Spis treści

Karta redakcyjna

II. Imiona na ziemi

Tytuł oryginału: LES VEUS DEL PAMANO

Przekład: ANNA SAWICKA

Redaktor prowadzący, Redakcja: ADAM PLUSZKA

Korekta: ELŻBIETA JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie, montaż: MANUFAKTURA

Zdjęcie na okładce © Pagès Editors and Arxiu Comarcal de Sort

© Jaume Cabré, 2004
© first published in Catalan by Raval Edicions, SLU, Proa, 2004
Published by arrangement with Cristina Mora Literary & Film Agency (Barcelona, Spain)
Copyright © for the translation by Anna Sawicka
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2014

The translation of this work was supported by a grant from the Institut Ramon Llull

Wydanie pierwsze, Warszawa 2014

ISBN 978-83-63656-90-4

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

II

Imiona na ziemi

Talitha kum.

EWANGELIA WEDŁUG ŚW. MARKA, 5,41

Gdyby nie fakt, że dzień należy do wyjątkowych, ksiądz Rella już dawno przegoniłby gdzie pieprz rośnie z pół tuzina swoich owieczek, które przez całą podróż – dwa dni zwiedzania Rzymu i nawet w dniu uroczystości – bez przerwy krytykują organizację pielgrzymki, czyli organizatorów, czyli księdza biskupa, niby półgębkiem, ale tak, że on dobrze słyszał to owcze beczenie. A najgorsza jest Cecilia Báscones, niech Bóg mi wybaczy, ale im starsza, tym więcej ma energii. Mój Boże, jak ciężko jest okazywać miłosierdzie wszystkim owieczkom z bożej owczarni, zwłaszcza tej Báscones, która już trzeci raz podczas ich pobytu w Rzymie rzuca niby od niechcenia komentarz, w obecności zaprzyjaźnionych kumoszek, że to jej one wszystkie zawdzięczają wyprawę do Wiecznego Miasta. Ksiądz Rella musi się bardzo starać, żeby nie okazywać niechęci, jaką budzą w nim jego owieczki, zwłaszcza te kobiety, które teraz uśmiechają się do niego, bo napawa je dumą perspektywa imponowania wszystkim po powrocie, że zostały wpuszczone do prywatnych apartamentów watykańskich wejściem zarezerwowanym dla wyjątkowych gości, takich jak my. A ten gwardzista szwajcarski, niczego sobie, tak między nami. Pewnie niewiele by zwojował tą swoją lancą z mosiądzu, ale jakie ma piękne oczy, akurat jak mój wnuk. I jeszcze odźwierny, który nas wpuszcza do środka. Niestety, ten dureń, ksiądz Rella, nic tylko nas liczy, jakbyśmy byli stadem baranów czy uczniami na wycieczce szkolnej.

– Quarantanove e txinquanta – podnosi głos pasterz owczarni. Odźwierny nie odwdzięcza mu się ciepłym uśmiechem za tę próbę mówienia po włosku. Co to ich obchodzi, tych wszystkich facetów.

Grupa złożona z dwunastu byłych falangistów z długim stażem emeryckim, każdy z małżonką, pięciu burmistrzów różnych orientacji politycznych i barwnej reprezentacji kilku diecezjalnych rad parafialnych zostaje porzucona na pastwę losu w korytarzu tak szerokim, że można by w nim urządzać bale, ozdobionym freskami w górnej części, tworzącymi fryz na całej długości i wypełniającymi przestrzeń pomiędzy okrągłymi oknami. I jeszcze ogromny obraz przedstawiający świętego Józefa z rozkwitającą różdżką. Na drugim końcu korytarza inna grupa, podobna do nich, porozumiewa się nie wiadomo jakim językiem, zdaniem pana Guardansa, chyba rosyjskim.

– Tego świętego Józefa chyba żółć zalewa.

– Faktycznie, na to wygląda. Chyba mu się podniósł poziom bilirubiny. Mogę się założyć, że powodem żółtaczki tego świętego jest nadmierna hemoliza erytrocytów.

– O cholera.

– Jesteście państwo pewni, że to święty Józef?

– Pół tonu ciszej – mówi ksiądz, który zaczyna mieć już tego dość.

– Niech ksiądz zapyta, czy jest tu gdzieś łazienka.

– Musi być.

– Nie odzywaj się. – Do księdza: – Może ksiądz zapyta?

Ksiądz stoi tyłem, niezadowolony, żeby nie dać po sobie poznać rozdrażnienia. Oczywiście osobą, która musi natychmiast zrobić siusiu, jest pani Báscones, skaranie boskie. Ksiądz się rozgląda, ale dostrzega tylko znudzoną zbroję podpierającą ścianę tuż za grupą rosyjską.

– Chyba o nas nie zapomnieli, co?

– Mam nadzieję, że nie. Przebyć taki kawał drogi, żeby człowieka zamknęli w jakimś korytarzu razem z Rosjanami...

– Czy oni przypadkiem nie wyznają innej religii?

– Moje panie, proszę o spokój.

Najpierw cicho, potem coraz głośniej nad rejwachem niezadowolonych głosów wybija się stukot obcasów, roztaczając magiczną aurę bezsprzecznego autorytetu. Powoli szum milknie. Widać, że wszyscy nasłuchują tych kroków, które zbliżają się nie wiadomo skąd, bo w tym ogromnym gmachu echo roznosi się we wszystkich kierunkach. Nagle zza rogu tuż za grupą wyłania się młody człowiek, zaskoczony i ucieszony, że ich tu znalazł, i z uśmiechem zwraca się do pierwszej z brzegu osoby, zachęcając gestem, żeby iść za nim. Ksiądz Rella, nie chcąc stracić autorytetu w oczach grupy, wysuwa się naprzód, podchodzi do młodzieńca i podaje mu rękę. Tamten przyjmuje ów gest ze zrozumieniem. Ale ksiądz ma problem do rozwiązania, więc pyta łazienka?

Mężczyzna patrzy na niego zdziwiony.

– Toilette, gabinetto – próbuje dalej ksiądz.

Teraz dociera do młodzieńca, o co chodzi. Zatrzymuje się, bo właśnie stoją przed gabinetto, pół godziny przerwy, nie zdejmować plecaków, nie pić za dużo wody, można usiąść, ale nie wolno się kłaść, można podziwiać otoczenie. Na drugi raz niech im zorganizuje pielgrzymkę święta Rita, zarzeka się ksiądz.

Teraz podchodzą do nich ci Rosjanie czy kim oni są, reagując na nagłe poruszenie. Obie grupy niebezpiecznie się mieszają i jeden z tamtych na pytanie zadane po angielsku przez Guardansa, najbardziej obytego z nich wszystkich, protestuje, skądże znowu, wziął nas pan za Rosjan? Niestety, nie może się podzielić z pozostałymi tą rewelacją, bo przeważająca część obu grup z westchnieniem ulgi oddaje się właśnie opróżnianiu przepełnionych pęcherzy.

5

Na końcu ulicy Głównej, obecnie Joségo Antonia, znajdował się dom Gravat, wzniesiony, jak głosił napis wyryty na nadprożu, w tysiąc siedemset trzydziestym pierwszym roku. Wybudował go Joan Vilabrú i Tor w miejscu należącego do jego rodziny gospodarstwa Gravat, kiedy zdecydował, że praca i dom to dwie różne sprawy. W gospodarstwie Padrós, gdzie mieszkali dotychczas, zostawił zarządcę, administratora, wszystkich parobków, do ostatniego popychadła włącznie, maszyny, narzędzia, siano, ziarno, gzy, smród, gnój, muły, cielaki i cały żywy inwentarz, i urządził nowy dom na taką rezydencję, jakie widywał w Barcelonie, dokąd się wybrał, żeby odkupić tytuł od zrujnowanego barona z Malavelli; w wyniku tej operacji powiększył ogromny majątek rodzinny o parę grządek i dołączył do towarzystwa drobnej szlachty. Jeden z jego synów, który potraktował poważnie awans na barona, szukał szczęścia w Barcelonie i na Minorce, ale w końcu docenił bezpieczeństwo swojskiej doliny, przekonany, że rodzina potrafi się wzbogacić, zajmując się tym, co zawsze: kupowaniem i sprzedawaniem bydła, upłynnianiem nadwyżek siana zebranego na ich polach, handlem wełną, obrotem gruntami, inteligentnym wykorzystaniem tego, co dzięki uwłaszczeniu dóbr kościelnych Historia serwowała im na tacy; nasłuchiwaniem, skąd wieje wiatr, żeby ubiec innych i pochwycić w lot każdą użyteczną informację, odstępując zarządzanie gruntami ludziom w najwyższym stopniu godnym zaufania tylko wtedy, gdy dosłownie żaden Vilabrú nie mógł się tym zająć osobiście. Od tego czasu posiadłość Gravat rosła wzdłuż i wszerz. W tysiąc siedemset osiemdziesiątym roku na ścianie frontowej pojawił się wykonany techniką sgraffito wspaniały, sławny w okolicy mural przedstawiający powtórzoną trzykrotnie na płaszczyznach oddzielonych balkonami tę samą, dobrze zbudowaną kobiecą postać symbolizującą czas żęcia traw, postrzyżyny owiec i redyk stad na idylliczne uroczyska. Gdyby było więcej miejsca, potomkowie Joana Vilabrú w czwartym pokoleniu mogliby dodać do tego inne sceny, też idylliczne, przedstawiające długą karawanę przemytników zmierzających z towarem w kierunku przełęczy Salau, ponieważ w XIX wieku sporo grosza do kiesy rodziny Vilabrú wpadło dzięki dobrym układom z bandami przemytników. Żeby korzystnie handlować z kupcami z Arieja czy z Andory, wystarczyło dać w łapę karabinierom ze straży pogranicza, umiejętnie rozparcelować towar i w żadnym razie nie dać się przyłapać władzy na gorącym uczynku. Wreszcie nadeszły czasy świętej pamięci Marcela Vilabrú (1855–1920, mąż opatrznościowy Toreny, R.I.P.), który, kiedy tylko zakończyło się szalone awanturnictwo Pierwszej Republiki, lojalnie zaczął współpracować z przywróconą do łask monarchią, i żeby szacowna rodzina Vilabrú rzeczywiście nie tylko budziła grozę, ale i szacunek, zdecydował, że drugi syn, August, zostanie księdzem, a najmłodszego wysłał do Akademii Wojskowej. Kiedy ci synowie już się ustawili, zmarł najstarszy, ten, który miał zostać dziedzicem, Josep (Josep Vilabrú, 1876–1905, nasz nieodżałowany syn, R.I.P.), i ojciec wybudował rodzinny panteon na cmentarzu w Torenie, wydając fortunę na uporządkowanie całej tej poświęconej ziemi. Zawistnicy twierdzą, że pan Marcel na dobrą drogę wkroczył pod przymusem, kiedy na przełomie wieków pojawili się przemytnicy odważni i nieobliczalni, świetnie zorientowani w terenie, znający wszystkie drogi, ścieżki i bezdroża, kryjówki, spichlerze i pasterzy, których już nie satysfakcjonowało pośredniczenie i zaczęli handlować na własną rękę.

Gdy otwierały się drzwi domu Gravat, człowiek od razu znajdował się w innym świecie, otaczała go inna atmosfera, specyficzne zapachy, przytłumione dźwięki i trzy służące, podwładne starej Bibiany, które bez przerwy ścierały kurze i walczyły ze smrodem przenikającym do środka przez tysiące szczelin. Drzwi po prawej stronie holu prowadziły do wielkiego salonu przeznaczonego dla gości. W przestronnym salonie stały trzy solidne fotele, sofa i dwuosobowa kanapka chippendale, kominek, w którym ogień palił się przez całą zimę, nad kominkiem półka pełna bibelotów, dwa lustra zachowujące w tajemnicy to, co widziały, oraz olejny portret dziadka Marcela. Tuż obok drzwi wisiał duży ścienny zegar, z tego samego kompletu co reszta mebli, który co godzinę głębokim, szlachetnym tonem przypominał domownikom, że czas ucieka i nie wraca. Na prawo od zegara, tuż przy balkonie, stała komoda z szufladami pełnymi dokumentów potwierdzających, że w tym domu od jedenastu pokoleń rodzina Vilabrú zarabiała pieniądze i powiększała swoje włości. Na komodzie wyeksponowano osiemnaście zdjęć, osiemnaście tajemnic bolesnych poświęconych tym dwom postaciom, których wspomnieniem oddychał cały dom i jego mieszkańcy. Jaśnie pan Anselm Vilabrú, w mundurze polowym ze stopniem kapitana, i dwójka dzieci, Josep i Elisenda, w atelier fotograficznym: Anselm Vilabrú z ciemnymi, nastroszonymi wąsami, Josep ze spojrzeniem zagubionym we mgle i Elisenda zamyślona. Pewnie już w dzieciństwie chciała decydować o przyszłości świata. Fotografie rodzeństwa w różnym wieku. Elisenda jako podlotek, sama. Oriol przesunął palcem po ramce tego zdjęcia: ten sam doskonały owal, z idealnym nosem i żywym spojrzeniem. O tak, trudno będzie oddać te oczy. Na największym zdjęciu, na poczesnym miejscu, kapitan Anselm Vilabrú, już w cywilu, i jego najstarszy syn Josep jako młodzieniec altius, citius i fortius, zasiadający w ogrodzie domu Gravat, przy stole z serwisem do herbaty, wpatrywali się obaj w obiektyw z takim natężeniem, jakby w nim szukali tej odrobiny przyszłości, jaka im została w chwili pozowania. Cztery dni temu kupili grunty w Boscosie i jaśnie pan Anselm chciał zgarniać pieniądze pełnymi garściami, żeby zrekompensować sobie królewską niełaskę, czyli utratę praw do baronii w Malavelli, ale lada moment samowolna bojówka FAI[1] z Tremp, którą dowodził nauczyciel Cid, wyciągnie ich obu z domu za uszy, aż na ugór Sebastiana za cmentarzem, w środku dnia, a za tym, Bibiano, musiał stać Bringué i tamtych dwóch, jak im tam, no, jak im tam, to oni na nas donieśli, Bibiano, co tam mogli o nas wiedzieć w Tremp, to oni ich tu ściągnęli, Bibiano, przysięgam ci, że ta śmierć stanie im ością w gardle. Cicho siedź, dziecko jesteś. Bibiano, nie mam zamiaru milczeć.

I jeszcze kilka zdjęć o tematyce wojskowej. Na najwyraźniejszym z nich kapitan Anselm Vilabrú w oficerskiej czapce z trzema gwiazdkami stał z zadowoloną miną obok dwóch Ryfeńczyków, którzy wyglądali na pokonanych, niczym myśliwy wpatrujący się w obiektyw z nogą opartą o ustrzelonego jelenia. (Jak się dobrze przyjrzeć, dało się zauważyć, że obaj Marokańczycy trzymali ręce z tyłu, co poniekąd tłumaczyło zadowoloną minę kapitana Vilabrú.) Josep wyjaśnił Elisendzie w tajemnicy, że nie widać rąk Ryfeńczyków, bo zostali związani, byli więźniami; po zrobieniu tego zdjęcia tato kazał ich rozstrzelać. On sam ich dobił, ale nikomu o tym ani słowa, nie przyznawaj się tacie, że wiesz to ode mnie, bo cię zabiję. I Elisenda zachowała to dla siebie, a teraz Oriol odstawił zdjęcie na miejsce, nie poznawszy jego sekretu. Dlaczego nie ma żadnego zdjęcia matki? – zastanawiał się. Czyżby pani Elisenda była sierotą? Jej mąż też nie zasłużył na zdjęcie?

Zegar oznajmił obojętnym tonem, że jest szósta po południu i że na zewnątrz zmierzcha.

– W tym miasteczku kryje się dużo skurwysyństwa, powinieneś o tym wiedzieć – zakomunikował mu pan Valentí Targa w dniu, kiedy podpisywał jego nominację na stanowisko nauczyciela w Torenie.

– Jestem nauczycielem i muszę pilnować swoich obowiązków, które...

– Jesteś nauczycielem i będziesz, kim ja ci każę.

Siedzący na krześle burmistrz podniósł głowę, żeby spojrzeć mu w oczy. Oriol stał przed nim i po raz pierwszy w obecności pana Valentína poczuł, jak uginają się pod nim kolana. Nic nie odpowiedział, a burmistrz dał mu głową znak, żeby usiadł. Potem go oświecił, że kiedy ojczyzna tkwiła w marazmie rewolucji komunistycznej i separatystycznej, na którą odpowiedzią było Glorioso Alzamiento, opatrznościowe powstanie, tu, w Torenie, wydarzyło się coś bardzo poważnego.

– Co się wydarzyło?

Oriol wpatrywał się w ścianę za burmistrzem. Po prawej Franco w grubym polowym płaszczu, po lewej José Antonio z włosami natłuszczonymi brylantyną, w ciemnej koszuli, a na środku obłudna mina ukrzyżowanego, na takim samym krucyfiksie jak w szkole.

– Ona woli o tym nie mówić: to jej ojciec i brat.

– Jaka ona?

Valentí Targa patrzył na niego zdziwiony. Po chwili ocknął się i wyjaśnił:

– Pani Elisenda Vilabrú.

Matowym głosem, jakby ciągle nie umiał zapanować nad emocjami, powiedział, że przyszli po nich dwudziestego lipca, że to była bojówka czerwonych i anarchistów z Tremp. Słyszałeś kiedyś o Máximo Cidzie? Nie? Nauczyciel, taki jak ty. A jednocześnie zbrodniarz. Zbrodniarz, którego załatwili jego właśni ludzie i przez to straciłem okazję, żeby się z nim porachować.

– Pani Elisenda nic mi o tym nie mówiła.

– Często się z nią spotykasz?

– Nie. Złożyliśmy jej wizytę z Rosą. A dlaczego?

– Nie, nic.

– Faktycznie o tym nie mówi, ale ma zdjęcia. Zdjęcia brata i ojca.

– Nie wspomina o tym, bo chciałaby zamknąć ten rozdział.

Sięgnął po papierosa i przez chwilę palił w milczeniu. Wyłuskując z dymu wspomnienia, zaczął opowiadać założyli im sznur na szyję i ciągnęli aż na ugór Sebastiana. Pan Vilabrú zmarł po drodze. Ale Josep, biedny chłopiec, jeszcze żył, więc go oblali benzyną. Dodał, że wspólnikami tej zbrodni są ludzie z miasteczka.

– Tak pan uważa?

– Trzech morderców i parę tuzinów ludzi, którzy nie kiwnęli nawet palcem. Bringué, Gassia, ci z domu Maria del Nasi...

Teraz Oriol, stojąc przy oknie w domu Gravat, patrzył, jak światło powoli dogasa, ustępując miejsca nocy i z niewiadomej przyczyny ogarnęła go melancholia. I właśnie w tym momencie zabłysło słońce, bo pojawiła się pani Elisenda, coraz piękniejsza. Uśmiechała się nieśmiało, ale Oriol zwrócił uwagę, że od razu szybko obrzuciła go wzrokiem, żeby sprawdzić, czy przyniósł przybory do malowania.

– Jak mam usiąść? – zapytała, nie mogąc się doczekać.

Oriol poczuł, że ma niebo w zasięgu ręki. Niebo w postaci ramienia pani Elisendy. Jak to możliwe, że ta kobieta, mimo swojej młodości, wygląda jak bogini, a mnie się plącze język i nie umiem powiedzieć proszę usiąść tu, na tym krześle, trochę w tę stronę, do mnie, o tak.

Elisenda założyła brylantowe kolczyki, rzucające iskry przy każdym, nawet najmniejszym poruszeniu głową i oślepiające Oriola, który właśnie wydusił z siebie wyznanie, że nie jest malarzem, tylko rysownikiem.

– Portret, który pan namalował Rosie, jest doskonały.

– Dziękuję.

Oriol czuł się oszołomiony, tym bardziej że teraz zaczęła do niego docierać czarodziejska aura tej kobiety, mieszanka świeżego, delikatnego zapachu perfum i czystego ciała. Zapach nardu, powiedziała Rosa, nie podejrzewając, że śnił o nim przez dwie noce.

Rozkładał tubki z farbą, paletę i pędzle, starając się nie patrzeć przed siebie, zdenerwowany, bo pierwszy raz był z nią sam na sam. Wcześniej przychodził do domu Gravat z wizytą, w towarzystwie Rosy, i zawsze przy ich spotkaniach znajdował się ktoś trzeci. Nie tym razem. Elisenda, wspaniała i promienna, przestrzeń przesycona nardem i białe płótno. Drżącymi palcami odkręcał tubki z farbą. Spojrzał na swoją Elisendę. Swoją klientkę.

– Zapłaci?

– Tak powiedziała.

– Ile zapłaci?

– Nie podałem ceny. Nie wiem, ile powinienem wziąć. Ale nalegała, że chce zapłacić.

Rosa wbiła igłę w koszulę i odłożyła ją na koszyk z przyborami do szycia, po czym dotknęła ręką brzucha, jakby chciała kontrolować ruchy dziecka, i spojrzała na Oriola smutnym wzrokiem. Powiedziała zażądaj pięćset peset.

– Naprawdę?

– Tak. Jeśli powiesz mniej, będzie wyglądało, że marny z ciebie artysta.

– Bo marny ze mnie artysta.

– Sześćset peset.

Oriol przesunął dłonią po twarzy. Jak tu zażądać sześciuset peset od zjawiskowej kobiety.

– Sześćset – potwierdziła Rosa. – I to jak najszybciej, bo gotów jesteś w ogóle o tym nie wspomnieć.

– No wiesz...

– Oriol, sześćset.

Powinien zażądać sześciuset peset. Teraz? Kiedy zakończy tę sesję? Jutro? Nigdy?

– Tak dobrze wyglądam?

Dobrze wyglądasz w każdej pozycji.

– Jeśli pani pozwoli...

Oriol podszedł bliżej, aż owionął go duszny zapach nardu, podniósł jej rękę i położył delikatnie na oparciu krzesła; drżącymi, błagalnymi palcami dotknął jej podbródka i delikatnie obrócił twarz w bok, żeby zmienić pozycję frontalną. Może sam siebie oszukiwał, ale dotykając tego ciała, czuł przechodzący go prąd. Może tylko tak mu się wydawało, lecz w spojrzeniu jaśnie pani, kiedy wziął ją za rękę, dostrzegł tłumione pożądanie. Nie jestem pewien. Chyba tak.

– To pierwszy portret w moim życiu – powiedziała lekko drżącym głosem.

Chciałbym cię sportretować nago. Zgodziłabyś się?

– Wie pani? Dziś zrobimy tylko... Dziś zaplanuję kompozycję. I tylko parę pociągnięć pędzlem, żeby sprawdzić światło...

Nie odważę się tego zaproponować, ale tak naprawdę chciałabym ci pozować nago. Masz takie szlachetne ręce, subtelne spojrzenie. Lepiej mnie nie dotykaj, bo...

– Mój mąż uparł się na ten portret, więc żeby mi tu nie sprowadził kogoś obcego, ja sama...

Dlaczego nigdy nie widziałem twojego męża? Dlaczego nie masz go nawet na zdjęciu?

Oriol upozował naelektryzowaną rękę modelki, cofnął się dwa kroki, żeby się jej przyjrzeć, zmieszany, i wrócił ze złamanym sercem do sztalug. Zaczął szkicować węglem i to go uspokoiło.

– Już pan zdecydował, ile mnie to będzie kosztować?

– No... Ja... Nie trzeba, żeby...

– Nalegam. Jeśli pan nie weźmie pieniędzy, nie będę pozowała.

– Sześćset – wyszeptał zawstydzony.

– Ile?

Teraz mnie pośle do diabła, nazwie złodziejem, przemytnikiem, oszustem i lichwiarzem.

– Pięćset – poprawił się, nieco zmieszany.

– Ach, świetnie. Prawdę mówiąc, myślałam, że będzie drożej.

Imbecyl. Idiota. Osioł.

Zamilkli oboje. Płynęły minuty, noc zamalowywała pędzlem ciemności pejzaż za oknem, a tymczasem Oriol szkicował węglem na płótnie profil kobiety.

– Ma pani tu jakąś książkę? – ożywił się, bo wpadł na koncepcję obrazu. – Zresztą, wszystko jedno: proszę wziąć zdjęcie. Tak, proszę je trzymać w dłoniach jak książkę. O, tak.

Brylantowe kolczyki przy jej minimalnym ruchu rzuciły tysiące iskier nadziei. Jaką ma delikatną szyję. Co za piękne ręce artysty, jakie szerokie czoło, co za głos.

Oriol podszedł do pani Elisendy i wyjął zdjęcie z jej rąk. Przedstawiało księdza w sutannie i pelerynie z porządnej wełny, z grubym łańcuchem przyczepionym na wysokości trzeciego guzika i z książką w ręce; miał miłą twarz i nieco ironiczny uśmiech; siedział przy tym samym stole w ogrodzie co na innych zdjęciach. Obok niego stał kapitan Anselm Vilabrú, w cywilu, wpatrując się w obiektyw przenikliwym wzrokiem, ale z miną pozornie pogodną, tak jak ksiądz. Wydawało się, że obaj przeżywają szczęśliwe chwile.

– Proszę trzymać zdjęcie jak otwartą książkę.

– Nie potrafię.

– To proszę mi coś opowiedzieć. Kim są ci ludzie na zdjęciu.

Oriol wrócił do sztalug, a tymczasem pani Elisenda zaczęła posłusznie recytować ci dwaj to mój ojciec i stryj August, jego brat. Mój ojciec jest najmłodszy z rodzeństwa. To znaczy był. Potem stuknęła palcem trzy czy cztery razy w postać księdza:

– Niedawno wrócił z Rzymu. Musiał uciekać, kiedy... No, w dniu śmierci mojego ojca. – Spojrzała na zdjęcie z uwagą, jak gdyby widziała je po raz pierwszy. – A tak bardzo go kochał.

Ksiądz August Vilabrú odłożył książkę na stół, zwolnił fotografa, który opuścił ogród, i poprosił brata, żeby usiadł. Miły wyraz twarzy rodzeństwa rozpłynął się jak galareta na słońcu.

– Chcę cię poinformować o postępach twojej córki.

– Wszystko mi jedno, słowo honoru. Elisenda to tylko dziewczynka. Ja bym wolał, żeby Josep miał trochę więcej oleju w głowie.

– Mój Boże, Anselmie – powiedział, przestając panować nad sobą. – Skąd w tobie tyle nienawiści?

– Nie masz prawa mnie pouczać.

– Sądzę, że mam. Jestem od ciebie siedem lat starszy, jestem kapłanem i teologiem.

– Jesteś matematykiem w sutannie, którego interesują tylko pochodne i całki. Nie wiesz, co to znaczy pole bitwy.

– Matko Najświętsza... – Zgorszony, pojednawczym tonem: – Pole bitwy...

– Nie bądź takim hipokrytą, w Biblii pełno jest krwi, bebechów i pól bitewnych.

– Zmieniasz temat rozmowy.

– Niczego nie zmieniam. – Anselm Vilabrú, kapitan, od pięciu miesięcy na przymusowym urlopie, wstał wściekły i pochylając się nad bratem, bombardował go słowami o śmiertelnej sile rażenia. – Tobie nikt nie zabije sześćdziesięciu ludzi z powodu niefortunnego rozkazu.

Ksiądz August milczał, z czego jego brat skorzystał, by kontynuować. Niech to zostanie między nami, ale trzeba jasno powiedzieć, że mój prawdziwy wróg to nie Igueriben ani marokańskie siły zbrojne, ani Alhucemas, ani nawet ten zdrajca Muhammad ibn Abd al-Karim. Moim wrogiem jest król, ma na imię Alfons XIII. To kawał głupiego skurwysyna, który położył palec z równo przyciętym paznokciem na mapie w sali, gdzie zwykł bawić się w wojnę, i powiedział tutaj, tu chcę wysłać wojsko, do Alhucemas, na co inni zareagowali ależ Wasza Wysokość, powinno o tym wiedzieć naczelne dowództwo. A ten pieprzony król...

– Bądź uprzejmy uważać na język. Obrażasz moje uszy.

– Dobrze, no więc król, kiedy usłyszał, że go przekonują ależ Wasza Wysokość, o tym powinno wiedzieć naczelne dowództwo, znów stuknął w mapę palcem wskazującym, tam, gdzie Alhucemas, i powtórzył tutaj, a wszyscy patrzyli przerażeni, nie wiedząc, jak zareagować, i dlatego króla, który za karę odebrał mi baronię, uważam za swego wroga i cieszę się, że żołnierz takiego pokroju jak generał Primo de Rivera, odważny i poważany, wprowadza porządek w tym nieszczęsnym kraju, w którym przyszło nam żyć. Czy jasno się wyrażam?

Kapitan Anselm Vilabrú nauczył się słuchać samego siebie w Akademii Wojskowej i z biegiem lat osiągnął dużą zręczność retoryczną. Teraz czuł się usatysfakcjonowany efektem, jaki wywarło jego przemówienie. Zwłaszcza gdy sobie uświadomił, że jego patriotyczny zapał zasiał wątpliwość w duszy brata. Dokończył w duchu prorockim:

– Zawsze kiedy jakiś wojskowy zechce zaprowadzić porządek w tym chaosie, będzie mógł na mnie liczyć.

Ksiądz August zamiast odpowiedzi otrzepał poły sutanny. Już dawno nie czuł się tak niezręcznie w obecności młodszego brata jak tamtego popołudnia. Żeby nie przyznać się do porażki, zdecydował się na strategię dissimilitudo i dostosował do niej spokojny i poufały ton:

– Nie lubię wojskowych.

– Ojciec mnie wysłał do wojska. A ciebie do seminarium.

Ksiądz August znów spojrzał bratu w oczy.

– Nie lubię, kiedy ktoś upokarza króla.

– Wiesz, co jest najgorsze? Że tego wszystkiego, co się zdarzyło w Annual, a mnie przy okazji złamało karierę, można było uniknąć.

– Za głupi jesteśmy na wielką politykę.

– Wiesz, co jest jeszcze gorsze?

– Masz serce przepełnione nienawiścią. Winny nie jest król, tylko Pilar.

– Bo w Igueriben, kiedy dostałem rozkaz wymarszu z trzecią kompanią, wiedziałem, że połowa z nas zginie. Ale ruszyliśmy do ataku, bo rozkaz to rozkaz.

– Niech Bóg ci wybaczy, Anselmie. – Zgromił go lodowatym spojrzeniem. – Przepraszam, że się wtrącam, ale od kiedy Pilar...

– Z którego roku jest to zdjęcie? – zapytał Oriol, żeby podtrzymać rozmowę.

– Tysiąc dziewięćset dwudziesty czwarty – przeczytała datę na dole. – Rok, w którym mój ojciec przeszedł do rezerwy i osiedliśmy tutaj.

– A pani matka? Dlaczego jej nie...

– Ubiegłej wiosny stryjek August wrócił z Rzymu. Jest kanonikiem przy katedrze w Urgell... – Uśmiechnęła się. – Ale często mnie tu odwiedza. Lubi mówić, że jest moim mistrzem duchowym.

– A jest?

– Tak. Oczywiście.

– Proszę mówić dalej.

– Jest bardzo mądry.

– Dlaczego pani tak uważa?

– Opublikował książkę, coś o algebrze czy czymś w tym rodzaju, i bardzo go cenią za granicą. – Przerwała z wymuszonym uśmiechem: – Dlaczego mam ciągle mówić?

– Żeby naturalnie wyglądać.

– Dawno pan skończył seminarium nauczycielskie? – przeszła do kontrataku.

– Przed wojną, gdy byłem bardzo młody.

– Wie pan, co mi się podoba? Że ma pan w domu tyle książek. Że ma pan...

– No, to normalne... – odpowiedział skromnie Oriol – ...i wcale nie jest ich tak dużo.

– Ile ma pan lat?

– Dwadzieścia dziewięć.

– No proszę, jesteśmy w tym samym wieku.

O kurczę. Właśnie się przyznała, że ma dwadzieścia dziewięć lat. Ja jej dawałem dwadzieścia. Dwadzieścia dziewięć. Gdzie jest jej mąż?

– A jak to się stało, że zajął się pan malarstwem?

Istnieje ten pan Santiago, czy to tylko wymyślona przez ciebie bariera chroniąca przed natrętami?

– Lubiłem rysować, więc zacząłem chodzić na kursy do Llotja, podczas wojny.

– W Barcelonie?

– Tak. Jestem dzieckiem Poble-Sec. Zna pani Barcelonę?

– Tak, oczywiście. Tam się uczyłam.

– Gdzie?

– U terezjanek w Bonanovie.

Dyskretnie rzucił na nią okiem. Terezjanki. Bonanova. Inny świat w tym samym mieście. Poczuł nad językiem wyschnięte podniebienie. Mówiła dalej:

– Tam zostałam ukształtowana intelektualnie i duchowo. Pod kierunkiem stryja Augusta, ponieważ ojciec zawsze służył gdzieś daleko.

A matka?

– Ja mam złe wspomnienia ze szkoły. W ciemnym mieszkaniu przy ulicy Margarit...

– A ja nie. I kiedy jadę do Barcelony...

– Mają tam państwo mieszkanie?

– Tak, naturalnie. Właśnie Santiago został tam na tydzień.

I na miesiąc, i na rok.

– Tak, oczywiście.

– Przejdźmy na ty. – Powiedziała to z pełną świadomością, mając wrażenie, że leci w dół nieskończoną i kamienistą drogą, jak zbocze wąwozu Forcallets, ale z uczuciem rozkosznej przyjemności.

– Co takiego?

– Jak zrobisz przerwę, poproszę, żeby nam przynieśli herbatę.

O mój Boże, przypłacę ten obraz zawałem. Muszę do tego podchodzić bardziej... No, nie wiem.

– Ty nie byłeś na froncie...

– Nie. Z powodu problemów z żołądkiem.

– Nawet nie wiesz, ile ci zostało oszczędzone. Lubisz pracę w szkole?

– Tak, ale proszę mnie nie zmuszać do mówienia. To pani ma mówić.

– A co chcesz usłyszeć, Oriolu?

Brylanty zaiskrzyły, przestraszone, choć nie drgnął ani jeden włos. A może te iskry poleciały z jej oczu?

6

Kobieta, która otworzyła jej drzwi, zamiast zapytać kim pani jest i czego tu szuka, wpatrywała się w nią, z ręką na klamce, jakby oderwała się na chwilę od jakiegoś zajęcia, któremu towarzyszył poważny namysł. Sinusoidalne zmarszczki na twarzy tworzyły skomplikowaną historię życia, które walecznie zbliżało się do siedemdziesiątki. Jej oczy zmierzyły się z nieśmiałym spojrzeniem Tiny. Poczuła się nieswojo i zapytała czy to pani Ventura?

– Tak.

– Starsza pani Ventura?

– Jeszcze jedna dziennikarka?

– No, nie, ja... – Chciała schować aparat, ale było już za późno. Widziała wyraźnie, jak ręka na klamce drżała nerwowo, choć na twarzy Ventury nie widniał nawet ślad zniecierpliwienia.

– Już trzy miesiące minęły, odkąd skończyła dziewięćdziesiąt pięć lat. – Powoli traciła cierpliwość. – Zapewniali nas, że już dadzą nam spokój z uroczystościami na jej cześć.

– Przychodzę w innej sprawie.

– W jakiej?

– Chodzi o wojnę.

Zanim zdążyła cokolwiek zrobić, kobieta zamknęła drzwi i zostawiła Tinę Bros na środku ulicy, z niemądrą miną i z tym frustrującym uczuciem, jakie ma myśliwy, gdy potknie się o korzeń i spłoszy zwierzynę. Popatrzyła w górę i w dół ulicy i zobaczyła tylko obłoczek własnego oddechu. Znów zaczynały łagodnie opadać nieprzeliczone białe płatki zimnej ciszy i kiedy pomyślała jaka szkoda, że nie umiem zjednywać sobie ludzi, i już zastanawiała się czy iść w górę, w dół, czy się schronić w kawiarni, drzwi domostwa Ventura się otworzyły i ta sama chuda kobieta posyłająca ją do diabła, zaprosiła ją do środka krótkim, zdecydowanym gestem, który z góry wykluczał jakąkolwiek dyskusję.

Myślała, że zastanie staruszkę pokonaną wiekiem, a może i bólem, leżącą w łóżku, narzekającą na swój los. Ale kiedy weszła do niewielkiej jadalni połączonej z kuchnią, zobaczyła ubraną na ciemno kobietę z siwymi, rzadkimi włosami, która czekała na nią, stojąc podparta na lasce, z równie przenikliwym spojrzeniem jak jej córka. Wszystkim w Torenie wyostrzyła wzrok długo tłumiona nienawiść.

– Przyszła tu pani opowiadać mi o wojnie?

Pomieszczenie było niewielkie. Zachował się tu kominek i kaflowa kuchnia dająca ciepło. Pod oknem zlew, czysty i zadbany. Na ścianie w głębi półka wypełniona głębokimi talerzami, poobijanymi od częstego używania. Na środku stół przykryty pożółkłą ceratą, a w kącie gazowa kuchenka. Na przeciwległej ścianie jadalni mały, ściszony telewizor, który pokazywał niesamowite loty skandynawskich skoczków narciarskich z niewiarygodnie wysokiego rozbiegu, a na telewizorze serwetka z ekspozycją pocztówek, których pochodzenia Tina nie odgadła.

– Ja nie... Chciałabym, żeby mi pani wyjaśniła... Czytałam pani oświadczenie w piśmie „Llar” i dlatego...

– Chce się pani dowiedzieć, dlaczego noga moja nie stanęła na ulicy Środkowej przez trzydzieści osiem lat.

– No właśnie.

Gestem równie energicznym jak wcześniej jej córka wskazała Tinie krzesło.

– Pani pewnie ma ochotę na kawę, Cèlio.

– Nie, mnie nic nie...

– Zrób jej kawy. – I tytułem wyjaśnienia: – Sama nie piję, ale lubię zapach.

Po trzech minutach już sączyły razem z Cèlią czarną mocną kawę, a stara nie odrywała od nich wzroku, zafascynowana tą czynnością. Tina podjęła postanowienie, że nie będzie niczego przyspieszać, i czekała, aż tamta się zdecyduje. Upłynęło dużo, dużo czasu, ale w końcu stara Ventura przemówiła. Zmienili nazwę ulicy na Falangisty Fontellesa.

– Kto to taki?

– To nauczyciel, którego mieliśmy w miasteczku zaraz po wojnie. – Uściśliła: – Oriol Fontelles.

– Uczył mnie – wtrąciła Cèlia. – Słabo go pamiętam, bo byłam wtedy bardzo mała. – I znów skryła się w milczeniu za swoją kawą.

– Obłudny zdrajca, który przyniósł nieszczęście naszej rodzinie. I całemu miastu. – Dodała innym tonem: – Zgaś telewizor, córko.

– Co się stało z żoną nauczyciela?

Cèlia wstała i wykonała polecenie bez dyskusji. Za plecami Tiny skoczek z Finlandii, który już miał pobić rekord, został zatrzymany w locie przez wyłączenie odbiornika. Stara Ventura zastanawiała się:

– Nie wiem. Wyjechała.

– Pamiętam ją – powiedziała córka, wracając na swoje miejsce.

– Przez te wszystkie lata musiałyśmy nadrabiać drogi przez ulicę Rasa, żeby kupić chleb.

– Nikt z naszego domu nie postawił stopy na tamtej ulicy. – Dodała po cichu: – Przez wzgląd na pamięć mojego brata.

Tinie szybciej zabiło serce. Opanowała się i zadała neutralne pytanie:

– A co ludzie o tym mówili?

– Byli tacy, którzy też ją omijali. – Wzięła filiżankę swojej córki, drżącą ręką podsunęła sobie pod nos, jakby miała zamiar pociągnąć łyk, ale tylko powąchała. Cèlia wstała, aby zabrać matce niepotrzebną filiżankę, i zaraz wróciła na swoje miejsce. Stara Ventura nawet nie spojrzała w jej stronę. – Ramona z domu Feliçó zmarła, nie doczekawszy zmiany nazwy, biedaczka.

– A inni?

– Państwo Burés, rodziny z domów Majals, Narcís, Batalla... – Przerwała litanię, żeby poszukać w pamięci. Spojrzała na pustą filiżankę i ciągnęła dalej: – Cały dom Savina, dom Birulés... I dom Gravat, oczywiście.

– Co oczywiście?

– Oni wszyscy się cieszyli. To faszyści, ucieszyli się, jak weszli narodowcy. I Cecilia Báscones z kiosku, ta suka, która śpiewała Cara al sol przed domem.

Przerwała, żeby złapać oddech, jak po biegu, i dokończyła im wszystkim pasowała ulica falangisty Fontellesa.

Zamilkła i obie kobiety uszanowały tę ciszę. Tina wyobrażała sobie, że wszystkie nazwiska w pamięci starej Ventury wytrawił ogień.

– A inni ludzie? – odważyła się zapytać Tina, wieki później.

– Milczeli. – Teraz patrzyła Tinie w oczy. – W tym mieście zawsze dużo się milczało. Sami obłudnicy.

– Mamo...

– Trzeba nazywać rzeczy po imieniu. Jak można było nadać ulicy imię jakiegoś drania, który doniósł na moje dzieci, bo podsłuchał ich rozmowę w klasie... – Patrzyła daleko przed siebie, jakby zastanawiała się, czy mówić dalej. – Oczywiście, że mogłoby się trafić gorzej. Gdyby to na przykład Targę uhonorowali ulicą jego imienia.

Córka wtrąciła się nieśmiało, usprawiedliwiając się przed Tiną:

– Minęło sześćdziesiąt lat, ale drzazga mocno utkwiła w mamy głowie. – Uśmiechnęła się niewesoło. – Niewiarygodne, prawda?

– O co chodzi z tym donosem?

– Obie z siostrą się wystraszyłyśmy, bo ktoś puścił plotkę, że szukają mojego ojca, żeby go zabić, i mówiłyśmy, że...

– A ten potwór nauczyciel podsłuchał, co mówią – wtrąciła się stara – i zaraz pobiegł do burmistrza. Panie burmistrzu, Ventura ukrywa się we własnym domu, wiem o tym od dziewczynek, pięć i dziesięć lat, które ze strachu nie wiedzą, co mówią. I po tym, co zrobił, pewnie jeszcze się spodziewał, że w miasteczku będziemy go uważać za człowieka, a nie bydlę. – Zamyśliła się nad przeszłością, wpatrując się w ścianę. – A potem zdarzyło się to, co się zdarzyło.

Stara kobieta westchnęła, stuknęła laską i powtórzyła z naciskiem:

– Prawdę mówię, za dużo w naszym mieście obłudy.

– Mamo, co ta pani sobie pomyśli...

– Po to tu przyszła, nie? Niech teraz słucha.

Matka i córka rozmawiały otwarcie, nie zwracając uwagi na Tinę. Wreszcie Cèlia spróbowała uciąć temat kategorycznym tonem:

– Mamo, potem to odchorujesz...

– Nigdy więcej nie zobaczyłam męża. – Do Tiny, oskarżycielskim tonem: – Niech sobie mówią, co chcą. Byliśmy w separacji. Kiedy zdecydował się iść w góry, powiedziałam, że zostaję z dziewczynkami i z Joanetem, bo niby co mogli mi zrobić. On wolał igrać z ogniem. Zawsze taki był...

Wracała w myślach do swojego męża, nie wiadomo, z czułością czy z żalem.

– Nie umiał usiedzieć na miejscu. W młodości szmuglował towar przez przełęcz Salau. I to mu zostało... W domu się dusił, ten mój Joan.

Cèlia postanowiła zareagować. Z macierzyńską troską upomniała starą:

– Mamo, sama widzisz. Lepiej do tego nie wracać.

– Przekonywałam, że faszyści nic mu nie zrobią, ale on wolał uciec w góry.

– Gdy mama zaczyna mówić o ojcu... potem zawsze ma gorączkę.

– Ale to Joan miał rację. Szukali go, jeszcze jak szukali... Ten sukinsyn Valentí Targa z domu Roia...

– Mamo...

Stara Ventura zaczęła mówić głośniej, żeby córka jej nie przerwała:

– Bardzo się ucieszyłam, jak się dowiedziałam, że na zakręcie rozwalił sobie łeb o skałę.

– Dawne dzieje – wyjaśniła Cèlia Ventura. – Dobre pięćdziesiąt lat.

Stara Ventura pogrążyła się w rozmyślaniach. Cèlia sięgnęła po filiżankę i zostawiła matkę w spokoju. Wiedziała, że w myślach właśnie odtwarza scenę, gdy w porze kolacji czterech umundurowanych mężczyzn i piąty, obserwujący tę scenę z daleka, z niewyraźną, kwaśną miną, wtargnęło do domu Ventura. Nie powiedzieli nawet dobry wieczór, tylko od razu rzucili się na najstarszego z rodzeństwa, a Joanet miał wtedy czternaście lat, i na oczach jego przerażonych sióstr zapytali grzecznie gdzie jest ten skurwysyn twój ojciec.

– Zostawcie go w spokoju. On nic nie wie.

Glòria Carmaniu, Ventura, weszła do mieszkania. Bez pośpiechu położyła przy palenisku przyniesione szczapy. Wycierając ręce w fartuch, wskazała nakryty do kolacji stół:

– Częstujcie się... – rzuciła im zaproszenie.

Valentí Targa puścił szyję chłopca i podszedł do kobiety.

– Ale ty wiesz.

– Nie. Myślę, że we Francji. – Spojrzała na intruzów wyzywająco, z pogardą. – Wiecie, gdzie jest Francja? – Wskazała ręką piątego mężczyznę, tego w cywilu, który stał w progu z kwaśną miną. – Zapytajcie może pana nauczyciela.

Mimo że w wieku szkolnym człowiek sporo już wie o trudach życia, mali mieszkańcy domu Ventura po raz pierwszy zobaczyli, że precyzyjnie wymierzony cios w policzek może kogoś unieść w powietrze. Ich matka wpadła na ten sam kredens, na którym po latach będzie stał telewizor transmitujący konkurs skoków narciarskich, i tam osunęła się na podłogę. Po policzku spływała jej krew. Valentí, który miał jeszcze rozgrzaną od zadanego ciosu dłoń, wskazał ją palcem i wycedził przez zęby głosem tak cichym, że aż groźnym:

– Ponieważ wiem, że go widujesz, to mu powiedz, żeby się pofatygował do ratusza i oddał w ręce władz.

Kobieta próbowała się podnieść, ale łzy zalewały jej oczy.

– Nie widuję go. Nie wiem, gdzie jest. Przysięgam.

– Dwadzieścia cztery godziny. Jeśli się nie zjawi przed dziewiątą wieczorem, ten zajmie jego miejsce.

Wskazał chłopca i dał znak swoim ludziom. Jeden z nich, ten z ciemnymi kręconymi włosami, wykręcił mu ręce do tyłu i założył kajdanki. Dzieciak tak się bał, że nie odważył się powiedzieć aj, boli. Zabrali go. Tego wieczoru nikt nie miał ochoty na kolację.

Zardzewiała żelazna brama stała otworem, a ze środka dochodziło stukanie. Tina spojrzała na szare, śnieżne niebo; wydawało się, że lada moment nabrzmiała powłoka pęknie i spuści na świat lawinę śmiercionośnego mrozu. Nie było jeszcze tak zimno, kiedy pukała do drzwi domu Ventura, a teraz pomyślała, że nigdy nie przyzwyczaiłaby się do tego agresywnego chłodu, który przenika aż do serca.

Główna alejka, bita droga, prowadziła do pomnika, który sfotografowała parę dni temu. Nie był zbyt okazały. Ktoś usunął z niego litery i został bez opisu; po lewej, w głębi za pomnikiem, rozciągały się na ziemi rzędy grobów, a wśród nich gdzieniegdzie kępy zielska. Najczystszy cmentarz w komarce Pallars. Jeszcze bardziej zadbany niż ten z Trívii. Po prawej drugi rząd mogił i naburmuszony Jaume Serrallac z dłutem i młotkiem, pochylony nad kamienną tablicą, która najwyraźniej źle została wymierzona, bo jest za gruba z lewej strony. Przydałaby się piła, której nie zabrał z warsztatu, a teraz nie chciało mu się po nią wracać. Klął w duchu na Cesca, który już po raz drugi nie zmierzył jak trzeba, a teraz to on musiał wypić to piwo. Czytając napis na niesymetrycznej płycie, dostrzegł kątem oka młodą kobietę, tak ciepło ubraną, że spod kaptura i szalika wystawał jej tylko nos, która zatrzymała się przy pomniku na cześć poległych za boga i ojczyznę i patrzyła w prawo, sprawdzając, czy dzwoniec już poderwał się do lotu.

Na grobie Oriola Fontellesa Grau (1915–1944) było mniej zielska niż na innych i bez trudu dało się przeczytać na płycie wspomnienie o jego heroicznym życiu, ozdobione jarzmem i strzałami. Bujna trawa na niektórych mogiłach okazała się najlepszym dowodem, jakim wrogiem pamięci jest czas. O Fontellesie jednak ktoś pamiętał. Tina zorientowała się, że ucichł stukot narzędzi, a mężczyzna oderwał się od pracy przy płycie i szedł w jej stronę, szurając stopami. Odwróciła się, a kiedy zaczął szukać papierosa w pudełku, które wyglądało, jakby przejechał po nim pociąg, zauważyła, że nie ma rękawic.

– To ktoś z pani rodziny? – zapytał od niechcenia, wskazując grób Oriola. Nie chciał się przyznać do ciekawości, dlatego skoncentrował się na zapalaniu papierosa.

– Nie.

– Tym lepiej.

– Dlaczego?

Niebieskooki, skulony mężczyzna rozglądał się wokół skonsternowany. Wypuścił dym i wskazał pomnik.

– Nikt go tu dobrze nie wspomina – lekko się ukłonił – za przeproszeniem, bo to mój nauczyciel.

Schylił się i nie wypuszczając papierosa, stwardniałą od długich lat pracy ręką z miłością przeciągnął po płycie, ścierając delikatną warstwę nieistniejącego kurzu z błyszczącego, lakierowanego mebla.

– Ta płyta to dzieło mojego ojca – dodał, wskazując głową do tyłu. – Tamten pomnik też.

– Pański ojciec musiał go dobrze znać.

– Już nie żyje. – Zrobił szeroki ruch ręką. – Wszystkie płyty w odcieniu szaroniebieskim ja wykułem. Taka teraz moda – pozwolił sobie na fachowy komentarz.

– Musiał pan ich wiele zrobić w ciągu całego życia.

– Ojciec mawiał, że wszyscy mieszkańcy komarki w końcu trafią w nasze ręce... – Cały czas był bez rękawiczek.

– Pewnie miał rację, prawda?

– Tak sobie myślę, że słowa, jakie wykuwamy na nagrobkach, to historia życia człowieka w pigułce.

Tina w myślach przyznała mu rację: faktycznie, zapis na płycie to lakoniczna opowieść o jednym życiu. José Oriol Fontelles Grau, tysiąc dziewięćset piętnaście, tysiąc dziewięćset czterdzieści cztery. Opowiadanie z początkiem i zakończeniem, a rozwinięciem jest myślnik pośrodku, skromny reprezentant całego życia między dwiema liczbami. Jeżeli poza tym jest jeszcze epitafium, tak jak w tym przypadku, mamy streszczenie ludzkiego dzieła: męczennik i faszystowski bohater, poległ za boga i za hiszpanię. I jeszcze kurz i skoszone wokół grobu zielsko.

– Skąd tu taki porządek?

– Wie pani... to sprawa... ludzi z miasteczka.

Niebieskooki mężczyzna zaciągnął się i wskazał ręką sąsiedni grób, ozdobiony gołąbkiem w locie, zanadto ckliwym, oraz żółto-niebieskim kwiatkiem z plastiku, przywiązanym przegniłym sznurkiem do pokrytego rdzą krzyża.

– Joan Esplandiu Carmaniu – przeczytała Tina.

– Chodzi o dzieci z domu Ventura. Tak naprawdę nazywaliśmy ich Ventura. Od nazwy domu.

– Wiem, o kogo chodzi.

– Tu pochowane jest rodzeństwo, Joan i Rosa. Widzi pani? Natomiast po ojcu ślad całkiem zaginął.

– Może zmarł we Francji.

– Może. Mogę tylko panią zapewnić, że tutaj nie leży.

– Rosa Esplandiu Carmaniu. Miała serce czyste i wielkie jak góra Montsent – przeczytała Tina. I zamilkła na chwilę, zazdroszcząc pomysłu temu komuś, kto wymyślił takie słowa.

– Rosa Ventura... – powtórzył mężczyzna i podrapał się po nieogolonym policzku.

– Na co zmarła?

– Na tyfus. – Po dłuższej chwili smutnego zamyślenia podjął: – Na tyfus, w wieku zaledwie dwudziestu lat. – Wolał zmienić temat i odsunąć od siebie przykre wspomnienie. – A tu jest Joan Ventura.

– A on na co zmarł?

– Od kuli.

Dopiero w tym momencie Tina zwróciła uwagę na słowa wyryte pod nazwiskiem: ofiara faszystowskiej podłości.

Jaume Serrallac uniósł brwi i wygłosił filozoficzną sentencję:

– Tyle wojowania i nienawiści, a i tak w końcu wszyscy tu spoczną, jeden obok drugiego. Są tu razem już od czterdziestu lat, a ile jeszcze przed nimi. Ojciec mawiał, że to tak, jakby się było uwiecznionym na zdjęciu, z którego nie możesz się wycofać.

Tina podeszła do grobu rodziny Ventura. Popatrzyła na plastikowy kwiat, który zdążył wypłowieć, wystawiony na niepogodę, i zrobiło się jej smutno na myśl o opuszczeniu tego rodzeństwa. Mężczyzna znów się zaciągnął, co zapowiadało kolejną sentencję.

– Smutna historia. Minęło sześćdziesiąt lat, a rana jeszcze się nie zagoiła.

Potrząsnął głową ciężką od wspomnień. Nagle się ożywił.

– Takich przypadków jest tu sporo: z domu Feliçó zginęła jedna osoba, z domu Misseret dwie, a rodzina z domu Tor straciła obu synów na froncie. I nieszczęsny Mauri z domu Maria del Nasi. No i oczywiście zamordowani z domu Gravat.

Wskazał głową mauzoleum nieco oddalone od miejsca, w którym rozmawiali. Nagle zaczął mówić szeptem, żeby ich nie usłyszeli jacyś szpiedzy.

– Jeszcze teraz są tacy, którzy się śmieją z ich nieszczęścia – wyznał. Znów się zaciągnął. – Torena ma mało mieszkańców, ale jedni drugich potopiliby w łyżce wody. Pani jest dziennikarką?

– Piszę książkę o miejscowościach w Pallars. Domy, ulice...

– I cmentarze.

– Tak... Chyba tak.

– Na cmentarzach znajdzie pani zamrożoną historię miasteczka. – Wskazał groby i mauzoleum w głębi. – Dom Gravat ma wyjątkowy grób. Prawie w każdej miejscowości jest jedna zamożna rodzina. Na każdym cmentarzu jedno mauzoleum. Można się wiele nauczyć, wykuwając nagrobki.

Tina miała przelotne skojarzenie z Szekspirem, mało konkretne. Podeszła do mauzoleum. Zobaczyła napis rodzina Vilabrú i rzeźbę dłuta Rebulla. Przedstawiała otwartą księgę i siedzącego nad nią anioła, który najwyraźniej – prowadząc niebiański rejestr wejść – zapisywał imiona sprawiedliwych dusz z rodziny Vilabrú. I makabryczna przewidywalność następnych płyt. Trzy wolne miejsca: przewidziane trzy zgony. Zrobiła zdjęcie.

Obok mauzoleum dyskretny grób jakiejś ważnej figury. Napis głosił Don Valentín Targa Sau, Altron 1902 – Torena 1953. Burmistrzowi i lokalnemu przywódcy Ruchu Narodowego w Torenie wdzięczna Ojczyzna. Zadbany grób, lecz bez kwiatów. Zorientowała się, że mężczyzna stoi tuż za nią, ale mówi bardzo cicho:

– To kat Toreny. Ten człowiek ma na sumieniu pół miasteczka.

Tina się odwróciła. Kamieniarz patrzył jej w oczy.

– Burmistrz miasta?

– Tak. Pochodził stamtąd. – Zrobił taki gest, jak gdyby Altron leżał pod podeszwą butów Tiny.– Mówią, że miał romans z... No, takie tam plotki...

– Zamrożona historia miasteczka.

Tina bardzo chciała wiedzieć, czyim kochankiem był Valentí Targa. Żeby zachęcić niebieskookiego mężczyznę do mówienia, powtórzyła jego własne słowa:

– Jak mawiał pański ojciec, został uwieczniony na rodzinnym zdjęciu.

Ale Serrallac, zamiast kontynuować opowieść, rzucił niedopałek na ziemię i starannie go przydeptał. Ruchem głowy, pełnej wspomnień, wskazał tekst płyty nagrobnej niejakiego Valentína Targi.

– Ano właśnie, a ja tylko wykonuję pod tym zdjęciem podpis.

Te ostatnie słowa wypowiedział, oddalając się ku nagrobkowi, nad którym teraz pracował. Tina wróciła pod pomnik falangisty Fontellesa i zrobiła kilka zdjęć. Później w szerszym kadrze ujęła też grób rodzeństwa Ventura. Pstryk. Tego ujęcia nie robiła z myślą o książce. Miało być jej osobistym hołdem dla pewnego chłopca, który się nazywał Joanet Esplandiu Carmaniu z domu Ventura, 1929–1943, i padł ofiarą faszystowskiej podłości. W głębi, nieco z boku, zmieściło się w kadrze mauzoleum rodziny Vilabrú, trochę przypadkiem, podobnie jak kiedyś dzwoniec na innej fotografii.

7

Mimo że Oriol musiał czekać pół godziny, zanim pani Elisenda załatwiła interesy z zarządcą majątku – a musieli nieźle natężyć mózgi, licząc pogłowie rogacizny i hektary zalesionych powierzchni, które dałoby się przekwalifikować na grunty orne – druga sesja przebiegała w swobodniejszej atmosferze. Pani Elisenda już była Elisendą, ciasteczka stały na stole w salonie od samego początku, a Oriol zajmował się przenoszeniem doskonałego ciała, reprodukowaniem, odbijaniem go na płótnie, słuchając, jak opowiada, że owszem, kiedy zaczęła się wojna, wyjechałam do San Sebastian. Właśnie tam poznałam mojego męża. Tak, daleki krewny. Tak, też nosi nazwisko Vilabrú, podobnie jak ja. Nie, w Barcelonie. Jest bardzo zajęty i nie znajduje czasu, żeby tu przyjechać. Och, oczywiście, że za nim tęsknię. Ale tak nie można, nie tak się umawialiśmy.

– Słucham? – Oriol zatrzymał pędzel na lewej piersi Elisendy.

– Umawialiśmy się, że będziemy na ty.

– Ale...

– To rozkaz.

Jak rozkaz, to rozkaz. Pędzel znów zaczął swobodnie się przesuwać po wypukłej piersi pod gładką suknią, w której tak pięknie wyglądała.

– Kiedy zaczniesz malować twarz?

– Chciałbym panią... Chciałbym cię lepiej poznać. Bardziej się oswoić z...

– Tak, jasne.

– Nie siedź tak sztywno. Poruszaj szyją, ramionami. Mów, o czym chcesz.

Gdybym mogła ci opowiedzieć o moich uczuciach. Gdybym mogła wyznać, że czuję się zmieszana i że twoje ręce są magiczne.

– Ale nie wiem o czym.

Weszła Bibiana z dzbankiem gorącej herbaty. Spojrzała Elisendzie w oczy, a tamta, odwracając wzrok, potwierdziła tylko podejrzenia służącej, która dyskretnie opuściła salon. Oriol zauważył, że obie kobiety rozumieją się bez słów, ale udawał, że koncentruje się wyłącznie na fałdzie rękawa.

– Czym twój mąż się zajmuje? – zapytał, gdy znów zostali sami.

– Bardzo cię interesuje mój mąż.

– Niekoniecznie. Tylko podsuwam ci temat.

No więc głównie spekulacją na czarnym rynku w zmowie z dwoma pułkownikami z kapitanatu w Barcelonie, i z władzami. I odwiedzaniem burdeli, jak mi donoszą ci, którzy mają donosić. Zgarnia kupę forsy, ale nienawidzi przyjeżdżać tu w odwiedziny, bo nie może spojrzeć mi w oczy.

– No więc... Prowadzi interesy. Handlowe. Ma jakieś biuro, nie wiem dokładnie jakie, z którego praktycznie nie wychodzi. I ciągle gdzieś jeździ.

Nie chce o tym mówić. Zmieniamy temat. O czym moglibyśmy rozmawiać?

– Nie wolałabyś mieszkać w Barcelonie?

– Nie. Tu jest mój dom. Poza tym lubię sama dopilnować majątku. Tutaj zmarli mój ojciec i brat.

A twoja matka, Elisendo? Dlaczego nigdy nie mówisz o matce?

Drobne poprawki na szyi, inny odcień. Delikatna szyja pani Elisendy, która teraz jest po prostu Elisendą.

– Smakowały Rosie czekoladki?

Już samo pudełko wyglądało jak dzieło sztuki, drewniane, rzeźbione, lakierowane. W środku dwanaście czekoladek jak dwanaście klejnotów. Rosa sięgnęła po tę w szmaragdowym złotku.

– Dlaczego powiedziałeś pięćset?

– Nie miałem śmiałości...

– Powiedziałbyś tysiąc i też by ci zapłaciła. Co z ciebie za facet.

Rozwinęła papierek, powstrzymując kaszel, i przegryzła czekoladkę na pół.

– Pyszna – powiedziała. – Poczęstuj się.

Tak, bardzo dobra. Pyszna.

– Smakowały, jeszcze jak. Kazała podziękować.

– Cieszę się.

Potem opowiadała o stryju Auguście, o jego książce, chyba na temat pochodnych, o tym, że jest sławny, o tym, jak wykładał w Rzymie, kiedy go wypędziły z Hiszpanii komunistyczne hordy. Ponoć zdobył tam sławę matematyka intuicyjnego, jak twierdzi ksiądz Aureli Bagà, proboszcz Toreny, który przywiózł tę plotkę z kurii, bo stryj sam nigdy się nie chwalił. Ale nie miała ochoty zwierzać się nauczycielowi, z jakim uporem stryj powtarzał jej przy każdej okazji, że miejsce żony jest u boku męża, tak ogólnie, nie żeby ją upominał, aż pewnego dnia, niedawno, mając dość tych nacisków, powiedziała wiesz, w czym rzecz, jeśli pojadę do Barcelony zająć miejsce u boku Santiaga, zastanę go otoczonego wianuszkiem kurew. Więc może byś już przestał zawracać mi głowę.

– Przepraszam, córko. Ja nie...

– Poza tym, zawsze będę mieszkać w Torenie. Jestem tu panią na włościach, mam pod sobą posiadłości domu Gravat i to dzięki mnie interes prosperuje. A ja chcę pomnażać majątek, żeby żółć zalała mieszkańców tego miasteczka.

Bibiana pamiętała, że po tej rozmowie Elisenda Vilabrú zastąpiła kawę herbatą, żeby zwiększyć dystans w stosunku do miejscowych, i zaprzestała raz na zawsze spacerów błotnistymi uliczkami miasteczka.

– Nienawiść przez ciebie przemawia. Przypominasz mi... Nie, nieważne.

– Kogo ci przypominam, stryjku?

– Twego ojca.

– Zabili go, i stąd we mnie ta nienawiść.

Mój Boże: stryj August czuł się bezsilny wobec mrocznych labiryntów duszy ludzkiej. W porównaniu z nimi jakże czysta, irracjonalna i bezdyskusyjna była liczba e. Ale jako dawny opiekun dziewczyny miał obowiązek ją ostrzec. Nie wiem, czy to dobrze, żywić takie uczucia.

– Wojna odcisnęła piętno na mojej duszy.

– Musisz się nauczyć przebaczać.

Zamilkła i zamyśliła się nad naukami, których on sam jej udzielał na temat Prawdziwego Sensu Sprawiedliwości i Kary Bożej, na temat nieprzyjaciół Kościoła katolickiego, których powinna uważać za swoich osobistych wrogów, na temat przekonania o życiu w Prawdzie. W porozumieniu z matką Venàncią wprowadzał ją w sekrety życia zawarte w takich książkach jak Duch świętej Teresy od Dzieciątka Jezus, Niebiańskie strony, Wzorowa rodzina czy Środki zapobiegawcze i lecznicze na choroby duszy, wszystkie dzieła, które wyszły spod pióra wielebnego Henryka d’Ossó, założyciela terezjanek i autentycznego animatora powołań. Któregoś dnia zostanie błogosławionym. I z czasem Rzym ogłosi go świętym, sama zobaczysz, córko.

– Wszystko w swoim czasie – odpowiedziała stryjowi po dłuższym zastanowieniu.

– Uważaj na ramię. Nie, na plecy.

– Zdrętwiało mi.

– Dobrze, zrobimy pięć minut przerwy.

Kiedy pili herbatę, mimo że do rozluźnienia mięśni rozmowa nie okazała się niezbędna, opowiedziała mu, że najszybciej jak się dało wysłała zarządcę, by zajął się majątkiem i odzyskał wszystko, co im zabrano, i zaraz z San Sebastian wrócili do Toreny. Nie wspomniała o wyprawie do Burgos, o tamtych trzech dniach, szarych, ciemnych, ale koniecznych. Powiedziała tylko z San Sebastian pojechaliśmy do Barcelony już jako małżeństwo. Po kilku miesiącach bezczynności sprowadziliśmy się tutaj, żeby doprowadzić majątek do porządku, ale Santiago wytrzymał tylko dwa tygodnie. Wszystko mu przeszkadzało, nie znosił smrodu bydła w miasteczku i miał pilne sprawy w Barcelonie.

– A tak spokojnie się tu żyje.

Oriol Fontelles Grau, nauczyciel, malarz Jej Wysokości królowej Elisendy, mieszkał w Torenie zaledwie trzy miesiące. Miasteczko nie zdążyło dla niego stracić uroku nowości. Nie poznał ani jednej jesieni w Torenie, ani zimy, ani przebudzenia wiosny. Dlatego mógł jeszcze się łudzić i powiedzieć tak spokojnie się tu żyje.

Z nią rzecz miała się inaczej. Ona, gdy tylko upewniła się, że z domem wszystko w porządku, że nie padł łupem rabusiów, długo się zastanawiała, czy wrócić. Kiedy podjęła decyzję, najpierw wysłała Bibianę, żeby zrobiła porządki. Kiedy przyjechała razem z Santiagiem, Bibiana opowiedziała jej, co słyszała od ludzi, że nowy burmistrz, najstarszy syn z domu Roia z Altronu, zebrał wszystkich mieszkańców Toreny na placu Hiszpanii, u wylotu ulicy caudilla, i tam stawił się w mundurze falangisty z obstawą pięciu innych mundurowych, samych zamiejscowych, z rękami na biodrach, i Valentí Targa, który teraz kazał się tytułować don Valentínem Targą, pouczył wszystkich, jak dzieci, przemądrzałym tonem, kalecząc język kastylijski i zmyślając słowa, że ma za zadanie egzekwować prawo w Torenie i czuwać nad jego przestrzeganiem przez innych, że zamierza tu posprzątać i zrobić czystkę. I nikt mnie nie powstrzyma w wypełnianiu świętej misji, którą powierzyli mi Bóg i caudillo. Żaden winny nie pozostanie bez kary, chyba że już został ukarany. Nie wszyscy rozumieli, co mówi, ale sens wynikał jasno z intonacji. A ponieważ to, co miał w tym momencie do powiedzenia, było bardzo ważne, przeszedł na kataloński i oświadczył jeśli ktoś teraz chce złożyć donos, niech przyjdzie, a ja go wysłucham. A jeżeli jakiś republikański zaprzaniec chciałby protestować, ze mną będzie miał do czynienia i dostanie taką nauczkę, że mnie dureń popamięta do końca życia. Przysięgam na generalissimusa. I znów przechodząc z katalońskiego na hiszpański, krzyknął niech żyje Franco, wiwat Hiszpania. Tylko ci w mundurach i Cecília Báscones, wtedy jeszcze bardzo młoda, odpowiedzieli okrzykiem niech żyje. Diaphragmodynia czy diaphragmalgia. Pozostali tymczasem patrzyli w stronę Bonyente. Poza tymi z domu Narcís, którzy uśmiechali się pod wąsem, i tymi z domu Birulés; oni myśleli wreszcie nastał porządek, skończył się chaos i my, przyzwoici ludzie, będziemy mogli bezpiecznie wyjść na ulicę bez obawy, że coś złego nas spotka. Diaphragmatocele.

– Trochę porządku w Torenie nie zawadzi, Bibiano. – Służąca chwyciła w lot sens tych słów.

– Mam zamiar często wychodzić w plener – powiedział Oriol, zamyślony, wracając przed sztalugi.

– Malujesz też pejzaże?

– Robię, co mogę. Jestem dyletantem.

Zaczął sprawdzać fałdy sukni i znalazł błąd na łokciu. Nagle się przestraszył, czując za sobą zapach nardu, jakby miał nos na plecach. Zanim zdążył się odwrócić, usłyszał ten słodki głos i słowa jeżeli ty tak twierdzisz, może i jesteś dyletantem, ale robisz to po mistrzowsku.

Oriol się odwrócił. Uważnie oglądała obraz.

– Nie przeszkadza ci, że go oglądam, zanim będzie skończony?

– Nie – skłamał. – Jest twój.

Jedno od drugiego na odległość dłoni. Życie stawało się niemożliwe.

8

Dwudziestego pierwszego czerwca tysiąc dziewięćset sześćdziesiątego drugiego roku Marcel Vilabrú i Vilabrú po raz ostatni w życiu zszedł po sześciu schodkach prowadzących do głównego wejścia Instytutu IPAIC Sant Gabriel, szkoły z internatem (miejsce idealne do integralnego wychowania waszych dzieci, które dba o ich fizyczny, intelektualny i duchowy rozwój), gdzie zaliczył klasę wstępną i przebrnął przez pierwszą, drugą, trzecią (plus dwa przedmioty z drugiej), czwartą (plus jeden przedmiot z trzeciej i jeden z drugiej), by w końcu zrobić małą maturę. Jaki profil chłopiec teraz wybierze, nauki ścisłe czy humanistyczne, a ty co chciałbyś robić, co uważasz za najlepsze, ja ci powiem, co dla ciebie najlepsze. Chyba profil matematyczny. Nie: humanistyczny. Zajmiesz się humanistyką. Ale ja chciałbym. Co ty tam wiesz. No więc: chciałbym... no nie wiem, coś związanego z górami, lasem, śniegiem. Zejdź z obłoków, Marcelu: humanistyka, a potem zostaniesz adwokatem i będziesz mógł się zająć interesami rodziny, które, jak zapewne pamiętasz, mają związek ze śniegiem. To nie to samo, ja chciałbym... Popatrz tylko na mnie: jestem adwokatem i świetnie sobie radzę. A co na to mama. Ona chce, żebyś został adwokatem, bo zawsze, jak oblałeś jakiś przedmiot, to albo matematykę, albo fizykę. To niech sama przyjedzie i mi to powie. Jest bardzo zajęta; czyli wybierasz profil humanistyczny. Piąta klasa (łacina i greka oblane w czerwcu i we wrześniu), szósta (z łaciną i greką z piątej), matura po szóstej w czerwcu i we wrześniu, pierwsza przymiarka do kursów przeduniwersyteckich PREU, druga przymiarka do kursów przeduniwersyteckich, i wreszcie egzamin wstępny na uniwersytet. Zszedł po sześciu schodkach i zamiast odwrócić się, żeby wspominać piękne chwile (pamiętasz tamtą noc, kiedy w czasie kolacji otworzyliśmy szafę tego tam, albo lekcje gimnastyki w gęstej mgle płaskowyżu Vic, no, przyznaj, nie było wcale tak źle... prawda?), czekał zrezygnowany, aż adwokat Gasull wyjdzie w towarzystwie pani Pol, która oświadczyła definitywnie zakończyliśmy proces kształcenia tego młodego człowieka, niech teraz wyruszy na podbój świata. A kiedy oboje podeszli bliżej i pan Romà Gasull właśnie żegnał się wylewnie z panią Pol, Marcel Vilabrú i Vilabrú ostentacyjnie splunął na ziemię i odszedł w stronę czarnego samochodu, w którym Jacinto zdążył już porządnie zmarznąć, skracając sobie czekanie przeglądaniem jakiegoś duńskiego czy szwedzkiego świerszczyka. Marcel Vilabrú nie pożegnał spojrzeniem szkoły, w której opanował trygonometrię, w której nauczył się kłamstw i masturbacji, bezmyślnego recytowania pięciu deklinacji łacińskich, zdrady we własnym interesie, żeby uniknąć kary, deklamowania z fatalnym akcentem Ô rage, ô désespoir! i przekonał się, że jego matka jest osobą bardzo zajętą, która rozkazuje wszystkim mężczyznom w swoim otoczeniu, nie wykluczając jego, i że po śmierci taty już nie mówi, tylko ogranicza się do wydawania rozkazów coraz bardziej kategorycznych, coraz bardziej szczegółowych i oczekuje, że wszyscy będą je wypełniać bez szemrania.

W drodze powrotnej trzej mężczyźni milczeli (pani Pol Marcela też uznała za mężczyznę), a on uświadomił sobie, że zawsze, gdy wracał do domu, otaczali go faceci tacy jak Jacinto i Gasull. Gasulla widywał częściej niż tatę. Tak naprawdę jedyne wspomnienie, jakie zachował po ojcu, to jego pytające spojrzenie, którym go obrzucał, pewny, że on tego nie dostrzega, i przekonanie, że go nie kochał, że nie przewidywał dla niego miejsca w swoim życiu. W tych rzadkich sytuacjach, kiedy miał okazję go widzieć.

– Dlaczego tato jest taki dziwny?

– Nie jest dziwny.

– Tak jakoś na mnie patrzy.

– Coś sobie ubzdurałeś, synu.

– Dlaczego nigdy nie ma go w domu?

– Jest bardzo zajęty.

– Tato jest bardzo zajęty, ty jesteś bardzo zajęta. Do dupy z taką rodziną.

Wtedy po raz pierwszy Elisenda pomyślała, że może należałoby głębiej się zastanowić nad edukacją syna. Że może Instytut IPAIC Sant Gabriel nie jest najlepszym miejscem i że może trzeba by wziąć pod uwagę tę szkołę w Bazylei, o której wspominała Mamen Vélez. Ale kiedy sytuacja się zmieniła, już nie wróciła do tego tematu. Tak się bowiem stało, że szóstego listopada tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego trzeciego roku, kiedy Marcel miał zaledwie dziewięć lat, pan Santiago Vilabrú pozwolił sobie na potężny atak serca, który go załatwił na amen. Miał tyle wyczucia, że nie zmarł ani w Gniazdeczku, ani w żadnym innym burdelu czy w objęciach czyjejś wiarołomnej żony, ale w biurze Wertykalnego Syndykatu. W ten zimny dzień wybrał się w towarzystwie don Nazaria Pratsa, gubernatora cywilnego i przywódcy Ruchu Narodowego w prowincji Lleida, do Wertykalnego Syndykatu, na spotkanie z Agustínem Rojasem Pernerą. Obaj umówili się na trzecim piętrze, gdzie zamierzali się rzucić do oczu temu skurwysynowi Rojasowi Pernerze, ponieważ zatrzymał dla siebie zysk ze skomplikowanej, brawurowej operacji przemytniczo-czarnorynkowo-korupcyjnej, której przedmiotem było amerykańskie mleko w proszku. Tę błyskotliwą transakcję wymyślił Vilabrú, a doszła do skutku dzięki kontaktom Pratsa. Dlaczego więc cały, caluteńki zysk trafił do kieszeni tego chuja Pernery? Teraz mieli go przed sobą i bezsilnie patrzyli, jak się cynicznie uśmiecha, pod opieką portretów Franco i Joségo Antonia. Obserwował ich, sprawdzając równocześnie przez matową szybę, co się dzieje na korytarzu, i mówił półgłosem jakie zyski, jaka transakcja, przyjaciele, towarzysze, tu nie ma śladu po żadnej operacji. Ani tu, ani nigdzie. Że kłamie i że zrobił ich na szaro, to jeszcze by uszło. Ale Vilabrú (po tym wszystkim, co musiał znieść w życiu, zwłaszcza ze strony swojej małżonki) nie mógł tolerować kolejnego złośliwego uśmiechu i postanowił umrzeć. Plaf, upadł na podłogę, przed biurkiem tego zasranego Pernery, a gubernator Nazario Prats natychmiast się ulotnił, nie sprawdzając, czy chodziło o omdlenie, zawrót głowy, niestrawność, zawał serca czy zgon. Nie chciał, żeby ktokolwiek go zobaczył w gabinecie Pernery, gdzie na podłodze leżały zwłoki, zostawił więc wspólnika własnemu losowi. Jak burza przejdzie, to się zobaczy, natomiast gdyby rzeczywiście zmarł, to można będzie wyciągnąć od Pernery także jego udział. W pewnym sensie mam do tego moralne prawo. Elisenda z synem szli na czele konduktu żałobnego w Barcelonie. Ukrywała swoją obojętność pod woalką i myślała jak to ładnie z twojej strony, Santiago, że zmarłeś, bo zostawiłeś w moim życiu tak nikły ślad, że nawet cię nie znienawidziłam. Przez trzynaście lat małżeństwa dopatrzyłam się w tobie tylko jednej zalety, że nazywałeś się Vilabrú, tak samo jak ja.

Ta część rodu Vilabrú, skoligacona z rodem Comelles, która mieszkała w Barcelonie od trzech pokoleń, z poczuciem, jakby byli tam od zawsze, najbardziej konserwatywna część rodu, frankiści, a wcześniej monarchiści i karliści, zwłaszcza od czasu powiązania z rodem Comelles, która była spokrewniona z rodem Aranzo z Nawarry, z tymi, o których mówiono, że byli karlistami jeszcze przed don Carlosem, wszyscy oni przyjęli ze smutkiem wiadomość o śmierci Santiaga i zapewniali, jedni mniej, inni bardziej gorliwie: jeszcze wczoraj rozmawiałem z nim przez telefon i nie odniosłem wrażenia, że; albo: zawsze odchodzą ci najlepsi, albo przynajmniej: taka jest kolej rzeczy, no, kto by przypuszczał. I pomyśleć, że byliśmy umówieni na przyszły tydzień, albo: co za bezsensowna śmierć. Chłopczyk ma zaledwie dziewięć lat? No, no, dziewięć lat, biedne dziecko, osierocony przez ojca w wieku dziewięciu lat. I na dodatek podobno pozbawiony prawa do tytułu baronii. Tak. Elisenda za bardzo zadziera nosa, nieprawdaż? Kobieto, przecież dopiero co zmarł jej mąż. Nie, nie, wiem, co mówię. Elisenda jest z tych, którym ludzie nie zasłaniają widoku, ona po prostu ich nie dostrzega.

– Pani Vilabrú, proszę przyjąć szczere wyrazy współczucia – wyrecytował don Nazario Prats, najwyższy rangą spośród polityków, którzy zdecydowali się uczestniczyć w pogrzebie, nie licząc ministra rolnictwa i przewodniczących rady miejskiej z Barcelony i Lleidy.

– Dziękuję, pozostaję dozgonnie wdzięczna.

A następnie, uśmiechnąwszy się smutno do jedynego ministra obecnego na cmentarzu, wyszeptała gubernatorowi do ucha udział Santiaga należał do Santiaga, a teraz należy do mnie. Jeśli nie chce pan, żebym złożyła donos.

Don Nazario wytarł spocone ręce, a następnie złożył pocałunek na dłoni pani Vilabrú, podczas gdy ci żałobnicy, którzy nie należeli do rodziny, zastanawiali się głośno, dlaczego ta wielka pani zamyka się gdzieś w dzikich górach.

Tak więc Marcel nie opłakiwał śmierci swojego nieprzystępnego ojca ani nie został wysłany do Bazylei, tylko w ciężkim trudzie brnął dalej, by zdobyć dyplom w Instytucie IPAIC Sant Gabriel, przyjeżdżał do domu w czasie wolnym od zajęć i od kiedy zainaugurowana została Tuca Negra, w czasie ferii zimowych prawie nie bywał w domu, zajęty szusowaniem pod okiem Quique, który mu pokazał najlepsze miejsca poza trasą, i przy okazji, niechcący, nauczył go kochać góry. Nudził się tam tylko latem, bez śniegu i bez Quique.

9

Na kolację gotowała warzywa. Lubiła, kiedy zapach kalafiora rozchodził się po mieszkaniu, bo przypominał jej dzieciństwo. Wywoływał poczucie komfortu, zwłaszcza w połączeniu z widokiem za oknem, gdzie śnieg ciągle płakał w milczeniu nad uśpionymi ulicami. Kompensacyjne łzy. Kiedy usłyszała, że otwierają się drzwi od ulicy, serce zabiło jej szybciej, bo już podjęła decyzję, jak zacząć rozmowę. Teraz tak. Dziś jest ten dzień. Powie mu Jordi, zawiodłam się na tobie, bo jesteś oszustem: zdradziłeś mnie, a to mnie obraża. Co będzie potem, zależy od reakcji Jordiego. Tak trudno jest powiedzieć prawdę. Odwróciła się, gotowa wygłosić Jordi, zawiodłam się na tobie, bo jesteś oszustem, ale słowa uwięzły jej w gardle, bo stał przed nią nie Jordi, lecz Arnau, który postawił swoją torbę pełną sekretów na środku pokoju i pocałował ją w policzek.

– Skąd się tu wziąłeś? Czy nie wybierałeś się do...

– Muszę wam powiedzieć coś ważnego. – Rozejrzał się po mieszkaniu. – A gdzie jest ojciec?

Jakby w odpowiedzi na to pytanie Jordi stanął w progu, gwiżdżąc pod nosem jakąś trudną do zidentyfikowania melodię. Zdjął kurtkę i wtedy zwrócił uwagę na Arnaua. Doktor Żywago zrobił się czujny, zdziwiony, że widzi wszystkich troje jednocześnie.

– A ty co tu robisz? – Z lekkim resentymentem: – Czy nie miałeś być z grupą tych narkomanów?

– Właśnie poprosiłem o przyjęcie do wspólnoty benedyktyńskiej w Montserrat. – Wszyscy nadal stali. – I chciałem, żebyście o tym wiedzieli.

Jak figurki w szopce, wszyscy troje stali nieruchomo, na tle śniegu za oknem stajenki, ona wpatrzona w Arnaua, Jordi z otwartymi ustami, rzucający spojrzenia to na wołu, to na muła.

– W przyszłym tygodniu zaczynam tam postulat.

Tina opadła zniechęcona na pierwszy z brzegu fotel. Ulotnił się z jej głowy tekst Jordi, zawiodłam się na tobie, bo jesteś oszustem, i po raz pierwszy zobaczyła swojego syna jako kogoś, kim był naprawdę, wielkim nieznajomym, który rósł u jej boku, ale zawsze znajdował się daleko.

– To jakaś bzdura – gderał pod nosem święty Józef, rzucając kurtkę na sofę.

– Nie. Jestem w wieku, kiedy mogę decydować, co chcę zrobić z własnym życiem.

– Ależ Arnau, przecież ty... – Tina, zrozpaczona, uświadamiała sobie właśnie, że jej przeświadczenie o doskonałym wychowaniu syna to czysta entelechia. – Przecież ty nie jesteś ochrzczony! Przecież cię wychowaliśmy na wolnego obywatela!

– Jestem ochrzczony. Trzy lata temu poprosiłem o chrzest.

– Dlaczego nic nam nie powiedziałeś?

– Nie chciałem was martwić. – Zawahał się. – Może należało was o tym poinformować.

– Zaraz, zaraz, zaraz. – Jordi już się pozbierał po tym niespodziewanym policzku. – Nabierasz nas, prawda? – Próbował znaleźć z nim wspólny język, taki równy gość, z tych, co lepiej się czują w roli przyjaciela niż ojca własnego syna. – Co to, ukryta kamera? Założyłeś się z kolegami? Chcesz nam zagrać na nerwach? Zapomniałeś, że mamy dwudziesty pierwszy wiek? Zapomniałeś, że wychowaliśmy cię w atmosferze wolności, multikulturalizmu i ponadpartyjnego transwersalizmu?

– Nie, nie, skądże znowu. Ale ja wierzę, praktykuję i odkryłem w sobie powołanie zakonne. – Powiedział to powoli, ze spuszczoną głową, cichym, ale wyraźnym głosem.

– Ty nie masz żadnego pieprzonego powołania – wybuchł nagle Jordi, urażony bardziej łagodnym tonem syna niż sensem jego deklaracji.

– Dlaczego nigdy nam nie powiedziałeś, że chcesz... że masz zamiar... dlaczego nie... dlaczego...

Kiedy Tina desperacko jak brzytwy chwytała się pytania dlaczego, wiedziała już, że przegrała bitwę, bo zadawanie pytań o to, co by było, gdyby, stawało się ćwiczeniem całkiem bezużytecznym, ponieważ sprawy ułożyły się bez żadnego gdyby i należało stawić czoło temu, co jest, a nie jakiemuś gdybaniu. Dlaczego Jordi nie jest mi wierny i mnie zdradza, dlaczego Arnau nie ma do mnie za grosz zaufania, dlaczego wszystko potoczyło się tak fatalnie, dlaczego nie znam obu mężczyzn w moim domu, dlaczego to wszystko, o mój Boże, w którego nie wierzę?

– Posłuchaj, Arnau. – Teraz Jordi znów próbował nawiązać dialog. Wykorzystał bezradne milczenie Tiny, żeby wtrącić swoje trzy grosze. – Wychowaliśmy cię w atmosferze wolności, byliśmy cały czas po twojej stronie, wspieraliśmy cię, kiedy tego potrzebowałeś, przekazaliśmy ci naszą wiarę w człowieka, w metysaż kulturowy i...

– Co mówisz?

– Że nauczyliśmy cię nie wierzyć w przesądy, wyjaśniliśmy ci, że wielkość człowieka bierze się z uczciwości i że bycie dobrym polega na honorowej postawie wobec siebie samego i w stosunku do innych, zwłaszcza teraz, w świecie coraz bardziej zglobalizowanym, i że wszystko to, co Kościół tłoczył nam do głów przez całe wieki, to zwykłe oszustwo, sposób na utrzymanie władzy nad ludźmi. Czy nie wyjaśniliśmy ci tego wystarczająco jasno?

– Nikt mi nie wciskał wiary.

– Zostań ekologiem. Ale nie mnichem, tylko nie to, proszę.

– Ojcze...

– Nie miałeś w domu żadnych religijnych zaszłości, do jasnej cholery!

– Ale poza domem tak.

Kto cię przekabacił? zastanawiała się Tina. Kto cię zdybał i zawładnął twoją duszą, żebyś pełnił jego świętą wolę? Usłyszała, jak mąż mówi poważnym głosem, nieco teatralnym, Arnau, synu, byłem przekonany, że wychowałem cię w duchu sprawiedliwości i wolności, szlachetności i poczucia honoru, myślałem, że daliśmy ci dobry przykład. W tym momencie Tina, zbulwersowana, chciała rzucić mu się do oczu. Miała na końcu języka zamilcz, Jordi, nie masz prawa mówić o sprawiedliwości i wolności, o honorze i o szlachetności, skoro prowadzisz podwójną grę, kłamiesz i jesteś takim tchórzem, że ukrywasz przede mną nawet sny, bo już mnie w nich nie ma.

Troje nieznajomych, jedno obok drugiego, podsumowała, troje obcych ludzi, którzy mieszkają razem od ponad dwudziestu lat, a teraz otwarcie przyznają, że mogliby sobie darować to wspólne życie, skoro tak marne okazały się jego efekty.

– Masz jakieś zastrzeżenia do naszego sposobu wychowania? – zapytała Tina słabym głosem.

– Tego nie powiedziałem.

– Ale dałeś nam do zrozumienia – wtrącił się ojciec.

– Nie. Ale wydaje mi się, że interesowało was tylko, czy używam prezerwatyw i czy nie daję sobie w żyłę.

Ukłucie trafiło prosto w serce Tiny. A ja myślałam, że, mój synu. Chociaż zajmujemy się wychowywaniem cudzych dzieci, nikt nas nie nauczył, jak wychowywać własne, i kiedy to sobie uświadamiasz, życie już cię wyprzedziło, dzieci odchodzą i nie dają ci drugiej szansy.

Widząc, że żona się zamyśliła, Jordi zepchnął z sofy doktora Żywago i usiadł na jego miejscu z ciężkim westchnieniem, z intencją wywołania współczucia. Nagle uderzył się dłońmi w kolana.

– To niedopuszczalne! – wyrzucił z siebie, próbując innej metody. – Ty mnichem? Ja miałbym mieć syna mnicha? – Podniósł się zdegustowany i spojrzał na Tinę, szukając u niej oznak poparcia. – Nie chcę, żeby mój syn został niewolnikiem.

– Nie jestem żadnym niewolnikiem. – Nadal mówił tym cichym, łagodnym tonem. – Pragnę nadać głębszy sens moim czynom.

– A studia dziennikarskie?

– Nie interesują mnie.

– A koledzy i koleżanki z waszego mieszkania?

– Oni mają swoje życie, a ja mam swoje. – Zdecydowanym tonem, niepozostawiającym nawet cienia wątpliwości: – Za tydzień wstępuję do zakonu, czy to wam się podoba czy nie. – Spojrzał im w oczy. – Proszę tylko, o ile to możliwe, o wasze błogosławieństwo. – Pokręcił głową. – Przepraszam: żebyście to przyjęli do aprobującej wiadomości.

– Niesłychane.

– Arnau, ja tylko chcę, żebyś był szczęśliwy.

Obyś chociaż ty był szczęśliwy, skoro nie możemy wszyscy troje, bo Jordi, skoro ukrywa przede mną swoje życie, najwyraźniej nie jest, a ja w dniu, w którym Renom zakomunikowała mi widziałam twego męża w Lleidzie, nieźle się trzyma, a on przecież wyjechał na dwudniową konferencję do Seu, a potem miał czelność zmyślać i opowiadać wrażenia, w tym dniu na zawsze pożegnałam się ze szczęściem, bo szczęście to żyć w zgodzie ze sobą, a Jordi zniweczył tę zgodę.

– Bardzo mi przykro, że nie potrafiłam cię wychować inaczej – westchnęła. Spojrzała na doktora Żywago, który zrewanżował się obojętnym ziewnięciem. Wtedy poczuła ukłucie, bardziej bolesne niż zwykle. To tylko nerwy, reakcja na szok.

– Żeby utracić syna w tak haniebny sposób... Nie zgadzam się. – Jordi próbował jeszcze walczyć.

Nie dotarło do ciebie, Jordi, że straciliśmy go już dawno temu, pomyślała zrezygnowana.

– Mam waszą zgodę?

– Tak.

– Mojej nie.

– Przykro mi, ale wstąpię do klasztoru nawet bez twojej zgody, ojcze.

– Kto o tym wie?

– Tak bardzo cię obchodzi ludzka opinia? – wybuchnęła.

– Jasne, że mnie obchodzi! – Zirytowany zwrócił się w kierunku Arnaua: – Wiesz? Nie chciałbym się najeść wstydu wobec... – Zrezygnowany: – Nieważne, zostawmy to, jesteś wolnym człowiekiem. Tyle lat walczyłem, żeby w społeczeństwie zapanowała sprawiedliwość, a mój własny syn...

Akurat ty się nawalczyłeś, prostaku, pomyślała Tina. Ludzie, o których pisze Oriol Fontelles w swoich dziennikach, walczyli naprawdę, ale ty i ja...

Jordi pocierał ręce, zdenerwowany, pokonany:

– A ci pieprzeni mnisi nie pofatygowali się nawet, żeby nas zawiadomić, że...

– Prosiłem ich, żeby się nie wtrącali. To ja jestem waszym synem, nie oni.

– To kiedy odchodzisz?

Mimo że czuła wściekłość, Tina już od jakiegoś czasu zastanawiała się, co powinien zabrać ze sobą syn, który wstępuje do zakonu, ile zmian bielizny, ile koszul i majtek, czy od razu dadzą ci sutannę czy jak to się tam nazywa. W takim surowym budynku, gdzie tyle przeciągów, na pewno będziesz bez przerwy się przeziębiał, potrzebne będą ciepłe podkoszulki, a może powinnam ukradkiem przemycić ci jakąś książkę, żebyś się nie nudził, albo suchą kiełbasę, gdyby nie smakowało ci klasztorne jedzenie. Czy będziemy musieli do ciebie mówić proszę księdza, ojcze, bracie, czy po prostu Arnau. Żeby tylko nie zmienili ci imienia, synu, bo nadaliśmy ci je na całe życie. Kiedy będziemy mogli cię odwiedzić, Arnau, synu.

10

Wargi pełne, idealne, w delikatnym ciemnoróżowym kolorze. Kości policzkowe lekko, prawie niedostrzegalnie wystające. Profil twarzy owalny, a na jego tle wybijają się oczy, nieprzeniknione od nadmiaru skrywanych historii. Na razie nie będzie zgłębiał ich tajemnic. Włosy...

– Powinnaś mieć tę samą fryzurę.

– Oczywiście. Nie pomyślałam o tym. Tak jest dobrze?

W życiu nie słyszał równie absurdalnego pytania.

– Jeśli czujesz się swobodnie. Ale pamiętaj, żeby na następną sesję uczesać się tak samo.

– O czym będziemy dziś rozmawiać?

– Nie ja. Ja muszę się skoncentrować. Ty mi coś opowiedz. O swoim dzieciństwie.

W dzieciństwie spotkało mnie nieszczęście, ponieważ mama nas opuściła, a ja nie wiedziałam dlaczego, dopóki brat nie wyjaśnił mi w tajemnicy, tylko przysięgnij, że nikomu nie powiesz, bo inaczej cię zabiję, że mama uciekła z jakimś panem. A co to znaczy, powiesz mi, Josep? Że nigdy już jej nie zobaczymy i dlatego tatuś jest taki wkurwiony. Co znaczy wkurwiony. Nie wiem dokładnie, ale jeśli komukolwiek powiesz, to cię zabiję, albo tatuś cię zabije. Masz, pocałuj krzyżyk i przysięgnij, że nikomu nie powiesz. Elisenda pocałowała krzyżyk i powiedziała przysięgam, że nigdy nie powiem wkurwiony. Nie, ten drugi sekret, to o mamie. Elisenda znów pocałowała krzyżyk i powiedziała przysięgam, nikomu nie powiem, że mama uciekła z jakimś panem. A potem płakała pięć dni i pięć nocy, bo zrozumiała, że nigdy więcej jej nie zobaczy. Za krótko się znali, żeby opowiadać o tym malarzowi, więc milczała, wpatrując się w dal, próbując przypomnieć sobie twarz matki, wydobyć z przeszłości, z mgławicy wspomnień, ciemny kontur, oczy jak szpilki, niecierpliwe drżenie rąk. Nie wiem nawet, czy jeszcze żyje, i nie chcę wiedzieć. Wołanie mamo, gdy nie słyszysz w odpowiedzi słucham cię córeczko, pozostawia w ustach słodko-gorzki posmak i zasnuwa wspomnienia mgłą.

Przez pół godziny ani malarz, ani modelka nie otworzyli ust. Odkryli, że dobrze im się razem milczało, jedno w bliskiej obecności drugiego. Że nie trzeba koniecznie wypełniać pustki przy pomocy nieśmiałych słów. Odkryli przyjemność pozostawania w ciszy, sam na sam ze swoimi myślami. Elisenda pewnie nadal wspominała swoją matkę, której ślad zatarł się w pamięci, a Oriol przypominał sobie dzień, kiedy tu dotarł z Rosą. Ona z walizkami i z jeszcze niewidocznym brzuchem w astmatycznej taksówce, on za nią na motorze. Podróż z Barcelony ciągnęła się bez końca, najpierw w ciemności poranka, przez następną godzinę w słońcu i upale, pod znakiem ogromnego zmęczenia od chwili, gdy minęli Balaguer i obrali kierunek na miejscowość tak odległą od świata, że nie mogły tam zagrzać miejsca ani troski, ani radości.

Ledwie żywi dotarli w południe na Rynek Toreny, przechrzczony na plac Hiszpanii, i wyładowali swój dobytek z taksówki, parę talerzy, parę książek, trochę ubrań oraz portret Rosy, nie wiedząc, gdzie pójść, bo na placu nie znaleźli żywej duszy, choć czuli na karku palące, ostre jak brzytwa spojrzenia wymierzone w nich zza okien.

– Tamten budynek w głębi to chyba szkoła – powiedział Oriol, starając się wykrzesać z siebie nieco optymizmu. Zostali sami, bo dychawiczna taksówka już zjeżdżała w dół szosą do Sort, na soczystą paellę. O ile w tych okolicach wiedzą, co to takiego paella.

– Mieszkanie nauczyciela powinno być koło szkoły.

– Tak przypuszczam.

Ruszyli przed siebie niepewnym krokiem, obładowani bagażem, oddalając się od placu. Niewielki budynek szkolny znaleźli w miejscu, w którym kończyło się miasteczko i zaczynał górski krajobraz. W tym czasie Valentí Targa, siedząc w ratuszu, już wiedział, że przyjechał nowy nauczyciel i właśnie szuka mieszkania. Zaciągnął się papierosem, połknął dym i powiedział wcześniej czy później będzie musiał tu przyjść.

Nauczycielskie mieszkanie okazało się małą klitką daleko od szkoły, po drugiej stronie Rynku, z wąskimi okienkami, których jedyne zadanie polegało na utrzymaniu wnętrza w wilgoci i ciemności, oświetloną dwiema żarówkami dwudziestopięciowatowymi, wyposażoną w łóżko, szafę z lustrem i zlew do mycia fajansowych naczyń, przywiezionych przez Rosę w wiklinowym koszu. Smętna i uboga nora.

– Mówiłem ci, że nie musisz ze mną jechać – powiedział – dopóki ja...

– Miałabym cię zostawić samego?

Rosa rozejrzała się po tej namiastce domu. Powolnym krokiem ciężarnej kobiety podeszła do męża i pocałowała go w policzek.

– Najważniejsze, że mamy pracę.

Najważniejsze, że mieli pracę, mimo że musieli jej szukać na końcu świata, mimo że wiedzieli z góry, że pierwszeństwo mają weterani. Ale zwycięskich weteranów nie ciągnęło na koniec świata, gdzie nie mogły zagrzać miejsca ani troski, ani radości, i nadal walczyli, tym razem o posadę w dużych miastach, powołując się na swoją wierność nowemu ustrojowi. Posada nauczyciela w Torenie nie została obsadzona, bo nikt nie miał pojęcia, gdzie może leżeć jakaś tam Torena. Oni też nie wiedzieli. Chodziły słuchy, że w dwudziestotomowej encyklopedii, która znajduje się w parafii Santa Madrona w dzielnicy Poble-Sec, jest absolutnie wszystko. Dlatego Oriol Fontelles i jego żona zajrzeli do niej podekscytowani, chcąc się czegoś dowiedzieć o miejscowości, która im się trafiła, kiedy już stracili nadzieję, że młody nauczyciel, który podczas wojny nie walczył po żadnej stronie z powodu jakże fortunnego wrzodu żołądka, który nie odbył służby wojskowej przez ten sam wrzód, w ogóle ma szansę na jakąkolwiek pracę. A dwudziestotomowa encyklopedia informowała, że Torena to sielski zakątek niedaleko Sort, w komarce Pallars Sobirà, w którym mieszka trzysta pięćdziesiąt dziewięć osób, według ostatniego spisu ludności (plus około dwudziestki emigrantów i trzydzieści trzy ofiary wojny: dwie osoby, gdy tylko wybuchła faszystowska rebelia, a pozostali polegli w czasie konfliktu zbrojnego. I jeszcze cztery osoby, które miały umrzeć, choć jeszcze o tym nie wiedziały, również z powodu wojny, i nie pojawiali się w żadnej statystyce, bo tylko Pan Bóg wie, co wydarzy się jutro). Najważniejsze uprawy to ziemniaki (najczęściej), pszenica na własny użytek, żyto, jęczmień, parę jabłoni na ugorze Sebastiana (gdzie miały zostać popełnione pewne zbrodnie) i gdzieniegdzie, przy słonecznych miedzach, parę główek kapusty i kilka zagonów szpinaku. Ponieważ okolica obfituje w naturalne pastwiska, jest spore pogłowie rogacizny i owiec. Miasteczko jest usytuowane na wysokości tysiąca czterystu ośmiu metrów nad poziomem morza względem poziomu Alicante (i jest tam nieprzyzwoicie zimno. Nawet latem potrzebny jest sweter). Poza kościołem parafialnym pod wezwaniem Świętego Piotra jest jeszcze szkoła, do której uczęszcza czterdzieścioro dzieci z miasteczka i okolic (wyjątkiem jest Tudonet z domu Farinós, chłopiec upośledzony pod każdym względem, którego rodzina woli nie pokazywać).

– Oaza spokoju – podsumował Oriol, zamykając encyklopedię, bez cienia ironii w głosie, bo on, w przeciwieństwie do Bibiany, nie umiał przewidywać przyszłości. – Dobrze ci zrobi na płuca.

Parę dni po podjęciu decyzji uczepił się myśli, że dla niej byłoby lepiej zostać w Barcelonie, że tam w górach jest bardzo zimno, i że dopóki nie urodzi, to znaczy teraz, lepiej nie. Ale Rosa się postawiła i powiedziała twardo, że pojedzie tam gdzie on, i jeżeli będzie musiała urodzić w górach, to urodzi w górach, tak jak wszystkie kobiety w Torenie. Koniec dyskusji. I przestali dyskutować.

No, a teraz już byli w tej oazie zimna i spokoju. Stali obładowani książkami i patrzyli na wypchany strąkami siennik, który miał im służyć za materac, i na ściany w kolorze kawy z mlekiem, okopcone w ciągu długich lat palenia drewnem.

– Jaka przyjemna cisza, prawda? – zakaszlała Rosa, wycierając nos chusteczką.

– Tak – westchnął. – Jaka przyjemna cisza.

Odłożył książki na łóżko i oboje zaczęli się zastanawiać, jak może działać piecyk na drewno. Usłyszeli hałas silnika. Przez miniaturowe okno dostrzegli czarny samochód, który zatrzymał się na środku pustego placu. Zaczęli z niego wychodzić mężczyźni, o cholera, wyglądają na falangistów.

– O Matko Boska.

Trzech. Nie, czterech młodych falangistów, wszyscy identycznie uczesani, z przedziałkiem, hałaśliwie zatrzasnęli drzwi i zniknęli po przeciwnej stronie placu, niewidocznej z ich okna. Odebrało im mowę. Milczeli. Wiadomo, taki zdecydowany na wszystko oddział falangistów nie wróży niczego dobrego.

Valentína Targę Oriol poznał kwadrans później, kiedy stawił się w ratuszu, żeby oficjalnie objąć posadę, nim ktokolwiek, gdziekolwiek zdąży zmienić zdanie. Oriol Fontelles i Valentí Targa, kat Toreny, po raz pierwszy rozmawiali ze sobą w gabinecie, niewielkim pomieszczeniu w kolorze wyblakłej zieleni, z podziurawionymi przez korniki meblami ustawionymi na czerwonej posadzce. Pan burmistrz, też w mundurze falangisty, z podwiniętymi rękawami koszuli, nosił cienki wąsik nad górną wargą i miał wilgotne, niebieskie spojrzenie, kontrastujące z czarnym kolorem włosów. Na twarzy już zaznaczyły się pierwsze zmarszczki, ale cała jego osoba emanowała energią, nader dobitnie uzasadniającą miano kata Toreny. Dwaj umundurowani mężczyźni, z tych, którzy przyjechali czarnym samochodem, weszli do gabinetu i zaraz szybko go opuścili, nie pytając o pozwolenie i nie zwracając uwagi na Oriola, jakby był mrówką. Rozmawiali po hiszpańsku. O wszystko można obwinić dwudziestotomową encyklopedię w parafii Santa Madrona w dzielnicy Poble-Sec, która nie uprzedziła ani Rosy, ani jego, że poza licznymi zaletami zdrowotnymi Torena miała jedną wadę – nad kilkoma mieszkańcami wisiała śmierć, której już bardzo się spieszyło.

– Zakładam, że po obiedzie zobaczymy się w kawiarni – podsumował krótką rozmowę o pracy burmistrz. – Dziś i każdego dnia, również w dni wolne od zajęć.

Oriol nie od razu się zorientował, że właśnie otrzymał rozkaz, i zaczął tłumaczyć, że oboje są teraz bardzo zajęci, że muszą posprzątać dom, poukładać ubrania w szafach, to znaczy w szafie, i że może innym razem.

– O trzeciej w kawiarni – odpowiedział na to pan Valentí i odwrócił głowę, dając do zrozumienia, że nie widzi nikogo w gabinecie. Wtedy dotarło do Oriola, że usłyszał rozkaz i odpowiedział tak, panie burmistrzu. Spojrzał na portrety Franco i Joségo Antonia na ścianie za burmistrzem i pomyślał tylko, że tym ścianom przydałaby się świeża warstwa farby. W gospodzie Marésa paru mężczyzn spędzało wolny czas, zapewniając półgłosem, że nie ma żartów, pan Valentí kupił właśnie połowę stoku Tuca Negra, który należał do domu Cascant, i że właściciele wcale nie zamierzali go sprzedawać. No więc kiedy ktoś doniósł na Tomàsa, że ma republikańskie poglądy, od razu ta część Tuki jakimś cudem została wystawiona na sprzedaż, prawem kaduka. Tak. Ale ja słyszałem, że to nie on kupił. Szybko zmienili temat rozmowy, bo właśnie wchodził burmistrz, jak zawsze o tej porze, żeby w milczeniu wypalić papierosa przy stole, gdzie poza panem Valentínem Targą, burmistrzem i lokalnym przywódcą Ruchu Narodowego w Torenie, siedział jeszcze jeden z jego towarzyszy, mężczyzna z ciemnymi kręconymi włosami, który też się nie odzywał, jak gdyby obaj niecierpliwie, w milczeniu na kogoś czekali. Oriol, który dołączył do nich o trzeciej, obserwował, że również pozostali nieliczni mężczyźni w lokalu zamilkli, grając spokojnie w remika i obserwując, z kim będzie trzymał ten nowy.

Wieczorem w domu nauczyciela, o którym już wszyscy wiedzieli, po czyjej jest stronie, Oriol i Rosa, która z trudem powstrzymywała kaszel, kochali się na materacu wypchanym strąkami, ostrożnie, ze względu na ciążę, ale przede wszystkim starając się nie hałasować, by zachować tę urokliwą ciszę idyllicznego zakątka. Od tego dnia drżały mu ręce, może w przeczuciu tego, co miało się wydarzyć. Ręce. Trzy rzeczy najtrudniejsze do namalowania na portrecie to ręce, oczy, a przede wszystkim dusza. Ręce Elisendy były jak dwie białe turkawki zatrzymane w locie, eleganckie, pewne siebie, idealnie ukształtowane. Niebawem trzeba będzie się za nie zabrać. Oczy na samym końcu, kiedy już przestaną go zawstydzać. I dusza, no tak, ale to już nie zależało od niego. Albo wchodziła w płótno z własnej woli, albo pozostawała na zewnątrz z grymasem pogardy.

– Oriol, przerwijmy na chwilę.

– Bardzo dobrze.

– Może zaprosisz Rosę na herbatę? – zaproponowała Elisenda, wstając i przeciągając zdrętwiałe ramiona ze swobodą, która speszyła Oriola. – Chcesz, żebym po nią posłała?

Chce się przede mną bronić? Boi się mnie?

Wobec niezdecydowania Oriola zadzwoniła na Bibianę i kazała wysłać Jacinta po żonę pana Fontellesa, jeśli będzie uprzejma przyjść. Bardzo dobrze, Jacinto, świetnie się spisałeś.

11

– Montse Bayo? To idiotka.

– Ślinisz się na sam jej widok.

Marcel nie zareagował na tę impertynencję i zamknął jej usta namiętnym pocałunkiem, który pozbawił ją tchu. Teraz on tu rządził, był na swoim terenie. Zbliżała się ósma wieczór, ale gra wstępna ma swoje prawa, należało przestrzegać zasad i dlatego jej pytanie, skąd to wszystko się wzięło, skłoniło go do spojrzenia świeżym okiem na bibeloty nad kominkiem.

– Nie wiem. Zawsze tu stały.

– A ten zegar...

Wskazała złoty zegar na kominku z rzeźbionymi aniołkami po obu stronach tarczy, który wydzwaniał godziny dyskretnie, jakby się pogodził z tym, że ton nadaje jego szacowny kolega wiszący na ścianie.

– Co z nim nie tak?

– Jest uroczy. Skąd wiesz, że nikt nie wejdzie?

– Ale przynudzasz. Dlaczego o to pytasz?

– Moglibyśmy pójść na górę.

– Dokąd?

– Do twojego pokoju.

– Po co? – Odwrócił się w jej stronę. – Chcesz się pobawić kolejką elektryczną?

– Też coś... – Lisa opadła na fotel z obrażoną miną, obliczoną na efekt. – Skąd wiesz, że nie pojawi się twoja matka i...

– Nie pojawi się – uciął Marcel. – Dlaczego cię to interesuje?

Lisa wstała i zdjęła koszulę. Pod spodem miała wełniany podkoszulek marki Stadler, jeden z tych, które jej rodzice kupowali w Zurychu.

– Będzie mi gorąco, skoro zostajemy przy kominku.

– Mnie też. – Teraz Marcel ściągnął sweter i koszulę. Jego podkoszulek, też wełniany, miał metkę lokalnej firmy z Mataró, La Pastora.

– Gdyby teraz weszła twoja matka i zobaczyła, jacy jesteśmy rozgrzani... – Roześmiała się bardzo, ale to bardzo nerwowo.

– Jest w Madrycie.

– Ładna jest.

– Kto?

Lisa wskazała portret wiszący na honorowym miejscu nad kominkiem. Elisenda elegancka, bardzo młoda, ale już z tą charakterystyczną elegancją, trzymała książkę w dłoniach i patrzyła przed siebie, patrzyła na nią pełnymi życia, błyszczącymi oczami, które zdawały się mówić do niej Liso, dziewczyno, chcesz uwieść mojego syna, ale nie jesteś go warta.

– Taka z niej pobożnisia, że pewnie by padła na miejscu, gdyby nas zobaczyła.

Raczej ty byś padła, pomyślał Marcel. Mam wrażenie, że chciałabyś, żeby ktoś nas przyłapał. Ale z ciebie dziwka, dodał w myślach. Z galanterią pocałował ją w rękę. Wyciągnęła stopy do ognia, starając się przeciągnąć ten moment, bo to całowanie po rękach bardzo jej się podobało. Ale żaden pocałunek nie trwa wiecznie.

– Gdzie nauczyłeś się tak świetnie jeździć na nartach?

– Nie pamiętam, od ilu lat tu przyjeżdżam. Wpadam, kiedy tylko mogę.

– Tak, ja też od dawna... – Spojrzała mu w oczy. – Ale jednak ty...

– Dla mnie śnieg jest całym życiem. Góry, drzewa przygięte pod śnieżną czapą, cisza, świst nart, wiatr, który zapiera dech... A ludzie zostają daleko, jak punkciki, które nie mówią, nie krzyczą, nie wkurzają człowieka... To dopiero jest życie. – Odłożył koszulę na fotel. – Na wysokości dwu tysięcy stu metrów jestem bogiem.

Lisa patrzyła na niego z otwartymi ustami. Zrobiła na niej wrażenie ta deklaracja zasad. Marcel patrzył z satysfakcją, jak łatwo udaje mu się owinąć Lisę Monells wokół palca. Nagle dziewczyna się poruszyła i zanim się zorientował, już ściągnęła spodnie kombinezonu narciarskiego. Wyłoniły się białe, krągłe, gładkie, idealne nogi, z dołeczkami przy kolanach, niczym zapowiedź szczęścia.

– Ciepło tu przy kominku.

– Chcesz whisky?

– Nie. Nie teraz.

Chciała przez to powiedzieć, że może później, jeśli wreszcie dotrzemy do tego później, bo z całego wydziału prawa, niech sobie Montse mówi co chce, ty jesteś najbardziej opieszałym facetem, jakiego kiedykolwiek wzięłam na tapetę.

Lisa, niby w żartach, rozpięła Marcelowi pasek i śmiejąc się, jednym ruchem zdjęła mu spodnie.

– No już – śmiała się. – Gorąco tu. Żebyś tylko nie złapał odry.

Owłosione, śniade, silne, muskularne, atletyczne nogi Marcela Vilabrú. Dokładnie takie, jak je opisywała Montse Bayo.

Złączyli uda, żeby porównać kolor skóry. Wyglądasz jak Murzyn, Marcel. On zaczął delikatnie pieścić jej udo, a Lisa pomyślała no wreszcie, do cholery, co z ciebie za facet, Marcelu Vilabrú. Żeby podtrzymać konwersację, zadała pytanie masz tu w miasteczku przyjaciół, a on zrobił minę no co ty, ja, tu, chyba zwariowałaś.

– Bo skoro mówisz, że w każdy weekend tu przyjeżdżasz...

– Tutejsi ludzie śmierdzą stajnią.

– I kto to mówi. – Lisa zaczęła bronić mieszkańców Toreny. Dodała oskarżycielskim tonem: – Ty też jesteś stąd.

– Urodziłem się w Barcelonie. – Ujął jej nogę za lewe kolano, na wysokości dołeczka. Jaki ładny. – Ja tylko przyjeżdżam na narty i w odwiedziny do matki – usprawiedliwiał się. – I żeby powłóczyć się po górach.

Oświadczenie Marcela Vilabrú trochę rozmijało się z prawdą. Faktycznie, nie zadawał się z mieszkańcami miasteczka, poza Xavim Burésem, który studiował agronomię w Szkole Przemysłowej. Faktycznie, kiedy tylko mógł, przyjeżdżał do Toreny i spędzał czas w stacji narciarskiej Tuca Negra. A tam całymi dniami jeździł na nartach, wyładowując nadmiar energii, sam albo z Quique, jeśli ten akurat nie miał kursantów. Ale z Quique też się zadawał. Tak bardzo się zaprzyjaźnili, że dwa lata temu, kiedy dostał się na studia, uczcili to, zjeżdżając z Montorroio stylem dowolnym dzikim szlakiem, na przełaj, ze świadomością, że w każdej chwili mogą się rozbić jak jajka na patelni, a on nadrabiał miną, przekonany, że Quique wystawia go na próbę. I później, kiedy dotarli do klubu podnieceni przygodą, jednocześnie przemarznięci i spoceni, weszli pod prysznic i tak długo stali pod strumieniem gorącej wody, aż Quique zaczął żartować masz siusiaka małego jak groszek i tak długo baraszkowali pod wodą, że ich siusiaki przestały wyglądać jak groszki i Quique po raz pierwszy mu obciągnął, inaugurując doświadczenie, które w życiu Marcela miało się powtórzyć jeszcze trzysta dwadzieścia jeden razy, ale z wrażenia opuścił dwa długie weekendy, zastanawiając się czyżbym był pedałem, skoro mu się podobało i aż się rozpłakał, bo on nie chciał być pedałem, i wtedy postanowił zaliczać wszystkie kobiety, jakie się nawiną, żeby udowodnić samemu sobie nie mam nic z pedała, i stąd się wzięła jego popularność wśród dziewczyn z wydziału. Najdziwniejsze jest to, że było mi dobrze, kiedy mi obciągnął, a Quique aż sapał, kiedy ja. Nieważne. Nie wrócili więcej do tego tematu, ale Marcel od tamtej pory nie brał już prysznica w szatni instruktorów, tak na wszelki wypadek.

Ciągle pieścił prawe kolano Lisy Monells, żeby odpędzić wspomnienie dyszącego pod prysznicem Quique. W nagłym porywie ściągnął jej podkoszulek Stadlera przez głowę, przy jej dyskretnej pomocy, a ona to samo zrobiła z jego podkoszulkiem, i wtedy on, napalony, próbował odpiąć klamerkę stanika. Lisa Monells myślała patrzcie go, świetny narciarz, najbardziej rozchwytywany student trzeciego roku, mimo że miał poprawkę z cywilnego na pierwszym i z karnego na drugim, mimo że trzyma się z daleka od rozpolitykowanych kolegów, którzy zaczynali organizować samorząd studencki, a on na nich patrzył z politowaniem, jakby chciał powiedzieć jesteście naiwni, nie warto, i mówił odczepcie się ode mnie, ja nie chcę się narażać, gdzie narty, gdzie polityka; miał powodzenie, bo miał pieniądze i mógł bez problemu zaprosić cię na kawę z mlekiem albo na whisky; mówiono o nim, że ma kupę forsy i niebywałe doświadczenie w sprawach łóżkowych, był przystojny, miał przepiękne dłonie i oczy takie, że tylko się zakochać, i żeby tymi pięknymi dłońmi facet nie potrafił rozpiąć stanika, to żenada i strata czasu. Lisa musiała odsunąć jego rękę i jednym krótkim i precyzyjnym ruchem rozpięła klamerkę, zdjęła biustonosz i z dumą zademonstrowała oba swoje skarby, bo już nie mogła się doczekać, żeby sprawdzić, jakie wrażenie zrobią na Marcelu Vilabrú; ciekawe, czy da się to wyczytać w jego oczach, zresztą nieważne, wystarczyło, żeby Marcel na nią spojrzał, a już czuła ten szczególny, rozkoszny dreszcz. A poza tym, niewiele jej brakowało, żeby wygrać zakład z Montse Bayo. I wtedy zadzwonił telefon.

– Tak, mamo.

Marcel przeklął staroświeckie zwyczaje domu Gravat, w którym znajdował się tylko jeden aparat, jak w neolicie. Stał w napiętych spodenkach, wyraźnie podniecony, a przed nim Lisa, wdzięcząc się w koronkowych majtkach, słuchała, jak powtarza tak, mamo, tak, mamo. Oczywiście, że jestem sam, właśnie wybierałem się do łóżka, nie pamiętasz, że jutro zamierzam zaliczyć całą trasę w Tuca Negra? Tak, będzie ze mną Pere Sans i Quique, tak. A tymczasem Lisa wstała i zaczęła przed nim robić striptiz, zdejmując powoli majtki i dusząc się ze śmiechu, a on miałby ochotę popatrzeć, ale ustawił się twarzą do ściany, żeby się skupić i mówił, że wraca w poniedziałek, żeby rano przysłała po niego Jacinta, tak, w poniedziałek nie ma zajęć, jest strajk, tak. Ależ oczywiście, będę ostrożny, przecież wiesz, że znam trasę jak własną kieszeń. Aha, Quique mówił, że na wysokości dwa tysiące trzysta można by zrobić świetną czarną trasę w kierunku Batllii, tylko trzeba zbudować wyciąg krzesełkowy i wysadzić w powietrze parę skał. Tak, mamo. Odłożył słuchawkę, stojąc twarzą do ściany i przeklinając własną matkę w żywy kamień. Zadzwoniła z Madrytu tylko po to, żeby go kontrolować i narobić mu wstydu przed obcymi, ktokolwiek by to był, bo Marcel miał pewność, że matka nie uwierzyła w ten strajk i na pewno zrobi mu awanturę w poniedziałek wieczorem, jeśli przed powrotem do domu Gravat zatrzyma się w Barcelonie, i Marcel wiedział też, że ona wie, że nie skłamał, kiedy jej powiedział, że właśnie się wybierał do łóżka.

– Tak, mamo.

Marcel odwrócił się, upokorzony ironią w głosie Lisy parodiującej jego tak, mamo. Dziewczyna zdjęła już majtki i kręciła nimi na jednym palcu. Jaka ta Lisa jest słodka. Rzucił się na nią i oboje upadli na podłogę, ale on pod pretekstem, że trudno się zrelaksować na twardej powierzchni, podporządkował się temu, co los zadekretował już parę godzin wcześniej, i poszli do łóżka. Ale nie z powodu niewygodnej posadzki, tylko z powodu magicznego spojrzenia młodej, szczupłej Elisendy z obrazu nad kominkiem, której obecność całkiem go rozbrajała. Zdecydowali się na majestatyczne łoże matki, w pokoju, gdzie przyjemną temperaturę zapewniało centralne ogrzewanie, gdzie ściany przesiąkły wszystkimi koszmarami dziesięciu pokoleń rodu Vilabrú, ale najważniejsze, że w sypialni nie wisiały portrety, pod których wzrokiem czułeś się niezręcznie, które by ci przypominały, że twojej matce zebrało się akurat na dewocję i ciągle zadaje się z biskupami i księżmi i ma obsesję na punkcie świętych i błogosławionych i gdyby zobaczyła, jak się pieprzę z Lisą Monells, wygłosiłaby mi kazanie na temat grzechu, skruchy i postanowienia poprawy. A gdyby mnie zobaczył ksiądz August, biedaczek, to szlag by go trafił na miejscu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

[1] Federación Anarquista Ibérica – Iberyjska Federacja Anarchistyczna (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).