Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak

Ilustracja na okładce: Shutterstock/robodread, MarinaDa

Wydawca: Katarzyna Włodarczyk-Gil

Koordynator ds. redakcji: Renata Ziółkowska

Redaktor: Janusz Puskarz

Produkcja: Mariola Grzywacka

Grafi czne opracowanie map: Aleksandra Deręgowska, Sławomir Ląkocy

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Karol Ossowski/Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-20330-6

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

1. Wstęp

1.1. Co zawiera prezentowana książka?

1.2. Podstawowe źródła o geografii społecznej Polski

Rekomendowana literatura uzupełniająca

2. Geografia społeczna i jej miejsce wśród pokrewnych dyscyplin

2.1. Orientacje badawcze w geografii społecznej

2.2. Geografia społeczna w Polsce

2.2.1. Uwarunkowania polityczno-społeczne

2.2.2. Geografia społeczna miast a geografia społeczna

2.2.3. Przestrzenne wymiary zjawisk i problemów społecznych

2.2.4. Wymiar aplikacyjny geografii społecznej miast

Rekomendowana literatura uzupełniająca

3. Historyczne uwarunkowania zróżnicowań społeczno -przestrzennych

3.1. Geografia społeczna odrodzonej II Rzeczypospolitej Polskiej

3.1.1. Problemy społeczno-gospodarcze w badaniach geograficznych

3.1.2. Zróżnicowania etniczne i wyznaniowe

3.1.3. Procesy urbanizacji

3.1.4. Procesy konsolidacji społecznej

3.2. Druga wojna światowa i jej konsekwencje

3.2.1. Straty ludnościowe, migracje przymusowe

3.2.2. Przesunięcia terytorialne w trakcie i po drugiej wojnie światowej

3.2.3. Kształtowanie struktury społeczno-przestrzennej w nowych granicach

3.2.4. Ujednolicenie narodowościowe

Rekomendowana literatura uzupełniająca

4. Założenia koncepcyjne i ideologiczne modernizacji kraju

4.1. Koncepcje i teorie modernizacyjne a koncepcje centrum–peryferie

4.1.1. Teorie modernizacji

4.2. Wymiary modernizacji w przestrzeni

4.2.1. Modernizacja w stylu komunistycznym

4.2.2. Polityka zagospodarowania przestrzennego jako narzędzie modernizacji

4.2.3. Urbanizacja jako element modernizacji społeczeństwa polskiego

4.2.4. Uprzemysłowienie jako narzędzie zmiany struktury społeczno-przestrzennej

4.3. Współczesne koncepcje modernizacji rozwoju społeczno-gospodarczego kraju

4.3.1. Koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju

Rekomendowana literatura uzupełniająca

5. Zróżnicowania demograficzne w przestrzeni kraju i ich uwarunkowania społeczne

5.1. Koncepcje wyjaśniające procesy demograficzno-społeczne

5.1.1. Teoria przejścia demograficznego

5.1.2. Koncepcje wyjaśniające migracje międzynarodowe

5.1.3. Polityka ludnościowa a polityka społeczna

5.2. Rozmieszczenie, struktura i dynamika zamian ludnościowych

5.2.1. Zmiany gęstości zaludnienia

5.2.2. Przyrost naturalny

5.2.3. Starzenie się społeczeństwa, umieralność i długość trwania życia

5.3. Miejsce migracji w kształtowaniu współczesnej struktury zróżnicowań społeczno-przestrzennych

5.3.1. Migracje wewnętrzne

5.3.2. Migracje międzynarodowe

5.4. Specyfika regionalnych i ludnościowych obszarów problemowych

5.4.1. Współczesne ludnościowe obszary problemowe

Rekomendowana literatura uzupełniająca

6. Ekonomiczne wymiary modernizacji w przestrzeni kraju

6.1. Zróżnicowania przestrzenne w zakresie dochodu narodowego

6.2. Zróżnicowanie przestrzenne w zakresie lokalnego wskaźnika rozwoju społecznego

6.3. Zróżnicowania dochodowe ludności Polski

6.4. Zagadnienie wykluczenia społecznego i ubóstwa

6.5. Ekonomiczne obszary problemowe

Rekomendowana literatura uzupełniająca

7. Zróżnicowania etniczne i wyznaniowe

7.1. Ewolucja współczesnych zróżnicowań narodowościowych i etnicznych

7.1.1. Ślązacy

7.1.2. Kaszubi

7.1.3. Niemcy

7.1.4. Ukraińcy i Łemkowie

7.1.5. Białorusini

7.1.6. Inne mniejszości narodowe

7.2. Zróżnicowania wyznaniowe

Rekomendowana literatura uzupełniająca

8. Miasta w procesie modernizacji kraju

8.1. Przemiany miasta postsocjalistycznego w miasto neoliberalne

8.1.1. Polaryzacja społeczeństwa miejskiego

8.1.2. Narastanie zróżnicowań społeczno-przestrzennych

8.2. Rozwój ludnościowy i struktura wielkościowa miast

8.2.1. Procesy rozlewania się przestrzennego obszarów miejskich

8.3. Współczesne problemy i wyzwania rozwojowe w procesie modernizacji

8.3.1. Konkurencyjność i innowacyjność miast w procesie modernizacji

8.3.2. Przykład modernizacyjnego oddziaływania polityki spójności Unii Europejskiej

8.3.3. Zagrożenia procesów modernizacji miast

Rekomendowana literatura uzupełniająca

9. Podstawowe wymiary zróżnicowań społeczno -przestrzennych

9.1. Kapitał ludzki i wykształcenie podstawą awansu cywilizacyjnego społeczeństwa polskiego

9.1.1. Zmiany w strukturze przestrzennej poziomu wykształcenia

9.2. Kształtowanie się nowej struktury społeczno-przestrzennej

9.2.1. Nowe czy stare kierunki zmian

9.2.2. Formowanie się elit i klasy średniej

9.2.3. Od klasy robotniczej do prekariatu

9.2.4. Specyfika obszarów wiejskich

9.3. W kierunku kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego

9.3.1. Polaryzacja polityczna społeczeństwa polskiego w układzie przestrzennym

9.4. O nowe miejsce w przestrzeni europejskiej – wyzwania modernizacji struktury społeczno-przestrzennej Polski

Rekomendowana literatura uzupełniająca

Przypisy

Literatura

1. Wstęp

1.1. Co zawiera prezentowana książka?

1.2. Podstawowe źródła o geografii społecznej Polski

Struktura społeczna i zagospodarowanie przestrzenne Polski po II wojnie światowej uległy radykalnym zmianom. Głównymi czynnikami sprawczymi były procesy polityczne, gospodarcze oraz przesunięcie w kierunku zachodnim obszaru państwa polskiego. Istotnym elementem różnicującym strukturę społeczeństwa polskiego były odziedziczone zróżnicowania regionalne w poziomie rozwoju gospodarczego.

Kształtująca się współcześnie nowa struktura społeczno-przestrzenna jest oparta na elementach podlegającej szybkim zmianom struktury społecznej ukształtowanej w okresie gospodarki centralnie sterowanej, a nawet pewnych elementach struktury społecznej zachowanej z okresu przedwojennego.

Transformacja społeczna po 1989 r. zwróciła ponownie uwagę badaczy na znaczenia wartości weberowskiego schematu podziałów klasowych, takich jak: zasoby ekonomiczne, władza i wiedza, jako podstawowych elementów określających pozycję w strukturze klasowej społeczeństwa.

Transformacja w Polsce obejmuje procesy wychodzenia z komunizmu, ale traktować ją można również w szerszej perspektywie, jako proces wychodzenia z niedorozwoju datującego się jeszcze z okresu rozbiorów, dewastacji i zniszczeń spowodowanych obiema wojnami światowymi. Jest to proces modernizacji społeczeństwa polskiego zapoczątkowany w okresie międzywojennym, kontynuowany w ideologicznie uwarunkowanej formie w okresie Polski Ludowej oraz, od lat 90., w warunkach liberalnej demokracji. Podobne procesy zachodzą w całej Europie Środkowo-Wschodniej.

Zmiany zachodzące w strukturze społecznej Polski są badane, analizowane i monitorowane przez nauki społeczne i humanistyczne. Zmiany w układzie przestrzennym w skali całego kraju, regionalnej, miejskiej, lokalnej są badane i monitorowane przez geografię – zarówno społeczno-gospodarczą, jak i fizyczną, a także ekonomię – gospodarkę przestrzenną oraz urbanistykę i planowanie przestrzenne. Zainteresowanie problematyką przestrzenną wykazują również nauki dotyczące administracji i zarządzania, politologia oraz socjologia. Zrozumienie relacji zachodzących zmian społecznych z przekształceniami struktur i zróżnicowań przestrzennych wymaga podejścia interdyscyplinarnego lub metodologii integrującej wieloaspektową rzeczywistość tych zróżnicowań. Wydaje się, że działem nauki najlepiej przygotowanym do takiego zadania jest współczesna geografia społeczna i ekonomiczna.

Prezentowana książka, bazując na dorobku metodologicznym i koncepcyjnym światowej geografii społecznej, ma za zadanie przedstawić sytuację w Polsce pierwszych dziesięcioleci XXI wieku. Celem autora jest pokazanie, na tle uwarunkowań historycznych i „historii współczesnej”, wymiaru przestrzennego podstawowych procesów i zjawisk politycznych, gospodarczych i społecznych kształtujących obraz i strukturę współczesnego społeczeństwa polskiego.

Przyjęto założenie, że książka będzie miała charakter syntezy merytorycznej badań nad zróżnicowaniami społeczno-przestrzennymi prowadzonymi w Polsce przez geografów, socjologów, politologów, urbanistów i planistów przestrzennych. Zamierzeniem jest, aby była to synteza stanu wiedzy na temat zróżnicowań społeczno-przestrzennych naszego kraju oraz aktualnej metodologii badań.

Głównym celem koncepcyjnym książki jest dostarczenie charakterystycznej dla nauk geograficznych odpowiedzi na generalne pytanie: gdzie w przestrzeni? Podjęta będzie również próba znalezienia odpowiedzi na pytania: dlaczego występują zróżnicowania przestrzenne i jaka jest ich geneza.

W 2016 r. Słownik Języka Angielskiego (Oxford Dictionaries) jako słowo roku wymienił postprawdę (ang. post-truth). Słowo to:

[…] odnosi się do sytuacji, w której obiektywne fakty mają mniejszy wpływ na kształtowanie opinii publicznej, niż odwołania do osobistych emocji i przekonań (oryginalna definicja: relating to or denoting circumstances in which objective facts are less influential in shaping public opinion than appeals to emotions and personal belief).

W epoce postprawdy łatwo jest tak dobrać sobie dane, aby można było wyciągnąć z nich takie wnioski, jakich aktualnie potrzebujemy. Pojęcie postprawdy pojawiło się w związku z kampanią prezydencką D. Trumpa oraz w okresie referendum w sprawie wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej a następnie wyborów parlamentarnych. Pokrewnym pojęcie postprawdy jest pojęcie fake news opisujące zachowania medialne i zjawiska związane głównie z kampaniami przedwyborczymi.

W Polsce pojęcie to zdobywa również znaczną popularność po ostatnich wyborach parlamentarnych i prezydenckich, dzięki silnej konfrontacji pomiędzy nową koalicją rządzącą a tzw. totalną opozycją.

Zamierzeniem autora jest przedstawianie faktów i prawd potwierdzonych w badaniach naukowych, które z założenia powinny być weryfikowane tak, aby ich wyniki mogły być powtarzalne (sprawdzalne) przed upublicznieniem. Należy jednak pamiętać, że tzw. prawdy naukowe również ulegają zmianom w miarę prowadzenia badań i zazwyczaj „obowiązują czasowo” do czasu zastosowania nowych, bardziej precyzyjnych metod, poznania niebadanych dotychczas aspektów i zjawisk dotyczących przestrzeni i społeczeństwa. Funkcjonowanie postprawdy zmienia jednak opinie, zachowania społeczne i prawdopodobnie również przestrzenne społeczeństwa. To czytelnikowi pozostaje wybór podjęcia próby zrozumienia zjawisk i procesów społeczno-przestrzennych zachodzących w naszym kraju zgodnie z prezentowanym opisem wyników badań różnych badaczy oraz wyjaśnieniami i wynikami badań autora a wszechogarniającym zalewem, głównie medialnym, postprawdy. Jednym z celów prezentowanej książki jest również wyjście poza polityczny zgiełk i pozostanie zdecydowanie w konwencji obiektywizacji problematyki społeczno-przestrzennej oraz unikanie ideologizacji treści przekazu.

Końcowa treść prezentowanej książki jest kompromisem pomiędzy początkowymi zamierzeniami i planami a ograniczeniami czasu, dostępnej przestrzeni tekstu i rycin, ale przede wszystkim świadomym wyborem autora zakresu prezentowania tematyki. Szeroko zarysowany tytuł zmusił do skoncentrowania się na najważniejszych czynnikach modernizacji i problemach rozwoju społecznego i gospodarczego kraju. Istotnym uzupełnieniem przedstawianych zagadnień jest rekomendacja dalszych lektur prac, które zazwyczaj znacznie głębiej i dokładniej interpretują zjawiska i problemy rozwojowe zarysowane w poszczególnych rozdziałach.

1.1. Co zawiera prezentowana książka?

Całość książki tworzy 9 rozdziałów i bibliografia. W rozdziale wstępnym przedstawiono podstawowe założenia koncepcyjne i metodologiczne książki. Dokonano również analitycznego przeglądu publikacji dostępnych w literaturze naukowej, stanowiących kanon wiedzy o genezie i aktualnych zróżnicowaniach społeczno-przestrzennych Polski.

Drugi rozdział poświęcono podstawom koncepcyjnym geografii społecznej jako subdyscypliny w systemie nauk geograficznych, a zwłaszcza geografii społeczno-ekonomicznej. Organizacja badań naukowych oraz sposób uprawiania tej nauki w Polsce w znacznym stopniu uwarunkował zakres tematyczny badań, metodologię a w rezultacie stan naszej wiedzy. Inne uwarunkowania organizacyjne i polityczne oraz stopień zaawansowania rozwoju społecznego i gospodarczego spowodowały, że zakres tematyczny badań w krajach anglosaskich był trochę inny. Podobnie było w krajach frankofońskich oraz niemieckojęzycznych. To zróżnicowanie tematyki badawczej w przeszłości wynikało w silnym stopniu z uwarunkowań ideologicznych. Klasycznym przykładem było nieprowadzenie, w Polsce i w innych krajach socjalistycznych, badań z zakresu geografii elektoralnej. Badania takie nie miały po prostu sensu w warunkach przymusu politycznego. W rezultacie programy nauczania geografii społecznej, np. w Polsce, Wielkiej Brytanii, Francji czy Niemczech, poza obszernymi wspólnymi częściami, dosyć istotnie się różniły.

Nakładanie się tematyki badawczej na inne nauki uzasadnia rozszerzenie zakresu analitycznego książki o wybrane wyniki badań socjologii, politologii, psychologii społecznej, gospodarki przestrzennej oraz antropologii i etnografii. Doświadczenie innych nauk wykorzystano w kolejnych dwóch rozdziałach dotyczących: koncepcji i ideologicznej podstawy kształtowania przestrzeni kraju oraz historycznych i kulturowych uwarunkowań zróżnicowań społeczno-przestrzennych w Polsce.

W strukturze drugiego rozdziału zwrócono szczególną uwagę na przedstawienie orientacji badawczych w geografii społecznej. Szczególną uwagę zwrócono na geografię społeczną miast, wychodząc z założenia, że to właśnie w miastach mają miejsce podstawowe procesy modernizacyjne decydujące o przyszłości kraju, a także na zagadnienia związane z problematyką aplikacyjną badań.

Rozdział trzeci poświęcono historycznym i kulturowym uwarunkowaniom zewnętrznym, tj. wpływom procesów generowanych w skali europejskiej i globalnej. Szczególnie odniesiono się do dziedzictwa dziewiętnastowiecznych podziałów rozbiorowych oraz dwudziestowiecznej historii wysiłków integracyjnych polskiej przestrzeni. Dokonano również oceny skutków przesunięć terytorialnych oraz wprowadzenia gospodarki centralnie sterowanej w Polsce po II wojnie światowej. Warto przypomnieć, że ówczesna gospodarka Polski była prowadzona zgodnie z wymogami ideologicznymi, a nie z wymogami gospodarczymi i potrzebami społecznymi kraju. Przedstawiono również transformacyjny problem dostosowania struktury przestrzennej naszego kraju do wymogów gospodarki rynkowej oraz współczesne problemy sprostania procesom integracji europejskiej i globalizacji.

Treść i struktura trzeciego rozdziału wynika z przekonania autora o istotnym znaczeniu wyjaśniającym współczesność uwarunkowaniami historycznymi. Często trudno zrozumieć wiele współczesnych struktur przestrzennych bez poznania ich genezy. W powszechnej świadomości w Polsce po roku 1990 niemal wszyscy natychmiast dostrzegli w mapach pokazujących wyniki pierwszych wyborów parlamentarnych granice państwowe przebiegające przez Polskę w XX wieku. Było to spektakularne „odkrycie” w świadomości Polaków, że historia przestrzeni ma znaczenie (co było zawsze oczywiste dla geografów i historyków, ale niekoniecznie już dla przedstawicieli innych nauk). W sumie rozdział ten składa się z dwóch części. W pierwszej części przedstawiono geografię społeczną II Rzeczypospolitej, głównie w badaniach ówczesnych geografów. Natomiast w drugiej części przedstawiono konsekwencje II wojny światowej, które w znacznym stopniu zmieniły Polskę praktycznie we wszystkich wymiarach.

Kolejny, czwarty rozdział jest poświęcony przedstawieniu głównych koncepcji, źródeł ideologicznych i filozoficznych leżących u podstaw kształtowania przestrzeni naszego kraju, uporządkowanych według hierarchii poziomów wyjaśniania. Poczynając od najbardziej ogólnego poziomu wyjaśnień – poziomu ideologicznego i politycznego, poprzez poziom ekonomiczny do poziomu warunków życia – jako najbardziej empirycznie „sprawdzalnego” – dokonano klasyfikacji sposobów wyjaśniania w geografii społecznej (Węcławowicz 1988). W pierwszej części przedstawiono główne wymiary modernizacji kraju. W drugiej politykę zagospodarowania przestrzennego kraju, prowadzoną udolnie lub mniej udolnie, która czasami sprzyjała modernizacji. Uwagę zwrócono zwłaszcza na dwa procesy – uprzemysłowienie i urbanizację.

W piątym rozdziale przedmiotem analizy stały się zagadnienia ludnościowe. Szczególną uwagę poświęcono koncepcjom wyjaśniającym procesy demograficzne analizowane z punktu widzenia procesów społecznych generujących zmiany struktury ludności oraz kształtujących zróżnicowania przestrzenne składu demograficznego społeczeństwa polskiego. Wyjaśnienia oparto na pierwszej i drugiej teorii przejścia demograficznego, analizie polityki społecznej oraz ludnościowej państwa. Następnie przedstawiono rozmieszczenie, strukturę, dynamikę zmian ludnościowych. Warto dodać, że zjawiska te są dosyć dokładnie monitorowane, analizowane i publikowane. W prezentowanym rozdziale przedstawiono tylko te zagadnienia, które przekładały się na kwestie modernizacji społecznej. Niemal odrębnym zagadnieniem o ogromnych konsekwencjach społecznych i gospodarczych jest problem migracji zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. W zakończeniu rozdziału zwrócono uwagę na utrzymywanie się specyfiki regionalnej. Poza przedstawieniem klasycznych analiz rozmieszczenia ludności zidentyfikowano ludnościowe obszary problemowe. Istnienie i identyfikacja takich obszarów jest podstawowym problemem polityki społecznej prowadzonej w skali lokalnej oraz problemem polityki regionalnej prowadzonej w skali kraju.

Ekonomiczne wymiary modernizacji są przedmiotem rozważań w rozdziale szóstym. Celem tego rozdziału jest pokazanie, jak zróżnicowania ekonomiczne i społeczne w makroskali odzwierciedlają się w strukturze zróżnicowań przestrzennych. Wykazano, że przestrzeń, a zwłaszcza jej zróżnicowanie, lokalizacja w niej zjawisk społecznych i gospodarczych ma znaczenie oraz wpływa na ich przebieg i intensywność, nadając im swoją specyfikę. Skoncentrowano się tylko na wybranych elementach ekonomicznych, które są traktowane jako podstawowe wskaźniki rozwoju gospodarczego, tj. na dochodzie narodowym oraz Lokalnym Wskaźniku Rozwoju Społecznego będącym wersją najbardziej popularnego wskaźnika tzw. Human Development Index (HDI) mierzącego poziom rozwoju społecznego w porównaniach międzynarodowych. Wskaźnik ten obecnie jest traktowany jako lepiej odzwierciedlający zróżnicowane warunków i jakości życia oraz generalnie poziomu rozwoju cywilizacyjnego. Zwrócono też uwagę na zróżnicowania dochodowe ludności oraz bariery rozwojowe i identyfikację obszarów problemowych, które stają się istotnym elementem utrudniającym modernizację kraju.

Współcześnie ważnym wymiarem struktury społeczno-przestrzennej każdego kraju, zwłaszcza w czasach globalizacji i wielkich ruchów migracyjnych, są zróżnicowania narodowościowe i etniczne. Polska od czasu II wojny światowej stała się w świadomości Polaków i opinii międzynarodowej jednym z najbardziej jednolitych narodowościowo i religijnie krajów świata. Stereotyp ten w rzeczywistości okazał się nie w pełni prawdziwy. Dopiero po roku 1989 można było uzyskać wiarygodne dane pokazujące, że społeczeństwo naszego kraju nie jest tak jednolite narodowościowo, jak twierdzono w okresie komunizmu. Zagadnienia te staną się przedmiotem analizy w rozdziale siódmym, w którym przedstawiono zróżnicowanie przestrzenne rozmieszczenia mniejszości narodowych i grup etnicznych, głównie na podstawie wyników dwóch ostatnich Narodowych Spisów Powszechnych. Przedstawione zostały również analizy przestrzenne zróżnicowań wyznaniowych oraz wskaźniki religijności.

Rozdział ósmy dotyczy problematyki miast traktowanych jako głównych nośników zmian cywilizacyjnych i modernizacyjnych na ziemiach polskich. Wychodząc od koncepcji miasta jako produktu systemu społeczno-gospodarczego i politycznego, przedstawiono procesy przechodzenia miasta polskiego ukształtowanego po II wojnie światowej jako miasta socjalistycznego, następnie przekształcanego w miasto postsocjalistyczne oraz współcześnie w miasto neoliberalne. Przedstawiono również generalne zjawiska związane ze zmianami ludnościowymi i przemiany w strukturze wielkościowej jako odzwierciedlenie i oddziaływanie procesów społecznych i gospodarczych zachodzących w okresie transformacji po 1990 roku. Rozwój miast w Polsce napotyka na liczne problemy modernizacyjne związane z niską konkurencyjnością i innowacyjnością gospodarczą miast w zglobalizowanym świecie i w skali regionalnej. Szczególną uwagę zwrócono na oddziaływanie modernizacyjne polityki spójności Unii Europejskiej. W zakończeniu rozdziału przedstawiono listę zagrożeń i warunków przezwyciężenia barier procesów modernizacyjnych dla miast Polski.

Przedmiotem rozważań w pierwszej części dziewiątego rozdziału jest kapitał ludzki i poziom wykształcenia jako podstawowe składniki awansu cywilizacyjnego społeczeństwa polskiego. Zwrócono również uwagę na problemy innowacyjności. W drugiej części rozdziału przedstawiono przekształcenia struktury społecznej, zwłaszcza w aspekcie kształtowania nowych zróżnicowań społeczno-przestrzennych. W zakończeniu wskazano podstawowe wyzwania modernizacyjne determinujące podnoszenie jakości i warunków życia w Polsce, podnoszenie standardów cywilizacyjnych oraz proces wychodzenia ze statusu półperyferii w kierunku integracji z cywilizacyjnym centrum Unii Europejskiej.

1.2. Podstawowe źródła o geografii społecznej Polski

Podobnie jak w podręczniku dotyczącym geografii społecznej miast (Węcławowicz 2007) również teraz pragnę przedstawić podstawowe publikacje z zakresu geografii społecznej Polski. Należy nadmienić, że wszystkie opracowania zaliczane do geografii społecznej miast stanowią część geografii społecznej jako szerszej dziedziny naukowej. Wydzielić można dwie kategorie książek i opracowań. Pierwsza to różnorodne opracowania o charakterze metodologicznym oraz dotyczące geografii społecznej jako gałęzi nauki. Druga kategoria to opracowania przestawiające problematykę społeczną w przestrzeni naszego kraju. Przy takim podziale nie będą to wyłącznie książki, które w tytule zawierają określenie „geografia społeczna”.

Jałowiecki B., 1988, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, KiW, Warszawa.

Lisowski A., 1990, Wstęp do geografii społecznej. Skrypt dla studentów dziennych i zaocznych II roku geografii, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Liszewski S. (red.), 1995, Studia z geografii społecznej, „Folia Geographica”, 19.

Liszewski S., Łoboda J., Maik W. (red.), 2008, Stan i perspektywy rozwoju geografii w Polsce, Komitet Nauk Geograficznych PAN, Bydgoszcz.

Pióro Z., 1982, Przestrzeń i społeczeństwo. Z badań ekologii społecznej, KiW, Warszawa.

Rykiel Z., 1991, Studia z geografii społecznej, „Dokumentacja Geograficzna”, IGiPZ PAN, z. 3 – 4, Ossolineum, Wrocław.

Sagan I., Czepczyński M. (red.), 2001, Wybrane problemy badawcze geografii społecznej, Uniwersytet Gdański, Katedra Geografii Ekonomicznej, Gdańsk.

Węcławowicz G., 2003, 2007, Geografia społeczna miast. Zróżnicowania społeczno-przestrzenne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Niezliczoną grupę podręczników stanowią książki zawierające w tytule połączone pojęcia geografia: społeczno-ekonomiczna lub społeczno-gospodarcza. Przykładem może być podręcznik S. Leszczyckiego i R. Domańskiego pt. Geografia Polski społeczno ekonomiczna, PWN, 1992, 1995, Warszawa. Warto dodać, że w polskiej literaturze geograficznej wydano zasadniczo jeden podręcznik, który ma w tytule tylko zapis „geografia społeczna” (Otok S., 1987, Geografia społeczna, PWN, Warszawa). Przynależność geografii nie tylko do kategorii nauk o Ziemi, ale również do nauk społecznych i ekonomicznych pozwala oczywiście korzystać również z dorobku i podręczników socjologii, ekonomii, gospodarki przestrzennej.

Specyficzną kategorię pomocniczą stanowią materiały kartograficzne w postaci pojedynczych map (kartodiagramów) oraz atlasy tematyczne. Wśród wielu opracowań tego typu można rekomendować Atlas Rzeczypospolitej Polskiej (Główny Geodeta Kraju, Warszawa 1993 –1997). Podstawową zaletą tego atlasu jest pokazanie syntetycznego obrazu m.in. zróżnicowań społeczno-przestrzennych w rozwoju historycznym. Dział trzeci tego atlasu, zatytułowany Społeczeństwo, stanowi wspaniały materiał informacyjny i dokumentacyjny przedstawiający stan zróżnicowań przestrzennych i przemian społeczeństwa polskiego w okresie 1945 –1997. Materiały kartograficzne, np. plansza 61.1, pokazują mapy dotyczące rozmieszczenia ludności w latach 1897–1900 w porównaniu z rozmieszczeniem ludności w latach 1930 –1933. Mapy te pokazują również wzrost gęstości zaludnienia, zwłaszcza w centralnej części kraju (w granicach z 1939 r.) oraz wzrost poziomu urbanizacji. Plansza 61.2 pokazuje strukturę językową i wyznaniową w pierwszej połowie XX w., a plansza 61.3 – przemieszczenia ludności wywołane II wojną światową. Istotne znaczenie mają informacje kartograficzne opisujące stan społeczeństwa polskiego również w układzie historycznym dla okresu 1918 –1939.

Innym przykładem mogą być różnego rodzaju atlasy regionalne, atlasy miast np. Atlas Warszawy wydawany w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Warszawie (dostępny w repozytorium cyfrowym Instytutu online: http://www.rcin.org.pl/igipz/dlibra) lub tematyczne, np. Atlas Obszarów Wiejskich (http://www.igipz.pan.pl/atlas-obszarow-wiejskich-zgwirl.html).

Warto również przypomnieć, w sytuacji znacznego podniesienia znajomości języków obcych wśród Polaków, o szerokim dostępie do podstawowych podręczników w innych językach. W przedstawionych poniżej ramkach wskazano najciekawsze i najlepsze, choć niekiedy dość stare podręczniki w językach angielskim i francuskim.

Z czego uczyć się geografii społecznej w języku angielskim?

Carter J., Jones T., 1989, Social geography: an introduction to contemporary issues, Edward Arnold, London.

Del Casino Jr V.J., 2009, Social Geography A Critical Introduction, Wiley-Blackwell, Chechester.

Eyles J.D. (ed.), 1986, Social geography: an international perspective, Croom Helm, London.

Gregory D., Urry J. (ed.), 1985, Social relations and spatial structures, Macmillan, London.

Hamnett C. (ed.), 1996, Social geography: a reader, Arnold, London.

Harvey D., 1973, Social Justice and the city, Blackwell, Oxford.

Harvey D., 1989, The condition of postmodernity, Blackwell, Oxford.

Jackson P., Smith J.S., 1984, Exploring social geography, Allen and Unwin, London.

Jones E., Eyles J., 1977, An Introduction to Social Geography, Oxford University Press, Oxford.

Jones E. (ed.), 1975, Reading in social geography, Oxford University Press, Oxford.

Ley D., 1983, A social geography of the city, Harper and Row, New York.

Ley D., Samuels M.S. (ed.), 1978, Humanistic geography, Croom Helm, London.

Pain R., Barke M., Gough J., MacFarlene R., Mowl G., Fuller D., 2001, Introducing Social Geographies, Hodder Arnold, London.

Panelli R., 2003, Social geographies: from difference to action, Sage, London.

Smith S.J., Pain R., Marston S. A., Jones III J.P. (ed.), 2010, The SAGE Handbook of Social Geographies, Sage, Los Angeles.

Soja E.W., 1989, Postmodern geography, Verso, London.

Valentine G., 2001, Social geographies: space and society, Prentice Hall, Harlow.

Z czego uczyć się geografii społecznej w języku francuskim?

Brunhes J., 1911, Geographie humain – Essai de classification positive.

Claval P., 1973, Principes de géographie sociale, Ed. M. Th. Génin Librairies techniques, Paris.

DI Méo G., 1998, 2001, 2003, Géographie sociale et territoires, Nathan Université, Paris.

Di Méo G., Buléon P. (ed.), 2005, L’espace social, Lecture géographique des sociétés, Armand Colin.

Frémont A., Chevalier J., Hérin R., Renard J., 1984, Géographie sociale, Masson, Paris.

George P., 1938, Géographie économique et sociale de la France, Editions Social Internationals, Paris.

George P., 1945, Géographie sociale du monde, Collection „Que sais-je?”, 197, P.U.F., Paris.

Séchet R., Veschambre V., 2006, Penser et faire la géographie sociale. Contribution à une épistémologie de la géographie sociale, Presses Universitaires de Rennes.

Sorre M., 1957, Rencontres de la géographie et de la sociologie, Marcel Rivière, Paris.

Specyficznym, dla warunków rozwoju nauk geograficznych w Polsce, źródłem wiedzy są różnego rodzaju materiały pokonferencyjne będące forum dyskusyjnym oraz przedstawiające wyrywkowe badania empiryczne, ale pokazujące również panoramę tematyczną, a także stan danej subdyscypliny. Natomiast permanentny brak dyskusji naukowej w czasopismach geograficznych pozwala na postawienie tezy, że przekaz informacji o rozwoju badań odbywa się głównie poprzez konferencje, które często w zamierzeniach organizatorów mają wyznaczać kierunki badań lub stanowić podsumowanie i wyraz „zbiorowej” refleksji nad stanem i przyszłością geografii. Sytuacja taka pozwala na rekomendowanie jako źródeł informacji o badaniach prowadzonych w geografii społeczno-gospodarczej wydawnictw pokonferencyjnych.

Szczególne miejsce zajmuje Komitet Przestrzennego Zagospodarowani działający od 60 lat jako jeden z komitetów problemowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Dotyczy to zwłaszcza działalności publikacyjnej – głównie serie wydawnicze: Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (http://journals.pan.pl/dlibra/journal/95346) oraz Studia Regionalia.

Istotnym źródłem informacji są dostępne w Internecie strategie rozwoju województw i miast, a nawet gmin. Podobne znaczenie posiadają strategie regionalne, np. Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020, 2013, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (Załącznik do Uchwały nr 121 Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2013 r., Monitor Polski 2013, poz. 641).

Na poziomie krajowym są to np. Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, 2012 (Załącznik do Uchwały nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. (poz. 882) w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kraju 2020, Dz.U. z 2009, nr 84, poz. 712) oraz Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju – Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności, 2013 (Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, Załącznik do uchwały nr 16 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2013 r. w sprawie przyjęcia Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności, Monitor Polski 2013, poz. 121).

Strategie działów gospodarczych i problemów, np. Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, 2013 (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Uchwała nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, Monitor Polski 2013, poz. 640).

Pełniejsze zrozumienie zróżnicowań społeczno-przestrzennych wymaga również zapoznania się z różnego rodzaju koncepcjami i wizjami rozwojowymi kraju. Poczynając od najnowszych, umożliwi to poznanie szerszego kontekstu zmian historycznych i współczesnego stanu. Pozwoli również na zrozumienie podstawowych uwarunkowań zmian w przewidywalnej przyszłości.

Rekomendowana literatura uzupełniająca

Raport Polska 2050, 2011, Polska Akademia Nauk, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, Warszawa.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju… 2017, dokument przyjęty 14 lutego 2017 r. przez Radę Ministrów, Ministerstwo Rozwoju, Warszawa.

Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, 2012, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa (dokument przyjęty uchwałą Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r.).

Węcławowicz G., Bański J., Degórski M., Komornicki T., Korcelli P., Śleszyński P., 2006, Przestrzenne zagospodarowanie Polski na początku XXI wieku, „Monografie”, nr 6, IGiPZ PAN, Warszawa.

2. Geografia społeczna i jej miejsce wśród pokrewnych dyscyplin

2.1. Orientacje badawcze w geografii społecznej

2.2. Geografia społeczna w Polsce

2.2.1. Uwarunkowania polityczno-społeczne

2.2.2. Geografia społeczna miast a geografia społeczna

2.2.3. Przestrzenne wymiary zjawisk i problemów społecznych

2.2.4. Wymiar aplikacyjny geografii społecznej miast

Rozdział ten jest poświęcony geografii społecznej, jako subdyscyplinie naukowej w systemie nauk geograficznych. Pierwszym zagadnieniem, na którym powinniśmy się skupić jest rozważenie, na czym polega podejście naukowe w geografii społecznej. Aby to zrealizować, najpierw przedstawiono definicję geografii społecznej, a następnie specyfikę podejścia naukowego. Kolejnym zagadnieniem jest pokazanie etapów kształtowania się modelu procesu badawczego geografii społecznej, głównie w Polsce.

Wychodząc od podstawowego pytania typu: co to jest nauka, można postawić pytanie – czy geografia jest nauką? Odpowiedź na pierwsze pytanie, zaproponowana w niektórych podręcznikach, za naukową określa konkretną wiedzę uzyskaną poprzez zastosowanie specyficznej metodologii naukowej. Stanowi ona system przyjętych reguł (np. wnioskowania, komunikowania się, intersubiektywności) i procedur, za pomocą których prowadzi się badania, dostarcza wyjaśnienia, sprawdza się oraz dokonuje się ewaluacji dotychczasowej wiedzy dotyczącej otaczającej nas rzeczywistości. Ponieważ geografia posługuje się, podobnie jak inne nauki, metodologią naukową, to odpowiedź na drugie pytanie jest pozytywna. Geografia niewątpliwie jest nauką, której podstawowym przedmiotem badania jest człowiek funkcjonujący w przestrzeni, która go otacza.

Istotnym zagadnieniem jest kwestia umiejscowienia geografii społecznej w systemie nauk społecznych i humanistycznych. Jak pisze A. Lisowski:

W wąskim znaczeniu nauki społeczne rozumie się jako nauki o społeczeństwie ludzkim, a nauki humanistyczne to nauki o człowieku jako jednostce, badające kulturowe i mentalne wytwory ludzkich społeczeństw. Ponadto podziałowi na nauki społeczne i nauki humanistyczne nadaje się nie tylko charakter przedmiotowy, ale także metodologiczny, ponieważ naukom społecznym przypisuje się bardziej charakter nomotetyczny, a naukom humanistycznym charakter idiograficzny. Podział ten jest bardziej typologią niż klasyfikacją, ponieważ wyróżnione klasy nie są rozłączne (Lisowski 2012, s. 29).

Z powyższych rozważań wyraźnie wynika, że geografia społeczna zalicza się raczej do nauk społecznych niż humanistycznych, jakkolwiek w wielu przypadkach prowadzone są badania bardziej w duchu podejścia humanistycznego. Niemniej w klasyfikacji dziedzin naukowych przedstawionych przez OECD umieszcza się geografię społeczną w kategorii nauk społecznych razem z socjologią, ekonomią, politologią.

Podczas analizy zakresu i podstaw metodologicznych geografii społecznej konieczne jest odwołanie się do różnych koncepcji wywodzących się z filozofii nauk. W swoim rozwoju historycznym w geografii społecznej kształtowały się specyficzne nurty, orientacje, koncepcje, były przyjmowane różne założenia filozoficzne (zazwyczaj nieświadomie). W rezultacie nasza subdyscyplina nie jest jednolita. Metodologia, przedmiot i zakres badań ulegały ciągłym modyfikacjom w zależności od zapotrzebowania społecznego, a zwłaszcza od rozwoju metodologii nauk w całej geografii i w innych pokrewnych naukach społecznych i ekonomicznych. Można postawić tezę, że w geografii społecznej przez cały okres jej istnienia dominowało (przynajmniej w Polsce) konwencjonalistyczne podejście metodologiczne. Podejście, które wśród innych głównych orientacji filozofii nauk, przedstawionych np. przez Z. Chojnickiego (2000, s. 11) charakteryzowało m.in. „podnoszenie uogólnień do godności zasad, związane z nadawaniem pojęciom teoretycznym znaczenia całkowicie ścisłego”.

Jednym z kluczowych pytań jest, w jakim stopniu podejście naukowe stosowane w geografii społecznej zbliża nas do zrozumienia miejsca i skali zróżnicowań przestrzennych w poznaniu struktury różnorodnych zjawisk społecznych, ekonomicznych, politycznych i psychologicznych. Przyjęto założenie, że podejście naukowe jest najlepszym sposobem pozwalającym na zrozumienie zróżnicowania przestrzennego relacji społecznych. Założenie to jest zgodne z traktowaniem wiedzy uzyskanej w wyniku badań prowadzonych w ramach geografii społecznej jako wiedzy naukowej, albowiem wyniki te przyczyniają się do rozumienia faktów. Wiedza naukowa w geografii, w tym również w geografii społecznej, ma charakter scjentystyczny i jest to wiedza empiryczna, tj. intersubiektywnie sprawdzalna i komunikowalna (Chojnicki 1999). W ujęciu realistycznym wiedza ta przyczynia się do zrozumienia faktów, a nie tylko do ich opisu. W rezultacie badania empiryczne zjawisk i procesów ekonomicznych, społecznych, demograficznych, politycznych i kulturowych w przestrzeni kraju umożliwiają geografii społecznej współpracę z licznymi naukami społecznymi.

W geografii społecznej, podobnie jak w innych naukach społecznych, przyjmowany jest zbiór podstawowych założeń. Według autorów jednego z klasycznych podręczników Metody badawcze w naukach społecznych (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001) są to następujące stwierdzenia: natura jest uporządkowana, natura jest poznawalna, wszystkie naturalne zjawiska mają naturalne przyczyny, nic nie jest dowiedzione samo w sobie, wiedza jest wyprowadzana z nabywanego doświadczenia, wiedza przewyższa ignorancję (s. 20–22).

W geografii paradygmat zróżnicowania przestrzennego i badania struktur przestrzennych wywodzi się bezpośrednio z założenia o uporządkowaniu natury/rzeczywistości (w tym społecznej). Badania geograficzne wykazujące powtarzalność i uporządkowanie przestrzenne zjawisk społecznych wywodzą się z założenia, że natura jest poznawalna. Podobnie badania geograficzne poprzez wykrywanie regularności przestrzennych zjawisk społecznych zmniejszają pole dla wyjaśnień ponadnaturalnych oraz wzbogacają zasoby wiedzy dowiedzionej obiektywnie. Ponadto wiedza uzyskiwana w badaniach geografii społecznej ma charakter empiryczny, a więc jest oparta na analizie spostrzeżeń, doświadczeń osobistych i obserwacji. Wreszcie, wiedza gromadzona w geografii społecznej podlega modyfikacji, albowiem przyjmuje się, że aktualny stan wiedzy nie jest całkowicie pewny i ma charakter względny.

Ogólnym celem geografii społecznej, podobnie jak innych nauk społecznych, jest wyjaśnić, przewidzieć i zrozumieć (w przypadku geografii) zróżnicowania przestrzenne zjawisk społecznych. W wyjaśnianiu posługujemy się zarówno wyjaśnianiem dedukcyjnym, jak i probabilistycznym. W wyjaśnianiu dedukcyjnym posługujemy się zazwyczaj teoriami i generalizacjami powstałymi w naukach społecznych, przyjmując wstępne założenie, że mają one charakter uniwersalny. Założenie to jest następnie sprawdzane z punktu widzenia zróżnicowań przestrzennych danego zjawiska społecznego. Ustala się, inaczej mówiąc, czy wszędzie (w rozumieniu – wszędzie w przestrzeni) generalizacje zapożyczone z innych nauk społecznych są prawdziwe. Znacznie częściej wyjaśnianie w geografii społecznej, podobnie jak w badaniach innych nauk społecznych, ma charakter probabilistyczny – indukcyjny.

Jedną z podstawowych cech prowadzenia badań w geografii społecznej jest przewidywanie – rozumiane jako sprawdzanie powtarzalności struktur przestrzennych zjawisk społecznych w różnych kontekstach lokalizacyjnych i regionalnych. Posiada to szczególne znaczenie dla działań praktycznych, zwłaszcza dla planowania przestrzennego. W geografii społecznej trochę inne znaczenie posiada koncepcja rozumienia, jako jednego z podstawowych elementów wiedzy naukowej w naukach społecznych (obok wyjaśniania i przewidywania).

W sumie, różnorodność badań, inspiracji koncepcyjnych i teoretycznych oraz liczne zapożyczenia z innych nauk powodują, że społeczność naukowców prowadzących badania z zakresu geografii społecznej jest, w rozumieniu Popperowskim, społecznością otwartą i nieograniczoną do jednego, dominującego paradygmatu, np. zróżnicowań przestrzennych. Wymaga to zastanowienia się nad zagadnieniem empiryzmu w geografii, które jest związane z poglądem, że wiedza powstaje głównie poprzez obserwację i opis. W geografii anglosaskiej jako klasyczny przykład badań geograficznych w duchu empiryzmu podaje się badania użytkowania ziemi Wysp Brytyjskich, prowadzone przez D. Stampa po II wojnie światowej. Badania te pokazały zróżnicowania regionalne oraz przyniosły olbrzymi materiał opisujący zagadnienia społeczne i naturalny krajobraz. Przy badaniach prowadzonych w duchu empiryzmu na przykład w geografii regionalnej (opisywanej jako ontologia atomistyczna) przyjmowano, że region składa się ze zbioru odrębnych przedmiotów, takich jak firmy, gospodarstwa domowe, ludzie, z których każdy podejmuje samodzielne decyzje dotyczące swojej lokalizacji i innych zachowań (Phillips 2005).

Krytyka podejścia empirycznego polegała między innymi na fakcie, że opis i interpretacja są uzależnione od zróżnicowanych percepcji człowieka dokonującego badań. W rezultacie mogą różnić się w zależności od wiedzy, percepcji czy preferencji danego „obserwatora”. Podobnie krytykowano odrzucanie w podejściu empiryzmu wiedzy niepochodzącej bezpośrednio od zmysłów. Pomimo tej krytyki empiryzm w dalszym ciągu, przez znaczną część geografów, jest traktowany (świadomie lub nieświadomie) jako podstawa filozoficzna ich badań.

Od początku XX wieku empiryzm jest związany z tzw. podejściem idiograficznym, zwłaszcza w geografii regionalnej, ale również w geografii człowieka. Pojęcie „idiograficzny” jest traktowane czasami jako synonim pojęcia „opisowy”. Pojecie to, przejęte przez czołowych metodologów geografii pierwszej połowy XX wieku, A. Hettnera i R. Hartshorne’a, z filozofii, traktowano jako badanie i opis specyficznych zjawisk i zdarzeń oraz wyjaśnienia ich lokalizacji przestrzennych w unikalnym kontekście.

Podstawowym problemem przyjęcia w badaniach geograficznych założeń empiryzmu był brak ujęć syntetycznych wychodzących poza opis, a prowadzących do wyjaśniania i tworzenia praw naukowych dotyczących rozmieszczenia pewnych zjawisk i cech w przestrzeni (Schaefer 1953). Naturalną rzeczą stało się więc zwrócenie uwagi na pozytywizm logiczny i przyjęcie za podstawę badań geograficznych law-based ontology. Geografia, zdaniem wielu badaczy, powinna się stać nauką o przestrzeni (ang. spatial science) zajmującą się formułowaniem praw przestrzennych.

Zrozumienie, czym lub jaka jest geografia społeczna wymaga poznania trochę jej historii, ewolucji sposobów badania i tematyki, którą się zajmowano oraz koncepcji teoretycznych i filozoficznych, do których się odwoływała.

Podanie jednoznacznej definicji dla subdyscypliny o tak silnie eklektycznym zakresie tematycznym badań naukowych, koncepcji wyjaśniających oraz metod badawczych jest bardzo trudne. Nie ułatwia sytuacji nawet posługiwanie się czasami liczbą mnogą i tytułowanie podręczników „Geografie społeczne” przy założeniu, że istnieje wiele współwystępujących geografii (Valentine 2001).

Największy rozkwit geografii społecznej nastąpił w latach 60. i 70. ubiegłego wieku. Znaczącymi koncepcjami rozwojowymi były w tych dziesięcioleciach silnie rozwijane podejścia marksistowskie i feministyczne, a geografia społeczna była zaangażowana w zagadnienia nierówności społecznych i sprawiedliwości społecznej. Natomiast w latach 80. i 90. badania z geografii społecznej były pod silnym wpływem koncepcyjnym tzw. kulturalnego zwrotu (ang. cultural turn) w geografii poprzez zwrócenie w nich większej uwagi na zagadnienia samookreślenia, znaczeń oraz interpretacji. Przyczyniło się to zdaniem G. Valentine (2001) do zmniejszenia różnic między geografią kultury a geografia społeczną.

Według najbardziej miarodajnego The Dictionary of Human Geography (Johnston i in. 2000) geografia społeczna zajmuje się badaniami relacji społecznych oraz struktur przestrzennych, które wzmacniają te relacje. Geografia społeczna ulega transformacji pod wpływem teorii społecznej oraz tzw. kulturalnego zwrotu, który miał miejsce w naukach o człowieku. Należy dodać, w tym w geografii społecznej.

Zwrot kulturalny przyniósł silniejsze nałożenie się geografii społecznej z geografią kultury, w zakresie przedmiotów badań, które nigdy i tak nie były zdecydowanie różne (Jackson 2003; Pain 2003). Geografia społeczna zdaniem R. Pain (2003) zachowała swój przedmiot badań, koncentrując się na geograficznych aspektach dystrybucji usług społecznych, reprodukcji struktur społecznych, nierówności społecznych oraz identyfikacji społecznych. Zajmuje się w dalszym ciągu ujawnianiem niesprawiedliwości społecznej, analizą i opisem zjawisk społecznych, które są istotne dla społeczności pozanaukowej, a wynikają z potrzeb praktyki życia społecznego. We współczesnej geografii społecznej wzrasta również znaczenie artykulacji problemów społecznych oraz zagadnień moralnych prowadzonych badań i ich konsekwencji politycznych. Zdaniem R. Pain stwarza to szansę szerszego wykorzystania badań naukowych z geografii społecznej w działaniach praktycznych do podejmowania konkretnych działań społecznych.

Przedstawiciele geografii społecznej włączyli się aktywnie (np. M. Pacione) w debatę dotyczącą znaczenia praktycznego wyników badań geograficznych a zwłaszcza debatę stawiającą pytania typu, dla kogo te badania są znaczące czy potrzebne i w jakim celu. Podstawowym pytaniem było, czy „pracować” dla silnych grup społecznych, aby uczynić ich politykę bardziej sprawną, czy reprezentować interesy słabszych marginalizowanych kategorii społecznych (Pain 2003), czyli czy wspierać swoimi badaniami działania polityczne prowadzone „z góry do dołu” (ang. top-down policy), czy wspierać działania oddolne (ang. bottom-up grassroots).

W rezultacie w podejściu badawczym geografów społecznych poszukujących aplikacji swoich wyników badań w działalności praktycznej wydzielono trzy sposoby prowadzenia badań. Pierwszy sposób polega na łączeniu badań z działalnością polityczną, np. poprzez przeciwstawianie się dominacji w przestrzeni miasta wielkich korporacji handlowych w stosunku do drobnych lokalnych sieci handlowych i usługowych. Drugi sposób polega na tzw. badaniach uczestniczących, polegających na włączeniu się badacza w życie codzienne badanej kategorii społecznej czy obszaru. Trzeci sposób polega na analizie polityki społecznej poprzez jej krytykę oraz rekomendacje mające na celu jej ulepszenie.

Szczególnym elementem zastosowania badań z geografii społecznej powinno być odejście od dychotomii planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego w polityce państwa. Jest to najlepszy dowód uznania znaczenia zróżnicowania przestrzennego zjawisk społecznych jako jednego z kluczowych elementów kształtujących zagospodarowanie przestrzenne kraju, wpływające na jakość życia i procesy społeczne, gospodarcze i polityczne zachodzące w przestrzeni.

Nie wystarczy powiedzieć, że geografia społeczna jest tym, czym zajmują się geografowie określający siebie jako geografowie społeczni. Jest to postawa charakterystyczna dla podejścia podmiotowego do geografii. Cechą charakterystyczną rozwoju geografii społecznej czy pokrewnej geografii człowieka w Polsce było rugowanie przez długi czas po II wojnie światowej tych pojęć z jakichkolwiek subdyscyplinarnych klasyfikacji geografii jako nauki. Jakkolwiek przyjmowano, że geografia społeczno-ekonomiczna zajmuje się badaniem terytorialnych systemów społecznych (Chojnicki 1988).

W podsumowaniu konferencji w Rydzynie z 1983 r. Z. Chojnicki (1986), określając pole badacze podstawowych dyscyplin wchodzących w skład geografii polskiej, wymienił geografię fizyczną, geografię społeczno-ekonomiczną oraz geografię regionalną. W ramach geografii społeczno-ekonomicznej wymienił geografię społeczną jako poddyscyplinę.

Od lat 50. XX w. w geografii polskiej dominował dosyć silny nurt włączenia badań geograficznych w kształtowanie życia społeczno-gospodarczego i politycznego kraju w oparciu o racjonalne przesłanki wynikające z potrzeb społecznych i gospodarczych społeczeństwa, ale również z potrzeb narzuconych celów ideologicznych. Relatywnie dobre kontakty z nauką światową oraz względna swoboda badań pozwoliły na ukształtowanie polskiej szkoły nauk geograficznych w zakresie badań regionalizacji, osadniczych oraz rolnych. Jednakże wyniki ówczesnych badań tylko w niewielkim stopniu wpływały na politykę władz komunistycznych uwarunkowaną w pierwszym rzędzie względami politycznymi i ideologicznymi. Był to jeden z elementów wczesnego rozwoju nurtu ilościowego w geografii polskiej jako „neutralnego” ideologicznie.

2.1. Orientacje badawcze w geografii społecznej

W rozwoju geografii społecznej i gospodarczej badacze dokonywali licznych klasyfikacji sposobów prowadzenia badań, podstaw metodycznych i filozoficznych oraz problematyki badawczej. Pod koniec lat 70. i w początkach lat 80. XX w. identyfikowano co najmniej cztery główne orientacje badawcze: klasyczną, neopozytywistyczną (scjentystyczną), behawioralną i strukturalistyczną (radykalną). W praktyce nigdy nie było konsensusu w zakresie klasyfikacji orientacji badawczych. Wielu badaczy identyfikowało nowe orientacje np. orientację modernistyczną lub postmodernistyczną, mówiono o humanizmie, strukturalizmie menedżeryzmie, postmodernizmie czy filozofii moralnej.

W układzie chronologicznym, opisywane poniżej orientacje badawcze istniały przez jakiś czas, zanikały, pojawiały się ponownie lub trwały i trwają z różnym „natężeniem”. Najczęściej punktem początkowym wydzielania następnych orientacji czy kierunków badawczych jest tzw. orientacja klasyczna, w której można znaleźć elementy bardziej „nowoczesnych” kierunków badawczych.

W rozwoju geografii W. Maik (2008) wyróżnił trzy fazy: monodyscyplinarną, multidyscyplinarną i interdyscyplinarną. W fazie monodyscyplinarnej, trwającej do końca XIX w.:

[…] przedmiot geografii był wyraźnie zdefiniowany jako związek człowieka z otaczającym środowiskiem, a relacja człowiek-środowisko geograficzne stanowiła główną osnowę poznawczą, wokół której organizowano ogromny materiał empiryczny gromadzony przez długi okres eksploracji. Podstawą integracji w tej fazie było ujęcie regionalne i chorologiczne, a istotę i siłę geografii stanowiły syntezy geograficzne dotyczące poszczególnych krajów i regionów (Maik 2008, s. 28).

Z kolei Z. Rykiel (1991), odwołując się do pojęcia wzorca wyjaśniania w nauce (jako uogólnionego, faktycznego sposobu uprawiania, przez grupę naukowców, danej nauki w określonym czasie), wydzielił pięć kategorii wzorców: klasyczny, dogmatyczny, pozytywistyczny, dialektyczny i personalistyczny.

Poniżej odniesiono się tylko do tych orientacji, które wywarły największy wpływ na kształtowanie się geografii społecznej. W układzie chronologicznym najwcześniej nastąpiło ukształtowanie się orientacji klasycznej, która charakteryzowała się dominacją podejść całościowych w postaci syntez regionalnych oraz opisem i próbami zrozumienia miejsca człowieka w środowisku geograficznym. W zakresie przedmiotu badania następowało stopniowe przesuwanie zainteresowań od badania bezpośrednich relacji człowiek–środowisko przyrodnicze na zagadnienia ekonomiczne i polityczne. Człowiek był traktowany jako element środowiska geograficznego. Podstawową metodą badawczą był opis wyjaśniający, mający na celu poznanie zróżnicowania przestrzennego badanego zjawiska. Opisy i wyjaśnienia były powiązane zazwyczaj z badaniami historycznymi oraz dokumentowane opracowaniami kartograficznymi i typologiami.

Orientacja scjentystyczna (neopozytywistyczna) w geografii społecznej była powiązana z rozwojem metod ilościowych. Geografia stała się nauką o przestrzeni (ang. the science of the spatial). Podstawowymi pojęciami związanymi z przestrzenią nie były już proste opisy np. zjawisk społecznych, ale tzw. prawa przestrzenne, relacje przestrzenne, procesy przestrzenne, interakcje przestrzenne itd. Często twierdzono, że wyjaśnienie zróżnicowań i struktur przestrzennych leży w samej przestrzeni. Geografowie zakładali, że istnieje świat ściśle przestrzenny, z prawami przestrzennymi oddzielonymi od substancji albo kontekstu (społecznego, politycznego lub gospodarczego) oraz że procesy przestrzenne można było oddzielić od ich kontekstu społecznego. Rewolucja ilościowa głównie była związana z próbą przekształcenia geografii z nauki idiograficznej w naukę nomotetyczną i została zapoczątkowana w latach 50. i 60. XX wieku. W Polsce pojawiła się dopiero w początkach lat 70. Zadanie geografów widziano w udokumentowaniu przestrzennej organizacji społeczeństwa, a obiektywne wyjaśnianie starano się przedstawić w formie teorii dedukcyjnych.

Rewolucja ilościowa zachodziła w znacznym stopniu w ramach geografii społecznej, zwłaszcza w badaniach miejskich oraz przyczyniła się do znacznego rozszerzenia tematyki badawczej. Wprowadzenie nowoczesnych technik badań statystycznych pozwoliło na lepsze poznanie zróżnicowań przestrzennych, zachowań ekonomicznych, społecznych i przestrzennych ludzi.

Pojawienie się orientacji behawioralnej w badaniach geograficznych zapoczątkowało znacznie silniejsze zwrócenie się w humanistycznym kierunku badań człowieka. Główną ideą badań behawioralnych było odrzucenie koncepcji człowieka zachowującego się zawsze racjonalnie i traktowanego jako homo oeconomicus. Człowiek w geografii behawioralnej jest traktowany jako homo psychologicus, nie zawsze w sposób racjonalny wybierający i podejmujący decyzje wśród różnych alternatyw i w zależności od informacji, jakie posiada. Większą uwagę zwrócono na procesy poznawcze człowieka i ich uwarunkowania, od których zależą w znacznym stopniu zachowania przestrzenne mieszkańców miast. Nastąpiło znaczne rozszerzenie tematyki badawczej oraz technik. Na przykład konstruowano mapy wyobrażeniowe, mapy preferencji przestrzennych zamieszkiwania czy wyborów miejsc zakupów, a także badano zachowania i waloryzacje przestrzenne. Wprowadzono techniki badawcze zapożyczone z psychologii i socjologii. Orientacja behawioralna pozostała w nurcie „ilościowym” – pozytywistycznym, stosując również wypracowane wcześniej techniki statystyczne, ale koncentrując się na motywacji zachowań przestrzennych, wartościach i doświadczeniu.

Część badaczy podjęła jednak badania „nieilościowe”, ale w ujęciu geografii humanistycznej. W tym ujęciu człowiek jest aktywnym nośnikiem zmian, działającym świadomie, zgodnie ze swoją wiedzą i zdolnościami. Jakkolwiek uznawano, że jego działania podlegają istotnym ograniczeniom, to znacznie większe znaczenie przypisywano woli jednostki ludzkiej. Zrozumienie zachowań społeczno-przestrzennych człowieka jest badane nie na podstawie klasycznych metod statystycznych całych populacji lub wylosowanych „jednostek reprezentatywnych”, ale unikalnych przypadków – jednostek. Podstawowe metody badawcze zapożyczono więc z etnografii, stosowano analizy tekstów literackich i dokumentów pamiętnikarskich, które pozwalały na wyciąganie wniosków o społecznym wytwarzaniu przestrzeni miejskiej (Ley, Samuels 1978). Podobnie w ujęciu D. Jędrzejczyka (2004) humanistyczne podejście do miasta w badaniach geograficznych ma swoje źródła w naukach o człowieku, co prowadzi do lepszego zrozumienia „roli i miejsca człowieka jako osoby w przestrzeni miejskiej, etycznego wymiaru ludzkiej egzystencji czy też świata przeżyć wewnętrznych oraz ich manifestacji przestrzennych” (s. 9), a więc lepszego rozumienia związków człowieka ze strukturami miejskimi.

Podstawą orientacji strukturalistycznej nazywanej również radykalną, zdominowanej w znacznym stopniu przez marksistowsko nastawionych badaczy, było wyjaśnianie zróżnicowań społeczno-przestrzennych za pomocą analizy ograniczeń politycznych i ekonomicznych, jakie są nakładane na działalność człowieka w mieście, regionie, kraju. Główną tezą wyjaśniającą było twierdzenie, że struktura przestrzenna dowolnego obszaru jest zdeterminowana przez działanie systemu kapitalistycznego. Miasta lub regiony są traktowane jako integralna część kapitalistycznego sposobu produkcji przez stwarzanie korzystnych warunków do akumulacji kapitału, co jest głównym celem kapitalistów. Wartość kapitału rośnie w związku z ciągłą reinwestycją zysku, co powoduje zmiany wartości ziemi w mieście i generuje procesy przebudowy, regeneracji, gentryfikacji i suburbanizacji (Pacione 2001). Częścią orientacji strukturalistycznej jest tzw. podejście menedżerskie. W podejściu tym badania są skupione na zawodowych menedżerach (w tym na deweloperach) oraz biurokratach zarządzających sprawami miejskimi i dzięki temu posiadających istotny wpływ na kształtowanie zróżnicowań społeczno-przestrzennych w miastach (Pahl 1970).

W ramach szeroko rozumianego podejścia postmodernistycznego można wydzielić różnorodne koncepcje badawcze negujące założenia badawcze poprzednich podejść oraz szeroką grupę koncepcji wprowadzających elementy (przedmiotowe badań, jak i metodyczne) nauk humanistycznych. W podejściu postmodernistycznym skupiono się na badaniach unikatowości, indywidualności jednostek, specyfiki, różnic oraz na badaniach z różnych punktów widzenia. Orientacja ta od swoich początków w latach 80. przyniosła silne wzbogacenie i zróżnicowanie tematyki badawczej, dając wrażenie eklektyzmu.

Szczególne znaczenie miało zwrócenie, przez badaczy, większej uwagi na zagadnienia kultury. W naukach społecznych przyjęto definicję kultury rozumianą w kategoriach zaproponowanych przez A. Giddensa (1989), czyli jako sposób życia składający się z wartości, norm i celów. Na przykład z badań skoncentrowanych na krajobrazie kulturalnym wynika, że nie istnieje jedna geografia społeczna, ale cały zbiór różnych „geografii”.

Zainteresowanie się zjawiskami kultury przez geografów spowodowało przyjęcie koncepcji postmodernizmu jako metody analizy. Kluczową cechą postmodernistycznego sposobu badania i wyjaśniania zróżnicowań przestrzennych stało się uznanie o wiele szerszego spektrum istnienia różnorodnych grup i kategorii społecznych oraz zwrócenie uwagi na system znaczeń, wartościowania i doświadczania krajobrazów i praktyk życia codziennego. Ważną cechą postmodernistycznej kultury jest reklama i mass media produkujące symbole, które mają wewnętrzne znaczenia niezwiązane z zewnętrzną rzeczywistością, produkują w zamian to, co określa się hiperrzeczywistością (ang. hiperreality). Jako przykład takiego środowiska P. Knox i S. Pinch (2000) przytaczają tematyczne miasteczko Disneyland, ukształtowane jako hiperrzeczywistość, która jest: luksusowa, czysta, patriotycznie gloryfikująca historię, tradycyjne wartości rodzinne i przedsiębiorczość; która przemyka nad zagadnieniami przemocy, wyzysku, konfliktu (Warren 1996). Świadome tworzenie takiego środowiska miejskiego określa się angielską nazwą imageineering (inżynieria wyobraźni) (Knox, Pinch 2000).

Elementem „postmodernistycznego teoretyzowania” w geografii społecznej stało się również uwzględnienie znaczenia konsumpcji w kształtowaniu pozycji człowieka (jego identyfikacji). Pozycja społeczna, prestiż, znaczenie człowieka w coraz większym stopniu zaczyna być klasyfikowane zgodnie z tym, co konsumuje lub kupuje, a w mniejszym stopniu zgodnie z podziałami na kategorie dochodowe, klasowe lub etniczne. Przejawem tego zjawiska jest narastanie znaczenia konsumpcji w strukturze przestrzennej miasta, w postaci wzrostu udziału przestrzeni przeznaczonej na zakupy (Knox, Pinch 2000). Niewątpliwie pod wpływem jeszcze koncepcji strukturalistycznych i radykalnych oceniano, że konsumeryzm został np. pobudzony suburbanizacją, a robienie zakupów jest współcześnie jedną z najważniejszych działalności mieszkańców miast. Zjawisko to od dawna, w różnych formach i aspektach, jest przedmiotem zainteresowania całej geografii społecznej i ekonomicznej, a robienie zakupów może być analizowane z punktu widzenia zachowań, ruchliwości i dostępności przestrzennej mieszkańców oraz konsekwencji społecznych.

Specyficzną orientacją badawczą mającą swoje źródła głównie w podejściu radykalnym jest kształtowanie się orientacji moralizatorskiej odwołującej się do koncepcji egalitaryzmu i sprawiedliwości społecznej. Najsłynniejszym dziełem uwrażliwiającym badaczy na problemy sprawiedliwości społecznej, ale również proponujących system wyjaśnień koncepcyjnych nierówności społecznych w przestrzeni stała się książka D. Harvey’a Social Justice and the City wydana po raz pierwszy w 1973 roku. Od publikacji tej książki praktycznie we wszystkich orientacjach badawczych ostatnich dziesięcioleci starano się uwzględnić lub w jakimś chociaż minimalnym stopniu odnieść się do zagadnień etycznych. Współcześnie (w warunkach świata zglobalizowanego) podobne znaczenie ma książka tego samego autora Bunt miast, prawo do miasta i miejska rewolucja z 2012 r. (ang. Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution). Natomiast pierwszym podręcznikiem „geografii moralnej” była książka D.M. Smitha (2000), w której zwrócono uwagę na zagadnienia sprawiedliwości społecznej oraz poddano krytyce dominację etyki indywidualizmu w gospodarce rynkowej, podobnie jak w poprzednich pracach tegoż autora (Smith 1994). Badacze prowadzący badania w ramach orientacji moralizatorskiej dążyli do poznania moralnych podstaw zachowań społecznych (Pacione 2001) i określenia jak powinno być, a także uwypuklali zagadnienia nierówności społecznych, wykluczenia oraz sprawiedliwości społecznej. Badano więc takie zagadnienia, jak dostęp poszczególnych kategorii społecznych do porządnego mieszkania, zjawiska ubóstwa w upadających częściach miast wynikającego z powodu indywidualnych problemów lub ograniczeń strukturalnych generowanych przez systemy ideologiczne (Pacione 2001). Zaczęto używać pojęć takich jak: „krajobraz moralny”, „moralna lokalizacja”, „moralny porządek miasta” (Jackson, Smith 1984) do oceny i wartościowania struktury zróżnicowań i zachowań przestrzennych oraz podejmowania działań interwencyjnych.

Wśród różnorodnych klasyfikacji, typologii, systematyzacji kierunków i orientacji badawczych szczególne miejsce zajmuje geografia czasu, jako wysoko skonkretyzowana koncepcja badawcza, która ma swoje początki w latach 60. XX wieku. Twórcą nowego podejścia, uznającego ograniczenia biofizyczne, ekologiczne oraz lokalizacyjne, jakie nakładają się na działalność społeczeństwa, był T. Hägesrtrand (1970). Koncepcja ta pozwalała na konstrukcję takiego modelu społeczeństwa, w którym ograniczenia zachowania człowieka mogły być przedstawione w kategoriach fizycznych. W 1966 r. T. Hägesrtrand założył na Uniwersytecie w Lund „grupę badawczą analizy systemów i procesów”, która skoncentrowała się na badaniu użytkowaniu czasu i organizacji ekologicznej społeczeństwa. Prace tej grupy zainicjowały powstanie „szkoły naukowej Lund” i pozwoliły na rozbudowę podstaw teoretycznych oraz na pokazanie możliwości praktycznych zastosowań w stopniu, w którym geografia czasu stała się narzędziem badawczym w działalności planistycznej i społecznej na wszystkich szczeblach administracji szwedzkiej.

Czas został przywrócony do głównego nurtu badań geograficznych, jakkolwiek już wcześniej D. Wittlesey (1945) zwrócił na niego uwagę, jako na bardzo ważny składnik badań geografii człowieka. W nowym podejściu przyjęto, że pełniejsze odzwierciedlenie rzeczywistości społeczno-gospodarczej wymaga posługiwania się czterowymiarową czasoprzestrzenią. Niemniej w badaniach prowadzonych w ramach geografii człowieka wystarczający opis można osiągnąć, posługując się czasoprzestrzenią trójwymiarową. Wymaga to jednak wprowadzenia trochę innego zbioru pojęć do wyjaśnień.

Załóżmy, że dwie osie współrzędnych opisują przestrzeń, zaś trzecia oś opisuje czas. W takim układzie jednostka (np. człowiek) jest przedstawiona jako punkt, który zajmuje określoną pozycję w przestrzeni. Ruch jednostki w czasie jest przedstawiony przez linie (szlak). Jeśli jednostka nie porusza się w przestrzeni, to jej szlak ma przebieg równoległy do osi czasu. Ruch jednostki w przestrzeni jest przedstawiony w postaci linii, która jest nachylona pod pewnym kątem do osi czasu (im szybszy ruch, tym kąt ten jest bardziej otwarty). Szlak życia w układzie współrzędnych czasoprzestrzennych stanowi linię ciągłą wzdłuż osi czasu. Człowiek, poruszając się po swoim „szlaku życia”, zatrzymuje się w pewnych miejscach na ściśle określony czas. Miejsca takie określane są pojęciem „stacji”, która może obejmować takie obiekty, jak stacje kolejowe, ale również dom, szkołę, zakład pracy, klub, park, kościół. W „stacjach” takich, o ściśle określonej lokalizacji przestrzennej, człowiek przebywa tylko w czasie określonym przez system społeczno-kulturowy i rytm biologiczny. Ponieważ stacje w pewnych skalach map czy rycin są przedstawiane nie tylko jako punkty, ale zajmują pewien obszar, to na rysunkach trójwymiarowych, na których czas przedstawiony jest jako wysokość, przyjmują one kształt tub, kolumn, walców. Jeśli przedstawimy na rysunku trójwymiarowym zasięg dziennej ścieżki życia, czas przebywania w stacjach oraz czas przeznaczony na podróż między nimi, to uzyskamy obraz w kształcie graniastosłupa albo pryzmy. W tym sensie, na przykład, czynności codzienne człowieka i jego potencjalne możliwości działania w ciągu dnia zamykają się w wycinku czasoprzestrzeni, który przybiera formę graficzną pryzmy. Rzutując pryzmę na płaszczyznę (przestrzeń dwuwymiarową), otrzymujemy rysunek zasięgu obszaru działania człowieka (np. w układzie: miejsce zamieszkania, dojazd do pracy, miejsce pracy, dojazd do sklepu, sklep, dojazd do domu, pobyt w miejscu zamieszkania).

Wyjaśniając miejsca człowieka w środowisku geograficznym rozumianym jako środowisko czasowo-przestrzenne, przyjmowano pewne założenia upraszczające. Były to: niepodzielność istoty ludzkiej, ograniczona długość życia każdego człowieka, ograniczona możliwość wykonywania więcej niż jednego zadnia w danym czasie. Wymieniano również fakty, że każde zadanie wymaga poświęcenia mu pewnego czasu, podobnie jak ruch pomiędzy punktami przestrzeni. Zakładano także, że przestrzeń posiada ograniczoną pojemność, jednostki przestrzenne, w których podejmowane są działalności mają ograniczone wymiary oraz, że każde zdarzenie ma swoje korzenie w przeszłości.

Działalność człowieka w realizacji jego planów napotyka jednak na ograniczenia związane z dostępnością czasu i przestrzeni (Hägesrtrand 1970, 1973). Pierwsze ograniczenia dotyczą możliwości człowieka (ang. capability constrains) zdeterminowanych jego cechami biologicznymi, np. potrzebami snu i wypoczynku czy ilością dostępnego czasu. Dotyczy to również zdolności i dostępu do różnorodnych udogodnień technicznych oszczędzających czas. Druga grupa ograniczeń dotyczy powiązań (ang. coupling constrains), albowiem istnieje konieczność skupienia ludzi, narzędzi czy materiałów w danym miejscu i czasie w celu produkcji, zawierania transakcji lub konsumpcji. Wreszcie trzecia grupa to ograniczenia związane ze sprawowaniem władzy i zarządzaniem (ang. authority or steering constrains). Wynika to z faktu ograniczenia pojemności przestrzeni, natomiast władza determinuje kto ma, a kto nie, dostęp do określonych miejsc w danym czasie.

Zastosowanie koncepcji geografii czasu T. Hägesrtranda w analizach zmian gospodarczych i warunków życia w przestrzeni regionów i miast przyniosło podniesienie poziomu merytorycznego wyjaśnień naukowych, o czym świadczą np. prace A. Preda (1977, 1986, 1990). Wskazano w nich na silną zbieżność koncepcji geografii czasu z teorią strukturacji A. Giddensa (1984).

Podstawowa koncepcja teorii strukturacji przedstawiona przez A. Giddensa w 1984 r. została przetłumaczona w 2003 r. na język polski, ale nie wywarła większego wpływu na geografię społeczną w Polsce. Natomiast w geografii anglosaskiej, a przede wszystkim w socjologii, stała się jednym z ciekawszych wątków wyjaśniających kształtowanie się zaawansowanej modernizacji społeczeństwa pod koniec XX wieku. Teoria ta stanowiła jedną z ciekawszych prób przezwyciężenia dualizmu w badaniach (teoriach) społecznych pomiędzy: sprawstwo – działanie (ang. agency) versus struktura (Johnston i in. 2000). Inne dychotomie występują pomiędzy: badaniami w skali mikro versus badaniami w skali makro; obiektywizm versus subiektywizm; realizm versus nominalizm społeczny; woluntaryzm versus determinizm. Wskazuje również na konflikt między zwolennikami metod twardych ilościowych, a zwolennikami metod jakościowych w wyjaśnianiu rzeczywistości społecznej (Kołodziej-Durnas 2004).

Warto zwrócić uwagę na fakt, że jest to prawdopodobnie jeden z nielicznych przypadków w geografii społeczno-gospodarczej stworzenia „własnej” koncepcji – teorii (w ramach geografii), która została zaadaptowana jako istotna innowacja koncepcyjna przez przedstawicieli innych nauk. Zazwyczaj w historii geografii mieliśmy do czynienia z sytuacjami odwrotnymi, to geografia „pożyczała” oraz adaptowała, a nawet rozwijała teorie i koncepcje zainicjowane w innych naukach humanistycznych, społecznych i ekonomicznych. A. Pred (1977) stawia nawet pytanie, jakiego wsparcia możemy udzielić badaczom z pokrewnych nauk społecznych i biologicznych. Mówi o choreografii istnienia, czasoprzestrzeni, istnienia indywidualnego, a w swoich badaniach opartych na koncepcji geografii czasu pokazuje możliwości wyjaśniające geografii. Podobnie pokazali te możliwości G. Hoppe i J. Langton (1994) swoimi badaniami przemian chłopstwa i przechodzenia tej kategorii społecznej do gospodarki kapitalistycznej.

W Polsce badania J. Kaczmarka nad zachowaniami mieszkańców Łodzi w przestrzeni miasta oraz biografii mieszkaniowych a następnie turystycznych stały się twórczym przeniesieniem koncepcji Hägesrtranda do geografii społeczno-gospodarczej (Kaczmarek 1996, 2005; Kaczmarek, Liszewski 1991). J. Kaczmarek (2005) wprowadza również rozdzielenie dwóch nurtów badawczych czasu w naukach społecznych. Czas, w klasycznej geografii czasu, jest traktowany jako uniwersalna miara trwania linearnego i obiektywnego upływu, natomiast w pozostałych naukach społecznych czas jest określany przez czynniki kulturowe. Proponuje on podział na „geografię czasu” w tradycyjnym ujęciu i „społeczną geografię czasu”, w której czas jest kształtowany kulturowo.

Istotną innowacją koncepcyjną wprowadzoną przez J. Kaczmarka (2005) jest podejście geobiograficzne do badania człowieka jako istoty geograficznej (homo geographicus), którą opisuje w następujący sposób: każdy człowiek posiada swoją biografię, która jest drogą przebiegającą przez różnorodne i zmienne środowisko geograficzne; przestrzeń i czas są wymiarami szlaku życia człowieka; czas określa skończoność jednostki; dziejowość jednostki jest zapisana w środowisku geograficznym; środowisko geograficzne jest otoczeniem i światem życia człowieka, który jest skończony, ale nie jest zamknięty (Kaczmarek 2005, s. 155).

Geografia religii jako subdyscyplina w naukach geograficznych może być traktowana jako część geografii kultury lub szerzej rozumianej geografii społecznej lub geografii humanistycznej. W badaniach z geografii religii, poza analizami zróżnicowań społeczno-przestrzennych kształtowanych pod wpływem religii, starano się zidentyfikować elementy krajobrazu sakralnego jako części krajobrazu kulturowego oraz te elementy przestrzenne, które posiadają wartość i znaczenie religijne, czyli stanowią przestrzeń sakralną.

W badaniach ruchliwości przestrzennej ludności, a zwłaszcza w przypadku migracji, zwracano uwagę na przyczyny religijne migracji, na ruch pielgrzymkowy, na znaczenie religii w generowaniu ruchu turystycznego. Człowiek jest traktowany jako homo religious – jednostka wierząca. W przestrzeni geograficznej wydzielano miejsca święte – sacrum i obojętne – profanum.

2.2. Geografia społeczna w Polsce

Celem podrozdziału jest przedstawienie praktyki prowadzonych badań w zakresie szeroko rozumianej geografii społecznej w Polsce. Starano się przedstawić badania w układzie tematycznym jako wiodącym oraz chronologicznym. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, subdyscyplina ta charakteryzuje się olbrzymią różnorodnością tematyczną, metodologią, przyjętymi założeniami filozoficznymi oraz afiliacją instytucjonalną badaczy. Ta różnorodność tematyczna badań z geografii społecznej miast wynika z tradycji interdyscyplinarnego podejścia generującego przepływy koncepcji wyjaśniających i metodologii pomiędzy różnymi dyscyplinami nauki. W prezentowanym podrozdziale zwrócono uwagę na kontekst historyczny uwarunkowań politycznych, organizacyjnych i warunków społecznych, w jakich były prowadzone badania geograficzne w Polsce. Następnie przedstawiono różnorodne elementy procesu kształtowania się geografii społecznej miast, wraz z identyfikacją źródeł inspiracji istniejących w geografii polskiej i w innych naukach, a zwłaszcza w socjologii.

O ile „[…] badanie zmiany społecznej stanowi samo sedno socjologii” (Sztompka 2010, s. 13), to badanie zróżnicowań przestrzennych zmian społecznych (ale również gospodarczych i politycznych) stanowi główny nurt badań geografii społecznej. Dla geografii społeczno-gospodarczej, a również dla jej subdyscypliny geografii społecznej, zróżnicowanie przestrzenne to nie tylko aspekt rzeczywistości społeczno-gospodarczej i politycznej, ale realne uwarunkowania określające skalę, dynamikę i kierunki wszystkich procesów składających się na zmiany społeczne. Można powiedzieć, że nie ma pełnego zrozumienia zmian społecznych w kraju bez zrozumienia wpływu zróżnicowań przestrzennych.

Silne związki geografii społecznej z socjologią podkreślało wielu badaczy. W powojennej literaturze polskiej poczesne miejsce zajmuje opracowanie S. Goluchowskiego pt. Geografia a socjologia, opublikowane w 1968 r. we Wrocławiu, ale rozpowszechnione szerzej dopiero w 1975 roku. S. Golachowski (1975) w swoim artykule nawiązuje do francuskiej szkoły socjologii La Playa (z której wyszedł sławny geograf francuski Vidal de la Blache) następnie nawiązuje do prac M. Sorre (autora książki Le Fondements de la geographie humain). Przedmiotem badań były wówczas relacje pomiędzy ludnością zorganizowaną w różne grupy społeczne a środowiskiem geograficznym.

S. Golachowski zwraca następnie uwagę na chicagowską szkołę ekologii miasta, pisząc:

Do tradycji tej szkoły, związanej z nazwiskami Parka i Burgessa (1926), nawiązują obecnie geografowie i socjolodzy zgrupowani w tzw. społecznej ekologii porównawczej, posługującej się metodą analizy czynnikowej. Przedmiotem badań są relacje między grupami społecznymi, a ich socjoekonomicznym środowiskiem. Badania obejmują zmienne określające strukturę, relacje, dynamikę grup społecznych i sposób percepcji środowiska (Golachowski 1975, s. 5–6).

Warto przypomnieć również, co S. Golachowski pisze o zapoczątkowanej wówczas w Polsce ekologii czynnikowej: „Badania, jakie rozwijają się pod sztandarem „porównawczej ekologii czynnikowej”, zaliczyć można równocześnie do innej tradycji geografii jako nauki o zróżnicowaniu przestrzennym” (ibidem, s. 5). Wskazuje również na powiązania koncepcyjne socjologii z geograficzną szkołą krajobrazową, przywołując jako reprezentantów tej szkoły nazwiska C.O. Sauera (tzw. szkoła Berkley) i W. Hartke (niemiecka szkoła krajobrazowa).

Związki geografii i socjologii S. Golachowski dostrzega również w zakresie geograficznej szkoły lokalizacji (jak to sam określa) oraz w badaniach z zakresu geografii regionalnej i „geografii osadnictwa i zaludnienia”. Niemniej, nie zawsze należy się zgadzać z jego stwierdzeniem, że „Rozwój geografii zaludnienia uzależniony jest głównie od rozwoju demografii i socjologii. To socjologia dostarcza teorii wyjaśniających przebieg procesów migracyjnych, zmian w strukturze społecznej, we wzorach rodziny itp.” (ibidem, s. 8). Mówi natomiast o wyodrębnianiu się geografii społecznej jako odrębnej dyscypliny obok geografii fizycznej i ekonomicznej oraz podkreśla konieczność współpracy interdyscyplinarnej, np. w zakresie badania ówczesnych procesów i problemów: procesów urbanizacji wsi, procesów industrializacji, przestrzennej struktury warstw społecznych i ruchliwości społecznej, integracji lokalnych i regionalnych zespołów osadniczych, zasiedlania ziem zachodnich. „Pokrewieństwo” geografii społecznej i socjologii zaznacza się w wielu definicjach proponowanych przez geografów. Na przykład, definiując geografię społeczną, Z. Rykiel pisze:

Przedmiot geografii społecznej można by wówczas określić jako przestrzenne aspekty problemów społeczeństwa, zbiorowości regionalnych i lokalnych, człowieka i obywatela. Źródeł geografii społecznej należałoby więc poszukiwać nie tylko w tradycji geografii, ale również w tradycji socjologii (Rykiel 1991, s. 10).

Kluczowe znaczenie dla zainicjowania kształtowanie się geografii społecznej miało „odkrycie” przez geografów polskich ekologii społecznej. Zbiegło się to w czasie z trendem matematyzacji geografii, powszechniejszym wprowadzeniem nowych technik analiz statystycznych (np. ekologii czynnikowej) oraz upowszechnieniem analiz kartograficznych do opisu zróżnicowań społeczno-przestrzennych. Zwrócono również uwagę na różnorodność koncepcyjną i przedmiotową badań nad problemami i zjawiskami społecznymi w miastach polskich – badań, które w znacznym stopniu wzorowały się na analogicznych analizach prowadzonych w nauce światowej.

W literaturze polskiej można znaleźć kilka innych podsumowań rozwoju geografii społecznej w Polsce. Ostatnim syntetycznym ujęciem jest rozdział M. Wójcika i A. Suliborskiego (2014) dający wspaniały przegląd rozwoju geografii społecznej w Polsce, a cała książka (Suliborski, Wójcik, red. 2014) zawiera liczne przykłady badań społecznych Łodzi. W zakresie badań społecznych obszarów wiejskich należy wspomnieć o artykułach M. Wójcika (2009, 2011). Bardziej ogólne znaczenie mają książki: S. Otoka (1987), A. Lisowskiego (1990), Z. Rykiela (1991), G. Węcławowicza (2007) oraz W. Maika (2012). Generalnie, po II wojnie światowej w badaniach z zakresu geografii społecznej można zauważyć znaczną dysproporcję w zakresie tematyki badawczej w podziale na miasto – wieś, ze wskazaniem na znaczną przewagę tematyki miejskiej.

Badania geograficzne nad tematyką wiejską zawsze posiadały jednak silny wymiar społeczny. W okresie międzywojennym geograficzne badania przeobrażeń społeczno-gospodarczych wsi, jak przypomniał ostatnio M. Wójcik (2011), prowadzili tacy geografowie, jak: W. Ormicki, S. Leszczycki, B. Nowakowski, A. Błaszczak, W. Winid, W. Rewieńska. Powojenne, bardzo liczne, badania geograficzne, poza badaniami historycznymi osadnictwa wiejskiego i nad genezą, morfologią i funkcjami, dotyczyły krajobrazu kulturowego jako wytworu społeczności wiejskiej (Dobrowolska 1948, 1959). Szczególne znaczenie posiadały wówczas prace terenowe zespołu M. Dobrowolskiej, które stanowiły „[…] znakomitą weryfikację wyników badań statystycznych, co w okresie powojennym ukazywało rozbieżności pomiędzy oficjalnymi (opartymi na oficjalnej statystyce) a rzeczywistymi przemianami społecznymi” (za M. Wójcik 2011, s. 67– 68).

Silnym nurtem badań nad tematyką wiejską były zagadnienia związane z urbanizacją obszarów wiejskich, zmianami ludnościowymi, a zwłaszcza problemami depopulacji wsi, deformacji struktury ludnościowej. Natomiast badania geograficzne, jak zauważa M. Wójcik (2011), bardzo rzadko zwracały uwagę na zmiany stosunków i relacji społecznych generowanych przez te procesy. Dopiero po transformacji społeczno-gospodarczej następował stopniowy wzrost zainteresowań społecznymi i humanistycznymi wymiarami procesów zachodzących na obszarach wiejskich i na wsi w Polsce. Inna sytuacja, zdaniem M. Wójcika (2011), występuje w krajach zachodnioeuropejskich, w których od dawna społeczna geografia wsi jest dominującą perspektywą badawczą. Jako główne pola badawcze wymienia: uwarunkowania i społeczne konsekwencje zmian w rolnictwie, współczesne rozumienie „wsi” i „wiejskości”, społeczności lokalne i ich struktury, organizacje i działania, społeczne uwarunkowania i konsekwencje migracji na wsi, przemiany struktury społecznej, mniejszości społeczne w środowisku wsi, patologie społeczne i kilka innych (Wójcik 2011).

2.2.1. Uwarunkowania polityczno-społeczne

Rozwój geografii społecznej w Polsce, jako subdyscypliny współczesnej geografii społeczno ekonomicznej, jest związany ściśle z historią geografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. W pierwszych dekadach XX w. decydujący wpływ na tematykę, metodologię i kierunki badawcze był wywierany poprzez adaptacje koncepcji wypracowywanych w ramach antropogeografii niemieckiej, geografii francuskiej oraz w znacznie mniejszym stopniu pod wpływem geografii brytyjskiej i amerykańskiej. Wyniki badań prowadzonych w duchu geografii społecznej w okresie międzywojennym przedstawiono w podrozdziale 3.1 pt. „Geografia społeczna odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej”.

Po II wojnie światowej głównym źródłem inspiracji koncepcyjnej i metodologicznej stopniowo stała się geografia angloamerykańska i narzucana ze względów politycznych geografia radziecka. Natomiast od połowy lat 60. i przez lata 70. XX w. geografia polska stała się już całkowicie związana z głównymi tendencjami geografii angloamerykańskiej. Należy jednak zauważyć, że powszechniejsza adaptacja i naśladownictwo trendów koncepcyjnych i metodologicznych w Polsce następowało z mniej więcej dziesięcioletnim opóźnieniem, w stosunku np. do geografii brytyjskiej. Warto dodać, że naśladownictwo to w niektórych działach geografii społecznej miast określić można jako relatywnie wczesnych „adaptatorów” najnowszych trendów geografii światowej.

Istotnym elementem, o charakterze ideologicznym, wywierającym wpływ na tematykę badawczą geografii społeczno-ekonomicznej były uwarunkowania związane z historią Polski: brak niepodległości do roku 1918, powstanie niepodległej Polski i proces integracji trzech części byłych zaborów, II wojna światowa i jej konsekwencje związane głównie ze znacznymi stratami ludnościowymi i przesunięciem terytorialnym kraju. Po II wojnie światowej największy wpływ na problematykę badawczą miało narzucenie systemu komunistycznego i zależności od Związku Radzieckiego a następnie porzucenie komunizmu i powrót demokracji po 1989 roku.

Ważnym elementem organizacyjnym badań naukowych w zakresie geografii (w okresie przed rokiem 1989) w warunkach funkcjonowania „realnego socjalizmu” stało się powstanie Polskiej Akademii Nauk niezależnie od kilku istniejących już uniwersytetów. Powstały w roku 1953 Instytut Geografii PAN stał się przez kilka dziesięcioleci instytucją wiodącą, koordynującą (często nadmiernie) badania naukowe z zakresu geografii w skali całego kraju. Niemniej badania geograficzne prowadzone na wydziałach geografii wielu uniwersytetów, np. Warszawskiego, Jagiellońskiego, Łódzkiego, Wrocławskiego czy w Poznaniu, reprezentowały wówczas najwyższy poziom krajowy.

Współczesny stan, zainteresowania badawcze oraz tematyka prowadzonych badań jest w znacznym stopniu wynikiem historycznego rozwoju każdej dyscypliny naukowej oraz bieżących potrzeb społecznych wynikających w większym lub mniejszym stopniu z uwarunkowań politycznych i gospodarczych. Zmianie ulegają także metodologia badawcza, założenia filozoficzne i ideologiczne, paradygmaty leżące u podstaw badań. Szczególne znaczenie posiadają również takie elementy, jak: stan danej dyscypliny na świecie wraz z tradycjami badawczymi, modą tematyki badawczej, dostępnością do wymiany informacji naukowej, kształtowaniem się szkół naukowych. Ograniczając się wyłącznie do uwarunkowań polityczno-społecznych w Polsce i tzw. zapotrzebowania społecznego w rozwoju geografii społecznej, a nie wychodząc poza wiek XX, można wydzielić kilka okresów rozwojowych.

Pierwszy okres, przypadający na lata 1918 –1939, jest związany z odzyskaniem niepodległości i ugruntowaniem niepodległości Polski. Badania pokolenia geografów tego okresu, dając dosyć szczegółowy obraz zróżnicowań społecznych, stały się podstawą do reintegracji przestrzennej kraju po okresie zaborów.

W drugim okresie (od roku 1945 do roku 1989) wysiłek badawczy skupiał się ponownie na integracji przestrzeni kraju, ale w nowych powojennych granicach, na rejestracji sterowanych względami ideologicznymi i militarnymi zmian społeczno-gospodarczych związanych z migracją i zmianami ludnościowymi, forsownym uprzemysłowieniem i urbanizacją. W sumie badania pokolenia geografów okresu powojennego w warunkach gospodarki socjalistycznej do roku 1989 pokazywały strukturę zagospodarowania przestrzennego. Stały się ważnym elementem, jakkolwiek ograniczonej względami ideologicznymi, względnej racjonalizacji struktury przestrzennej kraju. Natomiast nie były w stanie zapobiec wielu niekorzystnym zjawiskom społeczno-gospodarczym i procesom przestrzennym. Dotyczy to zwłaszcza miast polskich ukształtowanych w wyniku specyficznych procesów socjalistycznej urbanizacji i uprzemysłowienia określanych w krajach socjalistycznych jako „urbanizacja kierowana” (Musil 1984) oraz „industrializacja narzucona” (Morawski 1980).

Badania, które można współcześnie wpisywać w zakres geografii społecznej miast w latach 50. i 60. były ograniczane ze względów politycznych. Przykładem jest książka J. Brauna pt. Elementy ekologii miasta przemysłowego wydana w 1964 r. przez Zakład Badań Naukowych Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego Polskiej Akademii Nauk, Biuletyn nr 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, z nadrukiem „Poufne”! Niemniej już w początku lat 70. książkę tę można było kupić legalnie, na wyprzedaży w księgarni naukowej w Warszawie w cenie 1 zł (przecenioną z ówczesnych 45 zł).

Usankcjonowanie organizacyjne na konferencji metodologicznej w Osiecznej w 1955 r. „geografii osadnictwa i ludności” jako subdyscypliny pozwoliło na prowadzenie badań, które współcześnie można zaliczyć do geografii społecznej. W dalszym ciągu (w latach 50. i 60.) bardzo rzadko używano nazwy „geografia społeczna”, podobnie jak pojęcia „antropogeografia”, „geografia człowieka”, albowiem pojęcia te po II wojnie światowej zostały niemal wyklęte. Używano pojęcia geografia ekonomiczna, ale stopniowo wprowadzano pojęcie geografia ekonomiczno-społeczna.

Bezpośrednio po „Osiecznej” poza oficjalną geografią ekonomiczną z subdyscyplinami geograficznymi dotyczącymi sektorów gospodarki socjalistycznej (geografii przemysłu, rolnictwa, transportu) pozwolono na istnienie geografii osadnictwa i ludności. Zgodnie z definicją K. Dziewońskiego (1956) geografię osadnictwa określono jako „naukę badającą rozmieszczenie i strukturę historycznie ukształtowanych terytorialnych ugrupowań ludzkich oraz związanych z nimi urządzeń trwałych”.

Problematykę geografii społecznej (w terminologii stosowanej w krajach zachodnich) realizowano w Polsce głównie w ramach geografii osadnictwa i ludności. L. Kosiński jeszcze 1967 r. pisze, że: „W krajach socjalistycznych geografia ludności traktowana jest jako gałąź geografii ekonomicznej, co odzwierciedla marksistowski prymat problematyki ekonomicznej w życiu społecznym”.

Podsumowując miejsce geografii ludności i osadnictwa w systemie nauk geograficznych, J. Rajman (2000) wydzielił kilka grup poglądów reprezentowanych przez geografów polskich. Pierwsza grupa badaczy (S. Leszczyki, K. Dziewoński) twierdziła, że geografia osadnictwa i zaludnienia jest jedną ze specjalizacji geografii ekonomicznej. Druga grupa badaczy (M. Kiełczewska-Zaleska, L. Kosiński) traktowała geografię osadnictwa i geografię ludności jako dwie odrębne specjalizacje geografii ekonomicznej. Trzeci sposób interpretacji polegał na umieszczeniu geografii ludności jako równoważnej z geografią ekonomiczną subdyscypliny w systemie nauk społeczno-geograficznych (np. A. Jagielski). Ponadto, J. Rajman przytacza poglądy grupy badaczy amerykańskich i radzieckich, dla których geografia ludności rozumiana szerzej, jako geografia człowieka jest jednym z trzech działów geografii jako nauki, obok geografii fizycznej i ekonomicznej. W końcu wydziela grupę badaczy traktującą geografię ludności jako dział szeroko rozumianej geografii człowieka – geografii kultury, odrębnego w stosunku do geografii ekonomicznej. Szczególne znaczenie praktyczne miały wówczas np. prace prowadzone w Krakowie (pod kierunkiem M. Dobrowolskiej) na potrzeby planowania regionalnego we współpracy z Komitetem Nauk Geograficznych PAN oraz z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN.

Syntetycznym przeglądem badań we wszystkich ośrodkach badawczych w Polsce związanych z geografią osadnictwa i ludności, w których można zidentyfikować badania z zakresu geografii społecznej miast są monograficzne opracowania – dwa tomy pod redakcją S. Liszewskiego (1993, 1994). Na przykład w przeglądzie badań z geografii osadnictwa i ludności prowadzonych np. w Warszawie w Instytucie Geografii PAN (związanych częściowo z geografią społeczną można było wydzielić kilka podokresów charakteryzujących się odmiennymi warunkami prowadzenia badań (Węcławowicz 1993). Okres od końca II wojny światowej do konferencji w Osiecznej w roku 1955, to czas szybkiej ideologizacji geografii jako nauki, ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami tego zjawiska. Sformułowanie na ww. konferencji nowej struktury organizacyjnej i programu badań geograficznych oraz wprowadzanie ich w praktyce zbiegło się z odwilżą polityczną w kraju i odejściem od radykalnego stalinizmu umożliwiającymi odzyskanie więzi z nauką światową. Natomiast lata 70. i 80. to okres sterowania finansowego badaniami naukowymi za pomocą tzw. problemów węzłowych a następnie międzyresortowych.

Wiele badań i prowadzonych wówczas projektów badawczych posiadało silny „wymiar społeczny”. Dotyczy to zwłaszcza takich badań, które zostały podsumowane w książkach, np.: Studia geograficzne nad aktywizacją małych miast (red. Dziewoński i in. 1957), czy Studia z geografii średnich miast w Polsce. Problematyka Tarnowa (red. Dziewoński i in. 1971). Prowadzono również dalsze liczne badania miast średnich oraz badania nad problematyką małych miast i ich powiązań z zapleczem, kształtowaniem się lokalnych sieci osadniczych (Werwicki 1973). Specyficzną tematyką badawczą, o istotnym wymiarze społecznym, były badania nad miasteczkami zdegradowanymi w Polsce (Szewczyk 1971) oraz badania nad morfogenezą osiedli wiejskich (Szulc 1988).

Podobnie na Uniwersytecie Łódzkim prowadzono badania nad aktywizacją małych miast oraz publikowano liczne opracowania monograficzne miast. Jako przykład można podać prace pod kierunkiem L. Straszewicza (1964) nad osiedlami i miastami województwa opolskiego. Badania te w ośrodku łódzkim rozwinęły się w następnych latach w kierunku geografii społecznej, geografii kultury, badań tożsamości lokalnych, warunków bytu, segregacji przestrzennej i przestępczości (Marszał 2016). Odzwierciedleniem powrotów do tematyki badawczej nad miastami średnimi może być XXII konwersatorium wiedzy o mieście (Jażdżewsk 2009) oraz np. badania W. Szymańskiej (2011) przestrzeni społecznej miast Pomorza.

Istotnym forum dyskusyjnym nad problemami geografii miast, w tak szeroko rozumianej geografii społecznej, były coroczne konferencje organizowany w ośrodku łódzkim od roku 1965 (początkowo jako tzw. łódzkie konferencje styczniowe) a następnie od 1988 r. jako „Konwersatorium wiedzy o mieście” organizowane aż do teraz.

Specyficzną cezurą czasową była konferencja w roku 1983 w Rydzynie zwołana na fali protestów politycznych początku lat 80. O ile konferencja w Osiecznej przyniosła częściowe odrodzenie (po stratach kadrowych okresu II wojny światowej i okresie stalinizmu) potencjału badawczego, metodycznego i odzyskanie przez geografię kontaktów z nauką światową, o tyle konferencja w Rydzynie pomimo entuzjazmu uczestników została w znacznym stopniu zmarnowana. Nastąpiło przyśpieszenie rozmywania kompetencji oraz nastąpił spadek pozycji naukowej geografii (w percepcji społecznej) jako „interpretatora” zmian i zróżnicowań przestrzennych. Uwidoczniło się to zwłaszcza w braku wybitnych „nośnych społecznie” interpretacji i wyjaśnień zjawisk związanych z transformacją społeczną, polityczną i gospodarczą po 1989 roku. Związane jest to również z faktem, że badania z geografii społecznej funkcjonujące po 1989 r. w warunkach gospodarki rynkowej w ograniczonym stopniu, w porównaniu do innych nauk społecznych i ekonomicznych, pokazywały strukturę transformacji społecznej, gospodarczej i politycznej kraju.

Generalnie można postawić tezę, że wygaszenie, po konferencji w Rydzynie, podejmowanych wówczas inicjatyw metodologicznych i tematycznych, stanowiło pierwotne źródło problemów rozwojowych nawet współczesnej geografii, pomimo zachowania częściowo ciągłości pokoleniowej. Natomiast utrzymanie się naśladowczego charakteru geografii polskiej, dzięki szerszemu „otwarciu granic” zostało pogłębione, ale jednocześnie narastał dystans do głównych nurtów geografii światowej. Przykładem może być znaczne opóźnienie lub marginalne znaczenie w porównaniu do wiodących krajów anglosaskich tzw. kulturalnego zwrotu (ang. cultural turn) w polskiej geografii społecznej.

Obniżenie rangi geografii jako nauki wynikało z podległości metodologicznej (w stosunku do innych nauk, od których tylko zapożyczano metody badacze) oraz znacznego opóźnienia w wykorzystywaniu technik GIS-u do wyjaśniania struktury przestrzennej zjawisk gospodarczych, społecznych i politycznych. W dodatku postępował proces degradacji jakości nauczania geografii w systemie szkolnym i uniwersyteckim oraz proces wydzielania się nowych specjalizacji nauczania (np. gospodarki przestrzennej) przejmowanych często przez przedstawicieli innych nauk: ekonomistów, socjologów, urbanistów, politologów. W zakresie podstaw teoretycznych i metodologicznych geografia społeczna w Polsce stała się archipelagiem zapóźnionego naśladownictwa, nadmiaru przyczynkarskich badań, zbioru małych tymczasowych zespołów badawczych, niewnoszących nic nowego licznych konferencji, bezwartościowych publikacji. Rozważenia wymaga więc ustalenie właściwych proporcji pomiędzy badaniami naukowymi, nauczaniem geografii oraz badaniami na potrzeby praktyki. Konieczne jest porzucenie eklektyzmu postaw teoretycznych i urealnienie pragmatyzmu badań aplikacyjnych. Geografii społecznej nie można sprowadzać do poziomu zaplecza różnorodnych analiz eksperckich wykonywanych na zamówienie.