inny, oprócz tych dwóch wodzów, nie wpłynął tak potężnie na losy ludzkości po pierwszej wojnie światowej. Jednakże fakt, że Stalin, a nie kto inny z bolszewickich przywódców, stał się dyktatorem partii i państwa, może być wyjaśniony cechami ustroju sowieckiego. Za tym, że osobowe cechy Stalina, choć przyczyniły się zasadniczo do jego zwycięstwa nad rywalami, nie określały jednak głównych linii rozwoju sowieckiego społeczeństwa, przemawia także fakt, że w ciągu całej swojej wcześniejszej kariery Stalin wcale nie należał do ekstremistów w świecie bolszewickim; przeciwnie, stał raczej na umiarkowanym skrzydle i wielokrotnie w sporach wewnątrzpartyjnych zajmował stanowisko świadczące o zdrowym rozsądku i ostrożności. Stalin-despota był o wiele bardziej tworem partii aniżeli jej twórcą; był wcieleniem systemu, który wcielenia potrzebował.

2. Periodyzacja stalinizmu

Periodyzacja wszystkich epok historycznych jest istotną obsesją historiografii sowieckiej. Pytania o periodyzację są jednak w pewnych wypadkach usprawiedliwione, w szczególności jeśli istniejące schematy periodyzacyjne mają sens ideologiczny.

Stalinizm był zjawiskiem międzynarodowym, nie tylko sowieckim, przemiany jego muszą być zatem rozważane nie tylko z punktu widzenia polityki wewnętrznej i walk frakcyjnych w Rosji, ale także z uwzględnieniem polityki Kominternu i międzynarodowego bolszewizmu. Tu jednakże nasuwają się trudności z uzgodnieniem właściwych „okresów”. W literaturze trockistowskiej lub pisanej przez byłych komunistów często charakteryzuje się różne okresy sowieckiej historii jako „lewicowe” lub „prawicowe”. I tak, pierwszy okres porewolucyjny, ożywiony nadziejami na rewolucję światową i zdominowany przez wojnę domową nazywany bywa „lewicowym”; po nim mial nastąpić okres „prawicowy”, to jest NEP, w którym partia uznała, że ma do czynienia z „przejściową stabilizacją kapitalizmu”. Dalej mamy „zwrot lewicowy” w latach 1928–1929, kiedy to partia ogłosiła, że stabilizacja się skończyła i rychło nastąpi „przypływ fali rewolucyjnej”, kiedy więc skoncentrowano całą walkę polityczną na socjaldemokracji jako „socjalfaszystach”, a jednocześnie w Rosji rozpoczęto masową przymusową kolektywizację chłopstwa oraz forsowną industrializację. Ten okres miałby się skończyć w 1935 roku, kiedy to rzucono hasło frontu ludowego przeciw faszyzmowi, a więc znowu wrócono do „prawicowej” polityki. Wszystkie te klasyfikacje splatają się przy tym z walkami frakcyjnymi i personalnymi w kierownictwie partii rosyjskiej (najpierw rządy Stalina, Zinowiewa i Kamieniewa zakończone polityczną likwidacją Trockiego; następnie odsunięcie Zinowiewa i Kamieniewa od władzy, rządy Stalina, Bucharina, Rykowa i Tomskiego; wreszcie – „zwrot lewicowy” – likwidacja polityczna Bucharina w 1929 roku i faktycznie koniec wszelkiej poważnej opozycji wewnątrz partii bolszewickiej).

Chronologia ta obfituje jednak w trudności, pomijając nawet całkiem dowolne i nieokreślone posługiwanie się pojęciami „lewicy” i „prawicy”. Nie jest jasne, w rzeczy samej, dlaczego hasło „socjalfaszyzmu” miałoby być „lewicowe”, natomiast próby kompromisu z Czang Kaj-szekiem „prawicowe”; podobnie nie wiadomo, czemu polityka masowego gnębienia chłopstwa jest „lewicowa”, zaś polityka manewrowania środkami ekonomicznymi „prawicowa”. Można, oczywiście, założyć, że im więcej terroru, tym więcej „lewicowości”, nie jest jednak jasne, w jaki sposób takie kryterium (które zresztą do dziś, nie tylko w publikacjach komunistycznych, jest implicite zawarte w charakteryzowaniu różnych ruchów politycznych) odnosi się do tradycyjnego sensu pojęcia „lewicy”. Co więcej, rozmaite fazy wewnętrznej polityki i ideologii sowieckiej nie są wyraźnie skorelowane z przemianami w polityce Kominternu. Twierdzenie, że socjaldemokracja jest skrzydłem faszyzmu (uchodzące za typowy produkt późniejszej „lewicowej” fazy), było w obiegu co najmniej od 1924 roku (lansował je Zinowiew). Wzmożony nacisk na walkę z socjaldemokracją pojawił się w Kominternie w 1927 roku, kiedy nikt nie myślał o przymusowej kolektywizacji chłopstwa rosyjskiego. Z kolei odwołanie poprzednich haseł i niezdarne próby przywrócenia pokoju z socjaldemokratami nastąpiły w 1935 roku, po jednej fali masowych represji politycznych w Związku Radzieckim, a przed następną, groźniejszą.

W sumie, nie ma sensu przedstawiać dzieje Związku Radzieckiego wedle sztucznych (a w niektórych zastosowaniach wręcz absurdalnych) kryteriów „lewicowości” i „prawicowości”. Nie jest także słuszne określanie decydujących momentów historycznych przez zmiany w Biurze Politycznym partii. Od czasu śmierci Lenina pewne cechy polityki i ideologii sowieckiej wykazują systematyczny wzrost, podczas gdy inne nasilają się lub słabną zależnie od różnych okoliczności. Totalitarny charakter państwa (tj. dążenie do całkowitego zniszczenia społeczeństwa cywilnego i do wchłonięcia wszystkich form życia społecznego przez państwo) wykazuje w latach 1923–1953 prawie nieprzerwany wzrost i proces ten bynajmniej nie zostaje zahamowany przez NEP, mimo znacznej swobody handlu i obecności własności prywatnej. NEP, jak była o tym mowa, był rezygnacją z dyrygowania całą ekonomiką przy pomocy policji i armii, rezygnacją wymuszoną przez widmo niechybnej i rychłej katastrofy; jednakże zarówno terror przeciwko politycznym przeciwnikom, jak też zaostrzanie rygoru i strachu w samej partii, jak wreszcie presja zmierzająca do zniszczenia niezależnej kultury, niezależnej myśli naukowej, filozofii i sztuki niesprowadzonych do zadań serwilistycznych – wszystko to są zjawiska, które przez cały okres NEP-u systematycznie się nasilają. Pod tym względem lata trzydzieste są tylko intensyfikacją i utrwalaniem procesu, który zapoczątkowany został za życia Lenina i pod jego kierownictwem. Istotnym przełomem była, rzeczywiście, masowa i przymusowa kolektywizacja z jej niezliczonymi ofiarami: była jednak przełomem nie dlatego, by zmieniła w sposób zasadniczy charakter ustroju albo spowodowała w nim „lewicowy zwrot”, ale dlatego, że doprowadziła do skutku w jednej, wybitnie ważnej dziedzinie, mianowicie w gospodarce rolnej, zasadę gospodarki i polityki totalitarnej: wywłaszczyła całkowicie najliczniejszą klasę społeczną Rosji, utrwaliła panowanie państwa w dziedzinie produkcji rolnej, zniszczyła ostatnie warstwy, które miały pewien stopień niezależności od państwa, ugruntowała orientalny kult tyrana i jego nieograniczoną władzę, a wreszcie przez piekło masowego terroru, wielomilionowe ofiary i straszliwy głód złamała resztki woli oporu w społeczeństwie i spustoszyła je psychicznie. Był to niewątpliwie moment ważny, ale i on był kontynuacją, albo raczej dalszym postępem zasady, która leżała u podstaw nowego ustroju: zasady, żądającej doszczętnego wytrzebienia w społeczeństwie wszelkich form życia – w gospodarce, polityce i kulturze – które nie są narzucone i opanowane przez państwo.

Co do polityki Kominternu (który stopniowo w ciągu kilku lat przeobrażał się w instrument sowieckiej polityki zagranicznej i sowieckiego wywiadu) to istotnie polityka ta przechodziła różne koleje i zygzaki w zależności od oceny – trafnej czy nietrafnej – sytuacji międzynarodowej. Zmiany te wszelako nie miały nic wspólnego z „lewicowym” czy „prawicowym” nastawieniem, a względy ideologiczne czy doktrynalne nie grały w nich żadnej roli. Byłoby rzeczą bezprzedmiotową stawiać pytanie, czy takie lub inne posunięcie – na przykład sojusz z Czang Kaj-szekiem, udział w wojnie domowej w Hiszpanii, rzeź komunistów polskich, pakt z Hitlerem itd. – było „marksistowskie” albo „niemarksistowskie”, „lewicowe” albo „prawicowe”. Wszystkie te sprawy mogą być rozważane z punktu widzenia umacniania państwa sowieckiego i rozszerzania jego wpływów, lecz jakiekolwiek ideologiczne usprawiedliwienia na ich rzecz były ad hoc produkowane, nie ma to znaczenia dla historii ideologii; mogą tylko służyć za przykład jej doskonałej degradacji do roli biernego instrumentu w uświęcaniu aktualnej polityki.

W sumie zatem historię poleninowskiej Rosji można podzielić na trzy etapy. Pierwszy ciągnie się do 1929 roku: jest to okres NEP-u, w którym istnieje znaczna swoboda handlu, życie polityczne nie istnieje już poza partią, ale w samym kierownictwie partyjnym zachodzą jeszcze realne rozbieżności i spory, kultura znajduje się pod kontrolą, ale jeszcze dopuszczalne są dyskusje i rozmaite prądy w ramach marksizmu i w ramach posłuszeństwa władzy, jeszcze można się spierać o to, co jest albo nie jest „autentycznym” marksizmem, jedynowładztwo nie jest ustanowione, a znaczna część sowieckiego społeczeństwa (mianowicie chłopi oraz wszelkiego typu nepmani) nie jest całkowicie zależna ekonomicznie od państwa. Drugi okres ciągnie się od roku 1930 do śmierci Stalina; charakteryzuje go niemal pełna likwidacja społeczeństwa cywilnego, zniszczenie resztek kultury niezależnej od każdorazowych ukazów władzy, ostateczna katechizacja ideologii i filozofii, jednoosobowa tyrania. Postalinowski okres ma własne osobliwości, które wypadnie rozważyć osobno. Kto z bolszewickich liderów ma faktyczny udział we władzy – jest to rzecz bez większego znaczenia. Dla trockistów – i dla samego Trockiego, rzecz jasna – odsunięcie Trockiego od władzy było przełomowym momentem w historii. W rzeczywistości nie ma żadnego powodu, by tak mniemać. Są dobre powody do twierdzenia (o czym przyjdzie wspomnieć później), że „trockizm” nigdy nie istniał, lecz był fantomem wymyślonym przez Stalina. Spory między Stalinem i Trockim były do pewnego stopnia realne, lecz zostały wyolbrzymione w fantastyczny wręcz sposób w wyniku osobistej walki o władzę, a nigdy nie były konfrontacją dwóch spójnych teorii. Tym bardziej odnosi się to do sporów między Zinowiewem a Trockim, a następnie Zinowiewem (do spółki z Trockim) a Stalinem. Bardziej realny był konflikt Stalina z Bucharinem i tak zwanym prawicowym odchyleniem, lecz był to także konflikt nie o zasady, a o sposób i tempo realizacji zasad. Dyskusja o industrializacji w latach 20-tych miała wprawdzie wielkie znaczenie dla różnych praktycznych decyzji podejmowanych w przemyśle i rolnictwie i miała tym samym znaczenie dla losów ludności państwa sowieckiego. Byłoby jednakowoż przesadą dopatrywać się w niej walki zasadniczo odmiennych postaw doktrynalnych czy wreszcie interpretować ją w kategoriach sporu o poprawną interpretację marksizmu lub leninizmu. Stanowiska wszystkich bez wyjątku przywódców bolszewickich w tej sprawie zmieniały się tak radykalnie, że mówić o trockizmie, stalinizmie i bucharinizmie jako spójnych blokach teoretycznych czy spójnych, a odmiennych wersjach marksizmu, nie ma sensu. Dla historyka ideologii ważne przy tym są rzeczy, które skądinąd są mniej istotne: to jest obchodzą go bardziej stanowiska doktrynalne niż realne losy milionów ludzi; nie jest to jednak różnica w hierarchii wartości obiektywnych, ale tylko w kierunku zawodowych zainteresowań.

3. Stalin. Wczesna kariera i droga do władzy

W odróżnieniu od znacznej większości bolszewickich przywódców, przyszły komunistyczny władca Wszechrosji pochodził, jeśli nie z proletariatu, to z ludu. Józef Wissarionowicz Dżugaszwili urodził się w gruzińskim miasteczku Gori 9 grudnia 1879 roku. Ojciec jego był szewcem i pijakiem, matka była analfabetką. Ojciec przeniósł się do Tyflisu, gdzie pracował jako robotnik w fabryce butów; tam też rychło umarł. Młody Stalin, po ukończeniu szkoły parafialnej, dostał się w 1894 roku do prawosławnego Seminarium Teologicznego w Tyflisie – jedynej szkoły, gdzie zdolny młodzieniec jego pochodzenia społecznego mógł praktycznie na Kaukazie kontynuować naukę. Szkoła, choć miała służyć kształceniu popów, a nadto być organem rusyfikacji Gruzji, była, podobnie jak wiele rosyjskich uczelni, siedliskiem wszelkiego rodzaju niepokojów politycznych: zarówno patriotyczne hasła gruzińskie, jak też idee socjalistyczne (rozsiewane m.in. przez licznych zesłańców z Rosji) znajdowały tam chętny posłuch. Dżugaszwili uczestniczył w jednym z socjalistycznych kółek, stracił zainteresowanie dla teologii (jeśli je miał kiedykolwiek) i wiosną 1899 roku usunięty został ze szkoły z powodu nieprzystąpienia do egzaminów. Pewne ślady tej edukacji pozostały w jego późniejszej aktywności pisarskiej: parę cytatów z Biblii i skłonność do katechetycznego stylu, która zresztą służyła dobrze w jego pracy propagandowej (Stalin miał zwyczaj w swoich artykułach i przemówieniach stawiać pytania, po czym w odpowiedzi powtarzać całą treść pytania; miał także manię numerowania wszystkich swoich pojęć i twierdzeń, jakie wygłaszał, dzięki czemu artykuły jego miały od razu formę łatwą do wyuczenia).

Od tego czasu Stalin zaczął życie rewolucjonisty. Brał udział w zalążkowych formach organizacji socjalistycznej w Gruzji (ogólnorosyjska partia nie istniała jeszcze w tym czasie, mimo że formalnie w 1898 roku kilka osób w Mińsku postanowiło ją powołać do życia). Przez kilka miesięcy na przełomie 1899 i 1900 roku pracował jako urzędnik w obserwatorium geofizycznym, po czym poświęcił się całkowicie legalnej i nielegalnej pracy politycznej i propagandowej. Pisywał od 1901 roku artykuły w nielegalnym piśmie gruzińskich socjalistów „Brdzoła” i zajmował się propagandą wśród robotników. Pod koniec tego roku został jednym z członków komitetu, który miał kierować działalnością partii w Tyflisie. W kwietniu następnego roku został aresztowany w Batum, gdzie organizował demonstrację robotniczą. Skazany na Sybir, zbiegł z etapu (czy też z miejsca zsyłki) i na początku 1904 roku był z powrotem na Kaukazie, tym razem jako „człowiek podziemny”, z fałszywymi dokumentami. Tymczasem odbył się II Zjazd partii i jej rozłam na dwie frakcje. Stalin rychło po powrocie opowiedział się za bolszewikami i w duchu Leninowskiej idei partii pisywał ulotki i artykuły. W Gruzji mienszewicka frakcja niemal całkowicie panowała w partii; przewodził jej Noah Żordania, największy autorytet wśród kaukaskich marksistów. Bolszewicy byli niewielką mniejszością. Stalin przez czas jakiś, w latach pierwszej rewolucji rosyjskiej, działał w Baku i stał się działaczem partyjnym w skali ogólnokaukaskiej.

Miało jednakowoż minąć jeszcze kilka lat, nim wszedł na arenę ogólnorosyjskiej polityki bolszewickiej. Wprawdzie uczestniczył w konferencji partyjnej w Tammerforsie, a następnie – jako jedyny bolszewik z Gruzji (przy czym, jak mienszewicy twierdzili, z podejrzanym mandatem) brał udział w kwietniu 1906 roku w zjeździe zjednoczeniowym w Sztokholmie, ale do 1912 roku Kaukaz był jego właściwym miejscem aktywności. W Tammerforsie spotkał po raz pierwszy Lenina, którego doktrynie i przewództwu nigdy na serio się nie sprzeniewierzył. W Sztokholmie jednak, choć był po stronie Lenina we wszystkich innych kwestiach, stał na stanowisku, że partia powinna w programie przyjąć hasło podziału ziemi między chłopstwo, nie zaś, jak Lenin chciał, domagać się nacjonalizacji gruntów.

Twórczość pisarska Stalina z tych lat nie zawiera niczego oryginalnego lub wartego wzmianki. Są to popularne artykuły propagandowe powtarzające Leninowskie hasła na każdym aktualnym etapie: ataki na mienszewików zajmują w nich wiele miejsca; mamy, oczywiście, krytykę kadetów, „likwidatorów”, „otzowistów”, anarchistów itd. Jedyny większy artykuł z tych czasów, pisany po gruzińsku (od 1905 roku Stalin publikował także po rosyjsku) Anarchizm czy socjalizm (1906) jest dość niezdarną próbą wyłożenia socjaldemokratycznego poglądu na świat, łącznie z jego filozoficznymi założeniami.

Wiadomo także, że w latach 1906–1907 Stalin był czynny jako jeden z organizatorów tak zwanych ekspropriacji, czyli po prostu napadów rabunkowych, które zasilały kasę partyjną. Działalność ta została zakazana i potępiona na V Zjeździe partii w Londynie w kwietniu 1907 roku, mimo sprzeciwów Lenina. Trwała jednak nadal przez jakiś czas, dopóki w wyniku zbyt głośnego skandalu bolszewicy postanowili jej zaniechać.

W ostatnich latach rozważana była wielekroć przez historyków sugestia (wysunięta kiedyś przez Żordanię, a potem, po śmierci Stalina, przez Orłowa, byłego wyższego oficera sowieckiego wywiadu), wedle której Stalin po rewolucji 1905 roku przez kilka lat był współpracownikiem carskiej Ochrany. Poszlaki na rzecz tej hipotezy są jednak wątłe i większość historyków ją odrzuca (m.in. Roy Miedwiediew i Adam Ulam).

Większość czasu między rokiem 1908 a rewolucją lutową spędził Stalin w więzieniach i zsyłkach, z których (prócz ostatniej) udawało mu się uciekać. Dał się poznać jako zręczny, uporczywy, niezmordowany w pracy rewolucjonista. W latach katastrofalnego upadku partii po 1907 roku próbował ratować co się dało z kaukaskiej organizacji. Podobnie jak wielu działaczy rosyjskich nie pasjonował się szczególnie teoretycznymi kłótniami, którymi żyli przywódcy na emigracji. Są świadectwa, wedle których odnosił się sceptycznie do dzieła Lenina Materializm i empiriokrytycyzm (które miał później podnieść do rangi największego osiągnięcia w dziejach myśli filozoficznej), a w latach najgłębszego upadku partii (tj. 1909–1910) skłaniał się ku przywróceniu rzeczywistej jedności z mienszewikami. W styczniu 1912 roku Lenin zwołał w Pradze konferencję partyjną czysto bolszewicką, która ostatecznie przypieczętowała rozłam z mienszewikami. Stalin był wówczas na zesłaniu w Wołogdzie. Konferencja wybrała Komitet Centralny partii, który następnie, na wniosek Lenina, dokooptował Stalina do swego grona. W ten sposób Stalin znalazł się na scenie ogólnorosyjskiej polityki socjaldemokratycznej.

Po ucieczce z zesłania, ponownym aresztowaniu i ponownej ucieczce, Stalin, w listopadzie 1912 roku po raz drugi w życiu wyjechał poza granice Rosji; był mianowicie kilka dni w Krakowie, gdzie wówczas Lenin przebywał. Wrócił do Rosji, lecz w grudniu udał się ponownie za granicę, mianowicie do Wiednia. Sześciotygodniowy pobyt w Austrii był najdłuższym okresem, jaki spędził kiedykolwiek w życiu poza Rosją. Tam właśnie, na polecenie Lenina, napisał artykuł Marksizm i kwestia narodowa. Artykuł ten, wydrukowany w piśmie „Proswieszczenije” w 1913 roku był pierwszym i jednym z głównych tytułów do chwały autora jako teoretyka. Oprócz samej definicji narodu jako zbiorowości odznaczającej się jednością języka, terytorium, życia ekonomicznego i kultury (co automatycznie wykluczało z klasy narodów np. Żydów i Szwajcarów), artykuł ten nie zawierał nowości w stosunku do wypowiedzi Lenina w tych kwestiach. Celem jego była polemika z austromarksistami, mianowicie Springerem (tj. Rennerem) i Bauerem a także z Bundem. Prawdopodobnie Bucharin, który wówczas przebywał w Wiedniu, pomagał Stalinowi w dobieraniu cytatów z książek austriackich marksistów, Stalin bowiem nie znał żadnych języków poza gruzińskim i rosyjskim. Wbrew Austriakom, którzy głosili ideę autonomii kulturalnej narodowej na zasadzie indywidualnego samookreślenia, Stalin obstawał za prawem do narodowego samookreślenia i separacji państwowej wedle zasady terytorialnej. Zaznaczał jednak z naciskiem – podobnie jak Lenin – że socjaldemokracja, uznając prawo każdego narodu do politycznej separacji, to jest do utworzenia własnego państwa, bynajmniej nie zamierza z tej racji popierać wszystkich tendencji separatystycznych, lecz uzależnia tę sprawę od każdorazowych interesów klasy robotniczej; separatyzm bywa wszakże nieraz hasłem reakcyjnym, propagowanym w interesach burżuazji. Cała sprawa rozważana była, oczywiście, w ramach perspektywy „rewolucji burżuazyjnej”; podobnie jak wszyscy socjaliści w tym czasie (oprócz Trockiego i Parvusa) Stalin zakładał, że Rosję oczekuje przewrót demokratyczny i dłuższa epoka burżuazyjnej republiki, że jednak w przewrocie tym proletariat powinien odegrać rolę przewodnią, nie zaś działać jako pomocnik burżuazji i w jej interesie.

Artykuł o kwestii narodowej był ostatnim wystąpieniem piśmienniczym Stalina przed rewolucją lutową. W lutym 1913 roku, rychło po powrocie z Wiednia, został aresztowany i skazany na cztery lata zesłania. Tym razem nie próbował uciekać. Spędził cztery lata w bezczynności syberyjskiej i zjawił się w Piotrogrodzie w marcu 1917 roku. Przez kilka tygodni, do przyjazdu Lenina, był faktycznym kierownikiem partii w stolicy. Jako redaktor „Prawdy” zajmował wraz z Kamieniewem stanowisko znacznie bardziej pojednawcze niż Lenin, zarówno w stosunku do Rządu Tymczasowego, jak do mienszewików i naraził się Leninowi cenzurując w tym duchu jego artykuły nadsyłane ze Szwajcarii. Po powrocie wodza i Tezach kwietniowych uznał jednak, nie bez wahań, słuszność jego kursu na rewolucję socjalistyczną i władzę Rad. Artykuły Stalina z pierwszych tygodni jego działalności w stolicy powtarzają jeszcze hasła „rewolucji burżuazyjnej”: pokój, konfiskata ziemi obszarniczej, presja na Rząd Tymczasowy (nie zaś obalenie go). Dopiero po kryzysie lipcowym, na konferencji piotrogrodzkiej organizacji partyjnej, Stalin mówi wyraźnie o władzy proletariatu i biednego chłopstwa (hasło „cała władza w ręce Rad” zostało w tym czasie odwołane, jako że rady były opanowane przez mienszewików i SR-owców). W momencie październikowego przewrotu Stalin z pewnością należał już, obok Lenina, Trockiego (który przystąpił do bolszewików w lipcu 1917), Zinowiewa, Kamieniewa, Swierdłowa i Łunaczarskiego, do czołowych ludzi partii. O ile wiadomo, nie brał udziału w wojskowej organizacji powstania, lecz natychmiast po ogłoszeniu władzy sowieckiej dostał w pierwszym rządzie Lenina stanowisko komisarza do spraw narodowości. W czasie kryzysu partyjnego w związku z pokojem brzeskim stał po stronie Lenina przeciwko tak zwanym lewicowym bolszewikom, żądającym wojny rewolucyjnej przeciwko Niemcom. Podobnie jak Lenin wierzył jednak, że rewolucja europejska jest sprawą najbliższej przyszłości i że ustępstwa na rzecz Niemców są tylko chwilowym, taktycznym odwrotem.

Jako ekspert od spraw narodowościowych Stalin wygłaszał w tym czasie przemówienia, które miały pokazać, że hasło samookreślenia należy pojmować „dialektycznie” (tj. praktycznie, że należy się nim posługiwać tam, gdzie jest to wygodne dla partii, lecz nigdy w innym wypadku). Na III Zjeździe Rad, na początku 1918 roku wyjaśniał, że samookreślenie w poprawnym sensie odnosi się do samookreślenia „mas”, nie zaś burżuazji i że musi być podporządkowane walce o socjalizm. W innych artykułach z tegoż roku podkreślał, że oderwanie się od Rosji Polski i państw bałtyckich ma sens kontrrewolucyjny i idzie na rękę imperialistom, gdyż kraje te stanowią przegrodę między rewolucyjną Rosją a rewolucyjnym Zachodem; postępowa natomiast jest walka o oderwanie się Indii, Maroka czy Egiptu, jako że walka ta osłabia imperializm. Wszystko to było najzupełniej zgodne z doktryną Lenina i ideologią partyjną: dopóki burżuazja rządzi, ruchy separatystyczne rozsadzają jej panowanie, są przeto postępowe; z chwilą gdy „proletariat” objął władzę, separatyzm narodowy automatycznie i dialektycznie zmienia swój sens, staje się groźbą dla państwa proletariackiego, czyli dla rewolucji światowej, dla socjalizmu itd. Socjalizm z definicji nie może uprawiać ucisku narodowego, a zatem pozorne inwazje (jak np. prowadzona przez Stalina przeciwko Gruzji, rządzonej przez mienszewików na zasadach przedstawicielskiej demokracji) są w rzeczywistości wyzwoleniem. Mimo to, hasło samostanowienia narodowego, nigdy wszakże nieodwołane, przyczyniło się znacznie do zwycięstwa bolszewików w wojnie domowej, albowiem biali generałowie bynajmniej nie ukrywali, że dążą do restauracji jednej i niepodzielnej Rosji, władającej wszystkimi przedrewolucyjnymi przyległościami.

W wojnie domowej Stalin odegrał znaczną rolę, chociaż gloria Trockiego przyćmiewała jego wyczyny. W tym czasie najpewniej zaczął się konflikt obu przywódców, zrazu na tle osobistych zawiści i kłótni o zasługi lub winy (kto głównie przyczynił się do zwycięstwa pod Carycynem? Kto odpowiada za klęskę pod Warszawą? itd.).

W 1919 Stalin został mianowany Komisarzem Inspekcji Robotniczo-Chłopskiej. Instytucja ta, jak była o tym mowa, była jednym z desperackich i beznadziejnych posunięć Lenina, które miały uchronić sowiecki system rządzenia przed postępującą biurokratyzacją: aparat Inspekcji, złożony z „prawdziwych” robotników i chłopów miał nieograniczone prawo kontroli nad wszystkimi innymi gałęziami państwowej administracji. Z punktu widzenia zadań, do których był powołany, aparat ten był całkowicie nieskuteczny, a raczej przeciwskuteczny, gdyż stał się nieuchronnie, w warunkach zdławienia wszystkich instytucji demokratycznych, jeszcze jednym piętrem biurokratycznej piramidy. Stalin jednak potrafił posłużyć się nim dla umocnienia swoich wpływów w aparacie rządzenia. Stanowisko to było niezawodnie jednym ze szczebli, po których wspinał się do władzy.

Potrzebna jest w tym miejscu nieoryginalna wcale, lecz ważna uwaga. W latach, kiedy pod wodzą i na zlecenie Stalina cała historia partii pisana była na nowo z punktu widzenia chwały wodza, Stalin przedstawiany był (a raczej przedstawiał sam siebie) jako „drugi po Leninie” niemal od lat dziecinnych. Gdziekolwiek zdarzyło mu się działać, był nieodmiennie wodzem, natchnieniem, głównym organizatorem itd. (sam nawet napisał w kwestionariuszu partyjnym, że został usunięty z seminarium za działalność rewolucyjną; działalność ta polegać mogła wówczas na tym, że dyskutował z kolegami niebezpieczne tematy; w rzeczywistości jednak usunięty został dlatego, że nie przystąpił do egzaminów). Wedle tej groteskowej historiografii, Stalin był najbliższym powiernikiem i pomocnikiem Lenina natychmiast po ukonstytuowaniu się partii; we wczesnych latach cały ruch socjalistyczny na Kaukazie rozwijał się pod jego genialnym kierownictwem, później zaś partia nieodmiennie uważała go za właściwego i naturalnego następcę Lenina itd. On był mózgiem rewolucji, on był sprawcą zwycięstw w wojnie domowej, on organizował państwo sowieckie. Hagiografia napisana przez Berię ustanawia rok 1912 jako przełomowy moment w dziejach partii rosyjskiej (a więc w dziejach ludzkości), wtedy bowiem Stalin został członkiem Komitetu Centralnego.

Z drugiej strony Trocki i ci komuniści, którzy mieli powody nienawidzieć Stalina (a było takich, zaiste, niemało), starali się minimalizować jego rolę w dziejach ruchu bolszewickiego i wykazywać, że był on tylko drugorzędnym aparatczykiem bez żadnego autorytetu i tylko dzięki osobliwemu zbiegowi okoliczności i własnej chytrości dostał się następnie na piedestał, którego już nie miał opuścić.

Żadna z tych wersji nie nadaje się wszelako do przyjęcia. Stalin, istotnie, do pierwszej rewolucji rosyjskiej był mało znanym działaczem lokalnym i również na Kaukazie byli ludzie, którzy grali znacznie większą odeń rolę i większym się cieszyli autorytetem. Jest jednak pewne, że zdobył sobie pozycję jednego z sześciu czy siedmiu czołowych przywódców bolszewickich około 1912 roku i że w ostatnich latach życia Lenina, choć mniej znany niż Trocki, Zinowiew i Kamieniew, choć z pewnością nieuważany przez nikogo za naturalnego sukcesora, był jednak w kilkuosobowej grupie, która rządziła partią i Rosją; że w momencie śmierci Lenina faktyczny, choć nieformalny zakres władzy, jakim dysponował, był większy niż kogokolwiek.

Z dostępnych obecnie dokumentów widoczne jest, że już przed rewolucją towarzysze Stalina zauważyli u niego cechy, które miały następnie przybrać postać chorobliwą w epoce jego samodzierżawia i które w części Lenin w swoim „Testamencie” podkreślał: wiadomo było, że jest brutalny, nielojalny, kapryśny, chciwy władzy, zawistny, nieznoszący sprzeciwu, że pomiata podwładnymi. Dopóki Stalinowi nie udało się zlikwidować całej bolszewickiej gwardii, nikt też ze starych działaczy nie uważał go na serio za teoretyka czy myśliciela; pod tym względem przewyższali go nie tylko Trocki czy Bucharin, ale cała masa partyjnych ideologów. Wiadomo było wszystkim, że artykuły, ulotki czy przemówienia polityczne Stalina nie zawierają niczego oryginalnego ani nawet nie zdradzają w tym kierunku ambicji; był po prostu partyjnym propagandystą, jak setki innych, nie zaś „teoretykiem marksistowskim”. W latach orgiastycznego kultu wodza, oczywiście, najmniejszy świstek kiedykolwiek przezeń podpisany, musiał uchodzić za nieśmiertelny wkład do skarbnicy marksizmu-leninizmu, lecz jest jasne, że cały autorytet Stalina jako teoretyka był ustanowiony wyłącznie jako część przymusowego rytuału w państwie sowieckim i znikł rychło po jego śmierci. Gdyby teksty ideologiczne, które wyszły spod jego pióra, były dziełem autora bez politycznej pozycji, nie zasługiwałyby prawie na wzmiankę w dziejach marksizmu. Ponieważ jednak w latach władzy Stalina prawie nie było innego marksizmu aniżeli ten właśnie, przezeń przyrządzony i ponieważ marksizm tych czasów trudno zdefiniować inaczej aniżeli przez odniesienie do jego władzy, tedy powiedzenie, że Stalin przez ćwierć wieku był największym teoretykiem marksizmu jest nie tylko prawdziwe, ale jest po prostu tautologią.

Niemniej Stalin miał liczne cechy, które partia umiała docenić, a kariera jego i sukces w eliminacji rywali bynajmniej nie tłumaczą się tylko dziwnymi przypadkami. Stalin był niezmordowany w pracy, niezmiernie sprawny i niezmiernie efektywny. W praktycznych decyzjach umiał odsuwać na bok wszystkie względy doktrynerskie i trafnie oceniać hierarchię ważności spraw. Nie wpadał w panikę (oprócz pierwszego okresu klęsk w wojnie z Niemcami) i nie upajał się przedwcześnie sukcesami. Doskonale odróżniał władzę rzeczywistą od pozorów władzy. Nie był oratorem, a pisał bardzo źle i nudno. Niemniej, bez ozdób retorycznych potrafił każdą rzecz wyłożyć w sposób strawny dla prostych członków partii, a przez nieustanne powtarzanie tych samych zdań i przez pedantyczne numerowanie wszystkich kwestii nadawał swojemu stanowisku pozory jasności i dobitności. Pomiatał ludźmi, ale umiał też doskonale się nimi posługiwać. Wiedział, w jaki sposób różnicować swój styl w zależności od rozmówcy: mówił inaczej z zagranicznymi dziennikarzami, inaczej z zachodnimi mężami stanu, inaczej z działaczami partyjnymi i potrafił umiejętnie przedstawić się już to jako rozsądny „gospodarz” kraju, już to jako strateg, już to nieugięty bojownik o sprawę proletariatu. Miał znakomitą technikę (bynajmniej niełatwą do opanowania) działania w taki sposób, aby wszystkie niepowodzenia móc zwalać na innych, a wszystkie sukcesy przypisywać sobie. System, do którego powstania się przyczynił, umożliwił mu w końcu pozycję tyrana, ale wolno powiedzieć, że zdobył też sobie tę pozycję ciężkim, wytrwałym trudem.

Lenin niewątpliwie cenił zalety Stalina jako działacza i organizatora. Mimo że parę razy Stalinowi zdarzyło się być odmiennego zdania, w momentach krytycznych był zawsze za wodzem. Nie miał „inteligenckich” skłonności, których Lenin nie cierpiał, a na które chorowała większość jego pomocników. Był człowiekiem rzeczowym, brał na siebie bez oporu ciężkie i niewdzięczne zadania. I chociaż widoczne jest, że w spóźnionej chwili jasnowidzenia Lenin zdał sobie sprawę z tego, jak niebezpiecznego człowieka wywindował na szczyty władzy, jest coś słusznego w odpowiedzi Stalina na ataki opozycji, kiedy ta w końcu zdecydowała się po niewczasie wyciągnąć z archiwum nieszczęsny Leninowski „Testament”: owszem, powiedział Stalin, Lenin zarzucał mi brutalność i rzeczywiście jestem człowiekiem brutalnym, gdy chodzi o sprawę rewolucji; ale czy Lenin zarzuca mi błędną linię polityczną? Istotnie, tego Lenin nie uczynił…

Nie ma powodu wątpić w to, że wybór Stalina na generalnego sekretarza partii w kwietniu 1922 roku był osobistym wyborem Lenina. Nie ma też żadnych dowodów na to, by nominacja ta spotkała się z jakimkolwiek sprzeciwem w kierownictwie partyjnym. Jest prawdą – jak to potem miał Trocki podkreślać – że stworzenie tego stanowiska i powierzenie go Stalinowi bynajmniej nie było rozumiane jako wyposażenie go w prawo dziedzictwa. Nikt nie przypuszczał wtedy, żeby pozycja sekretarza generalnego miała się stać identyczna z pozycją faktycznego władcy partii i państwa. Wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez Biuro Polityczne lub Komitet Centralny i te organy – za pośrednictwem rządu – sprawowały faktyczną władzę. Nowo stworzony urząd nie był najwyższą jednostkową pozycją w partii (takiej w ogóle nie było). Generalny sekretarz miał kierować bieżącą pracą aparatu partyjnego, rozstawiać kadry, dbać o sprawną komunikację wewnątrz aparatu itd. Z dzisiejszej perspektywy wydawać się musi rzeczą oczywistą, że w sytuacji, w której wszystkie inne formy życia politycznego zostały zniszczone, a partia była jedyną zorganizowaną siłą w kraju, człowiek kierujący maszyną partyjną musiał stać się posiadaczem całej władzy w państwie. Związek ten istotnie zachodził, lecz najwidoczniej nikt go sobie nie uświadamiał wyraźnie: powstawał zupełnie nowy twór państwowy, niemający analogii w przeszłości i trudno się dziwić, że to, co się zdaje ex post naturalną ewolucją, nie było koniecznie dostrzegalne dla aktorów wydarzeń. Jako sekretarz generalny Stalin miał moc obsadzania swoimi ludźmi większości lokalnych, a nawet i centralnych (oprócz najwyższych) stanowisk w partii; on kierował przygotowywaniem zjazdów i konferencji. Władza ta, oczywiście, rosła stopniowo; przez pierwsze lata jego sekretarzowania spory, frakcje i opozycyjne platformy w partii były jeszcze możliwe, lecz możliwości te zwężały się rok za rokiem i przesuwały coraz bardziej ku górze aparatu.

Jak była o tym mowa, za życia Lenina kształtowały się w partii grupy opozycyjne, które wyrażały opór pewnej części komunistów przeciw coraz bardziej despotycznym i biurokratycznym metodom rządzenia. Tak zwana opozycja robotnicza, której najbardziej znanymi rzecznikami byli Aleksander Szliapnikow i Aleksandra Kołłontaj, wierzyła w dosłownie pojętą dyktaturę proletariatu, to jest żądała, aby cała klasa robotnicza, nie zaś tylko partia, sprawowała rzeczywistą władzę; nie żądała bynajmniej powrotu do demokracji w państwie, ale łudziła się, że ustrój sowiecki może zachować demokratyczne formy życia dla uprzywilejowanej mniejszości (tj. proletariatu) zniósłszy je uprzednio dla olbrzymiej większości społeczeństwa (w szczególności chłopstwa i inteligencji). Inne grupy opozycyjne domagały się restytucji demokracji w partii, nie żądając jej bynajmniej dla bezpartyjnych; protestowały one przeciwko rosnącej wszechwładzy aparatu, upowszechnieniu systemu mianowań i sprowadzaniu wyborów oraz dyskusji wewnątrzpartyjnych do czystego rytuału.

Obok tych form utopijnej krytyki, które miały do pewnego stopnia antycypować prądy krytyczne, jakie pojawiły się w ruchu komunistycznym po śmierci Stalina (żądanie demokracji dla partyjnych, lecz nie dla innych; żądanie władzy dla całego proletariatu, czy też dla rad robotniczych, z wyłączeniem innych warstw społecznych), mamy do zanotowania w tych latach odosobnioną próbę nowej wersji komunizmu, specjalnie adaptowanej do potrzeb azjatyckich narodów chłopskich, niejako prefigurację maoizmu. Autorem tej próby był Mir Sayit Sułtan-Galijew, Baszkir z przynależności narodowej i nauczyciel z zawodu. Wstąpił on do partii bolszewickiej natychmiast po rewolucji październikowej i jako jeden z nielicznych bolszewików-inteligentów z muzułmańskiego obszaru Rosji zdobył szybko wybitną pozycję jako ekspert od spraw narodów środkowoazjatyckich. Rychło jednak doszedł do przekonania, że system sowiecki nie tylko nie rozwiązuje żadnych problemów narodów muzułmańskich, lecz jest tylko zmianą jednej formy ucisku nad tymi narodami na inną. Proletariat miejski, który doszedł do dyktatorskiej władzy w Rosji, jest klasą tak samo europejską i tak samo obcą ludom muzułmańskim, jak europejska burżuazja. Podstawowy konflikt epoki jest to wszelako konflikt między narodami kolonialnymi lub półkolonialnymi a światem uprzemysłowionym, nie zaś konflikt między proletariatem a burżuazją krajów rozwiniętych. Władza sowiecka w Rosji nie tylko nie może być narzędziem wyzwolenia tych ludów, ale zmienia się błyskawicznie w ich ciemięzcę i prowadzi politykę imperialistyczną pod czerwonym sztandarem. Ludy kolonialne muszą zjednoczyć się przeciwko hegemonii Europy jako całości, stworzyć własne partie i własną Międzynarodówkę, niezależną od bolszewickiej, a walczącą zarówno z zachodnimi kolonizatorami, jak z komunistami rosyjskimi. Państwa, które mają prowadzić tę walkę, powinny połączyć ideologię antykolonialną z tradycją islamu, utworzyć systemy jednopartyjne i oprzeć organizację państwową na siłach zbrojnych. Jakoż, zgodnie ze swoim programem, Sułtan-Galijew usiłował stworzyć osobną partię muzułmańską niezależną od rosyjskiej i nawet całkowicie niezależne państwo tataro-baszkirskie. Ruch ten – najoczywiściej sprzeczny zarówno z ideologią leninowską, jak z interesami partii bolszewickiej i państwa sowieckiego, został rychło zniszczony, a sam Sułtan-Galijew w 1923 roku usunięty z partii i uwięziony jako agent obcego wywiadu (był to bodaj pierwszy wypadek tego rodzaju, przynajmniej w stosunku do znanych działaczy partii, później dopiero praktyka ta miała się stać rutyną). Sułtan-Galijew zabity został dopiero później, w czasie wielkich czystek, a działalność jego została rychło zapomniana. Stalin w przemówieniu z czerwca 1923 roku potępił Sułtan-Galijewa, wyjaśniając, że w aresztowaniu jego chodziło nie tyle o panislamistyczną i pantiurkską ideologię, ile o to, że sprzymierzył się on z buntem turkiestańskich basmaczy i konspirował przeciw partii. Warto wspomnieć o tym incydencie z uwagi na uderzające podobieństwa „sułtan-galijewszczyzny” do późniejszej doktryny maoistycznej lub niektórych ideologii „muzułmańskiego socjalizmu”.

Co do wszelkich form opozycji, która żądała demokracji dla partii lub demokracji dla proletariatu, to zostały one rychło zniszczone przy jednomyślnym udziale wszystkich przywódców partii, włączając Lenina, Trockiego, Stalina, Zinowiewa i Kamieniewa. Zakaz frakcji i prawo KC do usuwania członków partii za działalność frakcyjną zostały przegłosowane na X Zjeździe. Było zresztą jasne – i tak też, całkiem słusznie, argumentowali obrońcy partyjnej jedności – że frakcje w partii, w warunkach systemu jednopartyjnego, będą z konieczności brały na siebie rolę rzeczników tych sił społecznych, które przedtem organizowały się w niezależne partie; że więc wolność frakcji różni się niewiele od systemu wielopartyjnego, czyli oznacza ruinę jednopartyjnej władzy. Innymi słowy, okazało się, że partia rządząca despotycznie jest także partią despotycznie rządzoną i że nie może być inaczej; że pomysł przechowania demokracji wewnątrzpartyjnej (a tym bardziej demokracji dla klasy robotniczej) po zniszczeniu instytucji demokratycznych dla całego społeczeństwa jest próżnym marzeniem.

Niemniej proces przeobrażania partii w bezwolne narzędzie na usługach zawodowego aparatu trwał dłużej niż proces niszczenia instytucji demokratycznych w państwie i zakończył się dopiero u schyłku lat dwudziestych. W roku 1922–1923 odruchy buntu przeciwko rosnącej tyranii wewnątrz partii były silne i nikt w partii nie był równie sprawny w ich duszeniu, jak Stalin. Skutecznie zapewniwszy sobie kontrolę nad informacjami, które dopływały do chorego i niedołężnego Lenina, Stalin rządził partią do spółki z Zinowiewem i Kamieniewem, systematycznie odsuwając Trockiego od udziału we władzy. Mimo popularności, jaką zdobył dzięki swoim zasługom w wojnie domowej oraz sukcesom oratorskim, Trocki w walce ze Stalinem był już wcześnie na przegranych pozycjach. Nie śmiał odwoływać się do opinii pozapartyjnej, jako że było to sprzeczne z samą zasadą władzy sowieckiej. Jedyną aktywną siłę polityczną – aparat partyjny – można było, jak wyszło na jaw, łatwo przeciw niemu zmobilizować. Trocki był bolszewikiem bardzo świeżej daty i starzy działacze nie mieli do niego zaufania; raziła ich także jego skłonność do teatralnej retoryki, pycha i autokratyczne maniery. Stalin, Zinowiew i Kamieniew umiejętnie wykorzystywali wszystkie słabe strony Trockiego: jego mienszewicką przeszłość, jego skrajnie despotyczne żądania (jakich Stalin nigdy słownie nie formułował) militaryzacji pracy, jego krytykę NEP-u, jego dawne spory z Leninem i dawne przeciw niemu wymysły Lenina. Nadal potężny na pozór komisarz sił zbrojnych i członek Biura Politycznego był już w 1923 roku izolowany i bezsilny. Wszystkie minione jego polityczne zygzaki obracały się teraz przeciw niemu. Trocki, gdy uświadomił sobie swoją sytuację, jął krytykować biurokratyzację aparatu partyjnego i dławienie demokracji wewnątrzpartyjnej: jak wszyscy przywódcy komunistyczni odsuwani od władzy, został natychmiast demokratą, gdy utracił polityczną pozycję. Stalinowi i Zinowiewowi łatwo było wszelako wykazać, że zapał demokratyczny Trockiego i jego oburzenie na biurokratyczne rządy w partii nie tylko są świeżej daty, ale że Trocki przy władzy był o wiele skrajniejszym autokratą niż ktokolwiek inny, że popierał lub inicjował wszystkie posunięcia zmierzające do utrzymania jedności partii, że (wbrew Leninowi) proponował upaństwowić związki zawodowe, rozciągnąć przymus policyjny na całą gospodarkę itd. Później Trocki miał dowodzić, że zakaz działalności frakcyjnej, który popierał, był w partii przewidziany jako środek wyjątkowy, bynajmniej nie jako trwała zasada. Nie ma wszakże dowodów na to, że tak było i nic w treści owego zakazu nie wskazywało na jego tymczasowość. Jest godne uwagi, że Zinowiew okazywał większą gorliwość w tępieniu Trockiego niż Stalin (Zinowiew żądał w pewnym momencie aresztowania Trockiego) i dostarczał w ten sposób Stalinowi materiałów, które ten mógł później z satysfakcją cytować, gdy obaj odsunięci przywódcy postanowili, po niewczasie, zawrzeć beznadziejny sojusz przeciwko generalnemu sekretarzowi.

4. Teoria socjalizmu w jednym kraju

Teoria „socjalizmu w jednym kraju”, sformułowana pod koniec 1924 roku przeciwko Trockiemu i jego teorii „rewolucji permanentnej” uchodziła przez czas długi za szczególnie wybitny przyczynek Stalina do marksistowskiej doktryny i ona głównie sprawiła, że jej pendant, czyli trockizm, zaczął uchodzić za odrębny, dobrze ukształtowany blok teoretyczny, w co, jak się zdaje, sam Trocki w końcu uwierzył. W rzeczywistości nie chodziło wcale o zasadnicze przeciwieństwa polityczne, ani tym bardziej teoretyczne.

Powstanie październikowe, jak była o tym mowa, zdecydowane było przy założeniu, że proces rewolucyjny rozszerzy się rychło na główne kraje europejskie i że tylko jako prolog rewolucji światowej rewolucja rosyjska ma szanse trwałego zwycięstwa. Nikt z bolszewików nie myślał ani nie pisał inaczej w początkowym okresie (niektóre wyrażenia Lenina w tej sprawie były tak jednoznaczne, że Stalin kazał je następnie usuwać z jego dzieł). Niemniej, gdy nadzieje na przewrót światowy upadły, a desperackie próby komunistycznych powstań w Europie zakończyły się klęską, wszyscy bolszewicy byli także zgodni co do tego, że stoi przed nimi zadanie budowy społeczeństwa socjalistycznego, choć nikt dokładnie nie wiedział, na czym taka budowa miałaby polegać. Wszyscy przywódcy zakładali nadal ważność obu zasad: że Rosja zapoczątkowała proces, który na mocy praw dziejowych musi w końcu objąć świat cały oraz że póki Zachód z rewolucją się nie śpieszy, Rosjanie muszą przystąpić do socjalistycznego przekształcania własnego kraju. Pytanie, czy socjalizm można zbudować w sposób ostateczny, nie było rozważane na serio, bo z takiej czy innej na nie odpowiedzi żadne praktyczne konsekwencje nie wynikały. Kiedy Lenin zauważył, po wojnie domowej, że zboże nie rośnie na polu w wyniku rządowych ukazów ani nawet w wyniku strzelania do chłopów, i kiedy w rezultacie wypracował zasady NEP-u, nastawiał się z pewnością na „budowanie socjalizmu” i bardziej był zainteresowany sprawami wewnętrznej organizacji państwa niż podniecaniem rewolucji światowej.

Stalin, gdy wiosną 1924 roku ogłosił artykuł O podstawach leninizmu – pierwszą próbę kodyfikacji dziedzictwa Lenina na własny sposób – powtarzał jeszcze rzeczy powszechnie uznane, a Trockiego atakował z tej racji, iż „nie doceniał” rewolucyjnej roli chłopstwa i spodziewał się, że rewolucja może się zacząć od jednoklasowej władzy proletariatu. Pisał tam, że leninizm jest marksizmem epoki imperializmu i rewolucji proletariackiej, że Rosja mogła się stać ojczyzną leninizmu dlatego, że była brzemienna w rewolucję w wyniku względnego zacofania i obecności w niej wielu różnych form ucisku oraz że Lenin przewidywał przerastanie rewolucji burżuazyjnej w socjalistyczną. Podkreślał zarazem, że proletariat w jednym kraju nie może osiągnąć ostatecznego zwycięstwa. Jesienią tegoż roku Trocki wydał zbiór swoich pism z 1917 roku i zaopatrzył je w przedmowę, której oczywistym celem było przedstawienie samego siebie jako jedynego polityka wiernego Leninowskim zasadom oraz zdyskredytowanie aktualnych wodzów partii – zwłaszcza Zinowiewa i Kamieniewa – z racji ich wahań i wręcz opozycji w stosunku do Leninowskiego planu insurekcyjnego. Atakował także Komintern (na którego czele stał Zinowiew) z powodu porażek poniesionych w powstaniach w Niemczech i nieumiejętności wykorzystywania rewolucyjnej sytuacji. Stalin, Zinowiew, Kamieniew, Bucharin, Rykow, Krupska i inni ogłosili zbiorowe dzieło w odpowiedzi na ataki Trockiego, wytykając mu wszystkie minione błędy i porażki, samochwalstwo, kłótnie z Leninem oraz minimalizując jego zasługi dla rewolucji.

W tym właśnie czasie Stalin skonstruował „trockizm”. Idea „permanentnej rewolucji”, sformułowana przez Trockiego przed rewolucją, zakładała, że rewolucjia rosyjska przejdzie w sposób ciągły w fazę socjalistyczną, że jej losy jednakże zależą od rewolucji światowej – które także w rezultacie nastąpi – i że w kraju o przygniatającej przewadze chłopstwa klasa robotnicza, aby nie ulec politycznemu zniszczeniu, zmuszona będzie szukać oparcia w międzynarodowym proletariacie, którego zwycięstwo dopiero ugruntuje jej własne zwycięstwo w sposób trwały. Ponieważ sprawa „przerastania rewolucji burżuazyjnej w socjalistyczną” stała się tymczasem bezprzedmiotowa, Stalin zbudował trockizm jako teorię, wedle której nie można zbudować socjalizmu w jednym kraju, co podsuwać miało czytelnikom sugestię, iż Trocki w gruncie rzeczy chce przywrócić kapitalizm w Rosji. Jesienią 1924 roku Stalin oznajmił, że trockizm ma trzy cechy: po pierwsze, nie uwzględnia biedoty chłopskiej jako sojusznika proletariatu; po wtóre, uznaje pokojowe współżycie rewolucjonistów i oportunistów; po trzecie, miota obelgi na przywódców bolszewickich. Z czasem „główną cechą” trockizmu okazało się twierdzenie, że socjalizm w jednym kraju można wprawdzie budować, ale zbudować go nie można. W Przyczynku do zagadnień leninizmu z 1926 roku Stalin skrytykował w tej sprawie własną tezę z wiosny 1924 roku, powiadając, że należy odróżnić dwie sprawy: możliwość ostatecznego zbudowania socjalizmu w jednym kraju oraz możliwość ostatecznego zabezpieczenia się przed interwencją kapitalistyczną. Otóż w warunkach okrążenia kapitalistycznego nie może być wprawdzie całkowitych gwarancji przed interwencją, lecz społeczeństwo socjalistyczne może być zbudowane w pełni.

Sens sporu o to, czy można socjalizm tylko „budować”, czy go także „zbudować” w jednym kraju sprowadzał się właściwie (by powtórzyć trafne spostrzeżenie Deutschera w jego biografii Stalina) do tego, że Stalin usiłował zmienić psychologiczne nastawienie aktywu partyjnego. Ogłaszając samowystarczalność rewolucji rosyjskiej raczej kompensował przygnębienie działaczy partyjnych w obliczu porażek komunizmu na świecie, niż budował jakąkolwiek teorię. Chciał zapewnić partię, że nie musi oglądać się na niepewne poparcie „światowego proletariatu” i że sukcesy jej od tego poparcia nie zależą; chciał, słowem, stworzyć psychologiczną atmosferę optymizmu. Skądinąd nie rezygnował, oczywiście, z uświęconej już zasady, iż rewolucja rosyjska jest początkiem rewolucji światowej.

Jest możliwe, że gdyby Trocki kierował Kominternem i polityką zagraniczną sowiecką w latach dwudziestych, interesowałby się, bardziej niż Stalin, organizowaniem powstań komunistycznych w innych krajach, lecz nie ma żadnych powodów do przypuszczenia, że te próby miałyby jakąkolwiek skuteczność. Trocki, oczywiście, korzystał z każdej porażki komunistów na świecie, aby oskarżać Stalina o pogardę dla spraw światowej rewolucji. Nie jest jednak wcale jasne, co Stalin miałby zrobić, gdyby ów duch internacjonalizmu, którego brak Trocki mu wyrzucał, ożywiał go naprawdę. Rosjanie nie mieli żadnych środków, aby zapewnić zwycięstwo komunistom niemieckim w 1923 roku albo komunistom chińskim w 1926. Późniejsze oskarżenia Trockiego, iż Komintern nie wykorzystywał możliwości rewolucyjnych właśnie w wyniku Stalinowskiej doktryny socjalizmu w jednym kraju, są najzupełniej gołosłowne.

Nie było zatem dwóch „zasadniczo przeciwstawnych” teorii, z których jedna utwierdzała, a druga negowała możliwość zbudowania socjalizmu w jednym kraju. Teoretycznie wszyscy uznawali zarówno potrzebę wspierania rewolucji światowej, jak potrzebę budowania społeczeństwa socjalistycznego w Rosji. Były między Stalinem a Trockim pewne różnice co do proporcji energii, jaką należało poświęcać jednemu i drugiemu zadaniu, przy czym zarówno jeden, jak drugi przyczynili się do tego, by różnice te przekuć w fikcyjne systemy teoretyczne.

Jeszcze bardziej niewiarygodne jest twierdzenie, przez trockistów nieraz wygłaszane, iż do natury trockizmu należą zasady demokracji wewnątrzpartyjnej. Ataki Trockiego na biurokratyczne metody rządzenia partią zaczęły się, jak była o tym mowa, z chwilą gdy został on faktycznie odsunięty od wpływu na aparat partyjny, dopóki zaś uczestniczył w faktycznej władzy, wsławił się jako jeden z najbardziej autokratycznych biurokratów i rzecznik skrajnie policyjnych lub wojskowych metod kierowania polityką i gospodarką. Skądinąd proces „biurokratyzacji”, który go oburzał, był całkiem oczywistym i naturalnym wynikiem zgniecenia wszystkich instytucji demokratycznych w państwie, w czym Trocki brał udział gorliwy i nigdy przezeń następnie nie zdezawuowany.

5. Bucharin i ideologia NEP-u. Spór ekonomiczny lat dwudziestych

Spory wokół polityki ekonomicznej w latach 20-tych w Rosji były o wiele bardziej realne aniżeli dyskusja na temat „socjalizmu w jednym kraju”, która raczej maskowała walkę frakcyjną, aniżeli służyła rozstrzygnięciu jakichkolwiek problemów praktycznych lub teoretycznych. Lecz również sławna debata wokół industrializacji nie zasługuje na to, by czynić z niej starcie dwóch zasadniczo odmiennych doktryn. Wszyscy byli zgodni co do tego, że należy Rosję industrializować, spór dotyczył jednakowoż tempa industrializacji, a w związku z tym – przeklętej kwestii stosunku do chłopstwa i rozwoju gospodarki rolnej. Te zaś sprawy miały fundamentalne znaczenie praktyczne i różne stanowiska pociągały za sobą istotnie różne decyzje polityczne, ważne dla losów całego narodu.

Głównym ideologiem NEP-u po jego ogłoszeniu stał się Bucharin, który nie tylko był, po upadku Zinowiewa i Kamieniewa, drugą osobą w partii po Stalinie, ale cieszył się także reputacją wybitnego teoretyka i znaczną popularnością w partii.

Nikołaj Iwanowicz Bucharin (9 X 1888 – 13 lub 14 III 1938) należał do pokolenia, które weszło do ruchu socjalistycznego w czasie lub rychło po pierwszej rewolucji. Urodzony i wychowany w Moskwie, w rodzinie inteligenckiej (jego rodzice byli nauczycielami), należał w gimnazjum do kółka, socjalistycznego i od początku swej politycznej kariery był bolszewikiem. Wstąpił do partii jako młodzian 18-letni pod koniec 1906 roku i działał w Moskwie jako agitator partyjny. Zapisał się w 1907 roku na studia ekonomii na Uniwersytecie Moskiewskim, lecz aktywność polityczna pochłaniała mu większość czasu i w końcu nie pozwoliła studiów skończyć. W 1908 roku znalazł się już w kierownictwie nielicznej podówczas organizacji bolszewickiej w Moskwie. Aresztowany jesienią 1910 roku i skazany na zesłanie, zbiegł do Niemiec i spędził następne sześć lat na emigracji. W Niemczech, Austrii i krajach skandynawskich działał jako pisarz bolszewicki i zdobył w tym czasie reputację jednego z najlepszych partyjnych teoretyków w zakresie ekonomii politycznej. W 1914 ukończył książkę (ogłoszoną w całości dopiero w 1919 roku w Moskwie) pod tytułem Ekonomia polityczna rentierów: teoria wartości i zysku szkoły austriackiej (wyd. po angielsku w 1927 roku pt. The Economic Theory of the Leisure Class). Atakował w niej teorię wartości marginalistów, zwłaszcza Böhm-Bawerka i bronił Marksowskiej doktryny ekonomicznej. Usiłował wykazać – zgodnie z tytułem – że austriacka szkoła ekonomiczna jest ideologicznym wyrazem świadomości bezproduktywnej burżuazji żyjącej z dywidend; co do obrony Marksa, nie było tam niczego nowego w stosunku do wcześniejszej krytyki Hilferdinga. Deportowany w czasie wojny do Szwajcarii, pracował tam nad ekonomiczną teorią imperializmu. W tym czasie doszło do sporów z Leninem; Bucharin bowiem wyznawał „luksemburgistyczne” błędy w kwestii narodowej i chłopskiej: opierając się na klasycznych marksistowskich schematach wierzył, że kwestia narodowa traci coraz bardziej na znaczeniu i że nie wolno zanieczyszczać czysto klasowej polityki socjalistycznej haftami samostanowienia narodowego, które tak czy owak są utopijne, a zresztą z marksizmem sprzeczne. Podobnie sprzeciwiał się temu, by partia odwoływała się do poparcia chłopstwa w rewolucyjnej polityce, skoro marksizm uczy, że drobna gospodarka chłopska tak czy owak skazana jest na zagładę, że więc historycznie chłopi są klasą reakcyjną (miał jednak zdobyć w przyszłości sławę głównie jako rzecznik dokładnie odwrotnego „odchylenia”).

W Szwajcarii, a potem w Szwecji pisał Bucharin swoje dzieło pod tytułem Gospodarka światowa i imperializm; książka ta, ogłoszona drukiem w całości dopiero w 1918 roku w Piotrogrodzie, była jednak znana w rękopisie Leninowi, który też wiele z niej zaczerpnął pisząc swój Imperializm. Bucharin z kolei korzystał obficie z analiz Hilferdinga, ale kładł nacisk na to, że w miarę rozwoju kapitalizmu ekonomiczna rola państwa rośnie coraz bardziej, co prowadzi do nowej formy społecznej – państwowego kapitalizmu, to jest gospodarki regulowanej i planowanej centralnie w skali państwa narodowego. Ewolucja ta będzie podporządkowywać państwu coraz rozleglejsze dziedziny społeczeństwa cywilnego i prowadzić do rosnącego zniewolenia ludzi. Moloch państwowy zdoła wprawdzie zapewnić sobie funkcjonowanie bez kryzysów wewnętrznych, ale kosztem skrajnej etatyzacji całego życia. Jednakże Bucharin odrzucał perspektywę – sugerowaną przez Kautsky’ego i Hilferdinga – „ultraimperialistycznej” fazy rozwoju, to jest globalnego, scentralizowanego organizmu ekonomicznego, który wyeliminuje potrzebę wojen. Twierdził, że kapitalizm państwowy może się udać w skali państwa, lecz nie w skali światowej. Dlatego walka konkurencyjna, anarchia i sytuacje kryzysowe będą nadal trwały, lecz będą przybierać postać coraz bardziej międzynarodową. Stąd również (ten wniosek był zgodny z Leninem, choć jego uzasadnienie nie całkiem zgodne) sprawa rewolucji proletariackiej musi być obecnie rozważana w kontekście międzynarodowej sytuacji.

Nieco później przedmiotem sporu między Leninem i Bucharinem były „półanarchistyczne” błędy młodego teoretyka, który wyobrażał sobie, że proletariat po rewolucji nie będzie potrzebował władzy państwowej (myśl Bucharina była w istocie rzeczy bardzo zbliżona do utopii, którą miał Lenin wyłożyć w 1917 roku w Państwie i rewolucji).

Pod koniec 1916 roku Bucharin pojechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie miał zajmować się agitacją na rzecz bolszewickiego stanowiska w kwestii pokoju i wojny. Tam również prowadził dyskusje z Trockim. Wróciwszy do Rosji po rewolucji lutowej, rychło wszedł do kierownictwa partii i popierał bez zastrzeżeń kurs wyznaczony Tezami kwietniowymi Lenina. W czasie decydujących miesięcy przed i po październiku działał głównie w Moskwie jako czołowy organizator i propagandysta bolszewicki. Wkrótce po rewolucji został redaktorem naczelnym „Prawdy” i piastował to ważne stanowisko, obok innych, aż do 1929 roku. Wychodząc z założenia – powszechnie wówczas przyjmowanego – że losy rewolucji rosyjskiej zależą od tego, czy zdoła ona przenieść pożar na zachód, Bucharin gwałtownie przeciwstawił się polityce Lenina separatystycznego pokoju z Niemcami. W czasie dramatycznych pierwszych miesięcy 1918 roku był czołową postacią w grupie tak zwanych lewicowych komunistów, którzy domagali się kontynuacji wojny rewolucyjnej, wbrew trzeźwym sądom Lenina w sprawie technicznych i moralnych zasobów rosyjskiej armii. Gdy jednak pokój został w końcu zawarty, Bucharin stał po stronie Lenina we wszystkich istotnych sprawach gospodarczych i organizacyjnych. Nie popierał lewicowej opozycji, kiedy ta przeciwstawiała się zatrudnianiu „burżuazyjnych” specjalistów i ekspertów w przemyśle oraz organizacji armii na zasadach zawodowej wiedzy i tradycyjnej dyscypliny.

W okresie tak zwanego komunizmu wojennego (była mowa o mylącym charakterze tej nazwy) Bucharin stał się najwybitniejszym rzecznikiem teoretycznym polityki gospodarczej opartej na przymusie, rekwizycjach oraz na nadziei, że nowe państwo zdoła od razu obejść się bez rynku, pieniądza i zbuduje błyskawicznie socjalistyczną produkcję. W latach poprzedzających NEP ogłosił on, oprócz dzieła o materializmie historycznym (o którym przyjdzie wspomnieć następnie) dwie książki, uzasadniające politykę gospodarczą partii: Ekonomika okresu przejściowego (1920) oraz – wspólnie z Eugeniuszem Preobrażenskim – ABC komunizmu (1919). Obie te książki funkcjonowały w Rosji jako adekwatny wyraz bolszewickiej polityki tych lat i miały charakter półoficjalnych dokumentów. Bucharin nie tylko porzucił, podobnie jak Lenin, swoją utopię natychmiastowego obumierania państwa po rewolucji proletariackiej, ale z naciskiem głosił konieczność nie politycznej tylko, lecz ekonomicznej dyktatury proletariatu. Powtarzał swój pogląd na ewolucję „kapitalizmu państwowego” w krajach rozwiniętych (Lenin używał słowa „kapitalizm państwowy” w odniesieniu do prywatnego przemysłu w socjalistycznej Rosji, stąd wynikały pewne nieporozumienia, słowne raczej niż rzeczywiste). Bucharin korzystał z pojęcia „równowagi”, które, jego zdaniem, było kluczowe w rozumieniu wszystkich procesów społecznych. Twierdził, że z chwilą, gdy kapitalistyczny system produkcji traci równowagę – czego wyrazem jest proces rewolucyjny z jego nieuchronnie destrukcyjnymi skutkami – jej przywrócenie może się dokonać tylko dzięki zorganizowanej woli nowego państwa. Tym samym aparat państwowy bierze na siebie wszystkie funkcje związane ze społeczną organizacją produkcji, wymiany i rozdziału. Praktycznie oznacza to upaństwowienie wszystkich czynności ekonomicznych, militaryzację pracy i powszechny system racjonowania, a więc uniwersalne zastosowanie przemocy w regulowaniu procesów ekonomicznych. W gospodarce komunistycznej nie może być mowy o żywiołowym działaniu praw rynku, prawo wartości przestaje działać, podobnie jak wszystkie w ogólności prawa ekonomiczne funkcjonujące niezależnie od ludzkiej woli. Wszystko poddane jest planującej sile państwa, ekonomia polityczna w dawnym znaczeniu nie istnieje. I chociaż organizacja tego społeczeństwa opiera się zasadniczo na gwałcie zarówno w stosunku do chłopów (przymusowe rekwizycje), jak do robotników (militaryzacja pracy), to jednak nie ma w niej, oczywiście, wyzysku klasy robotniczej, gdyż z definicji niepodobieństwem jest, by rządząca klasa sama siebie wyzyskiwała.

Podobnie jak Lenin, Bucharin nie traktował bynajmniej prób oparcia życia ekonomicznego na masowym terrorze jako chwilowej konieczności, ale widział w tym systemie trwałą zasadę socjalistycznej organizacji społeczeństwa. Nie cofał się też bynajmniej przed usprawiedliwianiem wszystkich środków przymusu i uzasadniał ideę militaryzacji pracy (czyli użycie siły policyjnej i wojskowej dla zmuszania całej klasy robotniczej do pracy w warunkach i miejscach dowolnie określanych przez państwo), podobnie jak Trocki w tym samym czasie, trwałymi właściwościami nowego ustroju. Istotnie, skoro rynek ma być zniesiony, a wraz z rynkiem – swobodna sprzedaż siły roboczej i konkurencja między robotnikami, wówczas przymus policyjny staje się jedynym środkiem dystrybucji „ludzkich zasobów”. Wyzwolenie od pracy najemnej polega na upowszechnieniu pracy przymusowej. Socjalizm, tym samym, okazuje się – w ujęciu zarówno Trockiego, jak Bucharina z tego okresu – permanentnym obozem pracy.

Trocki, to prawda, zwątpił chwilowo w 1920 roku w skuteczność polityki gospodarczej opartej na samym terrorze i proponował zastąpienie rekwizycji zboża podatkiem w naturze; rychło jednak zmienił zdanie, a następnie, w czasie NEP-u był jednym z głównych przeciwników „rozluźnionej” gospodarki opartej na znacznych koncesjach względem chłopstwa i na uznaniu wolnego handlu za główną formę wymiany między miastem a wsią.

Bucharin jednakowoż przeszedł zmianę odwrotną. Idea planowej gospodarki w 1920 roku była jeszcze fantazjowaniem, przemysł Rosji leżał w gruzach, transport ledwo funkcjonował i realny problem polegał na tym, w jaki sposób, doraźnymi środkami uchronić miasta od wymarcia z głodu, nie zaś na tym, jak przejść do komunistycznego millenium. Kiedy Lenin, w obliczu katastrofy, wycofał się wreszcie ze swojej doktryny ekonomicznej i zdecydował się na długi okres koegzystencji z gospodarką chłopską, wolnym handlem produktami rolnymi oraz drobnym przemysłem prywatnym, Bucharin także porzucił dawny program i stał się na następne lata najbardziej wymownym rzecznikiem i ideologiem NEP-u przeciwko Trockiemu, a następnie Zinowiewowi, Kamieniewowi i Preobrażenskiemu. Od 1925 roku był też głównym oparciem Stalina w ideologicznej walce z opozycją. Przyznał, podobnie jak Lenin, że cały program, wyłożony w Ekonomice okresu przejściowego, opierał się na złudzeniu (nie liczył wszakże ludzkich ofiar, jakie ów krótki sen przywódców za sobą pociągnął).

Argumenty Bucharina na rzecz powrotu do gospodarki rynkowej – oczywiście przy zachowaniu państwowej własności wielkiego przemysłu i banków – były głównie natury ekonomicznej, ale okazjonalnie także politycznej. Bucharin przez cały okres NEP-u wypowiadał zresztą w swoich ekonomicznych wywodach stanowisko znacznej większości kierownictwa politycznego, łącznie ze Stalinem.

Główny problem NEP-u polegał na tym, w jaki sposób państwo może wpływać środkami ekonomicznymi na rynek towarowy, aby osiągnąć pożądaną stopę akumulacji i rozwijać przemysł w sytuacji, gdy rolnictwo znajdowało się niemal całkowicie w rękach drobnych posiadaczy. Uzyskanie od chłopów odpowiedniej ilości zboża na warunkach rynkowych zakładało, że przemysł będzie w stanie zaopatrzyć wieś w środki produkcji i konsumpcji odpowiednie do wartości zakupionych produktów rolnych; lecz w warunkach ruiny przemysłowej było to zadanie trudne albo niewykonalne. W przeciwnym wypadku jednak chłopi, którzy nie mieliby co począć z otrzymanymi pieniędzmi, nie mieliby też powodu do sprzedawania swoich wytworów. Ponadto jednak chodziło i o to, w jaki sposób „proletariat” (tj. partia bolszewicka) może utrzymać swoją dominującą pozycję, skoro gospodarka państwowa jest nieustannie na łasce chłopstwa, które w miarę rozwoju rynku będzie umacniać swoje pozycje ekonomiczne i może w końcu zagrozić „dyktaturze proletariatu”.

Preobrażenski, który był głównym teoretykiem opozycji przeciwko polityce Bucharina i Stalina w kwestii koncesji na rzecz chłopstwa i uchodził za rzecznika „trockizmu” w sprawach ekonomicznych, rozumował następująco:

Zadaniem głównym państwa socjalistycznego w jego początkowej fazie jest stworzenie potężnej bazy przemysłowej i zagwarantowanie sobie odpowiedniej stopy akumulacji. Sprawie rozwoju przemysłu muszą być podporządkowane wszystkie inne cele ekonomiczne, a z kolei podstawą rozwoju przemysłu musi być przemysł ciężki, produkujący środki wytwarzania. Kapitalistyczna akumulacja pomagała sobie grabieżą kolonii. Państwo socjalistyczne kolonii nie ma i musi oprzeć swoją industrializację na zasobach wewnętrznych. Jednakże przemysł państwowy nie może sam sobie stworzyć dostatecznej bazy dla akumulacji. Musi zatem czerpać środki z gospodarki drobnotowarowej, czyli praktycznie chłopskiej. Prywatna gospodarka chłopska powinna się stać przedmiotem kolonizacji wewnętrznej; Preobrażenski nie wahał się przyznać, że chodzi, w rzeczy samej, o wyzysk chłopa, o wypompowanie maksimum wartości dodatkowej z jego pracy w celu zasilenia inwestycji w przemyśle. Korzystanie z tej „wewnętrznej kolonii” powinno odbywać się nade wszystko przez monopolistyczne ustalanie cen produktów przemysłowych na odpowiednio wysokim poziomie w stosunku do cen płaconych przez państwo za produkty rolne. Potrzebne są ponadto wszystkie inne formy presji ekonomicznej na chłopstwo, by w szybkim czasie przepompować ze wsi ogromne środki na budowę przemysłu. Polityka kierownictwa partii nastawiona jest tymczasem na popieranie akumulacji w drobnotowarowym sektorze i zaniedbuje przemysł, a zwłaszcza przemysł środków produkcji, w imię dobrobytu chłopów. Co więcej, głównymi beneficjentami tej polityki są kułacy, klasa wyzyskiwaczy wiejskich; skoro bowiem polityka ekonomiczna ma na celu pobudzanie wytwórczości rolnej wszelkimi sposobami, bez względu na interes przemysłu, układ sił klasowych i sam interes dyktatury proletariatu, to jasne jest, że ci chłopi, którzy obiecują największe dostawy zboża towarowego, są też najbardziej faworyzowani w rozdziale kredytów i ułatwień. W ten sposób musi rosnąć w siłę klasa wyzyskiwaczy wiejskich, którzy ekonomicznie na razie, a rychło i politycznie, będą podgryzać korzenie władzy proletariackiej. Między tymi dwiema orientacjami nie może być kompromisu. Kto chce – jak obecna władza – zaspokoić wszystkie żądania ekonomiczne chłopstwa w celu skłonienia go do sprzedaży zboża, musi także podporządkować import temu zadaniu i sprowadzać środki spożycia na użytek chłopów zamiast środków produkcji dla rozbudowy przemysłu. Cały kierunek rozwoju jest w ten sposób skrzywiony na korzyść innych klas niż proletariat, a rezultat grozi upadkiem socjalistycznego państwa.

Preoftrażenski i cała „lewicowa opozycja” żądali przy tym, by partia nastawiła się na kolektywizację rolnictwa, nie wyjaśniając wszelako dokładnie, jakimi środkami ten projekt miałby być wykonany.

Rozumowania Trockiego były podobne. Jego zdaniem – jak pisał w 1925 roku – jeśli tempo rozwoju przemysłu państwowego będzie powolniejsze aniżeli tempo rozwoju rolnictwa, restauracja kapitalizmu jest nieuchronna. Potrzebna jest mechanizacja i elektryfikacja rolnictwa w celu jego przyszłego przekształcenia w gałąź państwowego przemysłu – bo tylko w ten sposób socjalizm może usunąć elementy obce w gospodarce i zlikwidować podział klasowy. Jednak tylko rozwinięty odpowiednio przemysł może to zadanie wykonać. W ostatecznym rachunku o zwycięstwie każdej nowej formacji społecznej decyduje jej przewaga w wydajności pracy: socjalizm zwycięży, ponieważ będzie – choć jeszcze nie jest – zdolny osiągnąć większą wydajność i lepszy rozwój sił wytwórczych niż kapitalizm. Sprawa zwycięstwa socjalizmu jest zatem sprawą industrializacji socjalistycznej. Istotnie, socjalizm ma po swojej stronie wszystkie atuty w tym współzawodnictwie: postęp techniki nie jest tu ograniczony żadnymi hamulcami, typowymi dla własności prywatnej, może być upowszechniany natychmiast i bez przeszkód. Centralizacja gospodarki usuwa marnotrawstwo wynikające z konkurencji, osiąga lepsze wskaźniki wydajności dzięki ogólnie stosowanym normom, a przemysł nie jest na łasce kaprysów konsumenta. Lamenty nad tym, że w warunkach standaryzacji i centralizacji praca staje się coraz bardziej monotonna, a inicjatywa ludzka zostaje uśmiercona, są niczym innym, jak reakcyjną próbą cofnięcia się do wytwórczości rzemieślniczej. Zadaniem jest przekształcenie całej ekonomii w „jednolity mechanizm funkcjonujący automatycznie”. Jeśli rozwój ma zmierzać w tym kierunku, gospodarka socjalistyczna musi prowadzić nieustanną ofensywę przeciwko elementom kapitalizmu, to jest przeciwko drobnotowarowej gospodarce chłopskiej; poniechanie tej walki oznacza zgodę na restaurację kapitalizmu. Trocki nie posługiwał się wprawdzie wyrażeniami tymi samymi, co Preobrażenski – nie mówił o „obiektywnym prawie akumulacji socjalistycznej”, które polega na wyciskaniu z chłopów maksimum wartości dodatkowej dla potrzeb inwestycji przemysłowych – jednak jego apele do ofensywy gospodarki socjalistycznej przeciwko elementom kapitalizmu sprowadzały się do tej samej idei. Opozycja oskarżała Bucharina, że w gruncie rzeczy reprezentuje interesy bogacącego się kułactwa i szykuje „przewrót thermidoriański”, że jego polityka zwiększa nieustannie względny ciężar elementów kapitalistycznych w gospodarce i wzmacnia wrogie klasy. Stalin, Bucharin i ich zwolennicy z kolei oskarżali opozycję, że głosi niewykonalne hasła „superindustrializacji”, że chce całe chłopstwo – w szczególności średnich chłopów, nie tylko kułaków – obrócić przeciwko władzy sowieckiej i w ten sposób podważyć „sojusz proletariatu z biednym i średnim chłopstwem” – święty nakaz Lenina i warunek istnienia państwa sowieckiego. Opozycja domagała się nieustannego „ograniczania” kapitalistycznych elementów w gospodarce, nie wyjaśniała jednakże, co należy zrobić w wypadku, gdy rosnąca presja, choćby tylko ekonomiczna, państwa odbierze chłopom bodźce do produkcji i w jaki sposób, inaczej niż przez powrót do przymusu policyjnego, państwo będzie wówczas w stanie zapewnić sobie zarówno produkcję, jak dostawy zboża.

Doktryna Bucharina, popierana przez Stalina, zakładała, że generalna wojna z chłopstwem ze strony państwa sowieckiego byłaby zarówno nieskuteczna ekonomicznie, jak zgubna politycznie i że epoka „komunizmu wojennego” dostarczyła w tym względzie dość dowodów. Rozwój ekonomiczny kraju powinien się oprzeć nie na maksymalnej eksploatacji chłopstwa, lecz na utrzymywaniu więzi między gospodarką państwową a chłopską (a tym samym między klasą robotniczą a chłopami) za pośrednictwem rynku i wymiany. Szybkość akumulacji zależy od sprawności i szybkości cyrkulacji i w tę dziedzinę trzeba skierować wysiłki. Kiedy zabiera się chłopu – przymusem fizycznym czy ekonomicznym – wszystkie jego nadwyżki, chłop po prostu nie ma powodu produkować więcej, niż sam zjada; przymus wobec chłopstwa jest więc sprzeczny z oczywistymi interesami państwa i proletariatu. Nie ma innego sposobu na pobudzanie produkcji rolnej, jak zainteresowanie materialne producentów. Prawda, że kułacy zyskują na tym systemie. Jednakże dzięki rozwojowi spółdzielczości handlowej będzie można wciągnąć całe chłopstwo, również kułaków, w system, który pod kontrolą państwa ostatecznie będzie przyczyniał się do ogólnego wzrostu gospodarczego.

Rozwój przemysłu zależy od rynku chłopskiego, akumulacja w rolnictwie oznacza zwiększony popyt na produkty przemysłowe. Dlatego jest w interesie całego kraju, aby chłop, to jest wszystkie warstwy chłopstwa, mogły akumulować. Stąd hasło, które Bucharin rzucił w 1925 roku i które potem wielokrotnie cytowano jako jaskrawy dowód jego zaprzaństwa: „bogaćcie się!” Polityka systematycznej walki z zamożnym chłopstwem i rozniecanie walki klasowej na wsi prowadzić będzie do ruiny nie tylko wieś, ale całą ekonomikę kraju. Pomoc dla ubogiego chłopstwa i robotników rolnych nie może zatem opierać się na rujnowaniu kułaków, ale na tym, żeby państwo używało zasoby, przez kułaków nagromadzone, dla wspierania biednych. W tym celu jednak musi ono zezwolić na akumulację w gospodarce rolnej. Spółdzielczość spożywców i zbytu same, drogą naturalnego rozwoju, doprowadzą z czasem do rozwoju spółdzielczości produkcyjnej. Propozycje trockistów tymczasem prowadzą nieuchronnie do klęski ekonomicznej zarówno w rolnictwie, jak w przemyśle, a przy tym musiałyby, gdyby zostały zrealizowane, zwrócić przeciwko państwu i klasie robotniczej całą wieś, czyli praktycznie zniszczyć dyktaturę proletariatu. Co więcej, sztuczne podwyższanie cen produktów przemysłowych w imię eksploatacji wsi, jak proponowali Preobrażenski i Piatakow, musi ugodzić nie tylko w chłopów, ale w równym stopniu w robotników, ponieważ większość tych produktów ostatecznie spożywana jest przez miasta. Co się zaś tyczy ataków opozycji na degenerację biurokratyczną w rządzącym aparacie, to niebezpieczeństwo biurokratyzacji istnieje wprawdzie, ale byłoby ono ustokrotnione, gdyby zastosować zalecenia opozycji w polityce względem chłopów: powrót do metod komunizmu wojennego wymagałby stworzenia całej klasy uprzywilejowanych funkcjonariuszy, którzy zajmowaliby się głównie stosowaniem przymusu względem wsi i ten olbrzymi aparat byłby w dodatku znacznie kosztowniejszy, niż wszystkie straty wynikające obecnie z produkcji rolnej niezorganizowanej. Radą na biurokrację jest zachęcanie ludności do tworzenia różnych form dobrowolnej organizacji społecznej w różnych dziedzinach życia; lewica, atakując biurokratyzm istniejącego aparatu proponuje zatem lekarstwo o wiele gorsze niż choroba.

W walce z opozycją „lewicową” Bucharin nie proponował bynajmniej żadnych kroków, które miałyby doprowadzić do rozszerzenia demokratycznych zasad w państwie lub w partii. Przeciwnie, atakował Trockiego, Zinowiewa i Kamieniewa jako „rozbijaczy”, którzy naruszają jedność partii i żądają wolności frakcji. A jednak, przypomniał, jest to abecadło leninizmu, iż dyktatura proletariatu zakłada istnienie jednej tylko partii rządzącej i że partia ta ma być zjednoczona, to znaczy wyklucza swobodę frakcji. Wolność frakcji to naturalna droga do tworzenia odrębnych partii. Wszyscy opozycjoniści doskonale o tym wiedzieli do niedawna, a ich nagłe przedzierzgnięcie się w demokratów nikogo nie zmyli.

W debacie o industrializacji przeciwnicy zarzucali sobie wzajem, oczywiście, że „obiektywnie” ich polityka prowadzi do restauracji kapitalizmu. Wedle Bucharina Preobrażenski proponuje dla socjalizmu tę samą drogę akumulacji, którą szedł kapitalizm, to jest akumulację przez wyzysk i ruinę drobnej gospodarki; otóż dyktatura proletariatu zostanie zniszczona, jeśli jej podstawa – sojusz z chłopstwem, nade wszystko z chłopstwem średnim – zostanie poderwana; tymczasem pomysł „wewnętrznej kolonizacji” godzi nie tylko w kułaków, ale w całą wieś, choćby dlatego, że w sprawach stosunku między cenami produktów rolnych i przemysłowych wszystkie warstwy chłopstwa mają ten sam interes. Lewica oskarżała z kolei Bucharina i Stalina, że ich polityka prowadzi do nieustannego wzrostu siły ekonomicznej prywatnych właścicieli, zwłaszcza kułaków i że przemysł socjalistyczny, a z nim klasa robotnicza, krok za krokiem osłabiają swoje pozycje, co nie może się skończyć niczym innym, jak likwidacją dyktatury proletariatu. Opozycja uważała produkcję przemysłową, zwłaszcza przemysł ciężki, za główną dźwignię rozwoju socjalistycznego. Bucharin twierdził, że główną dźwignią jest wymiana towarowa między miastem a wsią, że produkcja nie jest w ogólności celem samym w sobie, lecz środkiem dla konsumpcji i że opozycja powtarza doktrynę Tugan-Baranowskiego, który sądził (w odniesieniu do gospodarki kapitalistycznej), że możliwy jest system ekonomiczny, gdzie produkcja nieograniczenie tworzy sobie rynek dla siebie, bez względu na rozmiary spożycia. Utrzymywał, że w obecnych warunkach akumulacja na wsi bynajmniej nie jest przeciwna interesom klasy robotniczej, ale zbiega się z nimi. Opozycja replikowała, że nie może być nigdy identyczności interesów między wyzyskiwanymi a wyzyskiwaczami, ponieważ zaś kułak z definicji jest wyzyskiwaczem, tedy pomaganie mu w akumulacji jest karmieniem wroga klasowego.

W ten sposób ukształtowały się jak gdyby dwa warianty bolszewizmu, oba, rzecz jasna, powołujące się nieustannie na cytaty z Lenina. Lenin mówił o konieczności przymierza z chłopstwem średnim, lecz mówił także o niebezpieczeństwie kułactwa; Bucharin twierdził, z grubsza mówiąc, że nie można niszczyć kułaków nie niszcząc zarazem chłopstwa średniego, opozycja zaś – że nie można wspierać ekonomicznie średniego chłopa, nie wspierając kułactwa; były to właściwie dwa sposoby wyrażenia tej samej prawdy, lecz z odwrotnymi intencjami politycznymi. Opozycja szukała w partii oparcia wśród tych komunistów – a było ich sporo – których oburzał wzrost warstw zamożnych nepmanów w obliczu biedy robotników i którzy wierzyli w dawne hasła egalitaryzmu oraz dyktatury proletariatu dosłownie pojętej (dlatego doszło w końcu do przymierza grupy Trocki-Zinowiew z resztkami dawnej opozycji robotniczej). Interesowała ich głównie sprawa władzy, dyktatury oraz produkcji wielkoprzemysłowej jako wyrazu tej władzy; Bucharin zaś był bardziej zainteresowany w efektywnym wzroście dobrobytu i gotów był tolerować klasę materialnie uprzywilejowanych nepmanów, jeśli w wyniku jej aktywności cała ludność, włączając klasę robotniczą, ostatecznie ma się lepiej.

Przez cały czas tej dyskusji, która miała decydować o losach milionów ludzi, Stalin popierał tezy Bucharina, lecz nie angażował się zbyt jednoznacznie, pozwalając raczej Bucharinowi lub Rykowowi wygłaszać odpowiednie deklaracje ideologiczne. Zanotował błąd Bucharina w haśle „bogaćcie się!” (Bucharinowi udało się istotnie, za pomocą tego zwrotu, dotknąć do żywego mentalność wielu komunistów), ale uznał to raczej za błahe przejęzyczenie, nie do porównania z monstrualnymi przestępstwami opozycji. Stalin nigdy się nie zapędzał zbyt daleko w dyskusjach, ale widoczne było, że do 1928 roku nie było różnic w polityce gospodarczej między nim a Bucharinem: Stalin powtarzał tak samo wszystkie Leninowskie prawdy o konieczności trwałego sojuszu z chłopstwem średnim, tak samo atakował „ultralewicowe” hasła opozycji, jej „rewolucyjne awanturnictwo” i horrendalną ideę wewnętrznej kolonizacji kraju. W politycznej i organizacyjnej walce z opozycją był górą nie tylko z racji swojej dominującej pozycji w aparacie, ale także dlatego, że mógł z łatwością wykazywać, do jakiego stopnia wszyscy opozycjoniści gwałcą zasady, za którymi niedawno gardłowali. Nie było, w rzeczy samej, nic łatwiejszego niż dowieść, jak niedawny jest demokratyzm Trockiego. Podobnie, gdy Zinowiew i Trocki jęli knuć wspólny spisek przeciwko sekretarzowi, łatwo było cytować wzajemne obelgi, jakimi dopiero wczoraj obrzucali się dwaj właśnie strąceni oligarchowie (wszakże Zinowiew chciał Trockiego uwięzić, czemu się Stalin sprzeciwił). Co do demokracji partyjnej, to nikt, doprawdy, z obecnych jej obrońców nie ma się czym chlubić w swojej przeszłości. W ogólności zaś, jak mówił Stalin na XV Zjeździe partii: „Czy towarzyszom z opozycji nie wiadomo, że dla nas, dla bolszewików, formalny demokratyzm to pusty dźwięk, a realne interesy partii – to wszystko” (Przemówienie, 23 XII 1925, Dzieła, wyd. polskie, t. 7, str. 379). Nieco później Stalin dokładniej zdefiniował, na czym polega demokracja w partii: „Wewnątrzpartyjna demokracja to podniesienie aktywności mas partyjnych i umocnienie jedności partii, wzmocnienie świadomej proletariackiej dyscypliny w partii” (Przemówienie z 13 IV 1926, Dzieła, t. 8, str. 184). Mimo to Stalin nie posunął się do formuły tak lekkomyślnej, jak „dyktatura partii”, przed którą Lenin (a podobnie Bucharin) się nie zawahał. Mówił, przeciwnie, o „dyktaturze proletariatu pod kierownictwem partii”. Oskarżał Trockiego (m.in. na posiedzeniu egzekutywy Międzynarodówki 7 XII 1926), że głosząc teorię niemożliwości budowy socjalizmu w jednym kraju wzywa partię do oddania władzy.

Historycy trockistowscy po dziś dzień z żalem przeżuwają wypadki tych lat snując rozmyślania nad tym, w jaki sposób Trocki mógł jednak uniknąć różnych błędnych posunięć i z pomocą takiej czy innej kombinacji politycznej i sojuszu wrócić do władzy. Nie wydaje się wszelako, by kiedykolwiek po 1923 roku taka możliwość realnie istniała. Trocki mógł był wprawdzie odpowiednio wcześniej posłużyć się publicznie Leninowskim „testamentem” przeciw Stalinowi (czego nie tylko nie uczynił, ale co sobie później sam uniemożliwił, gdy zdezawuował tekst „testamentu” ogłoszony za granicą). Nie było niepodobieństwem, być może, odsunięcie Stalina od władzy w 1924 roku, ale Trocki z pewnością nie skorzystałby na tym wiele, gdyż był dostatecznie znienawidzony przez pozostałych przywódców; ci zgłosili się doń z propozycją wspólnego spisku dopiero, gdy sami zostali wyeliminowani z władzy.

Faktyczna polityka gospodarcza i podatkowa w epoce NEP-u nie była zresztą niezmienna i zmierzała w kierunku stopniowego zaostrzenia nacisków na chłopstwo. Obok Bucharina rzecznikami NEP-u w kierownictwie partii byli Rykow, który objął po Leninie stanowisko premiera, oraz Tomski, kierujący związkami zawodowymi. Obaj byli działaczami bolszewickimi stojącymi na własnych nogach, bynajmniej nie marionetkami Stalina; Stalin wcześnie jednak dobrał sobie do kierownictwa ludzi, którzy niczego sami przez się nie reprezentowali i okazywali mu posłuch nieograniczony (jak Mołotow, Woroszyłow, Kalinin, Kaganowicz). Niepewność i niejasność w polityce ekonomicznej (ostatecznie również entuzjaści NEP-u nie mogli wyrzec się całkowicie idei „walki klasowej na wsi”) doprowadziły w końcu do ślepego zaułka, z którego nie było dobrego wyjścia. W 1925 roku poczynione zostały znaczne ustępstwa wobec chłopów, które doprowadziły do zwiększenia produkcji rolnej; mimo to, gdy przyszedł rok 1927, produkcja zbóż jeszcze nie osiągnęła poziomu przedwojennego. Tymczasem industrializacja i urbanizacja stwarzały rosnące zapotrzebowanie na żywność. Małe gospodarstwa miały stosunkowo niewiele zboża na sprzedaż, a kułacy z kolei nie śpieszyli się ze sprzedażą, jeśli nie było czego kupić za uzyskane pieniądze. W wyniku Stalin w 1927 roku postanowił przejść do ostrzejszych metod – konfiskat i przymusu. Bucharin w pierwszej chwili popierał tę politykę i w ogólności zrewidował swój program, zalecił większą interwencję państwa w stosunki rynkowe, więcej elementów planowania, większe inwestycje w ciężkim przemyśle i w końcu zapowiedział „ofensywę” przeciw kułakowi. Ustępstwa te nie zadowoliły bynajmniej opozycji, ale nie miało to już większego znaczenia, gdyż pozycje „lewicy” były tak czy owak zniszczone. Natomiast zwiększony nacisk ekonomiczny i administracyjny na chłopów doprowadził do drastycznego spadku dostaw i pogorszył znacznie sytuację żywnościową, która i tak była niedobra. Stalin coraz więcej mówił o niebezpieczeństwie kułackim, o umacnianiu się wroga klasowego, ale w lutym 1928 roku zapewniał ciągle, że wszystkie pogłoski o likwidacji NEP-u i rozkułaczaniu to gadanina kontrrewolucyjna. W niespełna cztery miesiące później ogłosił wszelako, że już „dojrzały warunki” do masowego organizowania kołchozów. W lipcu tegoż roku na plenum KC powtórzył wszystkie, do tej pory gwałtownie atakowane, tezy Preobrażenskiego: Rosja może się industrializować tylko opierając się na akumulacji wewnętrznej; nie ma innej drogi rozwoju, jak takie ustalenie cen, które zmusi chłopstwo do przepłacania za towary przemysłowe; w ten sposób ściągać się będzie daninę na rzecz przemysłu. Nadal jednak zapewniał, że drobna gospodarka chłopska jest na razie koniecznością i podtrzymywał hasło „trwałego sojuszu ze średniakiem”. Tymczasem jednak Bucharin, Rykow i Tomski zbuntowali się przeciw nowej polityce, w związku z czym Stalin stwierdził, że uformowała się nowa „grupa prawicowa”, o czym ze smutkiem poinformował najpierw Biuro Polityczne na początku 1929 roku, a rychło całą ludzkość (w poprzednich przemówieniach z jesieni 1928 roku atakował „niebezpieczeństwo prawicowe”, lecz zapewniał o jedności w Biurze Politycznym). Prawicowe odchylenie polegało, jak się okazało, na następujących żądaniach: zwolnić tempo rozwoju przemysłu, folgować kułakom, odsunąć sprawę kołchozów w nieokreśloną przyszłość, wrócić do całkowitej wolności handlu, porzucić „środki nadzwyczajne” przeciwko kułactwu (tj. rekwizycje, areszty, presję policyjną). Rychło miało się także okazać, że „prawicowcy” błędnie oceniają sytuację międzynarodową, nadal wierzą w stabilizację kapitalizmu, nie chcą walczyć z lewicą socjaldemokracji”.

W tym też czasie, w kilku kolejnych przemówieniach, Stalin sformułował nową zasadę, która także miała stać się przyczynkiem do jego sławy jako teoretyka. Oświadczył mianowicie (po raz pierwszy w lipcu 1928), że w miarę zwycięstw komunizmu walka klasowa zaostrza się coraz bardziej i opór wyzyskiwaczy rośnie nieustannie. Odkrycie to przez następne ćwierć wieku było teoretycznym uzasadnieniem wszystkich represji, rzezi i prześladowań, zarówno w Związku Radzieckim, jak później w podporządkowanych mu krajach.

W ten sposób zaczęła się masowa kolektywizacja rolnictwa sowieckiego – prawdopodobnie największa wojna, jaką kiedykolwiek w historii państwo prowadziło przeciwko własnej ludności (jeżeli pominąć ludobójstwo w Kambodży w latach 1970-tych). Próby stosowania umiarkowanego tylko przymusu nie dały żadnych wyników. Pod koniec 1929 roku Stalin postanowił przejść do natychmiastowej kolektywizacji. Zaczęła się masowa „likwidacja kułaków jako klasy”. Po paru miesiącach, w marcu 1930 roku, widząc katastrofalne wyniki swojej polityki – w szczególności rżnięcie bydła przez chłopów i niszczenie zboża – Stalin przyhamował na chwilę rozpęd i ogłosił artykuł Zawrót głowy od sukcesów, w którym krytykował nadmierną gorliwość i pośpiech pewnych funkcjonariuszy partyjnych oraz naruszanie przez nich „zasady dobrowolności” przy organizowaniu kołchozów. Artykuł spowodował niepewność w aparacie partyjnym i policyjnym, w wyniku czego nastąpiła hurtowa samolikwidacja kołchozów; okazało się, że wyjścia już nie ma. Powrócono natychmiast do polityki masowej kolektywizacji. Nastąpiło piekło. Setki tysięcy, a wreszcie miliony chłopów dowolnie kwalifikowanych jako „kułacy” wywożono na Syberię lub do innych pustkowi kraju, rozpaczliwe bunty na wsi dławiła krwawo armia i policja, nieopisany chaos, nieszczęście i głód spadły na kraj. Niekiedy deportowano całe wsie, całe wsie wymierały z głodu; w pośpiesznie organizowanych deportacjach masy ludzi ginęły z zimna, nędzy i terroru, półtrupy ludzkie snuły się po kraju daremnie błagając litości, notowano wypadki ludożerstwa. Rychło, aby uniknąć ucieczek wygłodniałych chłopów do miast, wprowadzono system paszportów, bez których nikt nie miał prawa, pod groźbą więzienia, wydalać się ze swego miejsca zamieszkania. Chłopom paszportów nie wydawano, wskutek czego stworzyli oni masę pańszczyźnianych poddanych, przykutych do gleby na najgorszych feudalnych warunkach (system ten nie został zniesiony do lat 70-tych). Obozy koncentracyjne zapełniły się nowymi masami więźniów skazanych na katorżniczą pracę. Cały ten proces niszczenia chłopstwa i przymusowego zapędzania go do kolektywnych gospodarstw miał na celu wyciśnięcie z ludności niewolniczej pracy, którą należało zużyć na rozwój przemysłu. Rezultatem bezpośrednim był upadek rolnictwa sowieckiego, upadek, z którego nie podniosło się ono do dziś, mimo niezliczonych reorganizacji i reform. W chwili śmierci Stalina, prawie ćwierć wieku po rozpoczęciu masowej kolektywizacji, produkcja zbóż na głowę ludności była nadal niższa niż w 1913 roku, ale przez prawie cały czas, mimo nędzy i głodu, duże ilości produktów rolnych eksportowano, gdzie się dało, aby zasilić przemysł. Groza i okrucieństwo tych lat nie dają się opisać nawet liczbami zniszczonych istnień ludzkich (Robert Conquest, autor historycznego studium o tej epoce oblicza, że głód na Ukrainie pochłonął 6–7 milionów ofiar; drugie tyle wyginęło w procesie rozkułaczania).

Istnieje często spotykany pogląd, iż „nowy kurs” Stalina i przymusowa kolektywizacja były niczym innym, jak przejęciem programu Trockiego i Preobrażenskiego, po uprzednim zniszczeniu ich autorów. To właśnie zarzucał Stalinowi Bucharin od początku konfliktu. Tak również rozumieli sprawę liczni działacze dawnej opozycji, którzy skorzystali z okazji, by prosić Stalina o łaskę na tej zasadzie, iż podstawowe różnice między opozycją i kierownictwem znikły (tak m.in. Radek) i w ten sposób zapewnili sobie kilka lat pracy, chociaż nie uchronili się przed ostatecznym zniszczeniem. Ten sam pogląd spotkać można u wielu marksistów analizujących te wydarzenia (np. Lukács; później Roy Miedwiediew). Trocki (który już jesienią 1926 został usunięty z Biura Politycznego, w rok później z partii, na początku 1928 deportowany do Ałma-Aty, a po roku wywieziony, za zgodą rządu tureckiego, do Turcji), nie zgadzał się na takie utożsamienie. Owszem, pisał, biurokracja stalinowska była zmuszona pod naciskiem opozycji i mas przyjąć hasła lewicy, ale wprowadziła je w życie w sposób biurokratyczny i awanturniczy. Opozycja nalegała na kolektywizację, ale nie drogą masowego przymusu; proponowała ograniczać i zwalczać kułactwo „środkami ekonomicznymi”. Ten sam punkt widzenia powtarzać mieli potem wszyscy wyznawcy Trockiego.

Argumenty trockistów w tej sprawie są jednak bardzo słabe. Prawdą jest, że Trocki nigdy nie mówił o przymusowej kolektywizacji. Ale również Stalin o niej nie mówił. Ktokolwiek znałby historię tych lat tylko na podstawie przemówień i artykułów Stalina, powinien dojść do wniosku, że chłopi masowo garnęli się do „lepszego życia” w kołchozach, że „rewolucja z góry” spotkała się z niebywałym entuzjazmem wsi, a represje spotkały tylko garstkę niepoprawnych sabotażystów, wrogów ludu pracującego i władzy, która nieomylnie wyrażała tego ludu interesy. Sprawa polega na tym, że Stalin istotnie wprowadził w czyn program opozycji w jedynie możliwy sposób. Opozycja nie proponowała żadnych innych środków ekonomicznych, które nie byłyby zastosowane już przed kolektywizacją. Wszystko, co było możliwe do zrobienia za pomocą podatków, cen i umiarkowanego terroru, zostało zrobione w ciągu dwóch lat poprzednich: zrobione z nadwyżką, która już doprowadziła do spadku dostaw zboża i groziła dalszymi klęskami. Żadne dodatkowe środki ekonomiczne nie istniały i były tylko dwie drogi wyjścia: albo cofnąć się do pełnego NEP-u i zezwolić na wolny handel, zapewniając sobie produkcję rolną i dostawy zbóż na zasadach rynkowych, albo kontynuować konsekwentnie rozpoczęty kurs i zlikwidować prywatną gospodarkę chłopską oraz całą klasę za pomocą masowego terroru policyjno-wojskowego. Stalin, który obrał tę drugą możliwość, zastosował jedynie możliwe środki dla urzeczywistnienia żądań „lewicy”.

Dlaczego tak się stało? Pierwsza droga nie była bynajmniej zamknięta przez żadne „prawa historyczne” i nie można mówić o fatalnej nieuchronności tego kierunku rozwoju. Jednakże działała już pewna logika ustroju, która pchała silnie w kierunku takich właśnie rozwiązań, jakie zostały podjęte. Ideologia, na której system sowiecki się wspierał, nieporównanie silniej przemawiała za wprowadzeniem gospodarki terrorystyczno-niewolniczej niż za cofnięciem się ku wolnorynkowym, choćby kontrolowanym przez państwo, mechanizmom. Dopóki znaczna większość ludności żyła we względnej niezależności ekonomicznej od państwa i, co więcej, trzymała samo to państwo w niejakiej zależności od siebie, idea niepodzielnej dyktatury nie mogła się urzeczywistnić w pełni. Jednakże marksistowsko-leninowska doktryna zakładała, że socjalizm może być zbudowany tylko w drodze całkowitej centralizacji władzy zarówno ekonomicznej, jak politycznej; że niszczenie własności prywatnej środków produkcji jest najważniejszym zadaniem ludzkości i głównym obowiązkiem najbardziej postępowego ustroju świata; marksizm obiecywał całkowite zjednoczenie czy też zlanie się społeczeństwa cywilnego z państwem, a to właśnie za pośrednictwem dyktatury proletariatu. Nie było innego środka na taką jedność, jak likwidacja wszystkich form życia gospodarczego, politycznego i kulturalnego powstałych żywiołowo i zastąpienie ich przymusowymi formami narzuconymi przez państwo. Stalin realizował marksizm-leninizm w jedyny możliwy sposób: utrwalając dyktaturę nad społeczeństwem, czyli po prostu niszcząc więzi społeczne nieupaństwowione i wszystkie klasy, łącznie z klasą robotniczą. Proces ten, oczywiście, był długotrwały. Nie mógł się dokonać bez uprzedniego politycznego zgniecenia samej klasy robotniczej, a wreszcie partii, bez złamania wszystkich możliwych ognisk oporu i bez odebrania proletariatowi wszystkich narzędzi samoobrony. Partia mogła to uczynić właśnie dlatego, że u początków swojej władzy była popierana przez znaczną część proletariatu. Sprawa nie polegała tylko na tym, że (jest to punkt szczególnie silnie zawsze podkreślany przez Deutschera) dawna klasa robotnicza, zaprawiona w bojach i politycznie świadoma, została zdziesiątkowana w wojnie domowej i że w warunkach powojennej ruiny i głodu nieuchronnie przyszła apatia i zmęczenie. Chodzi również o to, że partia wykorzystała okres poparcia proletariatu, aby, po pierwsze, wyławiać systematycznie wszystkie zdolniejsze jednostki z klasy robotniczej, przesuwać je do aparatu politycznego, wyposażać w przywileje i tworzyć z nich nową klasę rządzącą; po wtóre, aby zniszczyć jak najwcześniej wszystkie istniejące formy organizacji klasy robotniczej, w szczególności inne partie socjalistyczne, a następnie związki zawodowe, a także unieruchomić wszystkie materialne środki niezbędne dla takiej organizacji. Wszystko to zostało zrobione wcześnie i dość sprawnie. Klasa robotnicza została w ten sposób sparaliżowana i nie tyle naturalne zmęczenie, ile szybki postęp totalitarnych form władzy uniemożliwił jej potem skuteczną akcję, oprócz rozpaczliwych zrywów. W tym znaczeniu można powiedzieć, że rosyjska klasa robotnicza sama stworzyła swoich satrapów, z jakichkolwiek klas każdy z nich z osobna osobiście się wywodził. Podobnie inteligencja rosyjska przez wiele lat uprawiała nieświadomie dzieło samozniszczenia przez swoje niezdecydowanie i uleganie nieustannym szantażom komunistów.

Tak spełniła się przepowiednia mienszewików, którzy nowy, wspaniały świat, anonsowany przez Trockiego w 1920 roku, przyrównywali do budowania piramid przez faraonów niewolniczego Egiptu. Trocki z wielu powodów nie nadawał się na wykonawcę własnego programu. Stalin stał się Trockim in actu.

Nowa polityka oznaczała upadek polityczny Bucharina i jego sprzymierzeńców. W początkowym okresie sporu „prawica” miała jeszcze znaczne pozycje polityczne i stosunkowo rozgałęzione oparcie w partii. Okazało się jednak rychło, że wszystkie jej atuty były niczym w obliczu władzy generalnego sekretarza. „Odchylenie prawicowe” stało się głównym przedmiotem ataku Stalina i jego pomocników. Bucharinowcy – ostatnia opozycja w sowieckiej partii, która walczyła o zasady rządzenia, nie tylko o własne stanowiska – została w ciągu 1929 roku pozbawiona wszystkich pozycji w aparacie władzy; nie wzmocniło to zresztą bynajmniej zniszczonej opozycji „lewicowej”; Stalin ani myślał przywracać im stanowisk, wziął tylko paru do pomniejszych usług (utalentowanego Radka zatrudnił jako piewcę swojej władzy na kilka lat). „Bucharinowcy”, podobnie jak przed nimi „lewica”, nie śmieli odwoływać się do pozapartyjnej opinii (mieli zresztą jeszcze mniej ku temu możliwości). Nie śmieli nawet organizować aktywności frakcyjnej: dopiero co przecież, w walce z Trockim i Zinowiewem, rzucali gromy na frakcjonistów i wygłaszali mowy o jedności partii. Nikt z przywódców opozycji, ani „lewicy” ani „prawicy”, nie zakwestionował władzy jednopartyjnej. Wszyscy byli więźniami własnej doktryny i własnej przeszłości; wszyscy uczestniczyli aktywnie w budowaniu mechanizmu przemocy, który ich zmiażdżył. Beznadziejna próba porozumienia się Bucharina z Kamieniewem była już żałosnym epilogiem jego kariery. Odchyleńcy w końcu, w listopadzie 1929 roku wyrazili publiczną skruchę, lecz i to nie uratowało ich od zguby. Zwycięstwo Stalina było kompletne. Koniec opozycji bucharinowskiej był zarazem ostatecznym utrwaleniem jedynowładztwa w partii i w kraju. 50-lecie Stalina w grudniu 1929 roku świętowane było jak wielkie wydarzenie historyczne i uchodzi ono za początek właściwego „kultu jednostki”. Spełniły się prorocze słowa Trockiego z 1903 roku: władza partii stała się władzą Komitetu Centralnego, aby przeobrazić się w osobistą tyranię wodza.

Udana próba zniszczenia sowieckiego chłopstwa (tj. trzech czwartych społeczeństwa) była zarazem klęską nie tylko ekonomiczną, ale moralną wszystkich pozostałych jego części. Dziesiątki milionów zostały zapędzone do statusu półniewolników; ale miliony musiały brać udział w tym procesie jako rzecznicy przemocy. Cała partia stała się organizacją oprawców; nie było już niewinnych i wszyscy komuniści stali się wspólnikami gwałtu popełnionego na społeczeństwie. W ten sposób również osiągnięta została nowa forma jedności moralnej partii, która weszła na drogę bez odwrotu.

Zbiegło się z tym procesem systematyczne niszczenie resztek niezależnej kultury sowieckiej i inteligencji; ustrój wchodził w fazę doskonałej krystalizacji.

Osobiste losy Bucharina od jego upadku do sądowego mordu w 1938 roku nie miały już znaczenia ani dla dziejów Związku Radzieckiego, ani dla dziejów marksizmu. Odsunięty od władzy, pracował przez jakiś czas w komórce badawczej Rady Ekonomicznej i od czasu do czasu publikował artykuły, w których – jak wykazuje autor doskonałej monografii, Stephen Cohen – usiłował przemycać w mglistej formie taką czy ową krytyczną nutę. Był nadał członkiem Komitetu Centralnego i po nowej skrusze publicznej został w 1934 roku redaktorem dziennika „Izwiestia”. Wygłosił stosunkowo, jak na owe czasy, „liberalną” mowę na zjeździe pisarzy w sierpniu 1934 roku i został mianowany przewodniczącym komisji, która opracowywała projekt konstytucji. Konstytucja radziecka, do 1977 roku obowiązująca, jest głównie, a może całkowicie, jego tekstem. Aresztowany w lutym 1937 roku został skazany na śmierć w ostatnim z serii publicznych monstrualnych procesów. Autor wspomnianej monografii nazywa go „ostatnim bolszewikiem”. Poprawność tego określenia zależy od definicji terminu „bolszewik”. Jest ono na miejscu, jeśli przez „bolszewików” rozumieć tych, którzy przyjmowali wszystkie zasady nowego ustroju – niczym nieograniczoną władzę jednej partii, „jedność” wewnątrz partii, monopol jednej ideologii, dyktaturę ekonomiczną państwa – a zarazem wierzyli, że w ramach tych zasad można zachować wartości, które bolszewicy w walce o władzę obiecywali: rządy „ludu pracującego” lub choćby proletariatu, rozkwit kultury, swobodę kultywowania tradycji narodowych, szacunek dla nauki i sztuki oraz uniknąć despotyzmu oligarchicznego czy jednoosobowego i terrorystycznych metod rządzenia. W tym sensie jednak bolszewikami byliby po prostu ludzie niekonsekwentni i niezdolni do wyciągania wniosków z własnych założeń. Jeśli jednak bolszewicka ideologia włącza nie tylko ogólne deklaracje, ale także gotowa jest uznać nieuchronne konsekwencje swoich zasad, wówczas Stalin był istotnie, jak się chwalił, najbardziej konsekwentnym bolszewikiem i leninowcem.

ROZDZIAŁ II
Spory teoretyczne w marksizmie sowieckim lat dwudziestych

1. Ogólna sytuacja umysłowa

Jak wspomniano, epoka NEP-u, to jest lata 1921–1929, nie była bynajmniej wiekiem swobody, a tym mniej – wzrastającej swobody w kulturze. Przeciwnie, presja zmierzająca do zniszczenia niezależnej filozofii, literatury i sztuki, a także nauk humanistycznych, miała stałą tendencję rosnącą. Niemniej, również w tych dziedzinach lata kolektywizacji stanowią granicę istotną, a można by ją opisać następująco. W literaturze i sztukach epoki NEP-u nie było możliwe wypowiadanie treści antysowieckich, a od pisarzy czy artystów żądano lojalności względem ustroju. Niemniej w tych granicach możliwe były, i faktycznie obecne, różne kierunki w sztuce, żaden kanon artystyczny nie obowiązywał, dopuszczalne było „eksperymentowanie”; bezpośrednie sławienie ustroju czy wodzów nie było warunkiem, bez którego artysta nie mógł dzieł swoich przekazywać publiczności. W filozofii obowiązywał marksizm, ale marksizm nie był jeszcze skodyfikowany i wcale nie było oczywiste dla wszystkich, co jest albo nie jest „prawdziwym” marksizmem; trwały zatem kłótnie i pracowali marksiści, którzy prawdziwie byli przekonani do doktryny i prawdziwie chcieli odkryć, co jest rzeczywiście z marksizmem zgodne; ponadto filozofowie, choć żadnych dzieł wybitnych nie pozostawili, byli jednak ludźmi o normalnym wykształceniu i myśleli o sprawach filozoficznych niezależnie od tego, czy i jak władza – z którą się utożsamiali – będzie reagować na ich wywody. Przez kilka lat działały prywatne firmy wydawnicze.

W latach 1918–1920 ukazywały się jeszcze w Rosji dzieła niemarksistów: Bierdiajewa, Franka, Łosskiego, Nowgorodcewa, Askoldowa, wychodziły także (bardzo nieliczne) niemarksistowskie periodyki („Myśl i słowo”, „Myśl”). Widać stąd fałszywość argumentu, wedle którego późniejsze zwiększone represje były wynikiem szczególnego zagrożenia władzy sowieckiej; albowiem w czasie największego zagrożenia, to jest w epoce wojny domowej, zakres swobody kulturalnej był większy niż potem (podobnie pewne rozluźnienie kulturalne nastąpiło w latach drugiej wojny światowej, gdy losy państwa wisiały na włosku). W 1920 roku katedry filozoficzne na uniwersytetach zostały zlikwidowane, a w 1922 wszystkich znanych niemarksistowskich filozofów (łącznie z wymienionymi właśnie) deportowano z granic państwa.

We wszystkich dziedzinach sztuki lata dwudzieste zaznaczyły się licznymi wartościowymi poczynaniami. Powstały w literaturze dzieła wybitne, pisane przez ludzi, którzy utożsamiali się z rewolucją; ich talent dawał niejako świadectwo autentyzmowi rewolucji; pisał wtedy Babel, młody Fadiejew, Pilniak, Majakowski, Jesienin, Artiom Wiesioły, Leonow. Ich twórczość ujawnia fakt, że rewolucja nie była zwykłym zamachem stanu, ale eksplozją sił, które społeczeństwo rosyjskie prawdziwie w sobie nosiło. Ogłaszali także swoje utwory pisarze, którzy z władzą sowiecką bynajmniej się nie utożsamili: Pasternak, Achmatowa, Zamiatin. Lata trzydzieste położyły temu wszystkiemu kres. Nie było nawet jasne, czy lepiej było identyfikować się z rewolucją, czy należeć do „burżuazyjnych przeżytków”; wśród pisarzy pierwszej kategorii wielu zostało pomordowanych (jak Babel, Pilniak, Wiesioły), o ile nie popełnili samobójstwa wcześniej (jak Majakowski i Jesienin); z drugiej kategorii niektórzy także zginęli w obozach (jak Mandelsztam), ale niektórzy, mimo udręk i prześladowań, przetrwali (jak Achmatowa i Pasternak) lub udało im się wyemigrować (jak Zamiatinowi). Ci, którzy oddali pióra na usługi państwa i stali się piewcami tyranii (jak Fadiejew, Szołochow, Olesza, Gorki), przeważnie niszczyli zarazem swój talent.

Pierwsze lata po wojnie domowej odznaczały się pewnym dynamizmem kulturalnym we wszystkich dziedzinach. Nazwiska wybitnych reżyserów teatralnych i filmowych z tych lat – Meyerholda, Pudowkina, Eisensteina – pozostały w historii sztuki światowej. Chętnie i bez obawy przyswajano sobie rozmaite nowinki ze świata zachodniego, o ile w mniej lub bardziej mglisty sposób zalatywały awangardą: w psychologii działali zwolennicy Freuda, którzy podkreślali materialistyczny charakter psychoanalizy i jej deterministyczną orientację (należał tu m.in. I. D. Jermakow; sam Trocki objawiał dla freudyzmu życzliwe zainteresowanie). Również Watson ukazał się w rosyjskich przekładach. Nie było jeszcze ideologicznych ataków na nowe teorie w przyrodoznawstwie; teoria względności znalazła życzliwych komentatorów, którzy usiłowali wyjaśnić, że potwierdza ona znakomicie materializm dialektyczny (mianowicie twierdzenie, że czas i przestrzeń są formami istnienia materii). Również tak zwane postępowe prądy w pedagogice cieszyły się powodzeniem, zwłaszcza Dewey (nacisk na „swobodną szkołę” przeciw metodom uczenia opartym na autorytecie i dyscyplinie). Skądinąd rewolucyjne i burzycielskie idee w pedagogice przejawiły się jako teoria „obumierania szkoły” w komunizmie (Wiktor M. Szulgin); w rzeczy samej, nie była niezgodną z doktryną Marksa myśl, że w komunizmie wszystkie instytucje dawnego świata staną się zbędne: stąd wszystko miało „obumierać” – państwo, armia, rodzina, narodowość, szkoła. W naiwności tych krótkotrwałych doktryn objawiał się w komunizmie ów duch „awangardowy”, który miał rychło bezpowrotnie rzeczywiście „obumrzeć” – wiara, że oto buduje się nowy świat, w którym skostniałe instytucje i tradycje, dawne świętości i tabu, bożyszcza i kulty, wszystko wali się w gruzy i ustępuje miejsca tryumfującej sile Rozumu: że oto nowy Prometeusz – proletariat światowy – zaczął nową epokę humanizmu. Ten patos burzycielski przyciągał również do komunizmu wielu zachodnich intelektualistów z awangardy literackiej czy artystycznej (np. surrealiści francuscy); wydawało się im, że komunizm jest politycznym wcieleniem ich własnej walki przeciw tradycji, „akademizmowi”, powadze przeszłości, autorytetom. Cała atmosfera kulturalna w Rosji tych czasów miała pewne cechy wieku dojrzewania, podobnie jak wszystkie epoki rewolucyjne; wiarę, że przyszłość jest bezgranicznie otwarta, że żadne ciężary historii ludzi nie wiążą, że życie jest u początku.

Nowa władza podjęła duży wysiłek, aby zlikwidować analfabetyzm i podnieść ogólny poziom wykształcenia. Szkoły wcześnie zaczęły służyć indoktrynacji ideologicznej, ale zarazem szkolnictwo powszechne i wyższe bardzo się rozrosło. Zakładano pośpiesznie liczne uniwersytety, w większości zresztą nietrwałe; świadczą o tym choćby następujące liczby: przed wojną w państwie rosyjskim było 97 wyższych uczelni, w 1922 roku liczba ta wzrosła do 278, a po czterech latach znowu zmalała do połowy (138 w 1926). Jednocześnie zakładano tak zwane rabfaki, to jest zakłady, w których robotnicy mieli w przyspieszonym tempie zdobywać wykształcenie umożliwiające wyższe studia. W ogólności polityka w szkolnictwie za czasów, kiedy Łunaczarski nią rządził, miała zrazu cele ograniczone. Nie można było po prostu usunąć za jednym zamachem wszystkich „burżuazyjnych” uczonych z instytucji naukowych i szkolnictwa wyższego, gdyż oznaczałoby to praktycznie likwidację całej nauki i wykształcenia. Uniwersytety od początku były poddane większym naciskom politycznym aniżeli instytuty naukowe i Akademia Nauk (do dziś zresztą ta różnica jest widoczna; praca naukowa w instytucjach, które nie zajmują się nauczaniem młodzieży, jest z oczywistych powodów nieco mniej kontrolowana). Akademia Nauk w latach 20-tych przechowała znaczny stopień autonomii, podczas gdy uniwersytety utraciły ją wcześnie: powołano ciała kierownicze, w których decydujący głos mieli przedstawiciele Ludowego Komisariatu Oświaty i partyjni działacze z rabfaków. Obsadzano profesury ludźmi politycznie zaufanymi, bez żadnych naukowych kwalifikacji, wprowadzono kryteria klasowe przy przyjmowaniu studentów, aby uniemożliwić naukę młodzieży „burżuazyjnej”, to jest dzieciom dawnej inteligencji lub klas średnich. Od początku położono nacisk na „profesjonalizację” uczelni; chodziło o to, aby unicestwić dawny uniwersytet liberalny, ze stosunkowo swobodnym programem i zapobiec powstawaniu inteligencji w dawnym sensie słowa, to jest ludzi, którym zależy nie tylko na znajomości własnego zawodu, ale którzy także mają ambicje uczestnictwa w całości kultury, chcą poszerzać swoje horyzonty umysłowe i mieć własny pogląd na sprawy ogólne. Edukacja „nowej inteligencji” miała być możliwie najbardziej ograniczona do ściśle zawodowych umiejętności. Bardzo wcześnie w sowieckim systemie wychowawczym utrwaliły się zasady, które miały przetrwać do dziś; naciski polityczne działały z różną siłą w różnych dziedzinach wiedzy. W pierwszym okresie nie było ich prawie w naukach przyrodniczych (jeśli chodzi o treść nauki), a w naukach humanistycznych najsilniej przejawiały się w dziedzinach ważnych „ideologicznie”, a więc w filozofii, socjologii, prawie, historii najnowszej. Natomiast w ciągu lat 20-tych ukazywały się dzieła z zakresu historii starożytnej, bizantyjskiej lub dawnej historii Rosji pisane przez niemarksistów.

Co do nierosyjskich ludów państwa sowieckiego, to chociaż ich „prawo do samookreślenia” stało się rychło, jak Lenin trafnie przewidywał, świstkiem papieru, to jednak i one skorzystały na ogólnej demokratyzacji szkolnictwa; upowszechniono szkoły w językach narodowych, a tendencja do rusyfikacji nie była z początku istotna. W sumie, chociaż ogólny poziom nauki nieuchronnie obniżył się znacznie, to jednak nowy ustrój doprowadził, po raz pierwszy w dziejach Rosji, do rzeczywistego upowszechnienia oświaty.

Uniwersytety, mimo wszystko, przez pierwsze dziesięciolecie władzy sowieckiej, były w znacznym stopniu zdominowane przez starą profesurę, chociaż niektóre wydziały zostały zamknięte lub przerobione całkowicie w duchu nowej doktryny (nade wszystko historia, filozofia i prawo). Aby kształcić własne kadry nauczycielskie i rozwijać ideologicznie „poprawną” wiedzę, władza stworzyła czysto partyjne instytucje: w 1921 roku powstał Instytut Czerwonej Profesury dla przygotowywania komunistów, którzy mieli zastąpić starą inteligencję na uniwersytetach, a wcześniej jeszcze Akademia Komunistyczna w Moskwie; obu instytucjom patronował Bucharin przez cały czas swojej władzy; obie też przechodziły kilkakrotne czystki w celu usunięcia „lewicowych’’ lub „prawicowych” odchyleńców; zostały zlikwidowane dopiero wtedy, gdy partia panowała całkowicie we wszystkich instytucjach naukowych i nie potrzebowała już osobnej pepiniery dla obsadzania ich swoimi ludźmi. Powołano także do życia Instytut Marksa-Engelsa, który zajmował się studiami nad historią marksizmu i rozpoczął doskonałą krytyczną edycję dzieł Marksa i Engelsa (tzw. MEGA); kierował nim Dawid Riazanow, który w latach 30-tych, jak prawie wszyscy wykształceni marksiści, został usunięty ze swego stanowiska i prawdopodobnie zginął w ogólnej rzezi (choć niektórzy twierdzą, iż umarł własną śmiercią w Saratowie w 1938).

Główną postacią w marksistowskiej historiografii tych lat był Michaił N. Pokrowski, wybitny historyk zaprzyjaźniony z Bucharinem. Przez kilka lat był on zarazem zastępcą Łunaczarskiego w Komisariacie Oświaty i pierwszym szefem Instytutu Czerwonej Profesury. Pokrowski uprawiał historiografię w klasycznie marksistowskim stylu, to jest usiłował wykazać, że generalne założenia marksizmu – decydująca rola postępu technicznego i konfliktów klasowych, podrzędne znaczenie indywidualności w procesach dziejowych, zasadniczo te same schematy ewolucji w dziejach wszystkich narodów – są wybornie potwierdzone przez wszystkie szczegółowe analizy. Był on między innymi autorem historii Rosji bardzo przez Lenina chwalonej. W późniejszych latach, kiedy „pokrowszczyzna” została pośmiertnie napiętnowana (sam Pokrowski zdołał umrzeć w 1932 roku, przed wielkimi czystkami), zarzucano mu między innymi, że przeczy „obiektywności” nauki historycznej; istotnie był on autorem powiedzenia, często cytowanego, iż historia to nic innego, jak polityka projektowana wstecz. W rzeczywistości jednak Pokrowski był historykiem autentycznym, trzymającym się reguł naukowego warsztatu, w przeciwieństwie do partyjnych obrońców „naukowej obiektywności”; potępiono jego szkołę głównie w związku z rosnącym nacjonalistycznym charakterem ideologii państwowej i kultem Stalina jako najwyższego autorytetu w sprawach historycznych (naprawdę istotne zarzuty względem Pokrowskiego polegały na tym, iż jego dzieła odznaczają się „brakiem patriotyzmu” oraz „niedocenianiem” Lenina i Stalina w badaniach historycznych). Pokrowski istotnie nie gloryfikował ani podbojów imperialnych Rosji carskiej (jak należało czynić w późniejszych latach), ani nie sławił wyższości i wyjątkowości narodu rosyjskiego.

Historia partii była, oczywiście, od samego początku dziedziną ściśle kontrolowaną politycznie. Mimo to, przez długie lata – a właściwie do 1938 roku, to jest do publikacji Krótkiego kursu – nie było jednego obowiązującego kanonu, a dopóki trwały walki frakcyjne, każda frakcja przedstawiała historię partii w sposób dla siebie najkorzystniejszy. Własną interpretację rewolucji ogłosił Trocki, inną – Zinowiew. Ukazywały się także różne podręczniki, pisane, oczywiście, tylko przez działaczy lub historyków partyjnych, lecz niezupełnie takie same (m.in. książki A. S. Bubnowa, W. I. Newskiego, N. N. Popowa). Największym uznaniem cieszył się podręcznik E. Jarosławskiego, wydany po raz pierwszy w 1923 roku, a potem wielokrotnie zmieniany stosownie do różnych kolei walk politycznych w partii. Również ten podręcznik (zastąpiony następnie przez dzieło zbiorowe pod redakcją tegoż Jarosławskiego) okazał się w końcu, mimo wszystich wysiłków autora, niewolny od „poważnych błędów”, czyli nie dość panegiryczny pod adresem Stalina. W rzeczy samej historia partii wcześniej niż inne dziedziny wiedzy została zdegradowana do roli czysto politycznego narzędzia. Podręczniki historii partii były od początku niczym innym, jak podręcznikami samochwalstwa. Jednak w latach 30-tych wartościowe materiały z tej dziedziny publikowane były również, głównie w postaci wspomnień i przyczynków ogłaszanych w pismach specjalnych.

W zakresie teorii państwa i prawa najbardziej znanym teoretykiem sowieckim lat 20-tych był Eugeniusz B. Paszukanis (1890–1938), który także, jak tylu innych, miał zginąć następnie w czasie wielkiej czystki. Paszukanis kierował wydziałem nauk prawniczych w Akademii Komunistycznej, a jego dzieło Ogólna teoria prawa i marksizm (wydane także w przekładzie niemieckim w 1929) uchodzi za charakterystyczny produkt rewolucyjnej ideologii sowieckiej tego okresu. Paszukanis twierdził, że nie tylko poszczególne, zmieniające się systemy norm prawnych, ale sama forma prawa, to jest zjawisko prawa w całości, jest wytworem fetyszystycznego charakteru stosunków społecznych i należy dlatego, w swojej rozwiniętej postaci, do historycznych przejawów epoki produkcji towarowej. Prawo powstało jako instrument regulacji wymiany towarowej i rozciągnęło się następnie na inne sfery stosunków międzyludzkich. Jest dlatego zgodne z marksistowską teorią założenie, że w społeczeństwie komunistycznym prawo, podobnie jak państwo i inne wytwory fetyszyzmu towarowego, musi obumrzeć. Prawo sowieckie, aktualnie obowiązujące, samym swoim istnieniem odzwierciedla fakt, że mamy do czynienia z okresem przejściowym, w którym nieuchronnie żyją jeszcze pozostałości kapitalistycznej epoki, a klasy nie zostały zniesione. Nie ma czegoś takiego, jak swoiste prawo społeczeństwa komunistycznego, gdyż stosunki międzyludzkie w tym społeczeństwie nie będą w ogóle upośrednione przez kategorie jurysdyczne.

Idea ta, w rzeczy samej, miała silne zakorzenienie w doktrynie Marksa i zgodna była z interpretacją Marksa proponowaną w tych latach przez Lukácsa i Korscha, niezgodna natomiast z teoriami socjaldemokratów (jak Renner lub Kautsky), którzy uważali prawo za trwałe narzędzie regulacji stosunków międzyludzkich. Wynika z filozofii społecznej Marksa istotnie – jak Lukács wywodził w swojej analizie reifikacji – że prawo jest formą zreifikowanego i fetyszystycznego charakteru związków międzyludzkich w społeczeństwie zdominowanym przez wymianę towarową. Kiedy życie społeczne wraca do swojej formy „bezpośredniej”, jednostki ludzkie nie muszą już i nawet nie mogą upośredniać swoich stosunków przez narzędzia abstrakcyjnych reguł prawnych; w związkach prawnych, jak Paszukanis podkreślał, osobniki ludzkie zredukowane są do abstrakcyjnych jurysdycznych kategorii. Prawo jest zatem pewną stroną burżuazyjnego społeczeństwa, w którym wszystkie związki międzyludzkie przybierają postać rzeczową, a osobniki występują tylko jako nosiciele bezosobowych sił: wartości wymiennej w procesach ekonomicznych lub abstrakcyjnych reguł prawa w społeczeństwie politycznym.

Podobne konkluzje wyciągał z marksistowskiej teorii inny znany w latach 20-tych sowiecki teoretyk prawa Piotr I. Stuczka. Podkreślał on, że prawo jako takie jest narzędziem walki klasowej i że z tej racji musi ono istnieć tak długo, jak długo trwają antagonizmy klas; prawo społeczeństwa socjalistycznego jest instrumentem służącym do dławienia oporu klas wrogich i niechybnie przestanie być potrzebne w społeczeństwie bezklasowym. Stuczka był długoletnim funkcjonariuszem sowieckiej policji tajnej i zasiadał we władzach Kominternu jako przedstawiciel Łotwy.

W dziedzinach, które nie były tak czułe politycznie, jak historia partii, a w szczególności w literaturze, kierownicy partii i państwa w większości nie widzieli niczego złego w pewnym pluralizmie kulturalnym, jeśli pozostawał on w granicach ogólnej lojalności względem państwa. Ale Lenin, ani Trocki, ani Bucharin nie zamierzali narzucać literaturze żadnego obowiązującego kanonu. Lenin i Trocki zresztą mieli w tej dziedzinie gusty konwencjonalne i z wyraźną niechęcią odnosili się zarówno do awangardy literackiej, jak do Proletkultu, któremu Bucharin do pewnego stopnia sprzyjał. Trocki, który ogłosił wiele artykułów na tematy literackie, wyraźnie twierdził, że żadnej „kultury proletariackiej” nie ma i nie będzie. Nie ma, ponieważ proletariat, wskutek braku wykształcenia, nie był zdolny do produkcji kulturalnej; nie będzie, ponieważ społeczeństwo socjalistyczne nie będzie tworzyć żadnej kultury partykularno-klasowej, ale podniesie na nowe wyżyny kulturę ogólnoludzką; dyktatura proletariatu jest wszakże tylko przejściową i krótkotrwałą formacją, po której nastąpią wspaniałości ustroju bezklasowego, gdzie powstaną nadludzie, a kiedy człowiek będzie zdolny osiągnąć poziom duchowy Arystotelsa, Goethego lub Marksa. Trocki był przeciwnikiem kanonizowania jakichkolwiek stylów literackich lub ogłaszania pewnych form twórczości za postępowe czy reakcyjne niezależnie od zawartości.

Jakkolwiek narzucenie sztuce i literaturze jednolitej sztampy i zredukowania ich do narzędzi gloryfikacji państwa, partii i Stalina nastąpiło z czasem w wyniku naturalnego rozwoju państwa w kierunku totalitarnym, to jednak sama inteligencja twórcza, a przynajmniej znaczne jej odłamy, przyczyniły się do tego dzieła. W okresie, kiedy różne szkoły literackie i artystyczne rywalizowały ze sobą i były tolerowane przez władzę w granicach ogólnego posłuszeństwa politycznego, prawie każda z nich szukała oparcia w partii i domagała się dla siebie monopolu (w szczególności w literaturze i teatrze). W ten sposób sami twórcy zaakceptowali, a nawet zainicjowali samoniszczycielską zasadę, wedle której władze partyjne i państwowe mają decydować o tym, co jest dozwolone i co zakazane w formach artystycznych. Zniszczenie kultury sowieckiej było w pewnym stopniu dziełem ludzi kultury. Nie we wszystkich dziedzinach było tak samo. Tak, na przykład, rosyjska szkoła formalistyczna, która cieszyła się znacznym uznaniem jako poważny prąd w badaniach humanistycznych prosperowała w latach 20-tych, a kiedy została potępiona, jej uczestnicy (nie bez wyjątków) nie ugięli się przed naciskami politycznymi i policyjnymi i zmuszeni zostali do zamilknięcia. Jest rzeczą godną uwagi, że formaliści rosyjscy w rezultacie swojej nieustępliwości przetrwali w półpodziemiu kulturalnym i w ćwierć wieku później, w epoce względnego rozluźnienia kulturalnego po śmierci Stalina, objawili się znowu jako silny ruch umysłowy, intelektualnie nietknięty (choć, oczywiście, niektórzy z nich zginęli lub powymierali w tym czasie).

W tych samych latach święciła także tryumfy „nowa moralność proletariacka”. Sens przemian, które w tej dziedzinie – żywiołowo lub w sposób zaplanowany – się dokonywały, nie był jednoznaczny. Z jednej strony trwała „walka z przesądami burżuazyjnymi” w duchu rewolucyjnej tradycji rosyjskiej, niespecyficznie marksistowskiej; wyraziła się ona między innymi jako rozluźnienie wszystkich form prawnych dotyczących rodziny: małżeństwa i rozwody stały się czystą formalnością, zniesiono wszystkie różnice prawne między dziećmi ślubnymi i nieślubnymi, przerywanie ciąży było dozwolone bez ograniczeń; panowała, wśród rewolucjonistów, atmosfera swobody seksualnej, opisywana w powieściach sowieckich tego okresu, a propagowana teoretycznie od dawna przez Aleksandrę Kołłontaj. Państwo do pewnego stopnia było zainteresowane w tych przemianach, chodziło bowiem o osłabienie wychowawczego wpływu rodziny na dzieci i w końcu zapewnienie państwu monopolu wychowawczego; dlatego propagowano wszystkie formy kolektywnego wychowania od najwcześniejszego dzieciństwa, a więzi rodzinne przez gorliwych propagandystów przedstawiane były nieraz jako jeszcze jeden przejaw burżuazyjnych przeżytków; szpiegowanie i donosicielstwo dzieci w stosunku do rodziców było nagradzane i propagowane. W tych dziedzinach, podobnie jak we wszystkich innych (w szkole, w armii) późniejsze lata przyniosły zmiany o nader wyraźnym kierunku: z burzycielskich i rewolucyjnych haseł, charakterystycznych dla wczesnej fazy rewolucji ocaleć miały tylko te, które służyły utrwaleniu wszechwładzy państwa w stosunku do obywateli, zlikwidowano natomiast wszystkie inne. Tak więc zwyciężyła i przetrwała idea „wychowania kolektywnego” i tendencja do minimalizacji wpływu rodziny na młode pokolenia; zlikwidowano natomiast wszystkie elementy tak zwanej postępowej pedagogiki, która miała służyć rozwijaniu samodzielności i inicjatywy uczniów; powrócono do reguł sztywnej dyscypliny, niczym się nieróżniącej od stylu szkół carskich oprócz stokrotnie zwiększonej presji indoktrynacyjnej. Wrócić miała z czasem obyczajowość purytańska w dziedzinie seksualnej. Najwcześniej, oczywiście, poszły w kąt wszystkie hasła odnoszące się do demokratyzacji armii; że skutecznie funkcjonujące wojsko musi się opierać na bezwzględnej dyscyplinie, zawodowym sztabie oficerskim i ścisłej hierarchii, pojął to już Trocki w czasie wojny domowej; wszystkie marzenia o ludowej armii, opartej na braterstwie, równości i entuzjazmie dla sprawy, najwcześniej objawiły swój charakter utopijny.

Od początku także państwo postawiło sobie za cel unicestwienie wpływów Kościoła i religii, co było najoczywiściej zgodne zarówno z marksistowską doktryną, jak też z ogólną potrzebą zniszczenia wszystkich niezależnych od państwa instytucji wychowawczych. Była już mowa o tym, dlaczego państwo sowieckie, które wprowadziło zasadę oddzielenia Kościoła od państwa, nigdy nie mogło i nie może zasady tej urzeczywistnić: zasada ta bowiem oznacza, że państwo nie interesuje się religijnymi poglądami obywateli i wszystkim zapewnia równe prawa, niezależnie od wyznania, przy czym Kościół lub Kościoły mają prawo funkcjonowania jako instytucje prawa prywatnego. W warunkach, kiedy państwo stało się własnością partii, która miała własny „światopogląd” filozoficzny, antyreligijny, oddzielenie takie było niemożliwe; ideologia partyjna musiała się stać ideologią państwową, a wszystkie formy życia religijnego – działalnością antypaństwową; oddzielenie Kościoła od państwa zakłada, że nie ma różnicy uprawnień między wierzącymi i niewierzącymi, czyli że członkowie partii rządzącej, wyznającej światopogląd ateistyczny, mają te same szanse uczestniczenia we władzy, co ludzie religijni; wystarczy wypowiedzieć tę zasadę, aby uprzytomnić sobie jej absurdalność w warunkach sowieckiego systemu. Państwo, które od początku miało ideologię – w tym doktrynę filozoficzną – wbudowaną we własne założenia i stanowiącą o jego legitymizacji, nie mogło, oczywiście, wyznawać zasady neutralności w stosunku do religii. Prześladowania Kościoła i pozbawienie go wszystkich praw głoszenia wiary trwały nieprzerwanie, chociaż nie z tą samą intensywnością, przez lata dwudzieste. W końcu udało się władzy skłonić część cerkiewnej hierarchii do ustępstw (trudno nazwać to kompromisem, gdyż ten zakłada ustępstwa obopólne); w drugiej połowie lat 20-tych znaczna część kleru – po wymordowaniu nieposłusznych – obiecała lojalność i zarządziła modły za rząd i państwo. W tym momencie Kościół – po niezliczonych egzekucjach, rozpędzeniu klasztorów, wywłaszczeniu i pozbawieniu praw cywilnych – był już cieniem dawnej potęgi. Niemniej propaganda antyreligijna stanowiła i nadal stanowi istotny składnik partyjnej aktywności wychowawczej; założone w 1925 roku i przez Jarosławskiego zrazu kierowane Stowarzyszenie Wojujących Bezbożników cieszyło się poparciem państwa we wszystkich formach szykanowania i tępienia zarówno chrześcijan, jak wierzących innych wyznań.

Najpotężniejszym ośrodkiem wychowania nowego społeczeństwa był jednak system represyjny, który, choć przechodził kolejne fazy nasilenia i słabnięcia, nigdy nie spadał poniżej poziomu, na którym każdy obywatel w każdej chwili mógł, jeśli władza zechciała, podlegać represji. Nigdy system ten nie był związany żadnym prawem, ale reguły prawne zawsze były konstruowane w sposób, który władzy represyjnej zostawiał zupełną swobodę korzystania z przemocy względem obywateli. Zgodnie ze wskazaniami Lenina prawo nowego ustroju nie miało mieć nic wspólnego z prawem w znaczeniu tradycyjnym, to jest z prawem, które w jakikolwiek sposób ograniczać by mogło aparat władzy; przeciwnie, ponieważ, zgodnie z doktryną, prawo jest tak czy owak „niczym więcej, jak” narzędziem klasowego ucisku, tedy nowy ustrój zaczął od otwartego przyjęcia tej właśnie zasady i ogłosił „rewolucyjną praworządność”, czyli po prostu zasadę, że władza nie ma bawić się w legalistyczne formalności, dowody, obronę, prawa oskarżonych itd., ale po prostu aresztować, zamykać i zabijać wszystkich, którzy wydają się choćby potencjalnie niebezpieczni dla „dyktatury proletariatu”. Aparat policyjny (tj. WCzK) miał od początku prawo uwięzienia każdego, nawet bez sankcji aparatu sprawiedliwości, a natychmiast po rewolucji wydano dekrety, które przewidywały, że różne kategorie ludzi, mgliście określone (spekulanci, agitatorzy kontrrewolucyjni, obcy agenci itd.) mają być „rozstrzeliwani bez litości” (nie było jasne, jakie kategorie zasługują na rozstrzelanie litościwe). Praktycznie oznaczało to, że lokalne władze policyjne mają całkowitą swobodę w decydowaniu o życiu i śmierci każdego człowieka. Już w 1918 roku utworzono, z inicjatywy Lenina i Trockiego, obozy koncentracyjne (pod tą właśnie nazwą) dla różnych kategorii „wrogów klasowych”. Te obozy pracy niewolniczej były z początku tylko środkami represji względem przeciwników politycznych – kadetów, potem mienszewików i eserów, a z czasem także trockistów i innych odchyleńców, a ponadto duchownych, dawnych urzędników carskich lub oficerów, kryminalistów, byłych członków klas posiadających, robotników łamiących dyscyplinę pracy, w ogólności wszystkich nieposłusznych. Dopiero po latach stały się one ważnym elementem gospodarki sowieckiej jako źródła masowej pracy niewolniczej. W różnych okresach terror był wymierzony ze szczególną siłą przeciwko rozmaitym grupom społecznym, zależnie do tego, co partia zechciała uznać w danym momencie za „główne niebezpieczeństwo”, od początku jednak system represyjny nosił cechy całkowitego bezprawia, a wszystkie dekrety i kodeksy służyły tylko wyposażaniu organów przemocy w prawo dowolnego stosowania przemocy. Wcześnie zaczęły się pokazowe procesy – na przykład eserów lub duchownych; groźnym ostrzeżeniem była tak zwana sprawa szachtyńska, czyli pokazowy proces, od początku do końca sfabrykowany i oparty na wymuszonych zeznaniach, kilkudziesięciu inżynierów pracujących w węglowym Zagłębiu Donieckim. Oskarżeni o sabotaż i „kontrrewolucję ekonomiczną”, mieli oni posłużyć władzy jako kozły ofiarne, na które można było zwalić klęski ekonomiczne ustroju, jego nieudolność organizacyjną i nędzę ludności. Proces ten (w maju 1928) zakończył się 11 wyrokami śmierci i wieloma – długoletniego więzienia. Znaczenie jego polegało między innymi na tym, że był on ostrzeżeniem dla całej inteligencji wychowanej w dawnym ustroju, iż nie mogą liczyć na pobłażliwość. Stenogram z tego procesu (doskonale zanalizowany przez Sołżenicyna) jest znakomitym przykładem zupełnej degradacji wszelkich pojęć prawnych w nowym ustroju.

Nie ma dowodów na to, by ktokolwiek z partyjnych przywódców kiedykolwiek protestował lub próbował zapobiec represjom i jawnie sfałszowanym procesom, dopóki ofiarami byli niebolszewicy. Próby protestu ze strony grup opozycyjnych zaczęły się dopiero, kiedy represje policyjne jęły godzić w członków tych grup, oddanych aktywistów partii – lecz wtedy nie miały one najmniejszego znaczenia; aparat policyjny, podlegał całkowicie Stalinowi i jego pomocnikom, na niższych szczeblach stał już ponad aparatem partyjnym. Nie jest jednak prawdą, by kiedykolwiek aparat ten rządził partią w całości, albowiem Stalin przez cały czas sprawował władzę jako szef partii, nie zaś policji choć za pomocą policji kierował partią.

2. Bucharin jako filozof

Jedną z cech wyróżniających komunizmu było przekonanie o ważności filozofii w życiu politycznym. Marksizm rosyjski od początku, to jest od wczesnych pism Plechanowa, miał tendencję do rozrastania się w całościowy „system”, obejmujący łącznie i odpowiadający na wszystkie kwestie filozoficznie, socjologiczne i polityczne. Chociaż marksiści rosyjscy różnili się co do tego jaka jest właściwa treść filozoficzna doktryny, wszyscy byli przeświadczeni, że partia musi mieć i faktycznie ma ściśle określony filozoficzny pogląd na świat oraz że taki pogląd może być jeden tylko. Neutralizm filozoficzny, charakterystyczny dla wielu marksistów niemieckich, prawie w Rosji nie istniał. Neutralizm ten wyrażał się w dwóch, logicznie niezależnych twierdzeniach: po pierwsze, że marksizm jest naukową teorią zjawisk społecznych i tak samo nie zakłada żadnych filozoficznych rozstrzygnięć, jak nie zakłada ich w ogóle żadne badanie naukowe; po wtóre, że partia związana jest programem politycznym i doktryną historyczno-społeczną, lecz w sprawach filozoficznego lub religijnego poglądu na świat pozostawia swobodę swoim członkom. Obie te zasady były gwałtownie atakowane przez Lenina, który w tym punkcie wyrażał stanowisko powszechne wśród rosyjskich marksistów.

Jakoż po rewolucji filozoficzna edukacja stała się wcześnie przedmiotem troski władz partyjnych. Filozofia nie była wszelako jeszcze skodyfikowana. Oprócz Marksa i Engelsa Plechanow był w tej dziedzinie głównym autorytetem. Książka Lenina nie miała bynajmniej pozycji kanonicznego tekstu, na który wszyscy byli zobowiązani się powoływać.

Bucharin był pierwszym z przywódców partyjnych, który po Leninie próbował wyłożyć generalne zasady partyjnej filozofii i doktryny społecznej w sposób uporządkowany. Był lepiej przygotowany do tego zadania niż inni, gdyż w latach emigracji zapoznał się z nowszą literaturą socjologiczną, czytał Webera, Pareto, Stammlera i innych niemarksistowskich uczonych. W roku 1921 ogłosił książkę pod tytułem Teoria materializmu historycznego: popularny podręcznik socjologii marksistowskiej. W odróżnieniu od Empiriokrytycyzmu Lenina, który był atakiem na jedną określoną herezję w ruchu marksistowskim, książka Bucharina miała ambicje większe: miała być systematycznym wykładem teorii i służyła przez lata jako podstawowy tekst w teoretycznym wychowywaniu kadr partyjnych. Na tym też – nie zaś na immanentnych walorach intelektualnych – polega jej doniosłość.

Bucharin wierzył, że marksizm jest ściśle naukową – i jedynie naukową – wszechobejmującą teorią zjawisk społecznych i że traktuje te zjawiska w sposób tak samo „obiektywny”, jak to czyni wszelka nauka w stosunku do swego przedmiotu; dlatego też marksiści potrafią przewidywać trafnie procesy historyczne, czego nikt inny nie umie. Wprawdzie marksizm jest także teorią klasową – podobnie jak wszystkie teorie społeczne, ale nosicielem tej teorii jest proletariat, a proletariat ma szerszy horyzont umysłowy niż burżuazja, jako że chce zmienić istniejący porządek społeczny, a tym samym umie patrzeć w przyszłość; dlatego tylko proletariat może wyprodukować i faktycznie wyprodukował „prawdziwą naukę” o zjawiskach społecznych. Ta nauka to właśnie materializm historyczny, czyli socjologia marksistowska (słowo „socjologia” nie cieszyło się uznaniem marksistów i Lenin odrzucał je w zastosowaniu do marksizmu, uważając, że socjologia jako taka – nie zaś ta czy owa teoria – jest wymysłem burżuazji; jednakże Bucharinowi zależało najwidoczniej na tym, aby przyswoić marksizmowi uznaną już nazwę, która miała wyznaczać pewien zakres wiedzy naukowej).

Otóż materializm historyczny, wedle Bucharina, opiera się na założeniu, że ani w metodach badania, ani w przyczynowym podejściu do przedmiotu nie ma żadnej różnicy między naukami społecznymi i przyrodniczymi. Wszystkie procesy społeczne podlegają niezłomnym prawom przyczynowym i wbrew obiekcjom socjologów (np. Stammlera) fakt, że ludzie działają celowo, nic pod tym względem nie zmienia, gdyż wola ludzka i celowe działanie są tak samo uwarunkowane, jak wszystko inne. Teoria celowości zarówno w zjawiskach naturalnych, jak społecznych, a także wszelkie teorie indeterministyczne, prowadzą wprost do Boga. Człowiek nie ma wolnej woli, wszystkie jego zachowania są wyznaczone przyczynowo. Przypadku nie ma w żadnym obiektywnym sensie: nazywamy przypadkiem skrzyżowanie się dwóch szeregów przyczynowych, z których tylko jeden jest nam znany; stąd kategoria „przypadku” jest tylko wyrazem naszej niewiedzy.

Skoro we wszystkich zjawiskach społecznych działa konieczność, to przewidywanie historyczne jest możliwe: przewidywania te wprawdzie jeszcze nie są tak dokładne, byśmy umieli przepowiadać daty różnych wydarzeń, lecz to tylko wynik niedostatecznego rozwoju wiedzy.

Spór materializmu i idealizmu w socjologii jest poszczególnym przypadkiem zasadniczej filozoficznej kontrowersji. Materializm twierdzi, że człowiek jest częścią natury, że zjawiska psychiczne są funkcją materii, że myślenie jest czynnością mózgu. Temu wszystkiemu przeczy idealizm, który nie jest czym innym, jak formą religii i który został skutecznie obalony przez naukę. Bo i któż może brać na serio obłąkaną teorię solipsyzmu albo filozofię Platona, wedle której nie istnieją obiektywnie ludzie czy gruszki, ale tylko idee ludzi i gruszek?

Otóż w dziedzinie zjawisk społecznych powtarza się to samo pytanie o pierwotność duszy lub materii. Z punktu widzenia nauki, a więc materializmu historycznego, zjawiska materialne, czyli produkcja, określają zjawiska duchowe, idee ludzi, formy religii, sztuki, prawa itd. Trzeba jednak badać, w jaki szczególny sposób powszechne prawa działają w życiu społecznym i nie należy wprost przenosić praw natury na społeczeństwo.

Materializm dialektyczny wykazuje, że nie ma w świecie nic stałego, lecz wszystko jest ze sobą powiązane i wzajem na siebie wpływa. Temu właśnie przeczą burżuazyjni historycy, którzy nieustannie usiłują dowieść, że własność prywatna, kapitalizm i państwo są wieczne. Zmiany z kolei pochodzą z wewnętrznych konfliktów i walk, w społeczeństwie bowiem, podobnie jak wszędzie, każda równowaga jest chwiejna i w końcu zostaje zniesiona, a nowa forma równowagi musi się ustabilizować na nowych zasadach. Zmiany te dokonują się przez jakościowe skoki, powstające w wyniku narastania zmian ilościowych. Ot, na przykład, woda się ogrzewa, w pewnym momencie dochodzi do punktu wrzenia i zmienia się w parę; mamy jakościowy skok (warto zauważyć przy sposobności, że nikt z „klasyków marksizmu” – od Engelsa do Stalina – którzy powtarzali przykład parującej wody, nie zauważył, że woda, aby parować, nie musi bynajmniej osiągać temperatury 100 stopni). Takim właśnie skokiem jakościowym jest rewolucja społeczna – i oto powód, dla którego burżuazja przeczy dialektycznemu prawu skokowego rozwoju.

Swoiście społeczne formy zmian i rozwoju zależne są od wymiany energii między człowiekiem i naturą, czyli od pracy. Życie społeczne określone jest przez produkcję, a jego ewolucja – przez postęp wydajności pracy. Stosunki produkcji określają myślenie ludzi, ponieważ zaś ludzie produkują w zależnościach wzajemnych od siebie, tedy społeczeństwo nie jest „tylko sumą” jednostek, ale realnym agregatem, gdzie wszystko wpływa na wszystko. Technika decyduje o rozwoju społecznym: wszystkie inne czynniki są wtórne; okoliczności geograficzne, na przykład, mogą najwyżej mieć znaczenie dla tempa ewolucji różnych ludów, lecz same przez się ewolucji tej nie tłumaczą; zmiany demograficzne zależą od techniki, nie odwrotnie. Co zaś się tyczy teorii rasowych, to zostały one skutecznie obalone przez Plechanowa.

Wszystko w kulturze ludzkiej można „w ostatniej instancji” wyjaśnić zmianami techniki. Organizacja społeczeństwa zmienia się zależnie od poziomu sił wytwórczych. Państwo jest narzędziem klasy panującej i służy utrwalaniu jej przywilejów. Skąd, na przykład, powstała religia? Bardzo proste. W prymitywnych społeczeństwach był ktoś, kto rządził klanem i ten stosunek rządzenia ludzie przenieśli na własny organizm i tak wymyślili sobie pojęcie duszy, która rządzi ciałem; potem te dusze przenieśli na całą naturę i nadali jej własności duchowe. Potem z kolei te wyobrażenia jęły służyć usprawiedliwianiu podziału klasowego. Skądinąd Bóg jako siła nieznana „odbija” zależność kapitalistów od losu, nad którym nie panują. Również sztuka jest produktem rozwoju technicznego i zależy od warunków społecznych: „Dzicy nie umieją grać na fortepianie, a bez fortepianu nie można grać na fortepianie ani komponować utworów, które mają być grane na tym instrumencie” – tłumaczy Bucharin. Współczesna dekadencka sztuka – impresjonizm, futuryzm, ekspresjonizm – wyraża upadek burżuazji.

Przy tym wszystkim nadbudowa nie jest nieważna – wszakże państwo burżuazyjne jest warunkiem produkcji kapitalistycznej. Nadbudowa wpływa na bazę, ale w każdym momencie jest „w ostatniej instancji” wyznaczona przez siły wytwórcze.

Co się tyczy etyki, to jest ona w ogólności wytworem fetyszyzmu społeczeństwa klasowego i razem z nim zaniknie. Proletariat nie potrzebuje żadnej etyki, a normy zachowania, które w swoim interesie wytwarza, mają charakter techniczny; podobnie jak stolarz, robiąc krzesło, korzysta z pewnych reguł technicznych, proletariat buduje komunizm na podstawie wiedzy o zależnościach społecznych; nie ma to jednak nic wspólnego z etyką.

W ogólności cała dialektyka może być sprowadzona do opisu nieustannego procesu zakłócania i przywracania równowagi. W tej chwili nie ma już sensu przeciwstawienie „dialektycznego” i „mechanicznego” podejścia do zjawisk, jako że sama mechanika współczesna stała się dialektyczna (czyż fizyka nie wykazuje, że wszystko wpływa na wszystko i nic nie jest izolowane w naturze?). Wszystko w życiu społecznym może być wyjaśnione zderzeniami przeciwnie skierowanych sił, które powstają w wyniku walki człowieka z naturą (Bucharin jednak zdaje się wierzyć, że gdy się zbuduje ostatecznie komunizm, „równowaga” społeczna ustabilizuje się w sposób trwały i nie będzie więcej zakłóceń. W tej chwili jednak mamy epokę rewolucyjną, która nieuchronnie powoduje regres w dziedzinie techniki). Stosunki produkcyjne to nic innego, jak koordynacja ludzi, pojętych jako „żywe maszyny” w procesie pracy. Fakt, że ludzie przy pracy myślą i czują, nie sprawia wcale, by stosunki produkcji miały charakter duchowy, bo wszystko, co duchowe, jest powołane do życia przez potrzeby materialne i jest na usługach produkcji i walki klasowej. Nie jest prawdą, na przykład, wbrew temu, co twierdzą Cunow i Tugan-Baranowski, by państwo burżuazyjne pełniło funkcje, które są w interesie wszystkich klas. Prawdą jest tylko, że burżuazja we własnym interesie zmuszona jest organizować czynności, które należą do dziedziny użyteczności publicznej, na przykład budować drogi, utrzymywać szkoły i rozwijać naukę; ale wszystkie te środki podejmowane są wyłącznie z myślą o interesie klasowym kapitalistów, dlatego państwo jest całkowicie instytucją panowania klasowego.

Oprócz „prawa równowagi” Bucharin wykrył w swojej książce szereg innych praw życia społecznego. Jedno z nich nazywa się „prawem materializacji zjawisk społecznych” i głosi, że ideologie oraz różne formy życia duchowego kumulują się w formie rzeczy, które mają własne istnienie i potem stają się punktem wyjścia dalszej ewolucji; takimi rzeczami są książki, biblioteki, galerie sztuki.

Książka Bucharina jest dokumentem zdumiewającego prymitywizmu teoretycznego. Pod pewnymi względami jest ona nawet bardziej prostacka niż Empiriokrytycyzm Lenina: Lenin bowiem, choć posługiwał się argumentami logicznie bezwartościowymi, usiłował jednak argumentować, podczas gdy wykład Bucharina już nie ma tej zalety. Jest to szereg bezkrytycznie, ale autorytatywnie wygłaszanych „zasad” i „założeń”, bez najmniejszej próby analizy pojęciowej, bez żadnych usiłowań odparcia argumentów, które narzucają się natychmiast przy formułowaniu doktryny materializmu historycznego i wielokrotnie były podnoszone przez krytyków. Przytoczone przykłady dostatecznie ilustrują poziom wywodów Bucharina (zależność sztuki od życia społecznego uzasadniona faktem, że bez fortepianu nie można grać na fortepianie; dziecinna wiara, że nauka w przyszłości będzie „obiektywnie” przewidywała daty rewolucji społecznych na podstawie analizy rozwoju technicznego; „prawo naukowe” głoszące, że ludzie piszą książki; gołosłowne fantazje na temat powstania religii itd.). Charakterystyczną cechą „podręcznika”, podobnie jak mnóstwa późniejszej literatury marksistowskiej, jest nieustanne powtarzanie przymiotnika „naukowy” i ciągłe podkreślanie, że to, co autor pisze, jest wybitnie „naukowe”.

Ubóstwo książki Bucharina nie uszło uwadze inteligentnych krytyków marksistowskich (m.in. Gramsci i Lukács), którzy podkreślali zwłaszcza jej „mechanistyczną” tendencję. Bucharin istotnie pojmował społeczeństwo jako taki agregat, w którym wszystko, cokolwiek się dzieje, jest wytłumaczalne aktualnym stanem urządzeń technicznych, przy czym to, co ludzie myślą i czują, a także wszystkie formy kultury, w jakich myśli swoje i uczucia wypowiadają, a wreszcie wszystkie instytucje społeczne przez nich tworzone – wszystko to są narzędzia powoływane przez siły wytwórcze z niezłomną koniecznością praw natury. „Prawo równowagi” nie ma żadnego wyraźnego sensu u Bucharina: wiadomo tylko, że równowaga w społeczeństwie jest ciągle zaburzana i ciągle musi być przywracana i że równowaga ta polega na „zgodności” stosunków produkcji z poziomem techniki; nie jest jednak jasne, wedle jakich kryteriów mielibyśmy osądzać, czy dane stosunki są jeszcze zgodne czy niezgodne z istniejącą techniką. Praktycznie stan zakłócenia równowagi dla Bucharina to tyle, jak się wydaje, co proces rewolucji lub jakikolwiek gwałtowny kryzys społeczny. „Prawo równowagi” oznacza więc przypuszczalnie tyle, że w historii bywały i pewnie jeszcze będą się zdarzać różne kryzysy i rewolucje. Bucharinowi nie przychodziło do głowy, że sam proces badania zjawisk społecznych jest zjawiskiem społecznym i jako taki wpływa na przemiany historyczne; wierzył, że w przyszłości rozwinięta „nauka proletariacka” będzie analizować i przewidywać zdarzenia historyczne, tak samo, jak astronomia – ruchy planet.

Bucharin, dzięki swojej pozycji politycznej, ustanowił rodzaj standardowego marksizmu, który przez długi czas – choć nie był nigdy obowiązujący w takiej formie, jak potem dzieła Stalina – funkcjonował jako najbardziej autorytatywny wykład „światopoglądu partii”. W podręczniku jego zawiera się praktycznie wszystko, co potem Stalin miał włożyć do swojego wykładu marksizmu. Wprawdzie Stalin nie mówił o „prawie równowagi”, ale powtórzył za Bucharinem wszystkie „prawa dialektyki” (jego zasługą była natomiast ich numeracja) oraz objaśnił materializm historyczny jako „zastosowanie” czy też poszczególny przypadek generalnych założeń materializmu filozoficznego. Takie podejście, do którego asumpt można było znaleźć u Engelsa, a zwłaszcza Plechanowa, zostało przez Bucharina przedstawione wyraźnie jako kanoniczna część marksizmu.

Później, kiedy Bucharin utracił swoje pozycje polityczne, a władze partyjne jęły atakować „mechanicyzm” w filozofii, należało do obowiązków partyjnych filozofów zapewniać, że zachodzi ścisły związek między błędami mechanicystycznymi Bucharina a jego politycznym prawicowym odchyleniem i że właśnie z nieznajomości dialektyki (co wszakże Lenin u Bucharina piętnował) pochodzi jego obrona kułactwa i opór przeciwko kolektywizacji. W rzeczywistości tego rodzaju związki między filozoficznym i politycznym stanowiskiem ustalane są w sposób zupełnie sztuczny i niczym niepoparte. Z tak ogólnikowych i mglistych twierdzeń, jakie składają się na podręcznik Bucharina, nie wynikają żadne określone konsekwencje polityczne oprócz tych, które były przez wszystkich uznane i nie stanowiły przedmiotu sporu (jak, że socjalistyczna rewolucja proletariacka musi ostatecznie zwyciężyć na świecie, że należy zwalczać religię albo że państwo proletariackie musi rozwijać przemysł). Co do bardziej szczegółowych wskazań, to wszystkie wzajem sprzeczne hasła mogły być, i były faktycznie, usprawiedliwiane z równym powodzeniem za pomocą tych samych formuł teoretycznych, które miały w tych dysputach sens czysto służebny. Jeśli „z jednej strony” nadbudowa jest określona przez bazę, ale „z drugiej strony” wywiera także na „bazę” odwrotny wpływ, to w jakichkolwiek rozmiarach i jakimikolwiek środkami „państwo proletariackie” będzie usiłowało regulować procesy ekonomiczne, zawsze będzie w zgodzie z doktryną. Bucharin wprawdzie zarzucał Stalinowi, że zakłóca równowagę ekonomiczną między miastem a wsią, lecz w rzeczywistości z jego własnego „prawa równowagi” nie wynikało nic określonego co do tego, kiedy i w jakich warunkach należy istniejącą równowagę podtrzymywać, a kiedy ją zaburzać: wszakże dopóki nie ma ostatecznej stabilizacji komunizmu, równowaga pozostaje chwiejna, a takie zaburzenie równowagi, jak Stalinowska „rewolucja z góry”, czyli przymusowe wywłaszczenie chłopstwa, nie musi wcale się sprzeciwiać ogólnej tezie o prawidłowościach społecznych poddanych dążeniu do równowagi; przecież chodziło w tej rewolucji o zniesienie „sprzeczności” między uspołecznionym przemysłem a prywatną gospodarką rolną, czyli ostatecznie o usunięcie zakłóceń w równowadze. Cohen zauważa przy tym trafnie, że Bucharin pisał swój podręcznik w czasie, kiedy sam reprezentował skrajnie „woluntarystyczne” – wedle partyjnego słownika – podejście do zjawisk ekonomicznych, to jest wierzył, że środkami przemocy i organizacji państwowej można doskonale całym życiem gospodarczym rządzić i że wszystkie prawa ekonomiczne po zwycięstwie proletariatu zostały dialektycznie zniesione. Później, gdy porzucił swoje stanowisko z epoki „komunizmu wojennego” i stał się ideologiem NEP-u, Bucharin swojego podręcznika materializmu historycznego nie zmienił, stąd powiedzenie, że jego filozofia wyrażała swoiście jego polityczne stanowisko z 1929 roku nie ma sensu. Odwrotny stosunek także nie zachodzi, to jest nie można z książki Bucharina wydedukować zaleceń politycznych charakterystycznych dla okresu „komunizmu wojennego”; po prostu, należy powtórzyć, z tak mętnych formuł filozoficznych może „wynikać” wszystko, co się komu podoba w zakresie wskazań politycznych albo, co na jedno wychodzi, nic z nich nie wynika.

3. Deborin i spory filozoficzne w marksizmie sowieckim lat dwudziestych

Omówiona właśnie książka Bucharina stała się, niezależnie od jego woli, przyczynkiem do sporu, który rozgorzał w filozofii sowieckiej lat dwudziestych. W sporze tym występowały przeciwko sobie dwa „obozy”, znane pod nazwami „mechanicystów” i „dialektyków”. Dyskusja toczyła się między innymi na łamach miesięcznika „Pod znamieniem marksizma”, który powstał w 1922 roku. Miesięcznik ten odegrał znaczną rolę w dziejach filozofii sowieckiej i był jednym z najważniejszych organów teoretycznego życia partii; pierwszy numer zaopatrzony był w list Trockiego, który zresztą nie zawierał niczego oprócz ogólnikowych frazesów. W piśmie ukazywały się wyłącznie artykuły ludzi przyznających się do marksizmu, niemniej przez pierwsze lata czytelnik mógł tam znaleźć nieco rozsądnej informacji o współczesnych problemach filozoficznych (np. o Husserlu) i ogólny poziom tekstów był wyraźnie wyższy niż w typowej produkcji filozoficznej lat następnych.

Jeśliby się chciało w jednym zdaniu ująć sens sporu, wolno powiedzieć tyle: „mechanicyści” reprezentowali opór nauk przyrodniczych przeciwko interwencji filozofii, podczas gdy „dialektycy” domagali się zwierzchnictwa filozofii nad naukami i w tym znaczeniu wyrażali charakterystyczną tendencję sowieckiego rozwoju ideologicznego. Mechanicyści raczej reprezentowali negatywny punkt widzenia, podczas gdy dialektycy przypisywali filozofii ogromną wagę i uważali się za specjalistów w tej dziedzinie. Mechanicyści mieli znacznie lepsze wyobrażenie o tym, czym jest faktycznie przyrodoznawstwo, w tych zaś sprawach dialektycy byli ignorantami i powtarzali tylko ogólnikowe formuły o potrzebie filozoficznego uogólniania nauk i nadawania im jedności. Z drugiej strony dialektycy byli silniejsi w znajomości historii filozofii, co było słabą stroną przeciwnego obozu (partia miała następnie potępić jednych i drugich i stworzyć filozofię, która stanowiła dialektyczną syntezę obu form ignorancji).

Mechanicyści przyznawali się do marksizmu, lecz twierdzili, że naukowy pogląd na świat nie wymaga żadnej filozofii, gdyż składa się on z osiągnięć wszystkich poszczególnych nauk przyrodniczych i społecznych. W jednym z pierwszych numerów pisma ukazał się artykuł O. Minina (o którym poza tym nic nie wiadomo), często później cytowany jako jaskrawy wyraz antyfilozoficznej zawziętości mechanicystów. Autor w nader symplicystyczny sposób wykładał tam następującą ideę: władcy feudalni używali dla swoich klasowych celów religii, burżuazja w tych samych celach korzystała z filozofii, proletariat zaś jedno i drugie odrzuca i czerpie siłę wyłącznie z nauki.

W mniej lub bardziej ostrej formie niechęć do filozofii jako takiej była typowa dla obozu „mechanicystów”. Ich najbardziej znanymi rzecznikami byli Iwan I. Skworcow-Stepanow (1870–1928) oraz Arkadij Timiriaziew (1880–1955), syn sławnego fizjologa. Na ogół zaliczano do tej samej frakcji Lubow I. Akselrod (o której wcześniej była mowa i która przyznawała się do „mechanicznego poglądu na świat”, lecz jako uczennica Plechanowa była mniej jednoznaczna w swoich formułach).

Tak więc mechanicyści utrzymywali, że z punktu widzenia marksizmu – co zresztą można było poprzeć cytatami z Engelsa – nie istnieje żadna „nauka nauk”, która by miała narzucać swoje wyroki naukom poszczególnym lub sprawować nad nimi kontrolę. Co więcej, dialektyka, jak ją przedstawiają przeciwnicy, jest nie tylko zbyteczna, ale sprzeczna z naukowymi wynikami; jest niczym innym, jak wprowadzaniem do obrazu świata nieznanych nauce bytów i jakości, pochodzących z Heglowskiego dziedzictwa i obcych zarówno rewolucyjno-naukowemu duchowi marksizmu, jak interesom socjalistycznego społeczeństwa. Naturalne dążenie nauki polega na tym, aby coraz dokładniej wyjaśniać wszystkie zjawiska przez ich redukcję do procesów fizycznych i chemicznych, podczas gdy dialektycy, upierając się przy swoich skokach jakościowych, wewnętrznych sprzecznościach itd. robią coś odwrotnego: utrwalają jakościowe odrębności różnych dziedzin rzeczywistości, czego niepodobna zrobić inaczej, jak przejmując od idealistów fikcyjne byty. Wszystkie zmiany można ostatecznie przedstawić w formie ilościowej, a teza przeciwna w odniesieniu, na przykład, do zjawisk życia, jest niczym innym, jak idealistycznym witalizmem. Owszem, wolno mówić o walce przeciwieństw, ale nie w sensie Heglowskim, to jest nie o wewnętrznym rozdwajaniu się pojęć, lecz tyko o przeciwstawnie skierowanych siłach: w fizyce, w biologii i w nauce o społeczeństwie możemy to obserwować, do czego wszelako żadna szczególna logika dialektyczna nie jest potrzebna. Badanie naukowe musi być całkowicie oparte na doświadczeniu, a wszystkie dialektyczne kategorie przejęte od Hegla do żadnych empirycznych danych nie dają się sprowadzić. Stanowisko „dialektyków” jest zresztą w sposób widoczny podważane przez postępy przyrodoznawstwa, które krok za krokiem ujawnia sprowadzalność wszystkich procesów w świecie do ich fizycznej i chemicznej podstawy; wiara w jakościowe niesprowadzalne różnice oraz w nieciągłość naturalnych procesów jest wręcz reakcyjna, podobnie jak twierdzenie dialektyków, iż „przypadek” ma sens obiektywny, nie jest zaś tylko wyrazem naszej niewiedzy o warunkach powstawania zjawisk.

Pozycja „dialektyków” została wyraźnie wzmocniona przez publikację, w 1925 roku, Dialektyki przyrody Engelsa, w której łatwo było znaleźć wszystkie potrzebne cytaty przeciw mechanicyzmowi i przeciw nihilizmowi filozoficznemu, a za koniecznością filozoficznej i dialektycznej interpretacji nauki. Jeszcze większą przysługę oddała dialektykom publikacja, w 1929 roku, Zeszytów filozoficznych, w których Lenin z naciskiem podkreślał potrzebę materialistycznej obróbki Heglowskiej dialektyki, wyliczał długą listę dialektycznych kategorii, a zasadę jedności i walki przeciwieństw umieścił w samym sercu marksizmu.

„Dialektycy” byli liczniejsi i lepiej osadzeni w instytucjach naukowych. Ich głową i najaktywniejszym pisarzem był Abram Mojsiejewicz Deborin (1881–1963). Pochodził on z Kowna i we wczesnej młodości przystąpił do ruchu socjaldemokratycznego. Od roku 1903 był na emigracji w Szwajcarii; zrazu był bolszewikiem, z czasem jednak przystał do frakcji mienszewickiej. Po rewolucji był przez kilka lat bezpartyjnym marksistą, w końcu jednak wstąpił do partii ponownie w 1928 roku. W roku 1907 napisał książkę Wprowadzenie do filozofii materializmu dialektycznego, którą jednak udało mu się wydać dopiero w 1915. Książka ta, wielokrotnie wznawiana, należała do obiegowego zasobu filozoficznej edukacji w Rosji w 20-tych latach. Choć bezpartyjny, Deborin wykładał w Akademii Komunistycznej i w Instytucie Czerwonej Profesury i publikował mnóstwo. Od 1926 roku był naczelnym redaktorem pisma „Pod znamieniem marksizma” i od tego też czasu pismo przestało ogłaszać artykuły mechanicystów, stając się całkowicie organem dialektyków.

Deborin nie pozostawił po sobie dzieł oryginalnych, miał jednak wykształcenie filozoficzne. W pismach jego niewiele można znaleźć idei, które by wykraczały poza to, co Plechanow zostawił. Niemniej, w zestawieniu z późniejszym stanem filozofii sowieckiej, on i jego uczniowie wyróżniali się niewątpliwie znajomością historii filozofii i umiejętnością korzystania z niej w polemikach.

Wprowadzenie Deborina jest typowym produktem marksizmu Plechanowowskiego. Nie ma tam żadnej analizy pojęć używanych, lecz tylko mnóstwo gołosłownych twierdzeń, które mają rozwiązywać w sposób ostateczny wszystkie zagadki, trapiące filozofię przed Marksem. Jednakże Deborin, podobnie jak Plechanow, kładzie nacisk na związek historyczny marksizmu z całą kulturą filozoficzną przeszłości: podnosi zasługi Bacona, Hobbesa, Spinozy, Locke’a, Kanta, a nade wszystko Hegla w torowaniu drogi materializmowi dialektycznemu. Krytykuje idealizm, empiryzm, agnostycyzm, fenomenalizm – wedle schematów Engelsa i Plechanowa. Oto typowa próbka jego filozofii: „Jeśli więc, z punktu widzenia metafizyków, wszystko jest, ale nic się nie staje, to z punktu widzenia fenomenalizmu wszystko się staje, ale nic nie jest, to jest nie istnieje realnie. Jedność bytu i niebytu to stawanie się – uczy dialektyka. W przekładzie na konkretny materialistyczny język twierdzenie to znaczy, że u podstaw wszystkiego leży tworzywo, materia, która znajduje się w procesie ustawicznego rozwoju. Znaczy to, że zmiany są realne i konkretne, a z drugiej strony, że to, co realne i konkretne jest zmienne. Podmiotem procesu jest absolutnie realny byt, «substancjalne wszystko» (w przeciwieństwie do fenomenalistycznego «Nic»)… Sprzeczność między bezjakością i niezmienną substancją metafizyków, z jednej strony, a subiektywnymi i zmiennymi stanami, które jakoby wykluczają realność substancji, z drugiej – rozwiązana jest przez materializm dialektyczny w tym sensie, że substancja, materia, znajduje się w procesie wiecznego ruchu i zmiany, że jakości czy stany mają sens obiektywny i że tworzywo, materia, jest przyczyną i podstawą, «podmiotem» jakościowych zmian i stanów” (Wwiedienije w fiłosofiju dialekticzeskogo materializma, 4 wyd., 1925, str. 226–227).

W tym stylu napisana jest cała książka i inne teksty Deborina: „materializm dialektyczny uczy, że…”, „materializm dialektyczny bierze to, co słuszne” stąd czy zowąd, idealiści subiektywni są w błędzie, bo nie uznają materii, idealiści obiektywni są w błędzie, bo nie wiedzą, że materia jest pierwotna, a duch wtórny itd. We wszystkich wywodach chodzi wyłącznie o stwierdzenie pewnego ostatecznego wyniku, którego sens z reguły jest nadzwyczaj mglisty, nie zaś o wyjaśnienie, w jaki sposób można by się przekonać, że ten wynik jest prawdziwy, w odróżnieniu od innych; nie wiadomo, na jakiej podstawie moglibyśmy ustalić, że fenomenaliści są w błędzie, nie zaś ich przeciwnicy: po prostu materializm dialektyczny tak właśnie uczy.

Przeciwieństwo między dialektyką i metafizyką polega na tym, że wedle dialektycznego ujęcia wszystkie rzeczy są powiązane i nic nie znajduje się w izolacji, że wszystko nieustannie zmienia się i rozwija oraz że rozwój jest rezultatem realnych „sprzeczności”, tkwiących w samej rzeczywistości, a dochodzi do skutku przez jakościowe „skoki”. Materializm dialektyczny stwierdza, że wszystko jest poznawalne, że nie ma niedostępnych poznaniu „rzeczy samych w sobie”, że człowiek poznaje świat przez praktyczne nań oddziaływanie i że pojęcia nasze są „obiektywne” oraz chwytają „istotę rzeczy”. Obiektywne także są nasze wrażenia, to znaczy „odbijają” one przedmioty, chociaż (w tym punkcie Deborin, powtórzył błąd Plechanowa napiętnowany przez Lenina) nie są do tych przedmiotów podobne; zgodność wrażeń i przedmiotów polega na tym, że tożsamościom i różnicom w przedmiotach odpowiadają tożsamości i różnice w ich subiektywnych „odbiciach”. Temu właśnie przeczy Mach oraz jego rosyjscy uczniowie, Bogdanow i Walentinow; wedle nich tylko psychiczne zjawiska są realne, a więc świat „poza nami” w ogóle nie istnieje. Ale jeśli tak jest, to nie ma także żadnych praw natury, a więc niczego nie można przewidzieć.

Jakkolwiek uproszczone, filozoficznie liche i dogmatyczne były wywody Deborina i deborinistów, zaletą ich działalności było, po pierwsze, że kładli nacisk na studia historyczne i że wykształcili generację filozofów nieźle oczytanych w klasycznej literaturze, po wtóre zaś, że podkreślając „jakościową” nowość marksizmu w dziejach filozofii, podkreślali także jego zakorzenienie w tradycji, a nade wszystko związek z dialektyką Hegla. Materializm dialektyczny, wedle Deborina, był syntezą dialektyki Heglowskiej i materializmu Feuerbacha, w której to syntezie oba składniki zostały przekształcone i „podniesione na wyższy poziom”. W ogólności marksizm jest „zamkniętym poglądem na świat”, który obejmuje dialektykę materialistyczną, czyli ogólną metodologię wiedzy oraz dwie dziedziny bardziej szczegółowe: dialektykę przyrody i dialektykę historii, czyli materializm historyczny. Termin „dialektyka” – zgodnie z postulatem Engelsa – może być używany w trojakim sensie: dialektyka „obiektywna” są to same prawa czy też „formy” dialektyczne rzeczywistości; dialektyką nazywa się także opis tych praw, a ponadto metodę badania świata, czyli szeroko pojętą „logikę”. Skoro istnieją ogólne prawidłowości przemian, obowiązujące równie dobrze w naturze, jak w ludzkiej historii, to filozofia, która badaniem takich praw się zajmuje, jest istotnie syntezą wszystkich nauk; tym samym wszystkie nauki, aby miały należytą orientację metodologiczną i rozumiały sens własnych badań, muszą uznać przewodnictwo filozofii, której zarazem dostarczają materiału do uogólnień. Marksizm domaga się zatem stałej wymiany wyników między filozofią i naukami szczegółowymi; filozofia jest bowiem próżna bez materiału, jaki jej przyrodoznawstwo i nauki społeczne dostarczają, lecz nauki są ślepe bez przewodnictwa filozoficznego.

Sens obu tych postulatów był dość wyraźny. Że filozofia miała korzystać z wyników nauki, oznaczało to z grubsza tyle, że przyrodnicy powinni wyszukiwać przykłady, które pokazują, w jaki sposób w naturze rzeczy się zmieniają lub przechodzą jakościowe przeobrażenia, potwierdzając w ten sposób „prawa dialektyki”. Że filozofia z kolei ma chronić nauki przed ślepotą i dostarczać im samowiedzy oznaczało, że filozofia ma prawo kontroli nad treścią wszystkich nauk i powinna badać ich zgodność z materializmem dialektycznym; skoro ten ostatni jest tym samym, co światopogląd partii, deborinowcy dostarczyli uzasadnień dla treściowego nadzoru partii nad naukami – nie społecznymi tylko, lecz przyrodniczymi.

Deborin zapewniał, że wszystkie kryzysowe sytuacje w naukach przyrodniczych pochodzą stąd właśnie, że fizycy nie znają marksizmu i nie umieją stosować dialektycznych formuł. Wierzył także, podobnie jak Lenin, że rozwój nauki będzie nieustannie wyłaniał spontanicznie marksistowską filozofię.

Na tej podstawie Deborin i jego stronnicy wykazywali zgubne błędy „mechanicystów”, którzy obstawali za autonomią nauki i jej niezależnością od jakichkolwiek filozoficznych założeń, a przyznawali się do materializmu pojętego bardziej jako empirystyczny neutralizm niż określona doktryna ontologiczna (a więc w duchu uwag Engelsa o materializmie, który jest niczym więcej, jak badaniem przyrody bez żadnych postronnych dodatków). Przyrodoznawstwo, twierdził Deborin, tak czy owak musi przyjmować pewne filozoficzne założenia, stąd próby odsunięcia filozofii od jej przewodniej roli, czy tym bardziej całkowitej jej likwidacji, oznaczają praktycznie zgodę na panowanie burżuazyjnych i idealistycznych doktryn. Ponieważ zaś wszystkie idee filozoficzne są klasowo określone – burżuazyjne albo proletariackie – tedy) „mechanicyści” swoimi atakami na filozofię wspierają wrogów klasowych socjalizmu i klasy robotniczej. A negować „skoki jakościowe” i twierdzić, że rozwój wszelki dokonuje się w sposób ciągły – czyż to nie znaczy odrzucać samą ideę rewolucji, która wszakże jest przypadkiem „skoku”? W sumie, mechanicyści nie tylko błądzą w sensie filozoficznym, ale są politycznymi rewizjonistami.

„Dialektycy” utrwalili w sowieckim marksizmie podstawowy zasób wyrażeń, twierdzeń i dogmatów, które, mimo późniejszego potępienia autorów pozostały obowiązującymi kanonami ideologii państwowej na dziesięciolecia. W tym dorobku należy także podkreślić ataki na logikę formalną, które przyczyniły się znacznie do zupełnego upadku kultury logicznej w Rosji. „Dialektycy” nie mieli wprawdzie pojęcia o tym, czym logika się trudni i jaki jest sens wypowiadanych przez nią twierdzeń; wyobrażali sobie, że ponieważ logika „abstrahuje od treści pojęć”, sprzeciwia się ona wymogom dialektyki, ta bowiem żąda, by badać zjawiska „konkretnie”, a także „w powiązaniu wzajemnym” (logika zaś „izoluje” zjawiska), oraz „w ruchu” (podczas gdy logika formalna ruchu nie uznaje). Nonsensy te były głównie wynikiem nieuctwa, po części jednak opierały się na znanych uwagach Engelsa w tej sprawie. W artykule o Leninie z 1925 roku pisał Deborin, że logika formalna nie może przyjąć do wiadomości, iż świat jest zarazem jednorodny i wieloraki, a w rozprawie Dialektyka materialistyczna i przyrodoznawstwo z tegoż roku zapewniał, że logika formalna służy tylko do budowy „systemów metafizycznych” i że marksizm ją „przezwyciężył” (albowiem dialektyka uczy, że treść i forma „muszą się wzajemnie przenikać”). Poszczególne nauki nie mogą czynić postępów, jeśli mają logikę formalną za podstawę, gdyż nauki te same w sobie są tylko „zbiorem faktów”, a dopiero dialektyka marksistowska jest w stanie owe fakty wiązać w systematyczną całość. Niechby fizycy czytali Hegla miast poprzestawać na swoim „pełzającym empiryzmie”, a przekonają się wnet, ile postępów można zrobić znając dialektykę i jak się ich wszystkie „kryzysy” rozwiążą. Engels, który był twórcą „teoretycznego przyrodoznawstwa”, właśnie od Hegla nieustannie się uczył dialektyki.

Zrozumiałe jest też – skoro filozofia ma sprawować rządy nad naukami – że książka Lukácsa Geschichte und Klassenbewusstsein oburzyła Deborina niezmiernie. Lukács bowiem zakwestionował zasadniczo możliwość dialektyki przyrody (skoro dialektyka jest oddziaływaniem wzajemnym podmiotu i przedmiotu w ruchu ku jedności). Lukács twierdząc to zdemaskował się jako idealista, który myśli, że poznanie jest „substancją rzeczywistości”. W artykule ogłoszonym w 1924 roku w piśmie austriackim „Arbeiterliteratur” Deborin surowo napiętnował błędy Lukácsa i jego lekceważący stosunek do Engelsa, a tym samym do Marksa. Lukács twierdzi, co więcej, że ortodoksalny marksizm polega tylko na uznaniu metody Marksa, a tymczasem dla marksisty metoda jest „nierozdzielnie związana z treścią”. A czymże jest Lukácsowska „tożsamość podmiotu i przedmiotu” jak nie najczystszej wody idealizmem, sprzecznym z wyraźnymi w tej sprawie orzeczeniami Engelsa, Lenina i Plechanowa? Podmiot tylko „odbija” przedmiot, sądzić inaczej to unicestwiać „obiektywną rzeczywistość”.

W atakach na mechanicyzm, „pełzający empiryzm”, ideę autonomii nauk oraz w obronie Hegla, „skoków jakościowych” i „realnych sprzeczności” Deborin miał za sobą wsparcie licznej grupy uczniów i współwyznawców. Do najaktywniejszych „dialektyków” zaliczali się obok niego: G. S. Tymianski, który między innymi wydawał w rosyjskich przekładach i komentował teksty Spinozy (komentarze te, choć bardzo schematyczne, były jednak pouczające i pod względem informacyjnym wartościowe); I. K. Łuppol, estetyk i historyk filozofii; W. F. Asmus; N. A. Karejew; I. I. Agoł; J. J. Sten. Ten ostatni (jak pisze Miedwiediew w swoje książce o stalinizmie) udzielał w latach 1925–1928 lekcji filozofii Stalinowi i usiłował doprowadzić go do zrozumienia Heglowskiej dialektyki. Większość tej grupy, chociaż nie wszyscy, miała następnie zostać wytępiona w wielkich czystkach lat 30-tych.

Tymczasem jednak, w drugiej połowie lat 20-tych dialektycy odnosili tryumfy i w końcu całkowicie opanowali instytucje sowieckiej filozofii. Na wielkiej konferencji wykładowców marksizmu-leninizmu w kwietniu 1929 roku Deborin przedstawił swój program filozoficzny i gromił raz jeszcze złowrogą herezję, a kierownictwo Akademii Komunistycznej poparło całkowicie jego stanowisko i oficjalnym dekretem potępiło „mechanicyzm”. Przedtem jednak sama konferencja, zgodnie z żądaniem Deborina, przegłosowała odpowiednią rezolucję, która potwierdzała słuszność marksizmu-leninizmu jako teoretycznego oręża dyktatury proletariatu, wzywała do zastosowania marksistowskiej metody w naukach przyrodniczych oraz potępiała „rewizjonizm”, „pozytywizm” tudzież „wulgarny ewolucjonizm” mechanicystów. Obyczaj rozstrzygania kwestii filozoficznych przez głosowanie na partyjnych lub przez partię kierowanych konwentyklach był już zapewne normalny i nikt mu się nie dziwił. Mechanicyści bronili się wprawdzie w toku dyskusji, a nawet atakowali przeciwników: zarzucali im kult „idealistycznej dialektyki”, próby narzucania przyrodzie wymyślonych schematów filozoficznych, koncentrację uwagi na krytyce mechanicyzmu i pomijanie problemów związanych z idealizmem, wreszcie oderwanie od praktycznych zadań, jakie stawia partia. Obrona ta nie powiodła się jednak i mechanicyści okazali się nie tylko filozoficznymi odszczepieńcami, ale także rzecznikami – w zakresie filozofii – „prawicowego odchylenia”, które w tym samym właśnie czasie stało się przedmiotem ataków Stalina.

Po oficjalnej aprobacie deborinowcy byli praktycznie panami we wszystkich instytucjach związanych z nauczaniem i propagowaniem filozofii oraz wydawaniem dzieł filozoficznych. Niedługo wszelako cieszyli się swoimi sukcesami. Okazało się rychło, że mimo wszystkich wysiłków „dialektycy” nie dorośli do zadań, jakie partia stawia filozofii. W rok później, na konferencji filozoficznej w Moskwie, Deborin i jego grupa zostali z kolei zaatakowani przez grupę młodszych aktywistów partyjnych z Instytutu Czerwonej Profesury za niedostatek partyjności. Zarzuty te powtórzone zostały w czerwcu tegoż roku w artykule napisanym przez B. M. Mitina, P. F. Judina i V. N. Ralcewicza, przy czym redakcja „Prawdy”, czyli władza partyjna ogłosiła swoje poparcie dla tej krytyki. Nowi krytycy żądali „walki na dwa fronty” w filozofii, podobnie ja w życiu partyjnym i zarzucali aktualnym szefom sowieckiej filozofii, że „odrywają” filozofię od partyjnych zadań, że są „formalistami”, że przeceniają Plechanowa, a nie doceniają Lenina. Próby obrony „dialektyków” nie zdały się na nic. W grudniu egzekutywa organizacji partyjnej przy Instytucie Czerwonej Profesury odbyła rozmowę ze Stalinem, który nadał grupie deborinowców obowiązującą od tej pory nazwę „mienszewizujących idealistów”. W wyniku tej rozmowy egzekutywa podjęła długą rezolucję potępiającą oba zwalczające się kierunki: rewizjonizm mechanicystyczny („często mienszewizujący”) Timiriaziewa, Akselrod, Sarabianowa, Wariasza oraz idealistyczny rewizjonizm Deborina, Karejewa, Stena, Łuppola, Frankurta i innych. „Całość teoretycznych i politycznych poglądów grupy deborinowskiej – dowiadujemy się z rezolucji – przedstawia faktycznie ze swej istoty idealizm mienszewizujący, który ma za podstawę niemarksistowską, nieleninowską metodologię oraz wyraża ideologię drobnomieszczańską tudzież nacisk wrogich sił klasowych otaczających proletariat”. Grupa ta „wypacza” wskazania Lenina zawarte w jego artykule O znaczeniu wojującego materializmu, „odrywa teorię od praktyki”, zniekształca i odrzuca „Leninowską zasadę partyjności filozofii”, nie uznaje leninizmu za nowy etap materializmu dialektycznego, a w wielu punktach idzie ręka w rękę z mechanicystami, których niby krytykuje. Znajdujemy w jej publikacjach kautskistowskie błędy w kwestii dyktatury proletariatu, prawicowo-oportunistyczne błędy w sprawach kultury, bogdanowowskie błędy w kwestiach kolektywizmu i indywidualizmu, mienszewickie błędy w ujęciu sił wytwórczych i stosunków produkcji, półtrockistowskie błędy w sprawach walki klasowej, idealistyczne błędy w rozumieniu dialektyki. Deborinowcy gloryfikują przesadnie Hegla, odrywają metodę od poglądu na świat, odrywają to, co logiczne, od tego, co historyczne, lekceważą rolę Lenina w naukach przyrodniczych. Wprawdzie głównym niebezpieczeństwem w tej chwili jest rewizjonizm mechanistyczny, gdyż stanowi on teoretyczną podstawę odchylenia prawicowego, które jest w partii agenturą kułaków, jednakże walczyć trzeba nieugięcie na dwa fronty, jako że w istocie rzeczy mamy do czynienia z „blokiem” obu filozoficznych rewizjonizmów.

W rozwiniętej formie powtórzył te wszystkie ataki Mitin, który właśnie wtedy aspirował skutecznie do roli przywódcy „frontu filozoficznego”, w wykładzie w Akademii Komunistycznej. Wykład ten zawierał liczne aluzje do związków jakie łączą „mienszewizujący idealizm” z trockizmem; istotnie, skoro „mechanicyści” byli filozoficzną ekspozyturą Bucharina i jego kułackiego odchylenia, to należało oczekiwać, że deborinowcy pod maską ortodoksji wspierają odchylenie „lewicowe”, czyli trockizm. Szczególnie zjadliwym kłamstwem rozsiewanym przez obie grupy było wszakże, jak się dowiadujemy od Mitina, twierdzenie, że Lenin po prostu w filozoficznych i ogólnoteoretycznych kwestiach powtarzał Marksa i Engelsa, czyli że leninizm nie jest – wbrew temu, co Stalin udowodnił – jakościowo nowym etapem w dziejach marksistowskiej teorii, jej „rozwinięciem, pogłębieniem i konkretyzacją”. Leninowska zasada partyjności filozofii i wszystkich nauk, również przyrodoznawstwa, została zaniedbana. Mitin cytował artykuł Karejewa, w którym autor pisał, że Plechanow popełnił liczne błędy polityczne i filozoficzne, ale mimo to – jak Lenin zaznaczył – pisma jego należą do najlepszych dokumentów marksistowskiej literatury. Zacytowawszy to, Mitin stwierdził, że deborinowcy, jak widać, uprawiają „apologię całego Plechanowa, Plechanowa-mienszewika”. Odważają się nawet twierdzić, że Lenin był uczniem Plechanowa w filozofii, podczas gdy w rzeczywistości Lenin był najbardziej konsekwentnym i najbardziej ortodoksalnym marksistą po Marksie i Engelsie. Plechanow zaś nie rozumiał poprawnie dialektyki, tkwił w formalizmie, skłaniał się do agnostycyzmu oraz ulegał wpływom Feuerbacha, Czernyszewskiego i logiki formalnej. Korzeniem wszystkich błędów mienszewizujących idealistów jest zaś „oderwanie teorii od praktyki”. Cała ich walka przeciwko mechanicystom była bez wartości, czego najlepszym dowodem jest ten oto fakt, że po latach tej walki nikt z mechanicystów nie przyznał się do swoich błędów! W gruncie rzeczy zresztą obie grupy mało co się od siebie różnią, bo jedni i drudzy – mienszewizujący idealiści oraz mienszewizujący mechanicyści – z lekceważeniem odnoszą się do Leninowskiej filozofii.

Cały ów proces sanacji sowieckiej filozofii ukoronowany został dekretem Komitetu Centralnego partii, ogłoszonym w „Prawdzie” 25 stycznia 1931 roku. Dekret ten potępiał błędy pisma „Pod znamieniem marksizma” i w skróconej formie powtarzał poprzednio już sformułowane potępienia.

Część potępionych rychło ogłosiła samokrytykę, dziękując partii, iż pomogła im zrozumieć ich błędy. Uczynił to w szczególności Deborin, a także Łuppol. Wielu deborinistów zginęło w rzeziach lat 30-tych, między innymi Sten, Łuppol, Karejew, Tymianski. Ocalał jednak sam Deborin, utraciwszy tylko pozycję redaktora pisma, któremu partia podarowała całkowicie odnowioną redakcję. Nie został także usunięty z partii. W późniejszych latach Deborin publikował jeszcze wiele artykułów, nienagannych w stalinowskiej ortodoksji. Udało mu się dożyć czasów chruszczowowskich; w ostatnich latach życia zajmował się sprawami pośmiertnej rehabilitacji swoich licznych uczniów i kolegów pozabijanych w czystkach. Ocalał także Asmus (zmarł w 1975), który miał później, w 40-tych latach, stać się przedmiotem ataków raz jeszcze.

Od tego czasu historia filozofii sowieckiej epoki stalinowskiej jest głównie historią partyjnych ukazów. Doszło do głosu młodsze pokolenie karierowiczów, donosicieli i nieuków, które przez następne dziesięciolecia miało zmonopolizować całe życie filozoficzne Rosji, albo raczej być wykonawcą wyroku śmierci na filozofii. Ludzie, którzy teraz robili kariery filozoficzne zawdzięczali je głównie donosom na kolegów oraz powtarzaniem partyjnych litanii w danym momencie aktualnych. Byli to z reguły ludzie nieznający żadnych języków obcych, niemający pojęcia o filozofii światowej, za to umiejący mniej więcej na pamięć pisma Lenina i Stalina, z których pochodziła większość ich wiadomości o świecie.

Potępienie „mienszewizujących idealistów” oraz mechanicystów zrodziło mnóstwo artykułów i rozpraw, których autorzy powtarzali dekrety partii oraz prześcigali się w pokazywaniu swego oburzenia na widok podstępnych knowań filozoficznych sabotażystów.

Jaki był właściwy sens całej dyskusji (jeśli słowo to jest tu na miejscu)? Nie chodziło w niej, oczywiście, o żadne określone stanowiska filozoficzne ani nawet polityczne. Kojarzenie „mechanicyzmu” z polityką Bucharina, a „mienszewizującego idealizmu” z trockizmem było najzupełniej dowolnym wymysłem. Atakowani filozofowie nie uczestniczyli w grupach opozycyjnych nie można było wykryć żadnego związku między ich filozofią a stanowiskiem tych grup (ogólnikowe oskarżenia, wedle których mechanicyści „absolutyzowali ciągłość rozwoju”, ponieważ zaprzeczali „skokom jakościowym”, podczas gdy deborinowcy, przeciwnie, podkreślali „skoki” i stąd pierwsi wspierali teoretycznie Bucharina, drudzy zaś „rewolucyjne awanturnictwo” trockistów – oskarżenia te opierają się na tak mglistych analogiach, że nie zasługują na rozważanie). „Mechanicyści” istotnie, samą treścią swoich wypowiedzi zasłużyli na oburzenie partii, gdyż domagali się niezależności nauk od filozofii, czyli praktycznie – podważali prawo nieomylnej partii do wyrokowania o słuszności lub niesłuszności naukowych teorii i do dyrygowania nauką nie co do kierunku badań tylko, ale także co do wyników. Nie można jednak tego samego oskarżenia wysunąć w stosunku do deborinowców. Reprezentowali oni na pozór najczystszej wody leninizm: Deborin wyrzekł się wcześnie swego Plechanowowskiego błędu w sprawie „hieroglifów” i nawet atakował mechanicystów za trzymanie się owej doktryny, sprzecznej z teorią odbicia. Deborinowcy oddawali należyte hołdy Leninowi i rzecznicy linii partyjnej mieli ogromne trudności z wyszukiwaniem jakichkolwiek cytatów, które by potwierdzały ich oskarżenia; toteż oskarżenia te są prawie całkowicie zbiorem ogólnikowych, niekoherentnych i mglistych wyzwisk (deborinowcy „nie doceniają” wagi dzieł Lenina, „przeceniają” Plechanowa, „nie rozumieją” dialektyki, wpadają w „kautskizm” albo „mienszewizm” itd.). W całej sprawie nie chodziło nawet o to, że partia postanowiła zadekretować, że takie czy inne twierdzenia filozoficzne od tej chwili obowiązują i twierdzenia te różnią się od tych, jakie deborinowcy do tej pory głosili. Chodziło nie o treść jakichkolwiek doktryn – w gruncie rzeczy późniejszy, oficjalnie kanonizowany materializm dialektyczny minimalnie się różnił od Deborinowskiego – ale o to, co zresztą w oskarżeniach wielokrotnie podkreślano: o tak zwaną zasadę partyjności, albo raczej (bo deborinowcy zasadę tę przyjmowali, rzecz jasna) o jej praktyczne zastosowanie. Deborinowcy, niezależnie od tego, jak marna pod względem intelektualnym była ich produkcja, interesowali się na serio filozofią i usiłowali po swojemu wykazywać słuszność określonych zasad marksizmu i leninizmu. Wierzyli, że ich filozofia ma pomagać w budowaniu socjalizmu, lecz w tym właśnie celu usiłowali ją rozbudowywać jako filozofię. Tymczasem „zasada partyjności” w stalinowskim sensie domagała się od filozofii czegoś innego. Nie chodziło wcale o to – wbrew nieustannym zapewnieniom – by filozofia sama wypracowywała jakieś zasady lub dochodziła do jakichś prawd, które dałyby się zastosować albo użyć w celach politycznych. Że filozofia ma służyć partii oznaczało tylko tyle, że ma ona się zajmować gloryfikacją każdorazowych partyjnych postanowień i niczym więcej. Filozofia nie miała w ogóle być procesem myślowym, ale narzędziem upowszechniania i usprawiedliwiania ideologii państwowej w jej zmiennych kształtach. Wszystkie nauki humanistyczne zresztą miały zostać zredukowane do tych funkcji, jednakże upadek filozofii był najgłębszy; oba filary, na których wspiera się wszelka kultura filozoficzna: logika i historia filozofii, zostały zniszczone; filozofia utraciła wszystkie, najskromniejsze nawet podstawy techniczne, które mimo wszystko nie zginęły całkiem w naukach historycznych, mimo ich głębokiej korupcji. Zadania serwilistyczne stały się praktycznie jedyną racją bytu filozofii. Na tym też – nie zaś na samej treści skanonizowanych twierdzeń – polegał w filozofii stalinizm.