Recenzja: prof. Wojciech J. Burszta

Copyright © Wydawnictwo Naukowe Katedra 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie pierwsze

Gdańsk‍ 2014

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie na okładce © Sergey Novikov | Depositphotos.com

Zdjęcia w książce: Dorota Groyecka

Projekt layoutu i skład:

Intergraf Gdańsk

ISBN 978-83-63434-72-4

Wydawnictwo Naukowe Katedra

http://wnkatedra.pl

email: redakcja@wnkatedra.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Wstęp

- Gentryfikacja – zjawia się „nowa szlachta”

- Historia gentryfikacji Berlina

- Od getta do dzielnicy hipsterów

- Gentryfikacja – za i przeciw. Pole walki

- Zakończenie

- Bibliografia

Wstęp

Wyobraźmy sobie, że do Berlina przyjeżdża młody turysta z przewodnikiem pożyczonym od starszego brata. Brat zwiedzał Berlin blisko dziesięć lat temu, turysta jednak zakłada, że najważniejsze punkty miasta pozostały bez zmian. Rozmawiając z bratem przez telefon, zapisuje jeszcze kilka nazw interesujących ulic, galerii i klubów. Nie przegląda stron internetowych poświęconych atrakcjom, nie czyta też artykułów o ostatnich ważnych wydarzeniach związanych z Berlinem. „Wiadomości i tak przeważnie są złe” – myśli turysta i postanawia wejść w rolę flâneur – spacerowicza, tylko w ostateczności prowadzonego mapą, przeważnie słuchającego własnego instynktu.

Turysta gubi się. Trafia na Prenzlauer Berg, do wschodniej dzielnicy Berlina, jednak przekonany jest, że trafił na zachód, na Charlottenburg – w przewodniku opisywany jako miejsce zamieszkania jednych z najbogatszych mieszkańców miasta, dzielnica rezydencjalna, słynąca z pięknych, odnowionych kamienic. Wędrując na południowy-wschód, turysta trafia na Friedrichshain i znów popełnia błąd – bierze tę dzielnicę za Prenzlauer Berg – trochę zaniedbany, młodzieżowy, z licznymi barami, klubami, kamienicami zamieszkiwanymi przez squatersów. Kiedy spaceruje dalej, tym razem na południowy-zachód, i dochodzi do Neukölln, jest przekonany, że znalazł w końcu słynny Kreuzberg – wielokulturowy, zamieszkiwany zarówno przez Turków, jak i studentów oraz artystów z całych Niemiec, Europy i reszty świata.

Turysta udaje się do jednego z barów na Reuterkiez i zdziwiony płaci za piwo 3,5 euro – przekonany był, że zapłaci znacznie mniej w tym uroczym, lecz niezbyt eleganckim lokalu. Kiedy udaje się do toalety, na drzwiach jednej z kabin zauważa wlepkę z napisem: „Berlin cię nie kocha”. Kierując się w stronę centrum miasta, widzi napis na murze: „Bij turystów”. Następnego dnia rozczarowany nie znajduje kilku miejsc, które bardzo chciał odwiedzić – gdzie podział się squat Tacheles, galeria C/O, Bar 25, klub Yaam?

Zdezorientowany, postanawia w końcu zapytać obsługę hostelu, w którym mieszka, co stało się z „tamtym” Berlinem. Chłopak siedzący w recepcji odchyla się w fotelu i badawczo przygląda się turyście. „Znasz słowo »gentryfikacja«?”

Przez kilkanaście lat po upadku muru Berlin pozostawał „tani”, „alternatywny”, „bohemiarski”, zaniedbany i brudny, ale pełen historycznego ducha, poczucia wolności zarówno od władzy politycznej, jak i reguł wolnego rynku oraz kapitalizmu. Przepełniony twórczą atmosferą i obietnicą „doświadczenia autentyczności”, był wprost wymarzonym miejscem do życia i pracy dla artystów, studentów i młodych ludzi z „klasy kreatywnej”. Ten okres Berlin ma już częściowo za sobą.

W sierpniu 2013 roku wyeksmitowano mieszkańców legendarnego squatu Tacheles, będącego od kilkunastu lat nie tylko domem i miejscem pracy dla wielu artystów, ośrodkiem kultury, ale również słynną atrakcją turystyczną w centrum miasta. W jego miejscu najprawdopodobniej powstanie siedziba banku. Dwa lata wcześniej zamknięto niezwykle popularny klub Bar 25, który przez swoje położenie nad Szprewą przeszkadzał w realizacji planów zabudowy terenów nadrzecznych apartamentowcami, biurowcami oraz hotelami (projekt Mediaspree). Ceny wynajmu mieszkań z roku na rok idą w górę, w przeciągu ostatnich dwóch lat w niektórych okolicach wzrosły nawet o 30–40%. Takie dzielnice, jak Prenzlauer Berg, Mitte, Kreuzberg i Friedrichshain, przeszły już pierwsze etapy gentryfikacji; proces ten zaczyna również dosięgać okolic położonych dalej od centrum.

Gentryfikacja Berlina stała się w ostatnim czasie niezwykle głośnym tematem w mediach, zarówno lokalnych, jak i zagranicznych. Nieuchronne wysiedlanie mniej zamożnych mieszkańców, które proces gentryfikacji dzielnicy za sobą niesie, budzi ogromne emocje i kontrowersje, prowadzi do powstawania grup walczących ze zjawiskiem (np. Mediaspree Versenken), przejawiających niechęć wobec hipsterów, turystów i zagranicznych studentów. Na budynkach pojawiają się wulgarne napisy oraz wlepki wzywające „intruzów” do wyniesienia się z miasta. W odpowiedzi na takie działania tworzą się grupy (np. Hipster Antifa) próbujące piętnować werbalną agresję i przejawy szowinizmu skierowanego w stronę bardziej zamożnych grup osiedlających się w dzielnicy.

Gentryfikacja to słowo-klucz, niezbędne, aby zrozumieć dynamikę zmian w przestrzeni miejskiej. Dziś to jedno z najważniejszych zjawisk badanych przez urbanistów, proces głęboko zmieniający charakter kulturowy i społeczny dzielnic, w których zachodzi. Gentryfikację po raz pierwszy zaobserwowano i opisano pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku w Londynie, następnie proces rozpoczął się w metropoliach Stanów Zjednoczonych. Dziś zachodzi w większości dużych miast Azji i Europy, ale również w niektórych mniejszych miastach, a nawet na terenach wiejskich, na przykład w Wielkiej Brytanii[1].

Gentryfikacja Berlina wydaje się szczególnie interesująca przede wszystkim z dwóch powodów. Po pierwsze proces ten rozpoczął się w Berlinie w porównaniu z metropoliami świata z dużym opóźnieniem. Z powodu ogromnych zniszczeń w czasie drugiej wojny światowej, podzielenia miasta na cztery strefy wpływów, a następnie budowy muru berlińskiego zjednoczony Berlin zaczął doświadczać procesu gentryfikacji i globalizacji dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Dodatkowo procesy te zachodziły stosunkowo powoli, zwłaszcza w dzielnicach, które wcześniej należały do komunistycznego Berlina Wschodniego. W szczególności takie dzielnice, jak Kreuzberg czy Prenzlauer Berg przez lata od upadku muru były wciąż postrzegane jako mekka artystów, hipisów i anarchistów, początkowo nadciągających głównie z różnych rejonów Niemiec, następnie – z całego świata.

Po drugie, w przeciwieństwie do takich miast, jak Londyn czy Nowy Jork, Berlin nigdy nie był ekonomiczną stolicą kraju – biznes, przemysł i usługi ulokowane były głównie na zachodzie (Frankfurt nad Menem, Düsseldorf), południu (Monachium, Stuttgart) i północy Niemiec (Hamburg). Berlin to przede wszystkim siedziba instytucji politycznych i kulturalnych, dlatego tak istotny dla władz miasta jest napływ bardziej zamożnych mieszkańców i inwestorów, a także osiągnięcie wysokiej pozycji w globalnym wyścigu miast kultury.

[1] Zob.‍ L. Lees, T. Slater, E. Wyly, Gentrification, New York: Routledge/Taylor & Francis Group 2008, s. 129–138.

Gentryfikacja – zjawia się „nowa szlachta”

Pojęcie „gentryfikacja” po raz pierwszy pojawiło się w 1964 roku w pracy Ruth Glass zatytułowanej London: Aspects of Change. Angielska socjolog opisywała między innymi zmiany zachodzące w Islington, robotniczej dzielnicy Londynu. W ubogiej, skromnej okolicy nagle zaczęli pojawiać się, jeden po drugim, nowi mieszkańcy z niższej i wyższej klasy średniej. Wykupywali i remontowali niewielkie, zaniedbane domy oraz opuszczone wiktoriańskie posiadłości, zamieniając je w atrakcyjne, luksusowe rezydencje. Ceny nieruchomości i wynajmu skoczyły w górę, a dotychczasowi mieszkańcy z klasy robotniczej obudzili się pewnego dnia, choć wciąż w swoich łóżkach, to już w innej dzielnicy, w zupełnie nowej rzeczywistości. Niektórym mieszkańcom nie przedłużono umów wynajmu, innym narzucono o wiele wyższy czynsz, na który nie mogli sobie pozwolić. Z czasem coraz więcej dawnych lokatorów było zmuszonych do opuszczenia dzielnicy (w niektórych przypadkach byli wyrzucani siłą) i wyprowadzenia się do bardziej odległych od centrum, tańszych części miasta[1]. Glass pisze: „Kiedy raz proces »gentryfikacji« rozpocznie się w dzielnicy, postępuje on gwałtownie, aż do momentu, kiedy wszyscy, albo prawie wszyscy, pierwotni mieszkańcy z klasy robotniczej zostaną wysiedleni, a społeczny charakter dzielnicy zmieniony”[2]. Islington zmieniło charakter i wygląd – przestało być zaniedbaną dzielnicą robotniczą, a stało się atrakcyjną okolicą zamieszkiwaną głównie przez klasę średnią – „nową szlachtę”.

Angielskie gentrification, od słowa gentry – szlachta, oznacza dosłownie „uszlachetnienie” dzielnicy – wyparcie, zamianę dotychczas zamieszkującej dany teren ludności przez ludzi o wyższym statusie społecznym i majątkowym, w większości przypadków również z wyższym wykształceniem niż pierwotni lokatorzy. Termin jest oczywiście ironiczny, wskazuje nie tyle na pochodzenie, ile na zaobserwowane snobistyczne zachowanie i gust gentryfikatorów, ich status społeczny i majątkowy, a także nieraz konkwistadorski stosunek do nowo zamieszkanej okolicy i jej mieszkańców. Słowo to jest więc nacechowane negatywnie, nabiera też coraz bardziej pejoratywnego znaczenia wraz z postępowaniem i globalizacją zjawiska, jednak sam proces ma wymiar zarówno negatywny, jak i pozytywny, należy więc rozpatrywać go wielowymiarowo. Propagatorzy i entuzjaści gentryfikacji, zaangażowani politycy i badacze zjawiska, często preferują użycie innych sformułowań: „rewitalizacja”, „ruch powrotu do miast” czy amerykańskie „brownstowning” (od brownstone – nazwy typowego dla Nowego Jorku brązowego szeregowego domu wielorodzinnego, w typie europejskich kamienic)[3]. Internetowy słownik języka polskiego[4] również tłumaczy termin „gentryfikacja” jako „proces renowacji miast”. Te sformułowania zwracają jednak uwagę jedynie na pozytywny efekt gentryfikacji – restaurowanie historycznych budynków popadających w ruinę, remontowanie i sprzątanie ulic, sadzenie zieleni, ożywianie i odnawianie okolicy, która w okresie przed gentryfikacją była zaniedbana, niebezpieczna, wymarła. Pominięty zostaje jednak bardzo ważny, a zarazem niewygodny, szczególnie dla samych gentryfikatorów i polityków, element zmiany społecznej i kulturowej, jaka zachodzi w dzielnicy, prowadząc do wysiedlenia tamtejszej ludności, która wcześniej tworzyła różnorodną społeczność.

Trudno o jedną, wyczerpującą definicję gentryfikacji, szczególnie dziś, kiedy zjawisko (w większych metropoliach, jak Nowy Jork czy Londyn) kilkakrotnie ewoluowało, mutowało i zglobalizowało się. Zbudowanie pełnej definicji jest również problematyczne, ponieważ gentryfikacja nie jest zjawiskiem zakończonym – wbrew temu, co pisała Glass w 1964 roku, gentryfikacja nie kończy się wówczas, gdy ostatni reprezentanci klasy robotniczej opuszczą okolicę. Według badaczy opisujących gentryfikację, takich jak Neil Smith czy Phillip Clay, możemy dziś wyróżnić kilka stopni gentryfikacji oraz liczne mutacje, takie jak „supergentryfikacja” (super-gentrification) czy „studentyfikacja” (studentification – zachodzi, gdy głównymi gentryfikatorami są studenci). Obecnie zjawisko gentryfikacji jest ściśle związane z procesem globalizacji, często trudno rozróżnić oznaki obu procesów – czy pojawienie się pierwszej restauracji McDonald’s lub sieciowego sklepu typu H&M w dzielnicy to gentryfikacja, czy raczej globalizacja? Czy młodzi turyści pomieszkujący przez kilka miesięcy w modnych dzielnicach stolic Europy to „gentryfikatorzy” czy po prostu „obywatele zjednoczonej Europy”, „obywatele świata” czerpiący z przywilejów płynących z otwartych granic i łatwości podróżowania?

We wczesnej definicji (1982 rok) Neil Smith robi dystynkcję między modernizacją (redevelopment) a gentryfikacją: za gentryfikację uznaje proces, w którym nabywcy z klasy średniej i profesjonalni deweloperzy przywracają dzielnicy dobre imię, odnawiają ją. Natomiast modernizacja nie zakłada odnowy starych struktur, lecz tworzenie nowych inwestycji na już zabudowanym terenie[5]. Jednak lata osiemdziesiąte w Stanach Zjednoczonych i Anglii pokazały, że modernizacja, budowa nowych obiektów na gentryfikującym się terenie, zabudowa terenów nadwodnych, powstawanie nie tylko budynków mieszkalnych, ale i hoteli, biurowców, centrów handlowych i miejsc rozrywki, są kolejnymi aspektami złożonego procesu, jakim jest gentryfikacja. Dlatego w 1984 r. szkocki geograf wycofał się z wcześniej podanych rozróżnień i przyznał, że gentryfikacja jest niezwykle dynamicznym procesem niedającym się zamknąć w ramach ścisłej definicji. Należy raczej skupić się na próbie opisania i zrozumienia szerokiej gamy zjawisk, które się na nią składają, oraz powiązań między nimi. W 2000 roku, w Dictionary of Human Geography, Smith przedstawia taką definicję gentryfikacji: „to reinwestycja kapitału w centrum miasta, która ma prowadzić do stworzenia przestrzeni dla klasy bardziej zamożnej od tej, która obecnie zamieszkuje okolicę. Termin ukuty przez Ruth Glass w 1964 służył głównie do opisania mieszkalnego aspektu tego procesu, to jednak ulega zmianie, gdy sama gentryfikacja ewoluuje”[6].

Sięgnijmy również do Urban Dictionary[7] – słownika slangu miejskiego tworzonego przez samych internautów. Pierwsza definicja, najlepiej oceniona przez użytkowników, zwraca uwagę na pojawienie się w robotniczej dzielnicy artystów poszukujących taniego mieszkania. Ich obecność nadaje okolicy „wyluzowany”, artystyczny klimat, sławę miejsca modnego, w którym spotyka się bohema. To przyciąga yuppies (young urban proffesionals, czyli dosłownie „młodzi wielkomiejscy przedstawiciele wolnych zawodów”, polskie uszczypliwe określenie – „japiszon”[8]), a ich pojawienie się zmusza artystów o mniejszych dochodach, a także innych, mniej zamożnych mieszkańców, często należących do grup etnicznych i rasowych mniejszości, do opuszczenia dzielnicy. Tym samym jej charakter zostaje zmieniony. To pociąga za sobą również proces „yuppifikacji” (yuppification) lokalnego biznesu, czyli zastąpienie lokalnych przedsiębiorców przez usługodawców odpowiadających gustom japiszonów (restauracje z sushi, Starbucks itp.).

Druga definicja, znacznie gorzej oceniona przez użytkowników słownika, brzmi: „[gentryfikacja] – kiedy banda białych wprowadza się do getta i otwiera kupę sklepów z cup cake’ami”. A w przykładowym zdaniu twórca hasła pisze: „Lower East Side (dzielnica Manhattanu) została zgentryfikowana przez hipsterów i homoseksualistów”. Tylko jedna z pięciu definicji opisuje gentryfikację w jednoznacznie pozytywny sposób – jako proces, w którym liczni „szanowani” i „ciężko pracujący” biali wprowadzają się do podupadłej dzielnicy i wnoszą wysokie morale, pieniądze oraz pragnienie życia w okolicy wolnej od zbrodni. Twórca hasła zwraca uwagę, że mniejszości oraz grupy walczące o prawa obywatelskie mają skłonność do ukazywania gentryfikacji w złym świetle i nie dostrzegania pozytywnych zmian, które za sobą niesie[9].

Te potoczne, tworzone przez internautów definicje, pełne subiektywnej oceny i przesądów, znacznie więcej mówią nam o gentryfikacji na poziomie emocjonalnym niż wcześniej przytoczone definicje. Pokazują wielkie kontrowersje, jakie proces „renowacji” budzi wśród mieszkańców miast, ukazują gentryfikowane dzielnice jako współczesne miejskie „pola walki” (new urban frontier[10]). W przeciwieństwie do definicji Glass i Smitha wskazują konkretnych, namacalnych aktorów gentryfikacji i kreślą ważny konflikt rasowy oraz etniczny, który prawie zawsze w mniejszym lub większym stopniu w procesie gentryfikacji występuje.

Jak już wspomniano, Glass po raz pierwszy użyła terminu „gentryfikacja” w 1964 roku, ale sam proces rozpoczął się już pod koniec lat pięćdziesiątych w Londynie oraz największych miastach Stanów Zjednoczonych, takich jak Boston, Waszyngton czy Nowy Jork. Zarówno w Londynie, jak i Stanach Zjednoczonych gentryfikację – „ruch powrotu do miast” – poprzedziło zjawisko rozlewania się miast (urban sprawl), ucieczki z centrum – suburbanizacji. Rodziny z klasy średniej w powojennej, postindustrialnej rzeczywistości, zaczęły opuszczać ciasne mieszkania położone przy zatłoczonych ulicach w centrum miast, by wybrać życie na podmiejskich osiedlach. Tam gdzie czuły się bezpieczniej, mogły pozwolić sobie na dom z ogrodem, w którym panował spokój i cisza. Lata pięćdziesiąte w Stanach Zjednoczonych to czas przykładnych gospodyń dbających o ciepło domowego ogniska i męża, który był jednym żywicielem rodziny.

Opuszczone mieszkania i domy zostały zasiedlone przez ludzi z klasy robotniczej, emigrantów oraz mniejszości rasowe i etniczne. Wielu lokatorów mieszkało w trudnych warunkach, dzieląc mieszkania z innymi rodzinami, nie mając własnej łazienki czy toalety. Brak środków finansowych od władz miasta na remonty i poprawienie infrastruktury osiedli, problemy wielu mieszkańców ze znalezieniem pracy, nadużywanie alkoholu oraz szerzący się handel narkotykami powodowały stopniowe podupadanie i wymieranie dzielnic. Zamieniały się one w swoiste getta, które biali przedstawiciele klasy średniej woleli omijać z daleka[11].

Jednak już pod koniec lat pięćdziesiątych w Barnsbury w Londynie, a także na początku lat sześćdziesiątych w takich dzielnicach Nowego Jorku, jak SoHo (Manhattan) czy Park Slope (Brooklyn), zaczęli pojawiać się pionierzy gentryfikacji. W Barnsbury byli to architekci, wykładowcy uniwersyteccy, pracownicy socjalni, policjanci, nauczyciele, w większości głosujący na Partię Pracy[12]. Na Manhattanie i Brooklynie pierwszymi gentryfikatorami byli artyści, architekci, pisarze, ludzie mediów – a więc szeroko pojęta „klasa kreatywna” według Richarda Floridy.

„Pionierów” przyciągały niskie ceny podupadłych, często opuszczonych mieszkań, domów i loftów, centralne położenie dzielnic, możliwość szybkiego dojazdu do pracy, różnorodność mieszkańców okolicy, brak snobizmu i sztywnej atmosfery, jaka panowała w takich dzielnicach Londynu, jak Chelsea, South Kensington, czy w Greenwich Village w Nowym Jorku. Większość pionierów, dzięki posiadanym umiejętnościom i możliwości swobodnego dysponowania czasem, podejmowała się własnoręcznego odnowienia i urządzenia zakupionych nieruchomości. Samodzielność polegała również na finansowaniu działań z własnych zasobów pieniężnych lub, jak w przypadku pioniera i propagatora gentryfikacji w Park Slope, Everetta Ortnera, na zebraniu potrzebnych funduszy wśród bardziej majętnych znajomych[13]. Na początku inwestycje w dzielnicach postrzeganych jako zaniedbane i niebezpieczne były uważane za zbyt ryzykowne i bardzo niechętnie udzielano kredytów na renowacje budynków. Dopiero w późnych latach siedemdziesiątych (po wielkim kryzysie finansowym w latach 1975–1977), zarówno w Londynie, jak i w Nowym Jorku, banki wprowadziły liberalne programy hipoteczne dla gentryfikatorów. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii pojawiły się również państwowe plany dofinansowań i ulg podatkowych oraz miejskie programy odnowy budynków[14].

Początkowo aktorami gentryfikacji byli przede wszystkim indywidualni, pojedynczy inwestorzy, często miłośnicy architektury, pragnący mieszkać w starych budynkach, w ich odrestaurowanej, atrakcyjnej wersji. Powstawały grupy działaczy na rzecz ochrony zabytkowych budynków, starano się je uchronić od zburzenia i przywrócić im dawny blask. Działania pionierów gentryfikacji nie były nastawione wyłącznie na zysk. Ważne było stworzenie okolicy, w której mieszają się języki, kolory skóry, w której przebywa się wśród ludzi o różnorodnym statusie społecznym, ale gdzie mieszkają również znajomi i przyjaciele, twórczy ludzie podobni do siebie – artyści, pisarze, graficy. Stworzenie miejsca, w którym można mieszkać w przestronnym, odnowionym mieszkaniu za rozsądną cenę. Gentryfikatorzy, tacy jak Jane Jacobs (amerykańska dziennikarka, aktywistka i autorka m.in. The Death and Life of Great American Cities), niezwykle cenili „sąsiedztwo”, wciąż istniejące u początków procesu – na parterze budynków mieszkalnych znajdowały się małe sklepiki, piekarnie i kawiarnie, usługi takie jak szewc czy krawiec, gdzie znają twoje imię i wiedzą, co podać, nim złożysz zamówienie, gdzie właściciele małych, lokalnych biznesów mieszkają w okolicy od kilkunastu lub kilkudziesięciu lat, a ich codzienny widok budzi w tobie poczucie ciągłości i bezpieczeństwa. Mieszkańcy nie są anonimowi i nawiązują ze sobą autentyczne relacje[15]. Pewna swoboda obyczajów, poczucie tolerancji i niska bariera wejścia w środowisko, możliwość stworzenia za rozsądne pieniądze „swojego miejsca na ziemi” przyciągały między innymi grupy mniejszości seksualnych – w Park Slope zamieszkała bardzo duża społeczność lesbijska, natomiast gentryfikacji Castro, dzielnicy San Francisco, dokonała społeczność gejowska[16].

W początkowej fazie gentryfikacji dochodziło do wysiedlenia pierwotnych mieszkańców dzielnicy na niewielką skalę. Jednak gdy więcej osób z klasy średniej zaczęło pojawiać się w okolicy, a dzielnice zyskiwały coraz bardziej artystyczny urok i sławę „bohemiarskich”, modnych, coraz więcej pierwotnych lokatorów musiało opuścić swoje mieszkania. Czynsze zaczęły szybować w górę, a nowi właściciele budynków zapragnęli pozbyć się nieprzynoszących oczekiwanych zysków lokatorów z klasy robotniczej. Jak pokazuje historia wysiedlania mieszkańców Barnsbury, właściciele budynków nie ograniczali się jedynie do zrywania umów i prawnego nakazu wyprowadzenia się – dochodziło również do szykan w postaci wyłączania prądu i ogrzewania, odcinania dostępu do wody, a nawet wyburzania ścian domów[17].

Tak jak każda rewolucja pożera swoje dzieci, tak również pionierzy i pierwsi propagatorzy gentryfikacji stali się jej ofiarami. Rosnące zainteresowanie odnawianymi dzielnicami ze strony coraz bogatszych osób, deweloperów, wielkich koncernów i polityków spowodowało, że artyści wynajmujący przestrzenne lofty, a także właściciele małych galerii i pracowni musieli poszukać nowego, tańszego miejsca do życia i pracy. Artyści i ich twórcza działalność, która składała się na „alternatywny”, „modny”, „wyluzowany” charakter dzielnicy, zostali z niej usunięci. W ich miejsce pojawiły się sklepy wielkich domów mody, sieciowe kawiarnie i restauracje, przedstawiciele wyższej klasy średniej oraz milionerzy i celebryci. Większość budynków nie należała już do pojedynczych, prywatnych właścicieli – całe ulice były wykupowane przez duże firmy deweloperskie.

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte to czas rozprzestrzeniania się i postępowania gentryfikacji. Galopujący kapitalizm oraz wzmożone przechodzenie najbardziej rozwiniętych krajów z gospodarki industrialnej na postindustrialną, zamykanie kolejnych fabryk, portów i przenoszenie przemysłu na przedmieścia powodowały pustoszenie kolejnych dzielnic śródmiejskich i prowadziły do zmian w ich strukturze społecznej. Proces gentryfikacji objął niemalże cały Brooklyn, z dziś niezwykle modnymi dzielnicami, takimi jak Williamsburg czy Bushwick, a także wcześniej uważane za „czarne getta”: Harlemem, Bronx i Queens. Gentryfikacji zaczęły podlegać już nie tylko centralnie położone dzielnice, ale też te bardziej oddalone od centrum, a nawet tereny podmiejskie. Gentryfikacja pojawiła się również w mniejszych miejscowościach oraz na terenach wiejskich (rural gentrification[18]). Przestała już dotyczyć tylko kilku najbogatszych, najbardziej rozwiniętych krajów, stała się zjawiskiem globalnym, z udziałem wielkiego międzynarodowego kapitału oraz wzmożoną interwencją polityków[19]. Zjawisko gentryfikacji pojawiło się między innymi w Chinach, w Rosji, w największych miastach Niemiec – po upadku muru w 1989 roku i zjednoczeniu miasta – również w Berlinie.

Kim jest dziś gentry, nowa „szlachta” reorganizująca życie podupadłych, centralnie położonych dzielnic miast, zmieniająca losy jej dotychczasowych mieszkańców? Przede wszystkim nie jest to grupa jednorodna. Jedno określenie stosowane przez badaczy gentryfikacji u jej początków – „biali przedstawiciele klasy średniej” (white middle class) – dziś nie wystarczy, by opisać, kim są gentryfikatorzy. Mogą to być bowiem na różnych etapach gentryfikacji zarówno młode małżeństwa z klasy średniej planujące założenie rodziny, pary gejowskie, single, mężczyźni i kobiety w średnim wieku, jak i dwudziestoletni studenci oraz turyści. Yuppies i hipsterzy, ludzie średniozamożni i milionerzy. Są to zarówno osoby prywatne, jak i duże korporacje czy firmy deweloperskie. Nie jest to już termin zarezerwowany dla białych, jak pokazuje przykład gentryfikacji zachodzącej w Nowym Jorku – w Harlemie gentryfikatorami są również czarnoskórzy przedstawiciele klasy średniej[20].

Tym, co w pewien sposób łączy wszystkich gentryfikatorów, przynajmniej w pierwszej fazie procesu, jest poszukiwanie doświadczenia „autentyczności”[21]. Oczywiście użycie pojęcia „autentyczny” w stosunku do rozwijających się, zmieniających się w ogromnym tempie miast doświadczających globalizacji może zaskakiwać, budzić kontrowersje. Czym jest autentyczność danej dzielnicy? Którzy mieszkańcy są autentyczni, pierwotni? Problem znalezienia odpowiedzi na te pytania pojawia się szczególnie w tak zwanych miastach multikulti, w których mieszają się grupy etniczne i rasowe, gdzie niektóre mniejszości żyją od kilkudziesięciu czy nawet kilkuset lat, inne od niedawna, lecz już zdążyły wpłynąć na wygląd i charakter dzielnicy, którą zasiedliły.

Sharon Zukin pisze, że miasto jest wówczas autentyczne, gdy potrafi wytworzyć doświadczenie początków, korzeni (origins).‌ Gdy zachowywane są historyczne budynki oraz całe stare dzielnice, w których pielęgnowana jest lokalna przedsiębiorczość. Powstają małe sklepy, kawiarnie, a branding dzielnicy budowany jest na jej charakterystycznych cechach związanych z kulturową tożsamością[22]. A więc osoba, która odwiedza takie miasto lub postanawia w nim zamieszkać, doznaje codziennych spotkań z historią. Historią ukrytą zarówno w budynkach, w sposobie zagospodarowania przestrzeni publicznej, jak i w ludziach, którzy są uważani za jej „starych”, „pierwotnych” mieszkańców. Ta chęć doświadczania „autentyczności”, mieszkania w dzielnicy, w której obecny jest „duch dziejów” i wspomnienie przodków, a także w której nie pojawiły się jeszcze pierwsze oznaki komercjalizacji i globalizacji (McDonald’s, Starbucks, multipleksy itp.), czyli w dzielnicy, która zachowuje swój własny, wyjątkowy charakter, przyciągają pierwszych gentryfikatorów. To ta grupa dostrzega jako pierwsza urok i potencjał biedniejszych dzielnic. Pragnie miejskiej „przygody”, ma odwagę zamieszkiwać uważane za bardziej niespokojne, często wręcz niebezpieczne, okolice.

Zukin w swych rozważaniach cytuje dziennikarza Davida Brooksa: „»szlachta« nie chce tego, co wykwintne, luksusowe, wspaniałe czy ekstrawaganckie – pragnie »autentycznego«, naturalnego, ciepłego, uczciwego, organicznego, wyjątkowego”[23]. Jednak wprowadzając się do dzielnicy postrzeganej za „autentyczną”, pionierzy gentryfikacji przynoszą ze sobą zmiany, „nowe początki”, nieświadomie wymierzone w korzenie, tradycję i zwyczaje wieloletnich, „starych” mieszkańców. Rozpoczynają proces, który rodzi się z fascynacji charakterem danego miejsca, lecz następnie ich działania obracają się przeciwko ludziom tworzącym ten charakter. „Autentyczność” zostaje świadomie zaadaptowana przez nowych mieszkańców jako styl bycia, akt odtwarzania, performance. Staje się „stanem umysłu” – czymś historycznym, lokalnym, ale przede wszystkim „fajnym” (cool)[24]. Zostaje również wykorzystana jako narzędzie władzy, zamieniona w przedmiot z jednej strony marketingu i sprzedaży, z drugiej – konsumpcji[25]. Zostaje zatarta granica między tworzeniem a konsumowaniem. Nowa „szlachta”, gentry, w gentryfikowanych przez siebie dzielnicach konsumuje ich „autentyczność”.

[1] L.‌ Lees, T. Slater, E. Wyly, Gentrification, New York: Routledge/Taylor & Francis Group 2008, s. 4.

[2] R.‌ Glass, London: Aspects of Change, London 1964, s. xvii–xix, za: L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz, cyt.

[3] L.‌ Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 6.

[4] Gentryfikacja, w: Słownik‌ internetowy, [online:] http://slownikinternetowy.pl/jezyka-polskiego/gentryfikacja.html [dostęp‌ 18.12.2012].

[5] Zob.‌ N. Smith, Gentrification and uneven development, za: L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt, s. 139.

[6] N.‍ Smith, Gentrification, w: Dictionary of Human Geography, Oxford 2000, s. 294, za: L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt.

[7] Gentrification, w: Urban Dictionary, [online:] http://www.urbandictionary.com/define.php?term=gentrification [dostęp‍ 3.04.2013].

[8] Zob.‍ K. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa: HPS 2007, s. 622.

[9] Zob.‌ Gentrification, dz.‍ cyt.

[10] Zob.‌ N. Smith, The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, London – New York: Routledge 1996.

[11] Zob.‌ L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 10–12.

[12] Zob.‌ tamże, s. 13.

[13] Zob.‌ tamże, s. 24.

[14] Zob.‌ L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 3–35.

[15] Zob.‌ S. Zukin, Naked City: The Death and Life of Authentic Urban Places, New York: Oxford University Press 2010, s. 12–13.

[16] Zob.‌ L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 107.

[17] Zob.‍ tamże, s. 10–19.

[18] Zob.‌ tamże, s. 135–138.

[19] Zob.‌ tamże, s. 129–160.

[20] Zob.‌ S. Zukin, dz. cyt., s. 63–94.

[21] Zob.‌ tamże, s. 1–31.

[22] Zob.‌ tamże, s. 3.

[23] S.‌ Zukin, dz. cyt., s. 22.

[24] Tamże,‍ s. 26.

[25] Zob.‍ tamże, s. 3, 16.

Historia gentryfikacji Berlina

W ostatnich odsłonach drugiej wojny światowej Berlin uległ ogromnym zniszczeniom. Ponad trzysta nalotów alianckiego lotnictwa oraz bitwa o Berlin spowodowały śmierć zarówno wielu wojskowych, jak i ludności cywilnej. Następnie miasto zostało podzielone na dwie części oraz cztery strefy wpływów, jego obywateli odseparował mur, nastała epoka zimnej wojny. Wydarzenia te na wiele lat uniemożliwiły miastu kompleksową odbudowę, rozwój i przywrócenie mieszkańcom poczucia bezpieczeństwa i normalności. Tym samym proces gentryfikacji śródmiejskich dzielnic Berlina rozpoczął się z dużym opóźnieniem w porównaniu z innymi dużymi miastami zachodniej Europy i Stanów Zjednoczonych.

Podział Berlina przebiegał wzdłuż takich dzielnic, jak Pankow, Prenzlauer Berg, Mitte, Friedrichshain i Treptow po stronie wschodniej oraz Reinickendorf, Wedding, Tiergarten, Kreuzberg i Neukölln po stronie zachodniej. Podczas gdy Berlin Wschodni pozostał stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej, parlament Republiki Federalnej Niemiec zdecydował o przeniesieniu administracyjnych i rządowych instytucji do Bonn i ustanowienie miasta nową stolicą Niemiec zachodnich.

Berlin Zachodni stracił na znaczeniu, nie tylko w wymiarze politycznym, dyplomatycznym, ale i ekonomicznym oraz kulturalnym. Z miasta wyspy, otoczonego przez terytorium wrogiej w czasach zimnej wojny NRD, a od 1961 roku odseparowanego od Berlina Wschodniego murem, odpływały kolejne instytucje i przedsiębiorstwa, a za nimi mieszkańcy, średnio trzysta osób dziennie, w poszukiwaniu pracy i lepszego życia w innych miastach Republiki[1]. Berlin opuszczali młodzi i wykształceni, swoje siedziby przenosiły znaczące firmy, jak Siemens czy AEG. Miasto zmagało się z problemem demograficznym, rosnącym bezrobociem oraz brakiem specjalistów.

Mur rzucał cień na prywatne życie ludzi, wywoływał klaustrofobię i poczucie zagrożenia, utrudniał kontakt z bliskimi po jego drugiej stronie. Hamował również produkcję – na przykład w przemyśle odzieżowym w 1984 roku zatrudnionych było 80% mniej osób niż w roku 1970. Inne miasta prześcigały Berlin w niemalże każdej dziedzinie: Frankfurt stał się ekonomicznym centrum Niemiec zachodnich, w Stuttgarcie produkowano samochody, Düsseldorf został siedzibą firm ubezpieczeniowych i reklamowych, w Hamburgu zadomowiła się prasa, przemysł elektroniczny znajdował się w Bawarii. Również teatr i opera znalazły nowy dom w Monachium. Władze starały się przyciągać przedsiębiorców niskimi podatkami (około 30% niższymi niż w RFN) oraz tanimi kredytami, próbowały ratować gospodarkę miasta rządowymi zleceniami. Pomimo wysiłków i nakładów finansowych statystki ukazywały czarne liczby – w 1987 roku z miasta wyprowadziło się piętnaście tysięcy więcej osób, niż wprowadziło[2].

Jednocześnie Berlin Zachodni zyskiwał reputację miasta subkultur oraz centrum kultury sprzeciwu. Począwszy od końca lat sześćdziesiątych – zamieszek wywołanych przez studentów niezadowolonych z poziomu oraz metod edukacji, przez lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte Berlinem wstrząsały kolejne protesty, manifestacje, a nawet akty terroru (działalność skrajnie lewicowej grupy RAF pod przywództwem Andreasa Baadera i Ulrike Meinhof). Młodzi ludzie, później nazwani „pokoleniem ’68”, protestowali przeciwko wojnie w Wietnamie, polityce Stanów Zjednoczonych, przeciwko pokoleniu swoich rodziców uwikłanych w machinę nazizmu. Protestujące środowiska prezentowały poglądy od lewicowych po anarchistyczne, chciały walczyć z „systemem”. Ostpolitik, nowa polityka odprężenia stosunków między RFN a NRD, wprowadzona w życie w 1971 roku, doprowadziła do ocieplenia wizerunku zarówno NRD, jak i ZSRR, jednocześnie uwalniając falę antyamerykańskich nastrojów. Mieszkańcy miasta, kilka lat wcześniej wiwatujący na cześć prezydenta Johna Kennedy’ego mówiącego: „Ich bin ein Berliner”, stali się jednymi z najzagorzalszych krytyków Stanów Zjednoczonych i kapitalizmu[3].

Berlin Zachodni pod koniec lat sześćdziesiątych zaczął przyciągać studentów z Niemiec zachodnich i z zagranicy, szukających ucieczki z domów swoich rodziców i alternatywy dla zachodniego materializmu. Młodzież dorastającą w dobrobycie coraz dynamiczniej rozwijającej się gospodarki RFN pociągała atmosfera i styl życia Berlina – mieszkanie w tanim WG (Wohnungsgemeinschaft – wynajmowane mieszkanie dzielone z kilkoma osobami), udział w happeningach, protestach i zamieszkach, wolność seksualna, imprezy, a także łatwość zdobycia narkotyków[4]. Alexandra Richie wspomina swój pobyt w Berlinie Zachodnim w latach osiemdziesiątych: „[…] w mieście było mnóstwo punków, gejów, inteligentów i artystów, komun i grup anarchistów, jak Spontis, którzy żyli w założonych przez siebie gettach, odcinając się od reszty świata. Miasto przyciągało artystów i pisarzy, scenarzystów i rzeźbiarzy, którzy spędzali czas wokół alternatywnych kawiarni i klubów, dyskutując o Walterze Benjaminie, chodząc na najnowsze happeningi lub słuchając anarchistycznych punkowych zespołów”[5]. Do miasta przyjeżdżali artyści, pisarze i muzycy światowej sławy, między innymi Dawid Bowie, który w Berlinie nagrał kilka swoich najbardziej eksperymentalnych, niepokojących płyt. Młodzi ludzie otwierali małe sklepy ze zdrową żywnością, kawiarnie i pracownie z ręcznie wykonywanymi produktami. Odczuwalna była atmosfera wolności, kreatywności i alternatywy, a także realnej politycznej siły drzemiącej w kontrkulturze i zbiorowym proteście.

Zupełnie odmiennie przedstawiała się sytuacja mieszkańców Berlina Wschodniego. Zdławienie strajku robotników w 1953 roku przez aparat władzy NRD i restrykcje, które po nim nastąpiły, doprowadziły do masowych ucieczek ludności z Berlina Wschodniego do Zachodniego i dalej w głąb RFN. Władze, w obawie przed drastyczną utratą mieszkańców oraz przed przedostawaniem się szpiegów na teren NRD, a także w akcie manifestacji wrogości w kulminacyjnym punkcie zimnej wojny, rozpoczęły 13 sierpnia 1961 roku budowę muru o długości około 156 km, oddzielającego Berlin Wschodni od Zachodniego.

Budowa „Antyfaszystowskiego Muru Ochronnego” pogrążyła mieszkańców Berlina Wschodniego w izolacji, stagnacji i rozpoczęła okres trzydziestu lat komunistycznej propagandy, inwigilacji i represji. Izolacja była niezbędnym czynnikiem, który umożliwiał sprawującej władzę partii SED podtrzymywanie historycznych kłamstw, propagandy antyzachodniej oraz podawanie nieprawdziwych informacji o stanie gospodarki, która szybko zaczęła pozostawać w tyle za gospodarką Niemiec Zachodnich i przynosić ogromne straty. Władza pragnęła stworzyć nową tożsamość narodową, opierając ją na oczyszczeniu mieszkańców wschodniej części miasta z win zbrodni drugiej wojny światowej oraz utożsamieniu kapitalizmu z nazizmem[6].

W celu utrzymania pełnej kontroli nad życiem obywateli władza stworzyła jeden z najbardziej rozbudowanych aparatów bezpieczeństwa w bloku wschodnim. Między 1950 a 1989 rokiem Stasi (Ministerium‍ für Staatssicherheit) zatrudniało 250 tysięcy oficjalnych pracowników, natomiast szacuje się, że nieoficjalnie współpracowały około 624 tysiące osób. W archiwach Stasi odnaleziono teczki z dokumentami założone dla blisko sześciu milionów obywateli, czyli jednej trzeciej ludności NRD[7].

Mieszkańcy‌ Berlina Wschodniego żyli w obawie przed inwigilacją, pomówieniami, byli nieufni zarówno wobec obcych, jak i sąsiadów, znajomych, czasem nawet członków rodziny. Każdy mógł zostać przekupiony, szantażowany i złamany, każdy mógł okazać się tajnym współpracownikiem. Prawdziwe poglądy wyrażane były jedynie w gronie najbardziej zaufanych osób, choć i to nie dawało gwarancji bezpieczeństwa, co pokazuje między innymi Życie‍ na podsłuchu. Film opowiada historię inwigilacji znanego pisarza i jego partnerki, która ulega naciskom Stasi w obawie przed utratą możliwości występowania na scenie. Ukazuje dramat artystów żyjących w NRD, rozerwanych między pragnieniem tworzenia i pozostawania wiernym swoim poglądom a strachem przed karą za niezgodność sztuki z linią polityczną partii. Żaden twórca nie mógł nakręcić filmu, wydać książki czy zorganizować wystawy bez zgody odpowiednich władz. Jakakolwiek krytyka systemu i socjalistycznej rzeczywistości, czasem zaledwie podejrzenie o działanie przeciwko NRD, wiązała się z utratą pracy, zamknięciem w więzieniu lub wydaleniem z kraju (władze RFN wykupiły od NRD między 1963 a 1989 rokiem około 33 tysiące więźniów politycznych, w tym wielu zdolnych artystów, pisarzy, filozofów)[8].

Sytuacja‍ mieszkaniowa w Berlinie Zachodnim nie przedstawiała się najlepiej – mimo trwającego od zakończenia wojny sukcesywnego procesu odbudowy i modernizacji w mieście wciąż brakowało wystarczającej liczby mieszkań; wiele z tych, które przetrwały bombardowania, nie nadawało się do zamieszkania i pozostawało puste. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Berlinie powstała spora społeczność squaterska, szczególnie dominująca w dzielnicy Kreuzberg (w 1981 roku około 150 zajętych budynków), stawiająca opór i żądania wobec władzy. Ulgi podatkowe zachęcały spekulantów do nabywania starych budynków, które pozostawione niszczącej sile czasu, mogły być następnie zburzone, a na ich miejsce planowano budowę apartamentów lub biurowców. Squatersi sprzeciwiali się tym praktykom i chcąc ocalić historyczne budynki, zasiedlali je i odmawiali wyprowadzki. Już w latach osiemdziesiątych przyjęli retorykę i metody, które w dzisiejszej walce z gentryfikacją są silnie obecne. Podobnie jak dziś, lewicowi aktywiści podkreślali wagę roli bliskiego sąsiedztwa[9] w społecznym‌ wymiarze życia miejskiego oraz domagali się praw do stałego zamieszkiwania sąsiedztwa, z którym byli związani[10]. Na‍ budynkach pojawiały się transparenty zwisające z okien: „Zostajemy tutaj!” (Wir‌ bleiben drin!) czy „Instandbesetzt” (gra słowna między Instandsezung – naprawa,‌ remont, a Besetzung – zajęcie)[11]. W budynkach‍ i na ulicach dochodziło do walk z policją i masowych blokad eksmisji. Na wiele z zajętych mieszkań squatersi dostali ostatecznie od władz pozwolenie na wynajem, a nawet dodatki z budżetu państwa na ich remont.

Lewicowi‌ radykałowie walczyli również z rosnącym dobrobytem w swoich sąsiedztwach – już pod koniec lat osiemdziesiątych częste były przypadki wandalizmu – palenia nowych, drogich samochodów zaparkowanych na ulicach Kreuzbergu, a na murach domów pojawiały się napisy: „Fuck you yuppies!”[12].

Władze‍ NRD inwestowały w wielkie projekty budowlane w centrum Berlina Wschodniego. Potężne budynki przy szerokiej Karl-Marx-Allee miały być popisem możliwości realnego socjalizmu i symbolizować siłę państwa. Na wschodzie miasta, na terenie dzielnic Lichtenberg i Marzahn, powstawały osiedla kilkunastopiętrowych bloków z wielkiej płyty. W Berlinie Zachodnim również powstawały projekty ogromnych kompleksów mieszkalnych, jak na przykład Gropiusstadt czy Märkisches Viertel, jednak inwestowano również w nowe domy nawiązujące do historycznej tkanki miejskiej. W przeciwieństwie do zachodnich sąsiadów władza NRD nie troszczyła się o odnowę starego budownictwa (stanowiącego wówczas dwie piąte zabudowy miasta). Przedwojenne kamienice niszczały, często pozostając puste. Te zamieszkałe przeważnie prezentowały bardzo niski standard i wymagały solidnego remontu. Większość mieszkań nie miała centralnego ogrzewania, bieżącej wody, nie mówiąc już o własnej łazience. Brak prywatnej inicjatywy owocował małym zaangażowaniem w dbanie o najbliższe otoczenie, dlatego podwórka wielu domów pozostawały zaśmiecone i brudne. Władze NRD docelowo planowały zburzenie większości historycznych kamienic i zabudowanie miasta socjalistyczną architekturą[13].

O‍ procesie gentryfikacji nie może być mowy w przypadku systemu, który nie zakładał istnienia własności prywatnej, przedsiębiorczości, który tak dalece ingerował w osobiste życie obywateli. W NRD to władza decydowała o miejscu zamieszkania, pracy, zarobkach, drodze kariery, możliwości studiowania, podróżowania, relacjach w sąsiedztwie. Jednym z czynników najbardziej determinujących geografię życia mieszkańców Berlina Wschodniego był mur i zakaz przekraczania go. Od odwilży 1971 roku mieszkańcy Berlina Zachodniego mogli odwiedzać swoich wschodnich sąsiadów, jednak nie odwrotnie – aż do 1989 roku.

Początki‌ gentryfikacji w centralnych dzielnicach Berlina Zachodniego (głównie na Kreuzbergu) można zaobserwować pod koniec lat osiemdziesiątych. Jednak tym, co znacznie różni wczesny okres od późniejszych etapów, następujących po zjednoczeniu Niemiec, jest niemal wyłączny udział państwa w procesie modernizacji i budowie nowych obiektów mieszkalnych. Mimo ulg podatkowych i kredytów, którymi państwo próbowało kusić prywatnych inwestorów, niewielu decydowało się na ryzykowne przedsięwzięcia w dzielnicach zamieszkiwanych przez ludność o niskim statusie społecznym. Większość inwestorów podejmowała się budowy nowych domów jedynie przy pełnej gwarancji zwrotu kosztów.

Jeszcze‌ na początku lat osiemdziesiątych w zachodnim Berlinie obowiązywało specjalne prawo najmu, które hamowało wzrost czynszów w starym budownictwie. Jednym z efektów tej socjalnej polityki było osłabienie zależności między statusem społecznym a kondycją zamieszkiwanego lokalu[14]. Również‌ stosunkowo niewielka liczba lokatorów była zmuszona opuścić swoje mieszkania po ich renowacji. Jednak w przypadkach niektórych, bardziej „problematycznych” okolic, jak na przykład Brunnenstraße w dzielnicy Wedding, władze miasta doprowadzały do wysiedlenia części ludności, mając na celu społeczną restrukturyzację okolicy[15].

Po‍ upadku muru i zjednoczeniu Niemiec Berlin znów został miastem stołecznym. Rozpoczął tym samym trudną drogę do odzyskania miana metropolii – obok budynków, które powstawały już w latach sześćdziesiątych, jak filharmonia czy opera (Deutsche Oper), pojawiła się potrzeba budowy nowej siedziby Bundestagu, budynków rządowych i administracyjnych, a także nowych powierzchni biurowych i handlowych. Berlin przechodził z gospodarki industrialnej na gospodarkę opartą na sektorze usług, stając się przede wszystkim miastem kultury, nauki, nowych mediów oraz innowacyjnych technologii[16].

Przemiany‍ 1989 roku spowodowały początkowo ruch ludności w dwóch kierunkach – część mieszkańców Berlina Wschodniego, śpiesząc się, by skorzystać z nagle otrzymanej wolności, jak najszybciej przeniosła się do dzielnic Berlina Zachodniego. A w dzielnicach postsocjalistycznego Berlina Wschodniego na rynku pojawiło się bardzo dużo tanich mieszkań na sprzedaż i pod wynajem, co zachęciło część mieszkańców Berlina Zachodniego do przeprowadzki na wschód. Do dzielnic byłej stolicy NRD przeniosło się środowisko anarchistyczne w celu zajęcia opuszczonych kamienic, jakich nie brakowało w okolicach Prenzlauer Bergu czy Friedrichshain[17].

Berlin‍ doświadczał przez lata dziewięćdziesiąte również intensywnej migracji odśrodkowej i dośrodkowej. Z jednej strony następował proces suburbanizacji – od 1991 do 1998 roku około 106 tysięcy ludzi przeniosło się na przedmieścia i w wiejskie okolice regionu, z drugiej – do miasta wprowadziło się w tym okresie około 140 tysięcy osób zza granicy. Nie spełniły się prognozy zakładające duży przyrost ludności, dlatego blisko 200 tysięcy nowo wybudowanych mieszkań powodowało nadwyżkę i rozluźnienie na rynku nieruchomości, a także tworzenie się kolejnych pustostanów. Powstała szersza oferta mieszkaniowa, a tym samym wzrosła mobilność ludności – w 1991 roku przeprowadził się co dziesiąty mieszkaniec Berlina, a w latach 1997–1999 rocznie przeprowadzała się jedna szósta Berlińczyków[18].

Dominującym‍ kierunkiem tych przeprowadzek były obrzeża miasta i tereny podmiejskie, co znacząco wpływało na strukturę społeczną centralnie położonych dzielnic miasta. Z centrum wyprowadzały się przede wszystkim rodziny i osoby zatrudnione, często mające możliwość nabycia lub wybudowania własnego domu na przedmieściach. W dzielnicach śródmiejskich pozostawali przede wszystkim obcokrajowcy, bezrobotni i osoby korzystające z pomocy socjalnej. Również wśród osób wprowadzających się do centrum duży procent stanowiły osoby niezatrudnione i migranci – między innymi ze względu na lokalizację budynków socjalnych. Zwłaszcza w zachodnich dzielnicach śródmiejskich, takich jak Wedding, Kreuzberg i Neukölln, nasilały się konflikty wynikające z ubóstwa, bezrobocia i różnorodności kulturowej mieszkańców[19].

Od‌ 1961 roku do prac przy odbudowie Berlina Zachodniego sprowadzano tanią siłę roboczą zza granicy (tzw. Gastarbeiterów) – z Włoch,‌ Hiszpanii, Maroka, Tunezji, Południowej Korei, Jugosławii i Turcji. Wielu pracowników pobyt tymczasowy zmieniło w trwałą emigrację i ściągnęło do Berlina swoje rodziny, osiedlając się na stałe w przydzielonych przez władze miasta dzielnicach: Wedding, Kreuzberg oraz Neukölln (prawo nie pozwalało im na wolny wybór miejsca zamieszkania). Szczególnie dużą społeczność tworzyli Turcy (dziś ponad 104 tysiące osób w Berlinie), którzy od końca lat siedemdziesiątych zaczęli zmieniać krajobraz zamieszkiwanych dzielnic – na Kreuzbergu i północy Neukölln pojawiły się tureckie sklepy, restauracje, bazary oraz meczety. Kreuzberg zdobył miano „małego Istambułu”[20].

Wyniki‌ badań społecznych przeprowadzonych w 23 okręgach Berlina (według dawnego podziału administracyjnego miasta, od 2001 roku panuje podział na 12 okręgów) w 1995 i 2003 roku wykazały klasową segregację i silne dysproporcje w strukturze społecznej między dzielnicami miasta. W „rankingu dzielnic” najgorsze noty otrzymały te centralnie położone: Kreuzberg, Tiergarten, Wedding, Friedrichshain oraz Neukölln, natomiast najwyżej oceniona została struktura społeczna zachodnich dzielnic położonych dalej od centrum: Zehlendorf, Wilmersdorf i Stieglitz. Również w śródmiejskich dzielnicach wschodnich odnotowano najniższy indeks dochodów oraz najmniejszy procent osób z wyższym wykształceniem. Natomiast najwyższy procent absolwentów szkół wyższych wykazały badania w takich dzielnicach, jak Wilmersdorf, Zehlendorf, Mitte oraz Prenzlauer Berg (jeden z wyraźnych wskaźników postępującej w latach dziewięćdziesiątych gentryfikacji)[21].

Władze‌ miasta stanęły przed trudnym zadaniem połączenia dwóch tak odmiennie zarządzanych przez prawie pół wieku części Berlina. Należąca do NRD dzielnica Mitte z dnia na dzień stała się centralnym obszarem zjednoczonego Berlina, w której miały znaleźć się ważne instytucje administracyjne, handlowe oraz kulturalne. Stara zabudowa śródmiejskich dzielnic dawnego Berlina Wschodniego, takich jak Prenzlauer Berg czy Friedrichshain, wymagała solidnej modernizacji i przebudowy. Władze z jednej strony stworzyły plany renowacji finansowanej ze środków publicznych (wyznaczono 22 okręgi, z czego aż 17 w dzielnicach Wschodniego Berlina), z drugiej musiały zaangażować sporą liczbę prywatnych inwestorów, ponieważ publiczne środki były znacznie mniejsze od tych, jakie budżet państwa przeznaczył na odnowę Berlina Zachodniego w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Coraz bardziej kurczyły się również środki na zrealizowanie planów socjalnych renowacji, które zapobiegałyby gwałtownym wzrostom czynszów w odnowionych mieszkaniach oraz wysiedleniu mieszkańców o niższych dochodach[22].

Po‌ upadku socjalistycznego systemu rozpoczął się skomplikowany proces zwracania własności jej prawowitym właścicielom. Wiele mieszkań i całych kamienic Wschodniego Berlina trafiło do dawnych właścicieli lub ich potomków, spośród których znaczna część postanowiła odsprzedać odzyskane posiadłości. Rynek nieruchomości dzielnic Wschodniego Berlina przeszedł transformację i reprywatyzację, pojawiła się nowa struktura własności, jednocześnie nastąpił boom w sektorze nieruchomości prowadzący do powstawania kolejnych prywatnych firm[23]. Zachodzące‍ w zjednoczonym mieście procesy modernizacji, prywatyzacji i globalizacji, a także coraz większy wzrost zainteresowania miastem inwestorów, młodych przedstawicieli klasy kreatywnej, studentów oraz turystów wpłynęły na rozpoczęcie procesu gentryfikacji w śródmiejskich dzielnicach miasta.

Socjolog‍ Andrej Holm wyznacza następujące czasowo-przestrzenne rozmieszczenie pionierskiej fazy gentryfikacji Berlina: 1987 rok – Kreuzberg, 1992 – Mitte, 1997 – Prenzlauer Berg, 2002 – Friedrichshain, 2008 – Neukölln[24]. Tym,‌ co rzuca się w oczy, jest przemieszczanie się pionierskiej fazy gentryfikacji według ruchu wskazówek zegara po kolejnych, graniczących ze sobą śródmiejskich dzielnicach Berlina. Niczym w efekcie domina gentryfikacja jednej dzielnicy powoduje przeniesienie się części ludności (w tym pionierów gentryfikacji) do kolejnej okolicy, a tym samym rozpoczęcie podobnego procesu na jej terenie.

Gentryfikacja‍ Berlina rozpoczęła się od Kreuzbergu, który już w latach osiemdziesiątych zdobył sławę modnego i „bohemiarskiego”. Dzielnica zamieszkiwana była wówczas przez artystów, muzyków, hipisów i zbuntowanych studentów. W opuszczonych lokalach powstawały alternatywne, undergroundowe kawiarnie i kluby, panowała atmosfera wolności i zabawy. W mieszkaniach tworzyły się komuny, kwitły wolne związki, życie było niezwykle tanie. Jednak już pod koniec lat osiemdziesiątych dzielnicę zaczęli odkrywać przedstawiciele klasy średniej, zamożniejsi członkowie klasy kreatywnej i yuppies. Nowo przybyli wprowadzali się do dzielnicy znanej z kultury życia w WG oraz squatach, jednak ich potrzeby życiowe były znacznie większe – pragnęli przestronnych mieszkań w odrestaurowanych kamienicach. Pojawienie się lokatorów gotowych płacić więcej za czynsz, poszukujących mieszkań o wyższym standardzie, spowodowało na początku lat dziewięćdziesiątych wzrost cen wynajmu oraz zapoczątkowało proces tak zwanych luksusowych renowacji, przeprowadzanych przez prywatnych właścicieli nieruchomości. Tym samym część osób o niższym statusie majątkowym została zmuszona do opuszczenia okolicy. W lokalach użytkowych, dotychczas pustych lub zajętych przez nielegalnie działające kluby, pojawiły się eleganckie kawiarnie, restauracje, sklepy z droższą odzieżą. Nowy biznes podążający za nowo przybyłą klasą średnią wyparł z okolicy sklepy rękodzielnicze i biznes prowadzony przez lokalnych mieszkańców. W końcu małe sklepy ze zdrową żywnością prowadzone przez pojedynczych przedsiębiorców-ekologów zastąpiono sieciowymi sklepami z produktami bio (niem. Bioladen), a narożne knajpy i kawiarnie – lokalami serwującymi wcześniej nieznaną berlińczykom caffé latte. Zarówno Bioladen, jak i caffé latte miały stać się wkrótce symbolami stylu życia gentry‍ – „nowej szlachty”, słowami-kluczami dla procesu zmian ekonomicznych i społecznych zachodzących w śródmiejskich dzielnicach Berlina.

Pewne‍ rejony Kreuzbergu stawały się coraz bardziej turystyczne, nastawione na zamożniejszych lokatorów i lepiej zarabiających odbiorców usług. W okolicach Bergmannstraße, Mehringdamm, Luisenstadt czy Gräfekiez na przestrzeni lat 1999–2008 opłaty za wynajem (przy podpisywaniu nowej umowy) wzrosły od 23% do 30%, natomiast z badań rynku mieszkaniowego w 2010 roku wynikało, że w dzielnicy Kreuzberg-Friedrichshain, obok zamożnej, konserwatywnej dzielnicy Charlottenburg-Wilmersdorf, jest najmniej dostępnych cenowo mieszkań z wszystkich okolic Berlina. Przede wszystkim wzrosły ceny wynajmu przy zawieraniu nowych umów w modernizowanych kamienicach, co można tłumaczyć między innymi sporym zainteresowaniem zagranicznych inwestorów starym budownictwem dzielnicy[25]. Pisarka‌ Ewa Maria Slaska, przebywająca od 1985 roku na emigracji w Berlinie, tak wspomina swoje doświadczenie z luksusowej przebudowy kamienicy, w której mieszkała: „Mój dom stał jeszcze przy ulicy wiodącej do wodospadu [Viktoriapark]. Mieszkanie tam było po prostu bajką, która minęła i która nigdy już się nie powtórzy. Przez 20 lat żyło się nam jak w raju i nie zastanawialiśmy się nad tym, że Mitte, Prenzlauer Berg i Friedrichshain padały po kolei ofiarą gentryfikacji. Aż któregoś dnia obudziliśmy się w domu, który wciąż jeszcze był nieodnowiony, ale już powieszono na nim plakat wielki jak góra, głoszący, że tu właśnie powstanie… »Pałac«. Nie żartuję! www.palais-am-hofgarten.de – nagle‌ wróciliśmy do praznaczenia słowa gentryfikacja: pałac, czyli coś dla arystokracji! Dopadła nas  s u p e r–g e n t r y f i k a c j a  […]”[26].

Kolejnymi‍ znakami postępującej gentryfikacji Kreuzbergu były nowe, niezwykle luksusowe projekty mieszkalne, między innymi eksperymentalny Carl Loft położony w północno-wschodniej części dzielnicy. Kompleks mieszkaniowy posiada specjalną windę, dzięki której lokatorzy mogą wjeżdżać do swoich apartamentów samochodami. Tego typu ekstrawagancja, mocno podkreślająca różnice ekonomiczne i kontrasty społeczne dzielnicy, spotkała się z silną dezaprobatą jej mniej zamożnych mieszkańców i lewicowych działaczy. W czasie trwającej kilka lat budowy budynek wielokrotnie był celem zorganizowanych ataków. Oblewano go farbą, zamalowywano graffiti, wybijano szyby. Związana z anarchistycznym środowiskiem Veronika Sinewali zwraca uwagę nie tylko na skutki ekonomiczne budowy tego typu obiektów – wzrost wartości rynkowej okolicy, ale również na zwiększenie kontroli społecznej w celu zapewnienia nowo przybyłym mieszkańcom, o wyższym statusie społecznym, poczucia bezpieczeństwa. Istnieje więc możliwość „instalacji kamer, pojawienia się firm ochroniarskich, wzmożonych patroli policyjnych […]”[27]. To‍ natomiast może prowadzić do ograniczenia swobody i naruszenia prywatności pozostałych mieszkańców, a także do zabicia wolnościowego ducha dzielnicy.

Krótko‌ po upadku muru również do Mitte oraz na Prenzlauer Berg zaczęła sprowadzać się „bohema”, tworząc nową „scenę” i wnosząc do dzielnicy artystyczną atmosferę. W obu rejonach byłego Berlina Wschodniego bardzo duża część budynków pozostawała pusta (w Mitte około 40%!), a użytkowane mieszkania były bardzo tanie. Pierwotnych lokatorów kamienic, które przechodziły modernizację, do końca lat dziewięćdziesiątych chroniło przed wysiedleniem specjalne zarządzenie wyznaczające górną granicę czynszów. Badania przeprowadzone w 2000 roku pokazały, że dwie trzecie ludności zamieszkującej środkowy rejon Mitte, Spandauer Vorstadt, przeniosły się do niego już po zjednoczeniu Niemiec[28]. Tani‌ Wschód Berlina przyciągał ludzi związanych z instytucjami nauki i kultury: studentów, artystów, pisarzy i kuratorów. W Mitte powstawały kolejne puby, restauracje, ale przede wszystkim wyrastały jedna za drugą galerie sztuki współczesnej. Zagłębiem galerii stały się zwłaszcza Oranienburger Straße oraz Auguststraße.

Na‌ Oranienburger Straße niczym na osi czasu ulokowały się obiekty opowiadające historię gentryfikacji okolicy. Z zachodniej strony ulicę otwierało centrum sztuki i kultury, a zarazem squat Tacheles, który artyści wywalczyli od miasta po upadku muru. Dalej, na skrzyżowaniu z Tucholskystraße, w zabytkowym budynku dawnej poczty swoją siedzibę miała galeria fotografii C/O. Kilka kroków dalej stała odnowiona synagoga, z piękną pozłacaną kopułą. Podążając ulicą dalej na wschód, po skręceniu w ulicę Hackescher Markt można było ujrzeć odnowiony budynek składający się z ośmiu dziedzińców, będący siedzibą markowych butików, kina, teatru, restauracji, kawiarni oraz sklepów z pamiątkami. „Centrum kultury i komercji” (jak reklamowany jest obiekt na stronie internetowej) – Hackesche Höfe. Z wymienionych obiektów oraz instytucji, mających w nich swoje siedziby, dziś bez zmian funkcjonują już tylko synagoga i Hackesche Höfe.

Powstanie‌ Tacheles można uznać za symboliczny początek gentryfikacji okolicy. Do wyludnionego Spandauer Vorstadt, w którym w 1992 roku liczba osób z wyższym wykształceniem była równa liczbie ludności robotniczej[29], artyści‍ z „twórczego squatu” przyciągnęli „młodych kreatywnych” – pionierów gentryfikacji, a za nimi kolejną grupę zwiastującą zmiany w dzielnicy – turystów. Zarówno Tacheles, jak i galeria C/O cieszyły się ogromną popularnością wśród odwiedzających Berlin, stały się punktami na mapie, które trzeba zobaczyć. Ciągnące się miesiącami starania o przedłużenie funkcjonowania Tacheles zakończyły się 4 września 2012 roku wyprowadzeniem mieszkańców przez policję i zamknięciem budynku. C/O natomiast opuściło swą siedzibę w Postfuhramt 10 marca 2013 roku. Oba wydarzenia spotkały się z krytyką społeczną, manifestacjami, artykułami w prasie wyrażającymi smutek i obawy wobec zmian zachodzących w dzielnicy, której kształt i charakter został stworzony przez zamknięte instytucje. Oba obiekty znalazły się w posiadaniu prywatnych właścicieli – budynek Tacheles należy do spółki funduszowej banku, natomiast byłą siedzibę C/O zakupiła firma nieruchomościowa. Informacje o planach przebudowy budynków pozostają wciąż w sferze plotek i zmieniających się doniesień prasy, niewykluczone jednak, że dotychczasowe wiadomości sprawdzą się i w miejscu centrum kultury oraz galerii sztuki powstaną siedziba banku, hotel i kompleks apartamentów.

Zamknięcie‌ Tacheles można uznać za symboliczne przejście okolicy w czwartą (posługując się modelem Claya[30]) fazę‍ gentryfikacji, a nawet początek supergentryfikacji (ze względu na spory udział w rynku kapitału globalnego, powstawanie nowych, luksusowych projektów biurowych i mieszkaniowych). Pod koniec lat dziewięćdziesiątych coraz więcej nieruchomości w byłych wschodnich dzielnicach trafiało w ręce prywatnych inwestorów oraz profesjonalnych firm handlu nieruchomościami. Gentryfikacja w Mitte w latach dziewięćdziesiątych nazywana była „hamowaną” bądź „postmodernistycznie czułą”[31], jednak‍ już na początku XXI wieku nastąpiły widoczne zmiany społeczne i ekonomiczne, wzrosła również znacznie mobilność mieszkańców i skrócił się okres wynajmowania przez nich mieszkań. Z jednej strony pojawiło się środowisko yuppies, młodych, dobrze zarabiających ludzi, często zmieniających miejsce zamieszkania. Z drugiej – wyprowadziła się część dawnych lokatorów, którzy nie byli w stanie płacić wyższego czynszu i korzystać z powstałych w okolicy drogich lokali i usług. Badania opinii mieszkańców o zachodzących w ich sąsiedztwie zmianach, jakie przeprowadził Christian Krajewski w 2000 roku w dwóch rejonach Mitte – Spandauer Vorstadt oraz Rosenthaler Vorstadt, pokazują, że mieszkańcy zauważali zachodzący proces gentryfikacji i rozpoznawali jego głównych aktorów. W 2009 roku pierwotni mieszkańcy dzielnicy stanowili już tylko 20% jej ludności[32].

W‍ okolicach ulic Rosenthaler Straße i Alte Schönhauser Straße otworzono sklepy luksusowych marek, jak Hugo Boss, pracownie berlińskich projektantów, pojawiły się droższe kawiarnie i restauracje. Najważniejszą funkcją okolicy stała się funkcja handlowo-gastronomiczna, z nastawieniem na turystów. Jednym z najbardziej wymownych przykładów „turystyfikacji” okolicy[33] (ang.‍ touristification), a zarazem‍ znakiem postępującej globalizacji, jest pojawienie się na Rosenthaler Straße lokalu sieci Starbucks. W amerykańskiej kawiarni, znormalizowanej pod względem wystroju, menu oraz zachowania obsługi, można spotkać ludzi z całego świata, popijających podawaną na kilkanaście różnych sposobów caffé latte.

Gentryfikacja‌ dzielnicy Prenzlauer Berg rozpoczęła się od jej południowej części sąsiadującej z Mitte. Podobnie jak na Kreuzbergu, kształtowała się tu scena subkultur, powstawały puby i kluby, dzielnica stała się miejscem wieczornych wyjść. Puste kamienice zajęli squatersi, niskie czynsze przyciągały artystów i studentów. Prenzlauer Berg został stosunkowo mało zniszczony podczas nalotów bombowych, zachowało się więc wiele zabytkowych, lecz niszczejących i niemodernizowanych w czasach NRD kamienic. Od połowy lat dziewięćdziesiątych prowadzono w tym rejonie, tak jak w Mitte, renowacje budynków w części finansowane przez budżet państwa, w części z funduszy prywatnych. Większość mieszkań wróciła do swoich dawnych właścicieli lub osób dziedziczących, następnie przeszła reprywatyzację. W niektórych okolicach, jak na przykład Kollwitzplatz, w 1999 roku tylko 2,5% nieruchomości należało do landu Berlin[34].

Odnawiane‌ mieszkania w starym budownictwie miały konkurencyjne ceny w stosunku do zachodniego Berlina, jednocześnie Prenzlauer Berg zyskiwał coraz bardziej atrakcyjny wizerunek modnej okolicy, położonej w bezpośrednim sąsiedztwie centrum miasta. Do dzielnicy zaczęli wprowadzać się przedstawiciele klasy średniej, młode małżeństwa planujące założenie rodziny. W latach 1991–2000 nastąpiła tu najgwałtowniejsza zmiana w strukturze wiekowej ze wszystkich dzielnic Berlina. Populacja zamieszkująca stare budownictwo Prenzlauer Bergu odmłodniała – liczba osób w przedziale wiekowym 18–35 lat wzrosła o 19,5% (podczas gdy średnio w Berlinie spadła o 12%). Wzrosła również znacząco liczba osób z wyższym wykształceniem (z 30% na 40%), w górę poszły średnie zarobki, jednocześnie zmniejszyła się średnia liczba osób w gospodarstwie domowym (1,6 osoby na gospodarstwo dawało najniższą średnią w Berlinie)[35].

Wraz‍ ze zniesieniem górnej granicy czynszów, a także wygasaniem ulg podatkowych dla prywatnych inwestorów wielu z nich decydowało się na przeprowadzenie jak najszybszej renowacji budynku w celu sprzedaży mieszkań pojedynczym, prywatnym nabywcom. Podczas gdy na początkowym etapie procesu modernizacji w dzielnicy pozostało około 40% dawnych mieszkańców, tym razem tylko 25% mogło sobie na to pozwolić[36]. Prenzlauer‌ Berg stosunkowo długo utrzymywał charakter dzielnicy subkultur, jednak wraz ze wzrostem cen wynajmu część pionierów gentryfikacji została zmuszona do przeniesienia się na północ, do dzielnicy Pankow lub do innych, tańszych części Berlina, jak Friedrichshain czy Neukölln. Zniknęły również kluby i puby, które zakłócały ciszę nocną i przeszkadzały nowym lokatorom. Do dzielnicy wprowadziło się sporo młodych zamożnych małżeństw z dziećmi, część z nich pochodzi z południa Niemiec (nazywa się ich „Szwabami”). W mieście, które podobnie jak cały kraj boryka się z kryzysem demograficznym, matki spacerujące z wózkami po ulicach Prenzlauer Bergu nie cieszą się sympatią jego mieszkańców. „Szwabowie” stali się uosobieniem gentryfikacji Prenzlauer Bergu i zostali obarczeni pełną odpowiedzialnością za wzrost cen i wysiedlenie uboższej części mieszkańców. Na murach domów powstają pod ich adresem obraźliwe napisy nakazujące wyniesienie się z Berlina. Eskalacja werbalnej agresji spowodowała, że media mówią wręcz o panującym w stolicy Schwabenhass – nienawiści‌ do Szwabów (o czym będę szerzej pisać w rozdziale czwartym).

Do‍ okolic Prenzlauer Bergu, w których postępowanie procesu gentryfikacji jest najbardziej widoczne, należy między innymi Kastanienallee. Wzdłuż ulicy ulokowały się modne butiki i kawiarnie (oraz popularne butiko-kawiarnie), eleganckie restauracje, markety z bio produktami, wegetariańskie fast foody, studio jogi, prestiżowa szkoła języków obcych wraz z kampusem oraz turystyczne sklepy z designerskimi pamiątkami. Mieszkania w efektownie odnowionych kamienicach, jeszcze kilka lat temu w przystępnym cenach, dziś są poza zasięgiem portfeli studentów i mniej zamożnych przedstawicieli klasy średniej. Osoby, które mogą pozwolić sobie na wynajem lokalu pod jednym z najbardziej pożądanych adresów w mieście, nim zdobędą klucze do mieszkania, muszą stanąć w szranki ze sporą konkurencją i przejść swoisty casting.

Jedynym‌ budynkiem odstającym od reszty otoczenia, będącym zarazem ostatnim bastionem hipisowsko-squaterskiej kultury w okolicy, jest kamienica pod adresem Kastanienallee 71. Zajęta w 1994 roku, do dziś jest zamieszkiwana przez „dzikich lokatorów”, a na parterze funkcjonuje antykwariat i kawiarnia. Z okien budynku zwisają czerwone flagi, a na obdrapanej, porośniętej bluszczem fasadzie widnieje napis: „Kapitalizm normalizuje/niszczy/zabija”.

Podobnie‌ jak na Kreuzbergu, na Prenzlauer Bergu powstało w przeciągu kilku ostatnich lat sporo nowych ekskluzywnych kompleksów mieszkaniowych. Do najbardziej spektakularnych należą dwa projekty usytuowane w odchodzącej od Kastanienallee Schwedter Straße: Kastaniengärten (Kasztanowe ogrody) oraz Marthashof. Apartamenty w tego rodzaju „enklawach luksusu”[37] („luksus‌ i elegancja fascynują nas co dzień” – piszą inwestorzy na stronie internetowej)[38] przeznaczone‌ są przede wszystkim na sprzedaż, a strategia marketingowa opiera się na stworzeniu poczucia wyjątkowości miejsca. Co ciekawe, inwestorzy Marthashof reklamują swój koncept jako zgodny z filozofią urban‍ village (powstała w latach osiemdziesiątych w Wielkiej Brytanii), jakby nie rozumiejąc jej założeń lub z premedytacją używając wypranego z idei hasła w celach promocyjnych. Podkreślają przede wszystkim zapewnienie poczucia bezpieczeństwa, połączenia ekologii z funkcjonalnością, zapominając o jednym z ważniejszych założeń urban‌ village – o budowaniu więzi w sąsiedztwie i tworzeniu miejsc interakcji z lokalną społecznością.

Zmiany,‍ jakie zachodziły w Mitte i na Prenzlauer Bergu na początku XXI wieku, zaowocowały przeniesieniem się pionierskiej fazy gentryfikacji do położonego na wschód od Kreuzbergu Friedrichshain. Dzielnica, zamieszkiwana jeszcze w latach dziewięćdziesiątych przez squatersów, osoby starsze oraz korzystające z pomocy socjalnej, około 2002 roku zaczęła zamieniać się w klubową scenę Berlina. Na Friedrichshain otwierały się takie lokale, jak Bar 25, Marie am Ostbahnhof, Salon zur Wilden Renate czy jeden z najbardziej znanych klubów muzyki techno na świecie – Berghain. Do dzielnicy ściągali studenci i turyści z zagranicy, zachęceni niskimi czynszami oraz kwitnącym życiem nocnym. Położona w centrum dzielnicy Simon-Dach-Straße zamieniła się w jedną z najmodniejszych ulic barowych w mieście, zwiększając popularność okolicy i jednocześnie wartość rynkową mieszkań w pobliskich kamienicach.

Proces‌ gentryfikacji na Friedrichshain postępuje wolniej niż we wcześniej opisywanych wschodnich dzielnicach Berlina, jednak to na terenach nadrzecznych tej dzielnicy powstaje Mediaspree – jeden z największych projektów prywatnych inwestycji w Berlinie. Na gruntach kupionych od miasta, w większości należących do dzielnicy Friedrichshain-Kreuzberg, grupa inwestorów planuje stworzenie centrum telekomunikacyjno-mediowego. W ramach projektu ma powstać kilkanaście nowoczesnych biurowców i luksusowych apartamentowców, a także centra kultury i rozrywki. Do sfinalizowanych w ostatnich latach projektów należą między innymi wielka hala widowiskowa O2 World, główna siedziba firmy fonograficznej Universal Music oraz, składający się z czterech budynków, biurowiec Treptowers. Mediaspree zyskała wielu przeciwników, nie tylko wśród mieszkańców kamienic położonych nad rzeką, obawiających się zmiany charakteru okolicy i wzrostu czynszów, ale również wśród stałych bywalców sceny klubowej. Podczas gdy mieszkańców Friedrichshain nie dotknął jeszcze proces wysiedlenia na szerszą skalę, wiele lokali usytuowanych na gruntach objętych inwestycją zostało zamkniętych, a ich właściciele zostali zmuszeni do przeprowadzki. Tak zniknęły z brzegu Szprewy słynny Bar 25 i Maria am Ostbahnhof, a w 2014 roku klub reggae Yaam, istniejący od 1994, również musiał opuścić swoją wieloletnią siedzibę nad rzeką.

W‍ 2010 roku średnia cena wynajmu mieszkań (euro/m^2) w Berlinie‌ wzrosła o 5,2%, podczas gdy przez wcześniejsze dziesięć lat wzrastała rocznie średnio o 2%[39]. Do‍ 2008 roku miasto sprywatyzowało około 200 tysięcy jednostek mieszkaniowych, z czego 58% mieszkań trafiło w ręce funduszy inwestycyjnych, a tylko 5% wykupili pojedynczy lokatorzy[40]. Około‌ 65 tysięcy sprywatyzowanych jednostek należało do miejskiej spółdzielni mieszkaniowej GSW, posiadającej dużą liczbę mieszkań na Kreuzbergu, w okolicach zamieszkiwanych w większości przez społeczność turecką (m.in. Kottbusser Tor). Z jednej strony miasto planuje ograniczenie budowy nowych mieszkań socjalnych, z drugiej – wygasa okres „ochronny” dla lokatorów budynków socjalnych postawionych w latach osiemdziesiątych, co będzie oznaczało wzrost czynszów tych mieszkań do poziomu rynkowego. Górna granica ceny rynkowej wynajmu sięga w niektórych dzielnicach około 14 euro za metr kwadratowy. Przy jednoczesnej tendencji wzrostowej populacji Berlina, napływie rezydentów z zagranicy i turystów, w mieście, w którym ponad trzy czwarte społeczeństwa żyje w wynajmowanych lokalach, coraz częściej mówi się o problemie mieszkaniowym. Dokładnie o niedostatku mieszkań dostępnych cenowo dla mniej zamożnych gospodarstw domowych w śródmiejskich dzielnicach Berlina oraz o eksmisji lokatorów na obrzeża miasta.

Wprawdzie‍ z konsumenckich badań Verbrauchermonitor‍ Berlin 2011[41] wynika,‍ że prawie połowa Berlińczyków wynajmujących mieszkania jest zadowolona z relacji z osobą wynajmującą, jednak 21% osób przyznało, że w sytuacji konfliktowej czuje się bezsilna. Z dwóch części badań zatytułowanych Najemca,‍ prawa najemcy (Mieter,‍ Rechte eines Mieters) oraz Środowisko‌ mieszkaniowe, okolica mieszkaniowa (Wohnumfeld,‌ wohnumgebung) wynika również, że w przeciągu ostatnich trzech lat (2009–2011) ponad jednej piątej badanych znacznie podniesiono czynsz, a około 18% obawia się, że nie będzie mogło sobie pozwolić na obecne mieszkanie, jeśli zostanie poddane renowacji. Z kolei w części badań poświęconych stricte gentryfikacji już tylko 8% odpowiedziało, że obawia się wysiedlenia (15% częściowo zgodziło się z tym zdaniem).

Podczas‌ gdy analizujący badania konsumenckie Verbrauchermonitor‌ Berlin 2011 stawiają prognozę: „ryzyko gentryfikacji wydaje się niewielkie” (nie zostaje jednak skonkretyzowane, dla jakiej grupy i okolicy), Andrej Holm twierdzi, że gentryfikacja należy dziś do „nowego miejskiego mainstreamu”[42].

Od‌ dwóch lat gentryfikacja jest jednym z popularniejszych tematów w berlińskich mediach. Oczywiście gazety podejmowały temat gentryfikacji Berlina już znacznie wcześniej, jednak nigdy proces nie był omawiany tak szeroko. Magazyn „Spiegel Online” w dziale „Kultura” stworzył osobną zakładkę „Gentryfikacja”, w której w pewnych okresach nowe wiadomości pojawiają się co dwa dni. Również dziennik „Tagesspiegel” bardzo często wypuszcza artykuły dotyczące problemu – po wpisaniu hasła „gentryfikacja” w wyszukiwarkę na stronie internetowej dziennika, a następnie ograniczeniu przedziału czasowego do lat 2010–2013, pojawia się aż 412 wyników. Gentryfikacja Berlina budzi też spore zainteresowanie mediów zagranicznych, szczególnie angielskojęzycznych, między innymi dziennika „The Guardian”, którego publicyści przyglądają się zjawisku z perspektywy doświadczeń gentryfikacji w Wielkiej Brytanii oraz Stanach Zjednoczonych.

Wzrost‍ zainteresowania mediów zjawiskiem stanowi odbicie narastających negatywnych nastrojów społecznych (z drugiej strony doniesienia mediów zwiększają świadomość mieszkańców i zainteresowanie problemem). Temat gentryfikacji przeszedł swego rodzaju popularyzację – kiedyś omawiany przede wszystkim za zamkniętymi drzwiami sal wykładowych i w pokojach uniwersyteckich socjologów, dziś jest na ustach przedstawicieli niemal wszystkich warstw społecznych. O zjawiskach związanych z gentryfikacją nie donoszą wyłącznie poważne dzienniki, ale również tabloidy, jak „Bild” czy „Berliner Zeitung”, trafiające do rąk warstwy robotniczej, ludzi bezrobotnych i korzystających z zasiłku Hartz IV, a więc tych, których proces gentryfikacji najbardziej dotyka. Skala sprzeciwu mieszkańców Berlina rośnie wraz ze wzrostem ceny czynszów, liczby eksmisji i zmniejszeniem oferty mieszkań socjalnych. W lutym 2013 roku, w drugą rocznicę eksmisji „dzikich lokatorów” kamienicy na Liebigstraße 14, w demonstracji przeciwko gentryfikacji na Friedrichshain wzięło udział około pięćset osób[43].

Podczas‌ gdy w niektórych dzielnicach, szczególnie tych położonych dalej od centrum (np. Spandau), cechujących się socjalistyczną zabudową (np. Lichtenberg, Marzahn), szanse pojawienia się procesu gentryfikacji wydają się faktycznie niewielkie, w centrum miasta możemy zaobserwować supergentryfikację. Zjawiska związane z pionierską fazą procesu nie zatrzymały się jedynie w granicach opisanych przeze mnie czterech dzielnic śródmiejskich, ale rozlały się na położone dalej od centrum okolice, takie jak słynący ze sceny gejowskiej Schöneberg, północne rejony Treptow czy Neukölln – przez wiele lat uważany za najbardziej problematyczną, niebezpieczną dzielnicę Berlina.

[1] Zob.‌ A. Richie, Faust’s‌ Metropolis: A History of Berlin, London: HarperCollins 1998, s. 770.

[2] Zob.‍ tamże, s. 776–777.

[3] Zob.‍ tamże, s. 778–779.

[4] Zob.‌ tamże, s. 777–778.

[5] Tamże,‌ s. 784.

[6] Zob.‌ tamże, s. 727–729.

[7] Zob.‌ tamże, s. 762–766.

[8] Zob.‍ tamże, s. 768–769.

[9] Niem.‍ Kiez – termin‌ sięgający średniowiecza i niemieckiej ekspansji w kierunku wschodnim, oryginalnie odnoszący się do małych wiosek rybackich zamieszkiwanych przez Słowian, zobligowanych do składania daniny sąsiednim miastom niemieckim. Zob. Meyers‍ Großes Konversations-Lexikon: ein‌ Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens, Leipzig – Wien: Bibliographisches Institut 1907, s. 898–899.

[10] Zob.‌ tamże, s. 785.

[11] Zob.‌ Stadterneuerung‍ Berlin: Erfahrungen, Beispiele, Perspektiven, red. M. Suhr, Berlin: Senatsverwaltung für Bau- und Wohnungswesen 1990, s. 59–63.

[12] Zob.‍ A. Richie, dz. cyt., s. 785–787.

[13] Zob.‍ tamże, s. 756–757.

[14] Zob.‍ H. Häusermann, A. Holm, D. Zunzer, Stadterneuerung‍ in der Berliner Republik: Modernisierung in Berlin-Prenzlauer Berg, Opladen: Leske + Budrich 2002, s. 41–42.

[15] Zob.‍ tamże, s. 22.

[16] Zob.‍ Ch. Krajewski, W. Schuman, Stadt-Entwicklung‍ in Berlin seit 1990 – eine Führung durch die Herausgeber, w: Berlin‌ – Stand-Entwicklungen‍ zwischen Kiez und Metropole seit Wiedervereinigung, red. Ch. Krajewski, W. Schumann, Münster: Arbeitsgemeinschaft Angewandte Geographie 2006, s. 2–3.

[17] Zob.‍ H. Häusermann, A. Holm, D. Zunzer, dz. cyt., s. 54.

[18] Zob.‌ A. Kapphan, P. Dorsch, I. Siebert, Sozialräumliche‌ Segregation in der Stadt, München: Dt. Jugendinstitut 2002, s. 16.

[19] Zob.‍ tamże, s. 17.

[20] Zob.‍ A. Richie, dz. cyt., s. 786–788.

[21] Zob.‌ Ch. Krajewski, W. Schuman, dz. cyt., s. 2–3.

[22] Zob.‌ Ch. Krajewski, Stadterneuerung‍ und Aufwertungsprozesse in der „neuen Mitte” von Berlin – die Beispiele Spandauer Vorstadt und Rosenthaler Vorstadt, w: Berlin‍ – Stand-Entwicklungen zwischen Kiez und Metropole seit Wiedervereinigung, red.‍ Ch. Krajewski, W. Schumann, Münster: Arbeitsgemeinschaft Angewandte Geographie 2006, s. 83–87.

[23] Zob.‍ tamże, s. 86.

[24] Zob.‌ A. Holm, Berlin:‌ Die Karawane zieht weiter – Stationen einer Aufwertung, „Gentrification Blog”, 29 lipca 2009, [online:] http://gentrificationblog.wordpress.com/2009/07/29/berlin-die-karawane-zieht-weiter-–-stationen-einer-aufwertung [dostęp‌ 1.03.2013].

[25] Zob.‌ A. Holm, Gentrification‍ in Berlin: Neue Investitionsstrategien und lokale Konflikte, w: H. Heike, C. Keller, R. Neef, R. Ruhne, Die‌ Besonderheit den Städtischen: Entwicklungslinien Der Stadt(soziologie), Heidelberg: VS Verlag 2011, s. 221.

[26] E.‌ M. Slaska, Gentryfikacja.‌ W Berlinie zbrodnia, „Magazyn O.pl”, 12 listopada 2011, [online:] http://magazyn.o.pl/2011/gentryfikacja-ewa-maria-slaska-odra/ [dostęp‌ 7.03.2013].

[27] V.‍ Sinewali, Gentryfikacja.‍ Lokatorzy w ogniu wojny socjalnej, Poznań: Wydawnictwo Bractwo Trojka 2010, s. 17.

[28] Zob.‍ Ch. Krajewski, dz. cyt., s. 90.

[29] Zob.‍ tamże, s. 91.

[30] Zob.‍ L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 30–35.

[31] Ch.‌ Krajewski, dz. cyt., s. 104.

[32] Zob.‌ A. Holm, Berlin:‍ Die Karawane…, dz. cyt.

[33] Zob.‌ tamże.

[34] Zob.‍ H. Häusermann, A. Holm, D. Zunzer, dz. cyt., s. 108.

[35] Zob.‍ tamże, s. 45–48.

[36] Zob.‍ A. Holm, Berlin:‌ Die Karawane…, dz. cyt.

[37] Zob.‌ tamże.

[38] Zob.‍ „Marthashof”, [online:] http://www.marthashof.de/ [dostęp‌ 11.03.2013].

[39] Zob.‌ IBB‌ Wohnungsmarktbericht 2011. Zusammenfassung, s. 3, [online:] http://www.ibb.de/portaldata/1/resources/content/download/ibb_service/publikationen/IBB_WMB_2011_Zusammenfassung.pdf [dostęp‌ 12.03.2013].

[40] Zob.‌ M. Aalbers, A. Holm, Privatising‍ Social Housing in Europe: The Cases of Amsterdam and Berlin, s. 13–14, [online:] http://dare.uva.nl/document/199674 [dostęp‌ 12.03.2013].

[41] Zob.‌ Verbrauchermonitor‍ Berlin 2011, [online:] http://www.berlin.de/imperia/md/content/verbraucherschutz/ergebnisse_verbrauchermonitor_berlin_2011.pdf?start&ts=1333105654&file=ergebnisse_verbrauchermonitor_berlin_2011.pdf [dostęp‍ 15.03.2013].

[42] A.‍ Holm, Gentrification‍ in Berlin…, dz. cyt., s. 213.

[43] Zob.‌ K. Schmidl, „Wir‌ kaufen euren Kiez!”, „Berliner Zeitung”, 2 lutego 2013, [online:] http://www.berliner-zeitung.de/berlin/demo-gegen-gentrifizierung—wir-kaufen-euren-kiez--,10809148,21623062.html [dostęp‍ 19.03.2013].

Od getta do dzielnicy hipsterów

W‌ 2007 roku w Berlinie spotkało się dwóch socjologów, Andrej Holm oraz Neil Smith. Podczas wywiadu Holm zapytał Smitha, co sądzi o gentryfikacji Neukölln – w północnej części dzielnicy zaczęli pojawiać się pionierzy gentryfikacji, jednak w dyskusjach na jej temat wielu twierdziło, że społeczna struktura oraz charakter okolicy, a także jej niezwykle negatywny wizerunek zablokują dalsze zmiany. Holm postawił pytanie, czy Smith zna przypadki, w których okolica była „zbyt zła”, aby mógł na jej terenie zajść proces gentryfikacji. Amerykański socjolog odpowiedział, podając przykład Harlemu, jednej z „najgorszych” dzielnic Nowego Jorku, oraz przytaczając wypowiedź afroamerykańskiego biurokraty, z którym przeprowadził wywiad przed laty: „Jeśli Harlem będzie przechodził gentryfikację, to żadna dzielnica nie może być już bezpieczna”[1]. Dziś‍ Harlem przechodzi intensywną gentryfikację, a w Neukölln również nastąpiły różnego rodzaju zmiany. Można jednak postawić pytanie, czy dzielnicę czeka podobny scenariusz do pozostałych śródmiejskich dzielnic Berlina – Kreuzbergu, Mitte czy Prenzlauer Bergu.

W‌ XIX wieku Neukölln (wówczas Rixdorf) nosił miano „największej wioski industrialnej Prus” i dopiero w 1920 roku został włączony w granice Berlina, a tym samym uznany za czternastą dzielnicę miasta. Jeszcze przed drugą wojną światową Neukölln był jedną z najważniejszych przemysłowych okolic Berlina, a po zakończeniu wojny i podziale na Wschód i Zachód (Neukölln należał do sektora amerykańskiego) w dzielnicy funkcjonowało około 168 mniejszych i większych przedsiębiorstw. Stanowiąca większość robotnicza społeczność dzielnicy znajdowała zatrudnienie w takich dużych zakładach, jak browar Berliner Kindl, fabryka wyrobów tytoniowych Philip Morris czy Geyer-Kopierwerke – najstarszy producent sprzętu filmowego w Niemczech[2].

Neukölln,‌ w porównaniu z innymi częściami Berlina, odniósł niewielkie zniszczenia podczas bombardowań – 7% budynków zostało zburzonych, a 12% mocno uszkodzonych. Dziś dzielnica składa się z pięciu okręgów (Neukölln [północny Neukölln], Britz, Bukow, Gropiusstadt oraz Rudow) i cechuje ją różnorodna zabudowa. Na północy przeważają przedwojenne kamienice czynszowe oraz kilkupiętrowe budynki mieszkalne wybudowane po wojnie. Na południu, w Britz, zabudowa jest mniej zwarta, w latach dwudziestych powstało tu modernistyczne Hufeisensiedlung – jedno z pierwszych dużych osiedli socjalnych, zbudowane na planie podkowy. Między trzema okręgami: Britz, Bukow oraz Rudow w latach sześćdziesiątych powstało ogromne osiedle bloków z wielkiej płyty Berlin-Buckow-Rudow (dorastała na nim Christiane F., autorka wstrząsających wspomnień My,‍ dzieci z dworca Zoo), również w 90% przeznaczone na mieszkalnictwo socjalne. Tym samym został wyodrębniony nowy okręg – Gropiusstadt, którego nazwa pochodzi od nazwiska twórcy projektu osiedla, architekta Martina Gropiusa. W południowo-wschodnich rejonach dzielnicy, w Rudow oraz w zachodniej części Bukow dominuje podmiejska zabudowa jednorodzinna[3].

Wraz‌ z napływem Gastarbeiterów zatrudnianych‌ przez państwo do odbudowy Berlina Zachodniego coraz większą liczbę mieszkańców Neukölln zaczęli stanowić imigranci. Wielu z nich osiedliło się w dzielnicy na stałe z rodzinami i z czasem otworzyło własne przedsiębiorstwa – kawiarnie, restauracje, fast foody, markety, sklepy nocne (Spätkauf), usługi‍ fryzjerskie i krawieckie. Dziś około 40% mieszkańców Neukölln posiada migracyjną przeszłość. Największe grupy obcokrajowców stanowią Turcy, Arabowie, Polacy, mieszkańcy krajów byłej Jugosławii oraz byłego Związku Radzieckiego[4].

Przejście‌ państwa z gospodarki industrialnej na postindustrialną, a także przeniesienie wielu dużych zakładów na tereny podmiejskie oraz na zachód Niemiec, spowodowało duży wzrost bezrobocia, szczególnie w poprzemysłowych dzielnicach Berlina. W Neukölln bez pracy pozostawało nawet ponad 22%[5] (w‍ 2003 roku, obecnie około 17%[6]). Do‍ grupy tej należeli zarówno migranci borykający się z barierą językową oraz kulturową, jak i wielu Niemców z niższym wykształceniem, popadających w nałogi alkoholowe i narkotykowe. Miejsca zapalne stanowiły duże osiedla socjalne na południu, ale również północ zamieszkiwana w dużej mierze przez rodziny z Turcji i krajów arabskich. W dzielnicy narastały konflikty rasowe, etniczne oraz kulturowe, zaczęły powstawać grupy przestępcze prowadzące nielegalne interesy, zwalczające się nawzajem.

W‌ zjednoczonym Berlinie Neukölln zyskiwał opinię dzielnicy „problematycznej”, getta, jednego z najniebezpieczniejszych rejonów miasta, jednocześnie najmniej przyjaznego do zamieszkania. W 2006 roku powstał film Knallhart‍ (polski tytuł: Twardziel) opowiadający‌ historię niemieckiego nastolatka, który wraz z bezrobotną, samotną matką wprowadza się do jednego z domów w północnym Neukölln. Chłopiec już w szkole spotyka się z przemocą i prześladowaniem ze strony gangu nastolatków z emigranckim tłem, następnie zostaje brutalnie pobity na ulicy. Aby spłacać wyznaczony przez oprawców haracz, a także by móc pozwolić sobie na ubrania i gadżety, których matka nie może mu zapewnić, chłopiec daje się wciągnąć w szeregi mafii prowadzącej zakłady bukmacherskie i handlującej narkotykami. Ulice Neukölln są ukazane jako ruchliwe, brudne, szare, ale przede wszystkim niebezpieczne. W granicach dzielnicy rządzi przemoc, głównie z udziałem gangów imigrantów, a będąc białym Niemcem/Europejczykiem, nie można czuć się pewnie. Pokazany brak interwencji policji, bezsilność nauczycieli i brak zainteresowania rodziców dziećmi dają jasny przekaz: w takim środowisku nie chciałbyś wychowywać swojego dziecka.

Pod‌ adresem twórców filmu padały zarzuty o szafowanie stereotypami i przerysowanie brutalnej rzeczywistości dzielnicy, jednak w lutym tego samego roku prawdziwe wydarzenia potwierdziły wiarygodność filmowego scenariusza. Dyrektorka Rütli-Hauptschule, szkoły położonej w północnej części Neukölln (Reuterkiez), w której odsetek uczniów nieniemieckiego pochodzenia wynosił ponad 83%, wysłała rozpaczliwy list do senatu z prośbą o pomoc. Opisywała w nim rosnącą agresję, zarówno między uczniami, jak i uczniów w stosunku do nauczycieli, brak szacunku wobec pedagogów i przedmiotów szkolnych. „Tylko nieliczni uczniowie przynoszą niezbędne materiały naukowe. […] drzwi są wyważane, kosze na śmieci służą jako piłki do gry, odpalane są petardy, ramy obrazów zostają zerwane ze ścian. […] Do pewnych klas niektórzy nauczyciele wchodzą z telefonami komórkowymi, aby móc wezwać pomoc”[7]. Dyrektorka‍ żaliła się, że uczniowie nie skupiają się na nauce i ukończeniu szkoły, a raczej na zdobyciu najnowszego telefonu komórkowego i modnych ubrań, traktują teren szkoły jako pole walki o uznanie. Często „uczniowie są jedynymi osobami w domu, które muszą wstawać rano”[8], nie‍ posiadają żadnych pozytywnych przykładów w swojej rodzinie ani autorytetów poza nią. Kontakt z rodzicami uczniów był utrudniony, co wynikało często z językowych i kulturowych barier, stąd dyrektorka Rütli-Schule prosiła o przydzielenie szkole większej liczby pracowników socjalnych z kręgów kulturowych rodzin uczniów, a także specjalistów od rozwiązywania sytuacji kryzysowych. „Jesteśmy u kresu wytrzymałości” – pisała dyrektorka w imieniu grona pedagogicznego[9].

Sprawa‌ Rütli-Schule była niezwykle nagłośniona przez media, władze miasta zostały zmuszone do podjęcia zdecydowanych działań w celu poprawy wizerunku okolicy. Na projekt zreformowania szkoły zostało wydanych około 27 milionów euro z budżetu landu. W 2009 roku Rütli-Schule została zmieniona w Gemeinschaftsschule (szkołę wspólnotową) łączącą wcześniejszą Hauptschule z pobliskimi Realschule, Grundschule (szkoła podstawowa) oraz dwoma przedszkolami. W miejscu byłej szkoły „terroru” powstała, jak pisze prasa, „oaza kształcenia”, stworzono nowoczesny kampus, na którego terenie mieszczą się wielofunkcyjna hala sportowa, budynek przeznaczony na warsztaty dla dorosłych i kawiarnię dla rodziców uczniów, a także szkoła muzyczna. W Campus Rütli zatrudniono dodatkowych pracowników socjalnych oraz nawiązano współpracę z takimi instytucjami, jak Maxim Gorki Theater czy British Council. Wyniki uczniów w nauce poprawiły się, wzrosło zaangażowanie w zajęcia pozalekcyjne, przemoc przestała należeć do obrazu codzienności. Szkoła przeszła „cudowną” przemianę, a za nią nastąpiły kolejne rewolucje w okolicy Reuterkiez.

W‍ sierpniu 2007 roku na stronie internetowej dziennika „Berliner Zeitung” ukazał się krótki artykuł zapowiadający pojawienie się nowej, imprezowej okolicy Berlina. Nocą‍ w północnym Neukölln (Nachts‌ im Nord-Neukölln)[10] – tytułuje‌ swój artykuł dziennikarz berlińskiej gazety i opisuje w nim wówczas nowo powstałe, powoli stające się modnymi, lokale: Ä, Freies Neukölln, Kinski. W tekście pojawiają się: fotograf – założyciel Ä, para filmowców prowadząca jeden z barów, dziennikarka – zdobywczyni prestiżowej nagrody Ingeborg-Bachmann-Preis. Autor artykułu przedstawił jednych z pierwszych gentryfikatorów dzielnicy, mieszkających w niej i tworzących nowe miejsca dla nowego profilu odbiorców – studentów, „młodych kreatywnych” i artystów. Kilka miesięcy po artykule w „Berliner Zeitung” na okładce miejskiego magazynu „Zitty” pojawiła się uśmiechnięta brunetka, pokazująca palcami znak peace, a tytuł‍ numeru brzmiał: Neukölln‌ rządzi (Neukölln‍ rockt) – Z „Zitty”‌ po obecnie najbardziej ekscytującej dzielnicy Berlina[11]. Magazyn‍ zabierał czytelników w podróż po barach (tzw. Kneipentour) północnego‌ Neukölln, gdzie jeszcze rok, dwa lata wcześniej jedynymi miejscami wieczornych wyjść były, odwiedzane głównie przez robotników i starszych Niemców, Eckkneipen (tradycyjne, niemieckie knajpy ulokowane na rogu budynku), tureckie kawiarnie, shisha bary i lokale należące do stowarzyszeń mniejszości narodowych, z których mogą korzystać jedynie członkowie danego stowarzyszenia.

Medialny‍ szum wokół „nowej dzielnicy trendów” na dobre rozpoczął się dopiero dwa, trzy lata później, jednak pojawienie się artykułu w „Zitty”, stanowiącym zarówno dla Berlińczyków, jak i przyjezdnych przewodnik po wydarzeniach i nowych zjawiskach w mieście, dało początek symbolicznej gentryfikacji Neukölln. Podczas gdy „Berliner Zeitung” w 2007 roku ostrożniej zapowiadał nadchodzące zmiany, w 2008 roku „Zitty” bez wahania nazywał dzielnicę jedną z najbardziej fascynujących okolic Berlina.

Początki‍ gentryfikacji Neukölln można określić mianem studentyfikacji, pierwszymi gentryfikatorami byli bowiem w przeważającej mierze studenci i młodzi ludzie u progu kariery zawodowej[12]. Dwoma‌ głównymi czynnikami, które zachęcały do przeprowadzki do jednej z najniebezpieczniejszych dzielnic Berlina, były bardzo niskie ceny wynajmu mieszkań w kamienicach oraz sprawna komunikacja miejska – na Hermannplatz krzyżują się dwie linie metra: U7 łącząca wysunięte najdalej na południe rejony Neukölln z zachodnim Berlinem oraz linia metra U8 łącząca Neukölln z Mitte, Prenzlauer Bergiem i położonym dalej na północy Pankow. Oprócz tego na terenie dzielnicy umiejscowionych jest kilka stacji Ring (kolejki otaczającej Berlin), linii S-bahn (kolejki naziemnej) dojeżdżających między innymi na lotnisko Schönefeld oraz kilkadziesiąt przystanków autobusowych. Od północy Neukölln graniczy z Kreuzbergiem, w tej okolicy zarówno zabudowa, jak i krajobraz przypominają bardziej modną i od wielu lat przechodzącą gentryfikację dzielnicę Berlina. Część młodych ludzi, dla których Kreuzberg zaczął być zbyt drogi, a także zbyt turystyczny, postanowiła przenieść się do mieszkań położonych po drugiej stronie kanału (Landwehrkanal – Kanał Piechoty), a tym samym zamieszkać na terenie tańszego Reuterkiez.

Wraz‍ z pojawieniem się coraz większej liczby barów i restauracji, studentów i „młodych kreatywnych” otwierających nowe przedsiębiorstwa związane z kulturą i sztuką, wraz z rosnącym zainteresowaniem mediów okolicą i zmianą jej wizerunku Reuterkiez zaczął stawać się marką, którą warto się pochwalić. Dziś lokale w okolicy sąsiadującej z Kreuzbergiem są reklamowane jako mieszkania „w modnej okolicy Reuterkiez”, „w pobliżu tętniącej życiem Weserstaße”, porównywanej do modnej ulicy barowej Simon-Dach-Straße na Friedrichshain. Zmiana zamieszczanej w ogłoszeniach nazwy okolicy była kolejnym etapem symbolicznej przemiany i jednocześnie informacją, że północna część dzielnicy stała się popularna.

Napływ‌ pionierów gentryfikacji i podążającego za nimi nowego biznesu nie skutkował wysiedleniem pierwotnych mieszkańców Reuterkiez i nie powodował zmian w strukturze społecznej okolicy. Nowo przybyli mieszkańcy i przedsiębiorcy zajmowali przede wszystkim pustostany, które stanowiły około 15–20% wszystkich lokali na północnym Neukölln[13], a ich‌ dochody nie były wyższe niż średnie dochody mieszkańców okolicy. Wzrost popularności Reuterkiez spowodował jednak wzrost zainteresowania okolicą właściwych gentryfikatorów, którzy już po 2009 roku stanowili aż 33% osób wprowadzających się do mieszkań w okolicy.

Średni‌ miesięczny przychód gentryfikatorów Reuterkiez był wyższy od średnich dochodów pionierów oraz pierwotnej ludności okolicy o około 2 tysiące euro[14];‌ ich napływ prowadził do podniesienia statusu ekonomicznego północnej części Neukölln, a co za tym idzie, wzrostu cen wynajmu nieruchomości. Na przestrzeni lat 2007–2010 zaobserwowano wzrost cen wynajmu mieszkań o 23%[15] (przy‌ podpisywaniu nowej umowy), natomiast w latach 2010–2013 wzrost wynosił nawet 40%[16]. Na‌ przestrzeni ostatnich sześciu lat zmiany w północnym Neukölln należały do najbardziej gwałtownych z wszystkich dzielnic Berlina. Jeszcze kilka lat wcześniej należąca do jednej z najuboższych, najbardziej problematycznych okolic miasta, zaczęła być zamieszkiwana przez coraz bogatszych przedstawicieli klasy średniej, modnie ubranych hipsterów, yuppies, artystów, „młodych kreatywnych” i designerów. To właśnie hipsterzy (głównie zagranicznego pochodzenia), a także turyści zostali uznani za jednych z głównych gentryfikatorów dzielnicy, a pod ich adresem na ulicach Neukölln zaczęły pojawiać się agresywne, często obraźliwe napisy, plakaty i wlepki, jak: „Tylu hipsterów nie da się znieść” (So‍ viel hipster ist nich zu fassen), „Bić turystów” (Touristen‌ fisten).

Według‌ Urban‍ Dictionary hipsterzy to subkultura dwudziestolatków i trzydziestolatków ceniących niezależne myślenie, kontrkulturę, postępową politykę, interesujących się sztuką, sprzeciwiających się produktom mainstreamu, noszących ubrania vintage oraz niezależnych projektantów, ludzi często widzianych w obcisłych jeansach, dużych okularach oraz asymetrycznych, androgenicznych fryzurach. Definicja mówi o hipsteryzmie jako o „stanie umysłu” lub „wyraźnej wrażliwości wobec mody”[17], natomiast‌ Joanna Podgórska z „Polityki” zastanawia się, czy hipsterów można uznać za subkulturę czy raczej za „postkulturę, czy subkulturę w cudzysłowie”[18]. Według‍ definicji Kopalińskiego hipster to „zapalony miłośnik jazzu, osoba zamiłowana w rzeczach modnych i eleganckich, w nowościach”[19]. Współcześnie‍ słowo „hipster” nabrało pejoratywnych konotacji, często używane jest jako określenie osoby ślepo podążającej za trendami, sztucznej w swoim zamiłowaniu do rzeczy „alternatywnych”, tak naprawdę upodobniającej się do swoich znajomych pod względem ubioru, używanych gadżetów, gustu muzycznego, zainteresowań, często pochodzącej z domu zamożnych rodziców.

Gentryfikacja‍ pożera swoje dzieci – tak brzmi tytuł artykułu, który ukazał się w marcu 2013 roku na stronie magazynu miejskiego poświęconego wydarzeniom w obrębie Neukölln – „Neuköllner.net”[20]. Bohaterami‍ artykułu są Lene i Fabian, para, która przez kilka ostatnich lat dzieliła mieszkanie ze znajomymi na terenie Reuterkiez. Teraz gdy zdecydowali się zamieszkać tylko we dwoje, muszą porzucić nadzieję na znalezienie mieszkania w tej części Neukölln – opłaty przy podpisaniu nowej umowy o wynajem mieszkania są dla nich zbyt wysokie w porównaniu z cenami z okresu, w którym wprowadzali się do dzielnicy jako studenci, a zarazem pionierzy gentryfikacji. Lene i Fabian muszą szukać mieszkania w południowych rejonach północnego Neukölln, w dół Hermannstraße, ulicy biegnącej od Hermannplatz – centralnego punktu północnej części dzielnicy. Tych rejonów Neukölln, w przeciwieństwie do okolic Weserstraße, nie znają jeszcze w Barcelonie czy Nowym Jorku – żartuje autor artykułu. Stwierdzenie niemieckiego dziennikarza nie jest jednak na wyrost – faktycznie, na stronie internetowej „The New York Times” można znaleźć wskazówki, do którego z barów udać się, będąc na Reuterkiez[21], a w‍ rankingu „The Guardian” na 10‌ najlepszych miejsc „po godzinach” w Berlinie[22] znajduje‍ się pub Fuchs und Elster, adres: Weserstraße 207. Północna okolica Neukölln stała się znana w globalnych mediach – symboliczna gentryfikacja dokonała się. Na terenie Reuterkiez nastąpiły również zmiany w trzech pozostałych warstwach: ekonomicznej, społecznej i kulturowej, będące warunkiem mówienia o zajściu pełnego procesu gentryfikacji.

Andrej‌ Holm zastanawiał się w 2007 roku, czy można mówić o gentryfikacji dzielnicy, jeśli dotyczy ona jedynie niewielkiego jej obszaru. W samym Reuterkiez zachodziły wówczas początkowe przemiany, niepowodujące wymiany ludności mniej zamożnej, o niższym statusie społecznym, na ludność z wyższych warstw ekonomicznych i społecznych. Holm zwracał również uwagę na brak luksusowych renowacji i nowych inwestycji mieszkaniowych w okolicy, a także nowego biznesu, który zdominowałby lokalną przedsiębiorczość[23]. Rzeczywiście,‍ gentryfikacja Neukölln przebiega pod tym względem odmiennie od gentryfikacji takich dzielnic, jak Mitte czy Prenzlauer Berg – do dziś w dzielnicy nie powstały luksusowe apartamentowce na miarę inwestycji w byłych wschodnich dzielnicach Berlina, a nawet kompleksowe renowacje wydają się znacznie skromniejsze. Holm nazwał proces wówczas zachodzący w Neukölln „gentryfikacją w stanie oczekiwania”. Jednak już wyniki Badań rozwoju‍ struktury społecznej północnego Neukölln (Socialstrukturentwicklung‍ in Nord-Neukölln), przeprowadzonych w 2011 roku, wskazują wyraźnie, że w okolicy Reuterkiez zachodzi proces gentryfikacji[24]. W dzielnicy‍ wzrosła liczba osób z wyższym wykształceniem, zatrudnionych oraz osób z wyższymi zarobkami, jednocześnie spadła liczba osób o niskich dochodach. Znaczny procent mieszkańców – ponad 44% – stanowią osoby w wieku 27–45 lat. Reuterkiez zamieszkuje najmniej bezrobotnych korzystających z pomocy socjalnej, a także osób z wyższym wykształceniem, w porównaniu z innymi okolicami północnego Neukölln. Również wśród migrantów mieszkających na tym obszarze panuje najmniejsze bezrobocie z wszystkich rejonów północy dzielnicy. W okolicy znajduje się najwięcej mieszkań o wysokim standardzie, ceny ich wynajmu są wyższe, jednocześnie liczba osób w gospodarstwie domowym jest niższa niż w innych częściach północnego Neukölln. Wydaje się, że można dziś mówić w przypadku Reuterkiez o drugim etapie gentryfikacji według modelu Claya[25]. Co‍ piąta osoba wprowadzająca się tu po 2009 roku należała do grupy określonej jako gentryfikatorzy. Jednocześnie młodym ludziom zaliczanym do grupy pionierów gentryfikacji coraz trudniej zdobyć mieszkanie. Tym samym stanowią oni mniejszy procent mieszkańców wprowadzających się do okolicy niż we wcześniejszych latach (2000–2008). Studenci, młodzi absolwenci wyższych uczelni i mniej zamożni przedstawiciele wolnych zawodów szukają mieszkań w mniej popularnych rejonach północnego Neukölln – w Schillerkiez, położonym na południowy-zachód od Reuterkiez, oraz w pozostałych okolicach północnej części dzielnicy – w rejonach Hermannstraße, Rollbergstraße, Sonnenallee i Karl-Marx-Straße.

Z‍ Badań rozwoju‍ struktury społecznej północnego Neukölln wynika następująca diagnoza przemian w okolicach Schillerpromenade (Schillerkiez) oraz pozostałych rejonach północnych dzielnicy (poza Reuterkiez): proces gentryfikacji nie zachodzi, ponieważ istnieje zbyt niski procent gentryfikatorów wśród osób wprowadzających się do tych okolic (17% mieszkańców wprowadzających się po 2009 roku w porównaniu do 33% na Reuterkiez), a więc nie doszło w nich do zmian struktury społecznej[26]. Sytuacja‌ ekonomiczna mieszkańców Schillerpromenade oraz pozostałych rejonów północnego Neukölln poprawiła się, jednak nie zostało to spowodowane sprowadzaniem się osób „bogatych” (z dochodami powyżej średniej), lecz mniej licznym napływem osób „biednych” (z dochodami poniżej średniej). Pośród wprowadzających się w okolice Schillerpromenade pionierów gentryfikacji połowę stanowią studenci, natomiast wśród nielicznej grupy gentryfikatorów sporą część stanowią zamożniejsi migranci z Turcji, krajów arabskich oraz krajów byłej Jugosławii (w Reuterkiez procent migrantów w grupie gentryfikatorów jest niższy).

Podczas‌ gdy wyniki badań mówią jedno, wrażenia ze spaceru po Schillerpromenade mogą nasunąć odmienne wnioski. Wzdłuż Okerstraße stoi kilka pięknych, odnowionych kamienic. Coraz więcej domów w całej okolicy przechodzi renowację, farba na ich fasadach jest świeża, często w soczystych, głębokich kolorach. Obok tworzących latami pejzaż ulic północnego Neukölln lokali z kebabem, kawiarni tureckich, sklepów z telefonami komórkowymi, kasyn i zakładów bukmacherskich, sklepów z „wszystkim za 1 euro”, tanią odzieżą i sukniami ślubnymi, tureckich fryzjerów czy wciąż licznych w porównaniu z innymi dzielnicami Berlina Eckkneipen powstają nowe usługi skierowane do innej grupy odbiorców. Na ulicach wokół Schillerpromenade otwierane są, coraz bardziej modne w Europie, restauracje z hamburgerami, kawiarnie serwujące caffé latte i muffiny, puby cechujące się eklektycznym wystrojem, w których w tygodniu puszczane są nieme filmy, występują zespoły jazzowe, a w weekendy dają koncerty muzycy z gatunku indie pop lub szeroko pojętego elektro. W okolicy otwierają się pierwsze galerie ze sztuką młodych artystów. Na ulicach północnego Neukölln, już nie tylko w okolicy Reuterkiez, coraz częściej można zobaczyć modnie ubranych młodych ludzi – hipsterów, młodych rodziców z dziećmi (nie tylko z kręgu kultury islamu), a także usłyszeć język angielski. W niemal każdym sklepie nocnym można kupić piwa różnych marek, napój energetyzujący Club Mate, lemoniadę Bionade czy Fritz Colę, uważane za napoje hipsterów i japiszonów.

Jednym‍ z nowo otwartych barów w 2012 roku w Schilllerkiez był Siouxie. Właścicielami lokalu byli Polacy, jednak nie chcieli tworzyć miejsca o typowo polskim charakterze. W karcie dań nie było pierogów, a wśród alkoholi znalazło się tylko jedno polskie piwo. Jedynym nawiązaniem do polskiej kultury jest cytrynówka pędzona przez właścicieli, którą „na wejściu” częstowani są klienci. W miejscu obecnego lokalu wcześniej funkcjonował podejrzany bar z automatami, prawie zawsze opustoszały, a jeszcze wcześniej polski lokal o sławie „mordowni”, a nazwie przywodzącej na myśl portale randkowe: PL Serce. Właściciele Siouxie zupełnie zmienili wygląd lokalu, menu zapisano po angielsku, w tygodniu i w weekendy zapraszane były zespoły jazzowe i DJ-e. Właściciele celowali w międzynarodową klientelę i chcieli odciąć się od reputacji poprzednich lokali. Do baru, do którego niegdyś przychodzili głównie Gastarbeiterzy wszczynający‌ awantury po kilku kieliszkach wódki, zaczęła zaglądać młodzież z całego świata, studenci i „młodzi kreatywni”, aby posłuchać muzyki i spotkać się z przyjaciółmi w spokojnym, niezatłoczonym miejscu.

W‍ okolicach na południe od Reuterkiez mieszkania, a w niektórych przypadkach całe kamienice, zaczynają być wykupywane przez firmy handlujące nieruchomościami. Na jednej z głównych ulic północnego Neukölln, Hermannstraße, na fasadach domów, a także w oknach mieszkań pojawiają się reklamy firm nieruchomościowych, a w wykupionych mieszkaniach przeprowadzane są powierzchowne renowacje, dzięki którym inwestorzy mogą żądać wyższego czynszu od nowych lokatorów. Ze skrzynek pocztowych w wielu domach znikają nazwiska tureckie, arabskie czy hinduskie, a zastępują je nazwiska niemieckie oraz typowe dla różnych krajów Zachodu. Na Schillerpromenade pojawiły się pierwsze oznaki sprzeciwu i walki z rosnącymi cenami w okolicy. Na jednym z domów przy Weisestraße powstała ściana agitacyjno-manifestacyjna. Naklejane są na niej plakaty i wlepki krytykujące burmistrza dzielnicy Hanza Buschkowsky’ego, wezwania do udziału w manifestacjach przeciwko eksmisji lokatorów, a nad wszystkim góruje dużymi, kolorowymi literami wypisana instrukcja postępowania w przypadku modernizacji budynku i podniesienia czynszu: „Co należy zrobić: 1. Nic nie podpisywać, 2. Porozmawiać z sąsiadami, 3. Poszukać doradcy do spraw czynszów”. Oprócz manifestacji w formie karykatur i napisów na ścianie budynku wściekli mieszkańcy okolicy przeszli również do czynów typowych dla środowisk walczących w Berlinie z gentryfikacją: zewnętrzne ściany modnej kawiarni po przeciwnej stronie ulicy zostały ochlapane czerwoną farbą.

Na‌ coraz bardziej międzynarodowy charakter dzielnicy oraz powstawanie coraz rozleglejszej kreatywnej sceny wskazują również wywiady, które przeprowadziłam w marcu 2013 roku. Zebrałam opinie dziewiętnastu młodych osób (w wieku od 24–31 lat, jedna osoba ma 41 lat), aktorów wczesnego etapu gentryfikacji, zamieszkujących okolice północnego Neukölln – zarówno „Kreuzkölln”, Reuterkiez, Schillerkiez, jak i okolice Sonnenallee, Karl-Marx-Straße oraz Richardplatz (jedna osoba od urodzenia mieszka w południowej części dzielnicy, na Rudow). Wśród rozmówców znalazły się osoby z następujących krajów: Niemcy, Polska, Rumunia, Grecja, Finlandia, Dania, Irlandia, USA, Honduras, Wyspy Owcze. Połowa respondentów studiuje lub odbywa praktykę w Berlinie, pozostali pracują w różnego rodzaju start-upach, jako dziennikarze lub marketingowcy w berlińskich periodykach. Jedna osoba na pytanie: „Co robisz w Berlinie?” odpowiedziała: „Próbuję zastanowić się nad swoim życiem”.

Większość‌ rozmówców mieszka w Neukölln nie dłużej niż dwa lata i wynajmuje pokój w kilkuosobowym WG (Wohnungsgemeinschaft) w przedwojennym‍ lub powojennym domu, który niedawno przeszedł renowację. Decydując się na zamieszkanie w Neukölln, wiele osób sugerowało się tym, że spora liczba znajomych mieszkała już wówczas w dzielnicy i uważała ją za godną polecenia. Poza tym dzielnica nie była jeszcze tak modna, jak na przykład Prenzlauer Berg, również ceny były znacznie niższe niż w pozostałych śródmiejskich dzielnicach Berlina. Wiele osób zwróciło uwagę na dogodną lokalizację dzielnicy oraz dobre połączenia do szkoły/pracy. Ważnym czynnikiem, który przyciągnął moich rozmówców, była „interesująca kultura młodzieżowa”, panująca w okolicy „kreatywna atmosfera” oraz możliwość ciekawego spędzania czasu. „Jednego wieczoru mogę oglądać niemy film z improwizowaną grą na pianinie, a następnego być na slamie poetyckim. To tu jest teraz centrum kultury alternatywnej w Berlinie” – powiedziała Simone, dwudziestotrzyletnia Irlandka mieszkająca w Schillerkiez.

Młodym‍ mieszkańcom północnego Neukölln, którzy udzielili mi wywiadów, najbardziej podoba się w dzielnicy tworząca się „scena”. „Jest tanio, studencko, międzynarodowo, kolorowo, niesterylnie. Lubię powstające jak grzyby po deszczy bary, kawiarnie i tzw. Kunsträume[27]. I atmosferę‌ multikulti, oczywiście” – powiedziała dwudziestodziewięcioletnia Paulina, Polka mieszkająca przy Richardstraße. W okolicy północnego Neukölln ceniona jest również atmosfera swobody i luzu: „Lubię to, że dzielnica nie jest jeszcze zbyt modna i zgentryfikowana. Mogę zejść do sklepu nocnego w piżamie i nie będę oceniana przez jakichś hipsterów” – stwierdziła Ines, dwudziestotrzyletnia Niemka mieszkająca na Sonnenallee. Niektóre z badanych osób zwróciły uwagę na ciekawą zabudowę oraz mieszaninę wieloletnich i nowo przybyłych mieszkańców okolicy. „Lubię przedwojenną niemiecką architekturę, której jest dużo na Neukölln. Podoba mi się fakt, że ludność na tym etapie gentryfikacji jest wymieszana i jako element napływowy mogłem czuć się swobodnie od razu po przeprowadzce. Lubię obserwować ludzi, a Neukölln jest w dużej mierze zamieszkane przez oryginalne i dziwne typy ludzkie” – wyznał Krzysztof, dwudziestosiedmioletni Polak, mieszkaniec przedwojennej kamienicy przy Hermannstraße.

Podczas‌ gdy dzielnica przez niektórych została pochwalona za spore połacie zieleni (nieczynne lotnisko Tempelhof udostępnione jako przestrzeń rekreacyjna, duży, dziki park Hasenheide czy mały, kameralny Körnerpark) oraz ulice przyjazne pieszym i rowerzystom, dużo osób narzekało na zbytnie zanieczyszczenie chodników, szczególnie psimi odchodami. Mimo że większość rozmówców odpowiedziała, że czuje się w Neukölln bezpiecznie („znacznie bezpieczniej niż w domu” – dwudziestoczteroletni Danilo z Hondurasu, obecnie mieszkający na Kreuzkölln), kilka osób poskarżyło się na doświadczenie przemocy i kradzieży. „Nie lubię obcokrajowców, którzy nie wkładają żadnego wysiłku w integrację z niemiecką kulturą” – mówi Simone. Sama uczy się niemieckiego i stara się rozmawiać jak najczęściej z Niemcami w ich ojczystym języku. Na przykład ze swoją koleżanką, dwudziestoczteroletnią Niną, lokatorką jednej z kamienic na Kreuzkölln, która również uważa zjawisko za problem: „Miło jest widzieć tylu obcokrajowców żyjących w mojej okolicy, jednak przeważnie trzymają się tylko ze sobą i nie mam poczucia, że tworzymy pewną wspólnotę”. Także Paulina zauważyła: „Ciężko usłyszeć ładną niemczyznę na ulicach…”.

Ines,‍ pracująca w dziale reklamy i marketingu w angielskojęzycznym miesięczniku miejsko-lifestylowym „Exberliner”, skierowanym głównie do ekspatriantów, zdradziła mi, że ponad 23% czytelników magazynu mieszka w Neukölln. To także tu, w pobliżu Reuterkiez, niedawno otworzono australijską kawiarnię o wiele mówiącej nazwie Melbourne Canteen, której pracownicy obsługują i przyjmują zamówienia tylko w języku angielskim.

Większość‌ rozmówców była zaniepokojona wzrostem cen wynajmu mieszkań w okolicy i stwierdziła, że Neukölln przechodzi gentryfikację. Niektórzy narzekali, że dzielnica stała się zbyt modna i na ulicach coraz częściej można spotkać głośnych, pijanych turystów. „Podnoszą nam niedługo czynsz” – żaliła się Ines, która dotychczas za pokój w WG płaciła jedynie 250 euro. „Pewne osoby (i nie są to berlińczycy) wykupują domy i mieszkania, a potem wynajmują je za kupę pieniędzy, co oznacza, że jest coraz mniej tanich mieszkań w okolicy” – komentowała Katja, trzydziestojednoletnia Niemka na menedżerskim stanowisku, mieszkająca w pobliżu Hermannplatz. „Nie lubię tej całej okropnej bandy hipsterów i ekspatriantów jedzących burgery i burrito” – narzekała Rachel, dwudziestosześcioletnia Amerykanka (!) mieszkająca od sześciu miesięcy w Schillerkiez.

„Wszyscy‌ ludzie z pieniędzmi są gentryfikatorami, bogaci studenci, bogaci hipsterzy są gentryfikatorami, ale nie są nimi np. akademicy czy Szwabowie żyjący z zasiłku Hartz IV” – powiedziała Katja i podobnie jak połowa osób przyznała, że sama również jest gentryfikatorką. Odpowiedzialnością za gentryfikację Neukölln zostali obarczeni przede wszystkim: hipsterzy, studenci, obcokrajowcy, yuppies oraz turyści. Bardziej oryginalną odpowiedź dała Celia, czterdziestodwulatka pochodzenia greckiego, która przez znaczną część życia mieszkała w Nowym Jorku oraz we Frankfurcie nad Menem: Neukölln jest gentryfikowany przez „złodziei atmosfery”. „Twórcy atmosfery powinni być w stanie nałożyć prawa autorskie na to, co robią dla dzielnicy”. Zapytana, kim według niej są „złodzieje”, a kim „twórcy”, po chwili namysłu odpowiedziała: „»Twórca« to każdy z motywacją, pomysłem, kto kocha i widzi, czym dana rzecz może się stać… przeważnie to »coś« zostało porzucone, ponieważ zainteresowanie przesunęło się na coś innego, ale »twórca« widzi w nim potencjał i zaczyna tworzyć. Wówczas rzecz zaczyna budzić zainteresowanie innych »twórców«, być może dlatego, że są znajomymi pierwszych »twórców«, a może dlatego, że zdarzyło się, że byli w okolicy. Niezależnie od powodu, powstaje prawdziwa »atmosfera« i prawa autorskie do niej należą do »twórców«. Następnie, kiedy cała robota zostaje zrobiona, przychodzą »złodzieje«. Nie czytałam za dużo na ten temat, ale z tego, co widzę, nie mają do zaoferowania wiele więcej niż pieniądze, coraz więcej pieniędzy”.

Większość‍ osób podała zarówno negatywne, jak i pozytywne cechy północnego Neukölln, natomiast Mark, dwudziestopięcioletni Niemiec mieszkający od dziecka z rodzicami na Rudow, namalował północ dzielnicy jedynie w ciemnych barwach. „Lubię południe Neukölln – Rudow, ponieważ mieszkają tu dobrzy ludzie z klasy średniej, rodziny, panuje wiejska atmosfera. Na północy jest za dużo niewykształconych, leniwych, popełniających przestępstwa imigrantów, klanów, które nie chcą się integrować”.

Mark‍ zapytany, czy czuje, że przynależy do swojego sąsiedztwa, odpowiedział jednak, że nie, ponieważ „nie jest zainteresowany budowaniem głębszej więzi z sąsiadami”. Odpowiedzi pozostałych osób pozwalają na zaryzykowanie teorii, że współcześnie w gentryfikowanej dzielnicy tworzy się specyficzna kultura sąsiedztwa. W ramach Kiez, w którym‍ mieszają się różne nacje i kultury, osoby o różnym statusie społecznym i w różnym wieku, nie powstaje wspólnota lub młodzi ludzie nie czują się częścią tej zastanej. Większość rozmówców zna swoich sąsiadów, ale jedynie powierzchownie, kilka osób w ogóle nie zna lokatorów budynku, w którym mieszka. Na pytanie o przynależność do sąsiedztwa wielu odpowiedziało negatywnie: „W moim bezpośrednim sąsiedztwie, w Schillerkiez, jest niewiele młodych osób, więcej tureckich rodzin. Niewiele wspólnego mam z tureckimi rodzinami” – Simone. „Nie bardzo. Neukölln jest podzielone na zbyt wiele grup” – Michael, dwudziestoletni Niemiec, mieszkający w Rixdorf, wschodniej części północnego Neukölln. „Przestałem tak uważać. Dzielnica staje się zbyt modna” – trzydziestojednoletni Steve, Niemiec, od trzech lat mieszkający w Reuterkiez. „Jestem białym, pracującym Amerykaninem. W mojej okolicy jest dosłownie zero osób takich jak ja” – dwudziestotrzyletni Brock zamieszkujący południowe rejony północnego Neukölln. „Nie bardzo, ponieważ jestem tu bardzo »nowa« w porównaniu z pozostałymi ludźmi w moim budynku. Większość mieszka tu już 10–30 lat” – Christa, dwudziestoczterolatka z Wysp Owczych. Christa nie zdąży zbudować silniejszych więzi z sąsiadami – za dwa tygodnie opuszcza pokój na Rollbergkiez, a w Berlinie chce zostać tylko 6–12 miesięcy.

Niektórzy,‍ tak jak dwudziestoczteroletnia Raluca z Rumunii, mieszkająca przez pierwsze trzy tygodnie pobytu w Berlinie w pobliżu Karl-Marx-Straße, nie byli w momencie naszej rozmowy w stanie ocenić swojego miejsca w sąsiedztwie: „Jest zbyt wcześnie, za krótko tu mieszkam” lub nie mieli określonego zdania: „To zależy, gdzie idę, i czy witają ekspatriantów z otwartymi ramionami” – dwudziestodziewięcioletnia Rikka z Finlandi, mieszkająca od półtora roku niedaleko kanału, we wschodniej części północnego Neukölln. Osoby, które odpowiedziały, że czują się częścią sąsiedztwa, zwracały głównie uwagę na bliskość barów, kawiarni i sklepów, które lubią, a także na obecność w domu lub najbliższym sąsiedztwie ludzi podobnych do nich albo swoich znajomych. W przypadku niektórych osób również dłuższy staż lokatorski wpłynął na większe poczucie przynależności. „Czuję się dobrze w moim sąsiedztwie, robię tu zakupy, wychodzę coś zjeść, również moi przyjaciele mieszkają w okolicy” – Ariel, dwudziestodwuletnia Amerykanka, mieszkająca od roku w Schillerkiez. „Mieszkam tu już od pewnego czasu i bardzo przywykłam do tej okolicy, więc czuję się »jak w domu«, lubię ogólną mentalność mieszkańców, nic nie jest tu zbyt czyste, ludzie są głośni, wszystkie małe niedoskonałości pozwalają mi się czuć znacznie bardziej akceptowaną” – Ines, od ponad roku mieszka na Sonnenallee. „W moim budynku jest wielu młodych ludzi, nietureckiego pochodzenia, spotykamy się od czasu do czasu” – Maximilian, dwudziestosześcioletni Amerykanin, mieszkający również w pobliżu Sonnenallee. Natomiast Nina, mieszkająca w bardziej zgentryfikowanym, bogatszym rejonie Neukölln – Kreuzkölln, powiedziała, że czuje, iż należy do sąsiedztwa, mimo że, jak przyznaje, żyje dość anonimowo i nie nawiązuje kontaktów z sąsiadami – „ale są tu mili, otwarci ludzie, sąsiedzi mówią‍ sobie »dzień dobry«, kiedy spotykają się na korytarzu. Na ulicach jest sporo młodych rodzin, które wydają się tworzyć wspólnotę, organizują imprezy wspierające okolicę. Domy są zadbane, co sprawia, że czuję się wygodnie i bezpiecznie”.

Większość‍ rozmówców zapytana o to, gdzie robią zakupy, wymieniła zarówno niemieckie, jak i tureckie markety oraz bazary, gdzie można dostać tanie, świeże (często niedostępne gdzie indziej) warzywa i owoce. Większość była również przynajmniej raz w tureckiej kawiarni i niemieckiej Eckkneipe lub choć w jednym z tych miejsc. Jednak przeważnie respondenci wieczory i weekendy spędzają ze znajomymi w modnych barach i klubach, jadają w popularnych fast foodach i restauracjach, których spora część mieści się na terenie Reuterkiez. Wśród najczęściej wymienianych znalazły się takie puby, jak Geist im Glass, Ä, Frollein Langner, oraz kluby Loftus Hall i Loophole, zdecydowanie skierowane do młodych ludzi z kręgu kultury zachodniej. Geist im Glass otworzony został przez Amerykanina i sporą część klientów stanowią jego rodacy. W barze równie często można usłyszeć język angielski co niemiecki, oprócz piwa i wina w karcie znajduje się bogata oferta różnego rodzaju whisky i drinków. Lokal może być uznawany za hipsterski i skierowany do bardziej zamożnych osób, ponieważ odwiedzają go ludzie modnie ubrani, a ceny napojów i potraw są wyższe niż na przykład w barach w południowych rejonach północnego Neukölln (znacznie wyższe niż we wspomnianym wcześniej Siouxie).

Wśród‍ czynników, które sprawiają, że dzielnica postrzegana jest jako ciekawa, ekscytująca i atrakcyjna dla młodych ludzi, pojawiły się: różnorodność, międzynarodowość, multikulti. Wydaje się jednak, że czynniki te są pociągające bardziej jako idea, jako zjawisko, o którym się mówi, niż jako forma uczestniczenia, wchodzenia w relacje, tworzenia więzi. Gentryfikatorzy, z którymi przeprowadziłam wywiady, wprowadzili się do dzielnicy, której wieloletnią ludność stanowiła w dużej mierze społeczność turecka i arabska oraz Niemcy z robotniczej warstwy społecznej, jednak nie nawiązują z nimi bliższego kontaktu. Obracają się wśród osób ze swojego kręgu kulturowego oraz o podobnym statusie społecznym, to z nimi nawiązują znajomości i przyjaźnie. Tylko w otoczeniu ludzi podobnych do siebie czują się w sąsiedztwie bezpiecznie i pewnie, czują się jego częścią. Gdy w okolicy przeważają przedstawiciele odmiennych kultur i osoby o innym statusie społecznym, pojawia się poczucie obcości, czasem również zagrożenia. Rachel czuje się dobrze w swoim sąsiedztwie, ponieważ: „nie jest ani bogatsza, ani biedniejsza od ludzi, którzy tam żyją”.

Wydaje‌ się, że relacja między nowo przybyłymi a wieloletnimi mieszkańcami dzielnicy opiera się przede wszystkim na zasadzie jednostronnej konsumpcji. To, co uważane za tradycyjne, autentyczne i egzotyczne, przyciąga pionierów gentryfikacji, jednak nie stają się oni częścią zastanej kultury, nie integrują się, lecz konsumują. Konsumowanie multikulti odbywa się zarówno na poziomie dosłownym, w sensie czynności spożywania – robienia zakupów w tureckich sklepach, jedzenia kebabów oraz innych specjałów w restauracjach prowadzonych przez dominujących w okolicy migrantów, jak i na poziomie doświadczania okolicy w konsumpcyjny, powierzchowny sposób – zwiedzania, robienia zdjęć. Później dzielą się spostrzeżeniami i fotografiami na portalach społecznościowych i blogach, a więc zachowują się typowo dla osób z zewnątrz, obserwatorów, turystów, obcych. „Starzy” mieszkańcy dzielnicy tworzą produkty i miejsca, które są przedmiotem konsumpcji pionierów i gentryfikatorów, jednak nie funkcjonuje to w odwrotną stronę – oferta stworzona przez działania nowo przybyłych rzadko celuje w gusta i możliwości finansowe społeczności długoletnich mieszkańców okolicy.

Wypowiedzi‌ osób, wśród których przeprowadzałam wywiady, wskazują na tendencję do wynajmowania pokoi/mieszkań na krótki okres (przeważnie nieprzekraczający roku) oraz do częstych przeprowadzek. Rekordzistą jest dwudziestosześcioletni Duńczyk, który obecnie mieszka w WG na Weserstraße. Peter przeprowadzał się w przeciągu ostatnich trzech lat trzynaście razy. Mieszkał już w niemal każdej śródmiejskiej dzielnicy Berlina: w Prenzlauer Bergu, na modnej Kastanienallee (ponad dwa lata temu, kiedy ceny wynajmu były dla niego przystępne), w Mitte, w pobliżu finansowo-handlowej Friedrichstraße, czy na Weddingu, który proces gentryfikacji ma dopiero przed sobą. Peter przeprowadzał się, ponieważ: w okolicy stawało się za drogo; do Berlina wracał znajomy, którego pokój podnajmował; wracał właściciel, którego loft zamieszkiwał pod jego nieobecność; kilku znajomych skrzyknęło się, by wynająć przestronne mieszkanie w jednej z obecnie najbardziej młodzieżowych, rozrywkowych okolic miasta (Reuterkiez). Dziś Peter mieszka z powrotem w Danii, w Kopenhadze, gdzie – po kilku latach pracy za barem i DJ-owania w Berlinie – podjął studia.

Niektórzy‍ z rozmówców nie zdążyli się jeszcze przeprowadzić, odkąd przyjechali do Berlina, jednak ci, którzy mieszkają w mieście już od dłuższego czasu, mają za sobą kilkukrotne poszukiwania nowego lokalu na stronach internetowych typu wg-gesucht.de czy immobilien-welt.de. Paulina i Krzysztof przeprowadzali się trzy razy, Rachel – sześć, Steve – siedem, Brock – osiem, Danilo wyliczył cztery zmiany mieszkania: „Wprowadziłem się na Friedrichshain dwa tygodnie po przyjeździe, potem mieszkałem trzy miesiące na Kreuzbergu, następnie dwa tygodnie na Hermannplatz, jeszcze później wylądowałem na Pankow, no i teraz jestem tutaj”. Tutaj, czyli na Kreuzkölln, niedaleko stacji metra Schönleinstraße.

Większość‌ osób zamierzała opuścić swoje mieszkanie w przeciągu najbliższych 6–12 miesięcy, tylko trzy osoby planowały zostać w obecnym lokalu dłużej niż dwa lata. W Berlinie najwięcej z przepytywanych osób planuje zostać nie dłużej niż pięć lat, część nie dłużej niż rok lub dwa lata. Niektóre osoby nie potrafią określić czasu swojego pobytu, uzależniają go od możliwości znalezienia pracy, ciekawego zajęcia, dobrego samopoczucia w mieście.

Dziesiątego‍ grudnia 2012 roku w jednym z barów na Boddinstraße grupa Hipster Antifa Neukölln zorganizowała dyskusję panelową na temat gentryfikacji. Do zaproszonych gości należeli Christopher Twickel (autor książki o gentryfikacji Hamburga Gentrifidingsbums‌ oder Eine Stadt für alle), filozof i socjolog Roger Behrens oraz geograf miejski i lewicowy działacz Kris Maschewski. Dyskusja zamieniła się w dość chaotyczny wykład kolejnych prelegentów na temat teorii gentryfikacji, jednak ze strony Behrensa i Maschewskiego padły zdania zarysowujące ciekawą opozycję: Kiez versus‌ globalne miasto. Maschewski mówił o turystach ze Szwecji, którzy przyjeżdżają do Berlina i mogą pozwolić sobie na płacenie dużo droższego czynszu niż „tubylcy”, których nie stać na podróżowanie, dla których sąsiedztwo Kiez‍ jest całym światem. Behrens natomiast przedstawił współczesne metropolie jako miasta-lotniska, podlegające coraz dalej posuniętej globalizacji. W świetle obserwacji rozwoju Berlina i wywiadów przeprowadzonych wśród młodych pionierów Neukölln wydaje się, że bliższy prawdy o rzeczywistości i czekającej dzielnice Berlina przyszłości jest Behrens. Maschewski natomiast opowiada o utopii, która, podobnie jak wszystkie inne utopie, nie jest w stanie sprostać rzeczywistości.

Kiez, w rozumieniu‌ Maschewskiego, to miejsce, w którym mieszkamy przez lata, zakładamy rodziny, przyjaźnimy się z sąsiadami, chodzimy do okolicznych kawiarni i pubów, które nie zmieniają miejsca i właścicieli, do którego mamy prawo, niezależnie od tego, jak nam się powodzi, niezależnie od zmieniających się realiów rynkowych „zewnętrznego świata”. Pragnienie zachowania takiego sąsiedztwa w dzielnicach śródmiejskich wydaje się dziś w metropoliach Europy i świata niemożliwe do spełnienia. Przyjazd z małego miasta do dużego wiąże się z porzuceniem poczucia swojskości, tego, co znajome, na rzecz przygody, niepewności i anonimowości. Marzenie o Kiez‌ jest bliższe realiom życia niewielkich społeczeństw, zamieszkujących przedmieścia, wsie, małe miasteczka bądź wyspy (jak np. Wyspy Owcze, gdzie żyje jedynie około 45 tysięcy osób), niż metropoliom, które zamieniły się w miasta-terminale, w których „pomieszkuje się”, przeżywa się odpowiednio krótki, intensywny okres swojego życia, a następnie odlatuje dalej.

„Ojczyzna‌ (Heimat) jest‍ tam, gdzie mam ochotę zostać”[28] – mówi‍ Lena, bohaterka artykułu na Neukoellner.net, czym wydaje się trafnie ujmować stosunek młodych „obywateli świata” do miejsca zamieszkania. Nieważne, czy w kraju pochodzenia, czy za granicą, dom już nie jest tam, gdzie korzenie, rodzina, wieloletni przyjaciele, lecz tam, gdzie młodym ludziom jest dobrze, przyjemnie. Kiedy z zewnętrznych bądź wewnętrznych powodów te uczucia mijają, mogą spakować walizki i przenieść się do innej dzielnicy, kraju, na inny kontynent. W globalnej wiosce, ze znajomością języków obcych, mogą szybko zacząć życie na nowo.

Biorąc‌ pod uwagę przesłanki wynikające z obserwacji i wywiadu z młodymi ludźmi zamieszkującymi różne okolice północnej części dzielnicy, nie sposób zgodzić się ze zdaniem Holma sprzed kilku lat. Z pewnością gentryfikacja nie dotyczy już jedynie małego obszaru Neukölln, powoli obejmuje cały północny rejon dzielnicy, z granicą przebiegającą wzdłuż torów linii Ring oraz S-bahn. Jak pokazuje historia innych dzielnic Berlina, gentryfikacja może rozlewać się tak daleko, jak sięga historyczna zabudowa dzielnicy oraz funkcjonuje w miarę sprawna komunikacja miejska. Nie wydaje się więc, aby gentryfikacja mogła objąć bardziej południowe okolice Neukölln.

Gentryfikacja‍ północnego Neukölln różni się jednak (przynajmniej w dotychczasowym przebiegu) od gentryfikacji pozostałych dzielnic śródmiejskich, szczególnie Mitte czy Prenzlauer Bergu. Mimo że proces postępuje już od ponad siedmiu lat, w większości okolic wciąż jest w pionierskiej fazie. Jednymi z najważniejszych czynników hamujących gentryfikację są: wyjątkowo duży procent migrantów zamieszkujących północne okolice Neukölln, silnie przez nich rozwinięty lokalny biznes (zwłaszcza turecki i arabski), a także wciąż wysoki wskaźnik bezrobocia i poważnych problemów socjalnych wśród wieloletnich mieszkańców dzielnicy. Mimo że globalizacja dosięga takich rejonów, jak Karl-Marx-Straße (m.in. H&M, Burger King) czy południowe okolice Hermannstraße, w okolicach tych wciąż prężnie działają tradycyjne sklepy i restauracje związane z kulturą kraju pochodzenia migrantów – tureckie i arabskie markety, lokale sprzedające kebaby, małe, tanie sklepy z niemarkową odzieżą oraz ze sprzętem AGD. Do mieszkań w Neukölln wprowadzają się przede wszystkim młodzi ludzie, studenci, single, poszukujący pokoju w przyjaznym WG, a nie małżeństwa z dziećmi czy osoby w średnim wieku planujące zakup mieszkania i założenie rodziny, jak w przypadku mieszkańców Prenzlauer Bergu. Gentryfikatorami Neukölln są mniej zamożne osoby niż mieszkańcy Mitte czy opisywanych w poprzednim rozdziale luksusowych mieszkań na Kreuzbergu. Mimo że część budynków jest wykupywana przez firmy nieruchomościowe, w Neukölln nie mamy do czynienia z budowlanym boomem, nie powstają nowe apartamentowce, a także, w porównaniu z pozostałymi śródmiejskimi dzielnicami Berlina, znacznie mniej starszych domów przechodzi luksusowe renowacje. Również same ulice północnego Neukölln wciąż pozostają bardziej zaśmiecone, zanieczyszczone i zaniedbane niż ulice Prenzlauer Bergu, Mitte czy Friedrichshain. Rütli-Schule przeszło‌ przemianę, jednak w dzielnicy wiele szkół nadal boryka się z problemami opisanymi w liście do senatu. Pojawiające się od czasu do czasu informacje o trudnościach w integracji migrantów, kolejnej strzelaninie, bójce czy rabunku w Neukölln wciąż odstraszają bardziej zamożnych potencjalnych mieszkańców oraz inwestorów.

Można‌ założyć, że gentryfikacja Neukölln nadal będzie przebiegała w formie łagodniejszej, w mniejszym stopniu prowadzącej do wysiedlenia wieloletniej ludności, niż w przypadku gentryfikacji pozostałych śródmiejskich rejonów Berlina. Być może proces przejdzie w pewnym momencie w stan hibernacji, z której za kilka lat obudzi dzielnicę grupa inwestorów planujących ekskluzywne renowacje i budowę nowych obiektów mieszkalnych. Być może takim bodźcem, popychającym gentryfikację w kolejne fazy, będzie zabudowa lotniska Tempelhof luksusowymi loftami, obecnie będąca na etapie planów i pertraktacji z władzami miasta. Do tego czasu jednak w Neukölln mają szanse istnieć obok siebie dwa światy – „twórców” i „złodziei atmosfery”, z jednej strony społeczności zorganizowanej wokół meczetów, z drugiej – tych, dla których świątyniami w Berlinie stały się wibrujące energią kluby.

[1] Der‍ Zusammenschluss zwischen Anti-Gentrifizierungskämpfen und den‌ Aktivitäten der weltweiten Bewegung für soziale Gerechtigkeit kann extrem‌ bedrohlich werden, „MieterEcho” 2007, nr 324, [online:] http://www.bmgev.de/mieterecho/324/09-gentrifizierung-neil-smith.html [dostęp‍ 22.03.2013].

[2] Zob. F. R. Wünsch, Neukölln. Alte Bilder erzählen, Erfurt: Sutton 1998, s. 7–8.

[3] Zob. tamże, s. 8.

[4] Zob. Die Bevölkerungstruktur Neuköllns, „Berlin.de – Das offizielle Hauptstadtportal”, [online:] http://www.berlin.de/ba-neukoelln/migrationsbeauftragten/bevoelkerungsstruktur.html [dostęp 22.03.2013].

[5] Zob. OECD Urban Renaissance Studien: Berlin, s. 53, [online:] http://www.ibb.de/portaldata/1/resources/content/download/ibb_service/publikationen/OECD-Studie.pdf [dostęp 2.04.2013].

[6] Zob. Arbeitsmarktreport für Berlin-Süd (Neukölln), „Berlin.de – Das offizielle Hauptstadtportal”, [online:] http://www.berlin.de/ba-neukoelln/derbezirk/arbeitslose.html [dostęp 2.04.2013].

[7] Dokumentiert: Notruf der Rütli-Schule, „Spiegel Online”, 30 marca 2006, [online:] http://www.spiegel.de/schulspiegel/dokumentiert-notruf-der-ruetli-schule-a-408803.html [dostęp 23.03.2013].

[8] Tamże.

[9] Tamże.

[10] Zob. N. Brautlecht, Nachts in Neukölln-Nord, „Berliner Zeitung”, 23 sierpnia 2007, [online:] http://www.berliner-zeitung.de/archiv/rund-um-die-weserstrasse-wandelt-sich-der-problembezirk-zum-szeneviertel—ein-besuch-nachts-in-neukoelln-nord,10810590,10499420.html [dostęp 28.03.2013].

[11] Zob. Zitty – Neukölln rockt, „Das Reuterkiez-blog”, 11 marca 2008, [online:] http://reuterkiez.net/2008/03/11/zitty-neukoelln-rockt/ [dostęp 25.03.2013].

[12] Zob. A. Holm, „Endstation Neukölln” oder „neuer Trendkiez”?, „MieterEcho” 2007, nr 324, [online:] http://www.bmgev.de/mieterecho/324/06-gentrifizierung-neukoelln-ah.html [dostęp 28.03.2013].

[13] Zob. tamże.

[14] Zob. Sozialstrukturentwicklung in Nord-Neukölln, s. 46–47, [online:] http://www.schillerpromenade-quartier.de/uploads/media/NNK_TOPOS_End.pdf [dostęp 2.04.2013].

[15] Zob. G. Asmuth, Neukölln, jetzt 23 Prozent teurer, 15 czerwca 2011, [online:] http://www.taz.de/!72456/ [dostęp 2.04.2013].

[16] Zob. N. Kusche, Die Gentrifizierung frisst ihre Kinder, „Neukoellner.net”, 6 marca 2013, [online:] http://www.neukoellner.net/markt-moneten/die-gentrifizierung-frisst-ihre-kinder/ [dostęp 2.04.2013].

[17] Hipster, w: Urban Dictionary, [online:] http://www.urbandictionary.com/define.php?term=hipster [dostęp 2.04.2013].

[18] J. Podgórska, Nieuchwytny hipster, „Polityka.pl”, 25 czerwca 2010, [online:] http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/artykuly/1506630,1,hipstersi-czyli-nowa-subkultura.read [dostęp 2.04.2013].

[19] Hipster, w: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, [online:] http://www.slownik-online.pl/kopalinski/5D382A426756B5A0C12565DF006A6BFE.php [dostęp 2.04.2013].

[20] Zob. N. Kusche, dz. cyt.

[21] Zob. Ch. Wilder, A Berlin’s Hub’s Arty Spinoff, „The New York Times”, 18 września 2009, [online:] http://www.nytimes.com/2009/09/20/travel/20surfacing.html [dostęp 3.04.2013].

[22] Zob. D. Strauss, 10 of the Best Afterhours Venues in Berlin, „The Guardian”, 17 sierpień 2011, [online:] http://www.guardian.co.uk/travel/2011/aug/17/10-best-afterhours-venues-berlin [dostęp 3.04.2013].

[23] Zob. A. Holm, dz. cyt.

[24] Zob. Sozialstrukturentwicklung…, dz. cyt.

[25] Zob. L. Lees, T. Slater, E. Wyly, Gentrification, New York: Routledge/Taylor & Francis Group 2008, s. 30–35.

[26] Zob. Sozialstrukturentwicklung…, dz. cyt.

[27] Dosłownie – przestrzenie dla sztuki, miejsca patronujące działaniu artystów w okolicy. Na przykład Kunstraum t27 pod adresem Tomasstraße 27 to przestrzeń wielkości około 110 m^2, w której co miesiąc otwierana jest nowa wystawa, organizowane są również wykłady, koncerty, dyskusje itp.

[28] N. Kusche, dz. cyt.

Gentryfikacja – za i przeciw. Pole walki

Sharon Zukin w książce Naked City cytuje wypowiedź Justina Davidsona, dziennikarza magazynu „New York”, skierowaną do osób przeciwnych gentryfikacji, marzących o zatrzymaniu rozpędzonych kół procesu. Davidson pyta: „Czy trzymaliby się tych najbardziej zaniedbanych, dotkniętych bezrobociem okolic Brooklynu lub zaćpanych squatów wokół Tompkins Square Park lub bloków z wybitymi szybami w Harlemie? Tamten Nowy Jork nie był autentyczny czy uroczy; był ponury i niebezpieczny”[1].

To jeden z ważniejszych argumentów, jeśli nie entuzjastów, to osób przychylnych zjawiskom towarzyszącym procesowi – gentryfikacja zmienia zaniedbane, brudne, niebezpieczne dzielnice w czystsze, bardziej przyjazne rodzinom i dzieciom. Stare, zabytkowe domy są rewitalizowane, ulice i stacje metra zostają wyremontowane, pojawiają się różnorodne inicjatywy kulturalne. Pytanie, jakie zadał dziennikarz amerykańskiego magazynu w odniesieniu do Nowego Jorku, można również skierować do przeciwników gentryfikacji w Berlinie. „Brudny i niebezpieczny” – tak była opisywana w mediach jeszcze kilka lat temu Neukölln. Czy chciałbyś, żeby twoje dziecko chodziło do Rütli-Schule takiej, jaką była kiedyś, mieszkać na Neukölln w zatęchłej kamienicy, przemierzać ulice z obawą, że możesz zostać pobity lub postrzelony? Czy chciałbyś żyć nadal w rzeczywistości, jaką pokazuje film Knallhart? Pojawiające się w pytaniu słowo „chciałbyś” zawiera jednak założenie podjęcia decyzji, dokonania wyboru, co w przypadku najuboższych mieszkańców gentryfikowanych dzielnic bardzo często jest niemożliwe.

Dwóch profesorów z Uniwersytetu Columbia, Lance Freeman oraz Frank Braconi, w 2002 roku opublikowało rezultaty swoich badań przeprowadzonych w siedmiu gentryfikowanych okolicach Nowego Jorku. Wynikało z nich, że mieszkańcy o niskich dochodach, nieposiadający wyższego wykształcenia, są mniej skłonni do wyprowadzki z badanych okolic niż osoby o podobnym statusie społecznym zamieszkujące inne rejony miasta. Stąd teza badaczy brzmiała: wysiedlenie w gentryfikowanych dzielnicach jest ograniczone. Media ochoczo podjęły ją i ogłosiły, że zmiany, jakie niesie za sobą proces w uboższym sąsiedztwie, zachęcają ludzi do pozostania w nim[2].

Dalej idące twierdzenie badaczy, jakoby mniej zamożne i gorzej wyedukowane osoby starały się pozostać w gentryfikowanej dzielnicy, mimo rosnących cen wynajmu, ponieważ doceniają poprawę usług publicznych i ogólnej kondycji dzielnicy[3], wydaje się co najmniej nieprzystające do opisywanych już w poprzednim rozdziale wyników badań rozwoju struktury społecznej w północnym Neukölln. Wyniki ankiety przeprowadzonej we wszystkich trzech rejonach północy dzielnicy wykazały, że wieloletni mieszkańcy o niższym statusie społecznym nie zauważają pozytywnych zmian w okolicy. W dużo większej mierze pozytywne zmiany dostrzegają takie grupy, jak pionierzy gentryfikacji oraz gentryfikatorzy. W przypadku Schillerpromenade poprawę kondycji dzielnicy zauważyło zaledwie 10% długoletniej ludności, natomiast aż 45% pionierów i 55% gentryfikatorów. Co ciekawe, chęć przeprowadzki wyraził podobny procent długoletnich mieszkańców (30%) co gentryfikatorów (33%)[4].

Podczas gdy gentryfikatorzy mogą zrealizować swoje pragnienie zmiany miejsca po podjęciu stosownych decyzji, w przypadku wieloletnich, mniej zamożnych mieszkańców gentryfikowanych dzielnic przeprowadzka bardzo często wiąże się z przymusem. Gentryfikatorzy wybierając nowe miejsce zamieszkania, mogą sugerować się różnorodnymi czynnikami i będą mieć na celu poprawę swojej sytuacji mieszkaniowej. Natomiast osoby o niższych dochodach przy przeprowadzce będą przede wszystkim kierować się czynnikiem ekonomicznym i poszukiwać mieszkania z niższego zakresu cenowego niż ten, który ukształtował się w przechodzącej gentryfikację okolicy.

Jeśli mniej zamożni mieszkańcy gentryfikowanych dzielnic, jak twierdzili Freeman i Braconi, nie zamierzają się z nich wyprowadzać, warto zastanowić się, czy nie jest to spowodowane sytuacją w sąsiednich dzielnicach. Być może zamieszkiwana przez nich okolica jest wciąż stosunkowo tania w porównaniu z otaczającymi ją rejonami miasta. Z tego rodzaju „blokadą mobilności” muszą zetknąć się w pewnym momencie mniej zamożni mieszkańcy północy Neukölln, otoczonego z niemal każdej strony przez dzielnice przechodzące proces gentryfikacji. Osoby, które nie będą mogły dłużej pozwolić sobie na wynajem mieszkania w tej części dzielnicy, będą zmuszone do przeprowadzki w zupełnie inny rejon miasta (np. na położony na północy Wedding lub Spandau albo na wschód Berlina – na Lichtenberg, Marzahn) lub na południe dzielnicy – do bardziej odległych od centrum blokowisk. Niechęć do wyprowadzenia się z gentryfikowanej dzielnicy nie wiąże się więc z zadowoleniem z pozytywnych procesów, jakie w niej zachodzą, a raczej z oporem przed zamianą dobrze znanej okolicy na obcą, położoną dalej od centrum, a więc przed pogorszeniem warunków życiowych.

W okolicach, które przechodzą wczesny, pionierski etap gentryfikacji, nie dochodzi do wysiedleń lub, jak mówią Freeman i Brasconi, ich skala jest ograniczona, jednak stopniowo wzrasta poziom „wysiedlenia wykluczającego”[5] (exclusionary displacement – zwrot ukuty przez Petera Marcuse’a), które polega na zawężeniu oferty dostępnych cenowo mieszkań dla potencjalnych nowych mieszkańców okolicy o niskich dochodach. Inaczej: gdyby pojawiające się na rynku wolne, dostępne cenowo mieszkania nie zostały przejęte przez pierwszych gentryfikatorów, mogłyby zostać zasiedlone przez osoby o podobnym statusie społecznym, co wieloletni, oryginalni mieszkańcy okolicy. Wraz z postępowaniem gentryfikacji próg wejścia do kręgu mieszkańców dzielnicy rośnie, tym samym coraz większy procent nowo przybyłych zaczynają stanowić zamożniejsi gentryfikatorzy.

W dalszych fazach gentryfikacji śródmiejskich dzielnic dochodzi do wysiedlenia, na mniejszą lub większą skalę, którą niezwykle trudno zmierzyć. „To tak, jakby mierzyć »niewidzialne«”, piszą autorzy książki Gentrification[6]. Wysiedlenie nie zawsze przybiera formę siłowej eksmisji. Częściej polega na „dobrowolnej” wyprowadzce mieszkańców, którzy nie są w stanie dłużej opłacać rosnącego czynszu bądź ich umowa nie zostaje przedłużona przez wynajmującego. Kiedy wysiedlone osoby przenoszą się do bardziej oddalonych od centrum, niegentryfikowanych okolic miasta, usuwają się z pola zainteresowań socjologów miejskich zajmujących się gentryfikacją. Jeśli proces dotyka najuboższych, skazanych na bezdomność, dochodzi do ich „zniknięcia”. Odnalezienie ich i nawiązanie z nimi kontaktu sprawia badaczom na całym świecie niemało kłopotu.

We wzroście liczby gentryfikatorów w podupadających, robotniczych dzielnicach można niewątpliwie dopatrzeć się wielu pozytywów. Następuje ograniczenie procesu suburbanizacji, powracają do miast reprezentanci klasy średniej, dotąd wiążący swoje życie rodzinne z przedmieściami. W śródmiejskich dzielnicach pojawia się większa liczba osób zatrudnionych i lepiej zarabiających, a tym samym płacących wyższe podatki, wydających więcej pieniędzy na usługi, rozrywkę, kulturę. Obecność zamożnych, wykształconych osób przyciąga do dzielnicy inwestorów i napędza przedsiębiorczość. Władze dzielnicy oraz miasta zyskują środki finansowe na rozwój i poprawę wizerunku. Zwłaszcza władzom miasta takiego jak Berlin, zmagającym się z poważnymi problemami finansowymi (zadłużenie Berlina sięga około 65 miliardów euro), zależy na przyciągnięciu do śródmiejskich dzielnic jak największej liczby zamożnych, kreatywnych i przedsiębiorczych mieszkańców.

Zarówno pionierzy, jak i gentryfikatorzy zamieniają podupadające, puste budynki, będące wspomnieniem industrialnej przeszłości dzielnicy, w galerie, kluby i hale widowiskowe, a więc w miejsca związane przede wszystkim z czasem wolnym i konsumpcją. Ich przeznaczenie staje się zgoła inne niż w czasach, w których budynki służyły przemysłowi – pracy i produkcji. Nowi mieszkańcy dzielnicy tchną życie w miejsca zapomniane, uznane za nieużyteczne, nadają im nowy charakter. Postindustrialna architektura, przez lata „martwa”, zaczyna budzić fascynacje. Jednak za fascynacją kreatywnej klasy dzielnicy pojawia się zainteresowanie firm nieruchomościowych, upatrujących w opuszczonych przestrzeniach żyły złota. Miejsca, które w początkowej fazie gentryfikacji są otwarte dla wielu, służą głównie rozrywce i kulturze, zostają zamienione w lofty i biurowce, stają się ekskluzywne i zamknięte, wyznaczają granice klasowego podziału.

Na pierwszym etapie gentryfikacji w dzielnicy tworzy się społeczna mieszanina, swoisty kolaż kultur, grup etnicznych i narodowości, przedstawicieli niemal wszystkich klas społecznych. Heterogeniczność dzielnicy jest w pewnym sensie zjawiskiem pozytywnym – przerywa gettoizację okolicy, wprowadza większą różnorodność, mieszkańcy są zmuszeni uczyć się obcowania ze sobą, tolerancji wobec odmiennych zachowań, wyglądu, zwyczajów. Zakłada się również, że osoby z niższej klasy społecznej będą ciągnięte przez przedstawicieli klasy wyższej w górę. Pojawiający się w dzielnicy studenci, artyści i przedstawiciele zawodów kreatywnych mogą stać się pozytywnym przykładem dla dzieci i młodzieży dorastających w robotniczych rodzinach. Obserwacja ich stylu życia, posiadanych dóbr, może jednak budzić również frustrację i poczucie wykluczenia. Zwłaszcza gdy sąsiadują ze sobą przedstawiciele tak odmiennych religii, jak chrześcijaństwo i islam, w których tradycji wychowanie dzieci, sposób traktowania kobiet i zwyczaje związane z konsumpcją (np. zakaz picia alkoholu w islamie) są skrajnie różne, może dochodzić do kwestionowania wzajemnych zasad moralnych oraz do powstawania sytuacji konfliktowych.

Postrzegany jako pozytywny dla życia dzielnicy „mix społeczny” tworzy się wyłącznie w okolicach uważanych za problematyczne, ubogie, zaniedbane. Migracja ludności przebiega zawsze jednokierunkowo – zamożniejsi, lepiej wykształceni obywatele wprowadzają się do robotniczych dzielnic śródmiejskich, nigdy na odwrót[7]. Władze miejskie nie zachęcają osób z niższych warstw społecznych do przeprowadzki do zamieszkiwanych przez wyższą klasę średnią części miasta, nie tworzą na ich terenie mieszkań dostępnych cenowo. Podczas gdy dzielnice zamieszkiwane przez ludzi bardzo bogatych, uchodzące za rezydencjalne, pozostają gettami, „enklawami luksusu”, do których wstęp podlega kontroli (często dosłownie – za pomocą ogrodzeń, kamer, ochroniarzy), w gentryfikowanych dzielnicach, pod pretekstem rewitalizacji i modernizacji okolicy, wprowadzone zostaje prawo silniejszego. Zamożniejsi, bardziej przedsiębiorczy podporządkowują sobie nowo zasiedlony teren, ustanawiają swoje zasady i zmieniają warunki życia w okolicy, aż w końcu wypierają z niej część słabszej, uboższej ludności.

Zwyczaje, pewien ład i zaplecze usług, które przez lata tworzyła zamieszkująca daną okolicę społeczność, choć na początku uważane przez pionierów za intrygujące, w kolejnych fazach gentryfikacji zostają zdominowane, a następnie zastąpione przez nową infrastrukturę, przedsiębiorczość. Wspólnota, która dotąd tworzyła się w okolicy, zostaje rozbita. W jej miejscu pojawiają się nowi mieszkańcy, mający skłonności do segregacji w ramach swojej grupy społecznej[8] (co pokazały również wypowiedzi moich rozmówców przedstawione w poprzednim rozdziale – Amerykanka Rachel narzeka na ekspatriantów jedzących hamburgery i burrito, odcina się od nich, choć sama, być może nieświadoma tego, należy do krytykowanej przez siebie grupy) oraz budowania słabych więzi w sąsiedztwie. Wynika to w dużej mierze z bardzo dużej mobilności nowo przybyłych oraz mniejszego przywiązania do narodowości i miejsca zamieszkania. Działania gentryfikatorów, mimo że niosą pożytek dla wyglądu dzielnicy i zwiększają poczucie bezpieczeństwa na jej terenie, są często przede wszystkim nastawione na udaną inwestycję i szybki zysk.

W dyskusji socjologów miejskich na temat gentryfikacji pojawiają się teoria emancypacyjna oraz rewanżystowska. Pierwsza ukazuje gentryfikowane dzielnice jako inkubatory postępu kulturowego, rosnącej tolerancji, wyzwolenia. W gentryfikowanych śródmiejskich dzielnicach, w odróżnieniu od dusznych, konserwatywnych przedmieść, w których dominuje model nuklearnej rodziny, zarówno heteroseksualne kobiety singielki, jak i geje oraz lesbijki mają znajdować szansę na dowolność wybranego stylu życia i swobodę ekspresji, a także na lepszą edukację i karierę[9]. Druga teoria mówi o pragnieniu rewanżu ze strony przedstawicieli wyższej klasy średniej na pozostałych mieszkańcach gentryfikowanych okolic, którzy w mniemaniu gentryfikatorów mieli przywłaszczyć sobie śródmiejskie dzielnice miasta. Niechęć i pragnienie zemsty mają być kierowane ku przedstawicielom klasy robotniczej, ale również mniejszościom etnicznym, imigrantom, bezdomnym, feministkom, osobom homoseksualnym – wszystkim tym, którzy tworzą różnorodny obraz dzielnicy[10].

Na ulicach gentryfikowanych dzielnic faktycznie odczuwalna jest swoboda obyczajów, dowolność stroju, manifestowane są zarówno preferencje seksualne, jak i polityczne, światopoglądowe. Okolice przechodzące początkowe fazy gentryfikacji notują bardzo niski wskaźnik struktury gospodarstw domowych, co wskazuje na sporą liczbę osób samotnie wynajmujących mieszkania (co nie jest jednoznaczne z samotnością, brakiem partnera czy partnerki, a raczej ze zmianą obyczajów). Wyzwolenie, o którym mówi teoria emancypacyjna, dotyczy jednak przede wszystkim młodych, wykształconych osób z klasy średniej[11]. Czy obejmuje również osoby z kręgów mniejszości etnicznych, religijnych, czy pozwala lepiej, godniej żyć osobom starszym? Wątpliwe wydaje się, aby emancypacja kobiet w gentryfikowanej dzielnicy zmieniała losy kobiet z religijnych rodzin muzułmańskich. Na ulicach Neukölln można spotkać kobiety w krótkich spodniach, zwiewnych sukienkach, bluzkach odsłaniających dekolt, a obok nich muzułmanki noszące hidżaby, czadory, czasem nawet burki zakrywające całe ciało.

Gentryfikatorzy obracają się w swoich kręgach społecznych i kulturowych, rzadko nawiązują bliższe znajomości z wieloletnimi mieszkańcami dzielnicy, stąd wzajemny wpływ na styl życia, tradycje, gust oraz poglądy wydaje się mocno ograniczony. Gentryfikacja dzielnicy prowadzi do wysiedlenia części uboższych mieszkańców do dzielnic „gorszych”, czasem wręcz patologicznych, którym daleko od epicentrum niezależności i rozwoju. Podczas gdy dla grupy pionierów i gentryfikatorów dzielnice śródmiejskie stają się często polem nieograniczonych eksperymentów nad własną osobowością, seksualnością, dają sposobność żonglowania kierunkami kariery i pomysłami na życie, inni, mniej uprzywilejowani aktorzy gentryfikacji nie otrzymują takich możliwości. Czasem zostają wręcz wypchnięci poza margines społeczny.

Teoria rewanżystowska przedstawiona przez Neila Smitha w The New Urban Frontier[12], łączona z neoliberalizmem i globalizacją, zakłada, że gentryfikatorzy dążą do homogenizacji okolicy i pozbycia się osób nieprzystających do ich wizji dobrego sąsiedztwa. Zakłada działanie z premedytacją, przy udziale polityków, w celu wyeliminowania słabszych ogniw i aspołecznych zachowań, a w końcu odebrania mieszkańcom o niższym statusie społecznym „zagarniętego” przez nich wcześniej terytorium. Teoria rewanżystowska, oparta przede wszystkim na obserwacjach procesów zachodzących w Nowym Jorku (m.in. polityki Rudolpha Gulianiego – „zero tolerancji”), w przypadku wciąż dość socjalnej polityki władz Berlina i lewicowych poglądów znacznej części jego mieszkańców wydaje się jednak skrojona na wyrost.

Gentryfikowane śródmiejskie dzielnice Berlina stają się przedmiotem konfliktów, sporu o to, kto ma do nich prawo. Zmieniają się w pewnym stopniu w pole walki, a jej aktorzy we wrogów po dwóch stronach barykady. Jednak przeciwnicy gentryfikacji częściej niż sami gentryfikatorzy sięgają publicznie po broń, jaką jest język przepełniony niechęcią i agresją.

W Berlinie gentryfikatorzy są opisywani przez osoby krytykujące proces gentryfikacji wyłącznie przez pryzmat tego, co spożywają, jak spędzają czas wolny. Przylgnęły do nich etykietki konsumentów produktów z Bioladen, lemoniady Bionade, caffé latte, energetyzującej Club Mate czy uczestników zajęć baby yoga. Turyści są przedstawiani jako pochłaniający litry piwa i psujący atmosferę miasta; tak oni, jak i gentryfikatorzy są ukazywani przez antygentryfikatorów jako szkodnicy, idioci, masa, mainstream.

W przestrzeni miasta, które co roku odwiedza kilka milionów osób, którego mieszkańcy w dużej mierze utrzymują się z turystyki, a jednocześnie wielu zmaga się z problemem bezrobocia i bezdomności, widoczna jest eskalacja werbalnej agresji wobec szeroko pojmowanych „obcych”. W śródmiejskich dzielnicach na murach domów i w toaletach pojawiają się wypisane sprayem lub wydrukowane na wlepkach hasła: „Wszyscy turyści to dranie”, „Bez serca dla turystów”, „Bij turystów”, „Wracajcie do domu”, „Dosyć walizek na kółkach”, „Terroturyści do domu”. Wulgarne zwroty są wymierzone również w japiszonów i hipsterów. Nieraz przybierają formę pogróżek lub wręcz podżegają do stosowania przemocy: „Fuck yuppies”, „Yuppies wynocha!”, „X-Berg [Kreuzberg] nie jest dla yuppies i hipsterów. Odpieprzcie się!”, „Yuppies spieprzajcie z Neukölln”, „Pieprzeni hipsterzy!”, „Yuppie ścierwo giń”, „Polować na yuppies”, „Nienawidź yuppies!”[13].

Oprócz pojedynczych, na miejscu tworzonych haseł, w przestrzeni publicznej pojawiają się również produkty wcześniej zaplanowanych, zakrojonych na szerszą skalę akcji, jak na przykład „Kapciem po twarzy” (Latschenklatscha). Seria plakatów rozwieszonych na Kreuzbergu ma wyrażać sprzeciw wobec napływu gentryfikatorów i wzrostu czynszów w centrum Berlina. Na czarno-białych zdjęciach różne młode osoby stroją wściekłe miny, zamachują się kapciem – rekwizytem, który na co dzień noszony jest po domu i występuje w satyrycznych przedstawieniach domowej przemocy (głównie jako broń kobieca). Tutaj zostaje wykorzystany do walki z problemem, jaki wiąże się z postępującą gentryfikacją – kurczeniem się oferty dostępnych cenowo mieszkań, wzrostem czynszów, wysiedleniem, bezdomnością. Kapciem po głowie mają dostać ci, którzy w oczach organizatorów akcji ponoszą odpowiedzialność za gentryfikację: „nowo wprowadzający się”, „designerzy z Mitte”, „modne pchle targi”, „rowerzyści na kolarzówkach”, a więc ponownie stereotypowo przedstawieni młodzi kreatywni i hipsterzy.

Niepokojący wymiar przybrało w Berlinie zjawisko „nienawiści do Szwabów” (Schwabenhass). Po wpisaniu hasła w wyszukiwarkę internetową pojawia się ponad 43 tysiące wyników, głównie artykułów z niemieckiej i angielskojęzycznej prasy. Niewykluczone, że chwytliwy temat został nadmiernie rozdmuchany przez media, trudno go jednak bagatelizować po pojawieniu się w okolicach synagogi na Prenzlauer Bergu napisu na murze nawiązującego do antysemickiej retoryki z ubiegłego wieku: „Nie kupujcie u Szwabów”. Już wcześniej na ścianach domów pojawiały się takie hasła, jak: „Zabić Szwabów”, „Jesteśmy jednym narodem. A wy jesteście drugim” czy „Wschodni Berlin życzy wam dobrego powrotu do domu”. Ciężko nie zauważyć analogii do plakatów wyborczych nacjonalistycznej NDP sprzed dwóch lat – na jednych członkowie partii życzyli miłego powrotu do domu rodzinie tureckiej, siedzącej na latającym dywanie, na innych ostrzegali: „Zatrzymać inwazję Polaków”.

Andrej Holm na swoim blogu obrusza się na utożsamianie zjawiska z ruchem antygentryfikacyjnym, pisze, że bardzo dobrze zna to środowisko i że na żadnym ze spotkań grup obywatelskich oraz inicjatyw lokatorskich, w których uczestniczył, nie zanotował przejawów „nienawiści do Szwabów” czy choćby dyskusji na temat problemu[14]. Niemiecki socjolog twierdzi, że „nienawiść do Szwabów” jest przede wszystkim oparta na konflikcie etnicznym. Nawet jeśli nie doszukamy się bezpośrednich połączeń wypisywanych na murach haseł ze środowiskiem antygentryfikacyjnym (przede wszystkim dlatego, że sprawcy nie są znani i nie jest jasne, czy hasła wypisuje kilka osób, czy też większa grupa), należy zastanowić się, czy na pewno czas i miejsce narodzin zjawiska nie łączą się z rosnącymi czynszami i coraz większą dominacją zamożnych mieszkańców w pewnych okolicach Berlina.

Graffiti i plakaty przejawiające Schwabenhass zaczęły pojawiać się od ponad dwóch lat przede wszystkim na Prenzlauer Bergu, a więc w dzielnicy, która od kilku lat przechodzi zaawansowany etap gentryfikacji. Jak wspominałam w rozdziale drugim, w dużej mierze zamieszkiwana jest przez młode małżeństwa, pochodzące z południowo-zachodniego rejonu Niemiec – między innymi z Badenii-Wirtembergii. Obelżywe hasła i przypadki niszczenia mienia (samochodów, wózków dziecięcych) były najczęściej odnotowywane w okolicy Kollwitzplatz czy Kastanienallee, a więc w rejonach zamieszkiwanych przez najzamożniejszych obywateli dzielnicy, w których coraz więcej domów przechodzi luksusową renowację, powstają również nowe, ekskluzywne inwestycje mieszkaniowe.

„Życzyłbym sobie, żeby Szwabowie pojęli, że są teraz w Berlinie, a nie w swoim małym miasteczku ze swoją kolejką sprzątania na klatce”, „W Berlinie mówi się na bułki Schrippen, mogliby się już tego Szwabowie nauczyć”[15] (na południu Niemiec bułki nazywane są Wecken) – wypowiedzi dla prasy Wolfganga Thierse, wiceprezydenta Bundestagu, a zarazem mieszkańca Prenzlauer Bergu, wywołały falę oburzenia w świecie polityków i dziennikarzy. W obronie Szwabów wypowiedzieli się między innymi były premier landu Badenia-Wirtembergia Günther Oettinger oraz poseł Bündnis 90/Die Grünen – Cem Özdemir. Obaj zwrócili uwagę na zasługi zamożnych Niemców z południa w podnoszeniu poziomu życia w Berlinie i wnoszeniu sporej sumy pieniędzy do budżetu miasta. Thierse został przez licznych prominentów skrytykowany za brak tolerancji i ksenofobię, a także wyśmiany, ponieważ, jak się okazało, sam nie jest rodowitym Berlińczykiem – urodził się we Wrocławiu, a dorastał w Turyngii, w środkowych Niemczech.

Sami Szwabowie również nie zostawili ataków pod swoim adresem bez odpowiedzi. Grupa artystów obrzuciła pomnik na Kollwitzplatz szpeclami (niem. Spätzle – tradycyjna potrawa z południa Niemiec), następnie powstały satyryczne grupy: ruch Neuschwabenberg oraz Free Schwabylon, postulujące utworzenie autonomicznego okręgu dla Szwabów w granicach Kollwitzplatz. Nawet dziennik „The New York Times” zainteresował się tematem i poświęcił pół strony działaniom „szwabskich separatystów”[16].

Jak tłumaczył socjolog Hartmut Häußermann (zmarły przed trzema laty, urodzony jako Szwab, jednak mieszkający przez wiele lat w Berlinie), awersja do Szwabów może być spotęgowana przez ich łatwo rozpoznawalny akcent, którym wyróżniają się jako „obcy”, ale także przez takie cechy charakteru, jak pracowitość, wydajność (z którą wiąże się również zamożność)[17] oraz dbałość o czystość i porządek. Cechy te można obiektywnie ocenić jako pozytywne, lecz silnie kontrastują z atmosferą Berlina, charakterem i zwyczajami jego mieszkańców (mniejsza dbałość o czystość, brak nawyku sprzątania po psach, mniej restrykcyjne podejście do pracy, przestrzegania prawa itp.).

Czyżby Szwabowie byli atakowani wyłącznie za utrzymywanie porządku na klatce schodowej, sprzątanie po swoim pupilu i zamawianie w piekarni paru Wecken? Czy naprawdę chodzi tylko o ich akcent i Spätzle, którymi goście z całego świata zajadają się w wielu restauracjach w Berlinie? W mieście, które słynie z tolerancji i otwartości, w którym jest około 800 tysięcy imigrantów, a blisko trzy czwarte mieszkańców urodziły się poza jego granicami, w którym na ulicy mieszają się różne kolory skóry, stroje, w metrze można usłyszeć wszystkie języki świata, trudno uwierzyć, aby odmienne tradycje, nazewnictwo i zachowanie wystarczyły do wywołania fali aktów nienawiści. Najważniejszymi czynnikami konfliktogennymi wydają się jednak w tym przypadku poziom życia mieszkańców pochodzących z południowego zachodu Niemiec oraz ich możliwości nabywcze na rynku nieruchomości, prowadzące do wzrostu cen mieszkań i kurczenia się oferty dostępnej dla mniej zamożnych mieszkańców. Nie sposób pojąć więc zjawiska Schwabenhass bez kontekstu postępującej gentryfikacji Berlina, której zamożni Szwabowie stali się jednymi z bardziej rozpoznawalnych, a tym samym piętnowanych aktorów.

Ze zmęczenia atmosferą, która zawisła nad Berlinem, powstała inicjatywa Hipster Antifa Neukölln, założona przez młodych Niemców: dwudziestopięcioletniego Jonasa, trzydziestoletniego Jannka i dwudziestodziewięcioletniego Markusa[18]. Ta inicjatywa trzech przyjaciół zarówno nazwą, jak i logo nawiązuje do lewicowej inicjatywy Antifa, która podejrzewana jest o wykonanie wielu z antygentryfikacyjnych akcji w Berlinie. Członkowie Hipster Antifa, jak mówią, również wyrośli z lewicowego środowiska, jednak uważają za absurdalne zrzucanie winy za gentryfikację na turystów czy Szwabów. Jaki napis zrobił na nich dotąd najsilniejsze wrażenie? „Gays, nazis, hipsters fuck off”[19].

Przed rokiem założyli konto na Facebooku i zaczęli drukować kontrowersyjne ulotki i wlepki, które przyniosły im rozgłos. Na zdjęciu z czasów zakończenia drugiej wojny światowej widać trzech uśmiechniętych amerykańskich żołnierzy, siedzących przy stoliku na gruzach miasta i wznoszących toast. Na dole plakatu dużymi, kolorowymi literami jest napisane: „Turyści, hipsterzy, Szwabowie. Wszyscy są mile widziani. Baw się, jakby był 1945”, a u góry, mniejszym drukiem: „Podnosić wartość okolicy – więcej barów – więcej wi-fi – więcej biomarketów” i adres strony inicjatywy na Facebooku. Przez niektórych postulaty zostały odebrane dosłownie, założeniem akcji była jednak przede wszystkim prowokacja i zwrócenie uwagi na problem stygmatyzowania wymienionych grup. Jonnas, Jannek i Markus sami nie uważają się za hipsterów, również nie są zwolennikami postępu gentryfikacji oraz wzrostu cen nieruchomości, ale zależy im na tym, by zwrócić debatę na inne tory. Członkowie inicjatywy zorganizowali w przeciągu ostatniego roku dwie dyskusje panelowe (o jednej, dość nieudanej, pisałam w poprzednim rozdziale). Ważniejszą stroną ich działania jest jednak dokumentacja pojawiających się w przestrzeni publicznej napisów, plakatów i wlepek, zwróconych przeciwko osobom uważanym za gentryfikatorów. Dzięki temu mogą być napiętnowane metody nawoływania do nienawiści i przemocy powszechnie uznawane za „faszystowskie”, które wymierzone są w inne grupy – na przykład Żydów, osoby o innym kolorze skóry.

Czternastego lutego, od wczesnych godzin porannych, na Lausitzer Straße gromadził się tłum. Po jednej stronie przede wszystkim młodzi ludzie, po drugiej – zastępy policji. Na dworze było jeszcze ciemno i zimno, a pod numerem 8. rozbrzmiewała już muzyka bębnów, skrzypiec i wzburzone okrzyki. Zgromadzeni trzymali w dłoniach termosy z kawą i transparenty: „Zablokować wysiedlenie!”. Przyjechali na Kreuzberg, żeby powstrzymać eksmisję pięcioosobowej tureckiej rodziny Gülbol, która przez kilka miesięcy zalegała z opłatą regularnie podnoszonego czynszu. Wcześniej, przez kilka tygodni, zarówno w przestrzeni miasta, jak i w internecie organizacje lokatorskie i lewicowe (m.in. Antifa) wzywały do wzięcia udziału w blokadzie. Mimo że na miejscu stawiło się ponad sto osób, policji udało się wyprowadzić rodzinę z mieszkania. Wśród demonstrantów nie zapanowała jednak atmosfera przegranej – udało się zgromadzić i zjednoczyć wiele osób, padały głosy: „Przynajmniej widzą, na co nas stać”, „To zbrodnia”[20].

Obok ataków na gentryfikatorów na polu walki z procesem gentryfikacji utworzył się inny front – walki z „systemem”. Podczas gdy wcześniej opisywane praktyki silnie polaryzują i piętnują wybrane grupy, przeciwstawianie się polityce miasta, decyzjom dużych inwestorów, a także regułom gry dyktowanym przez galopujący kapitalizm i globalizację jednoczy mieszkańców miasta. Walka ze wspólnym „wrogiem” tworzy poczucie solidarności. Gentryfikacja nie dotyka tylko najuboższych i niewykształconych. W obliczu braku dostępnych cenowo mieszkań w atrakcyjnych śródmiejskich dzielnicach, który staje się odczuwalny dla coraz większej liczby mieszkańców Berlina, odżywa silna tradycja protestu i walki o „prawo do miasta”.

Sharon Zukin pisze: „Każde miasto chce »McGuggenheima«”[21]. Jest to jednak pragnienie polityków, przedsiębiorców, inwestorów, niekoniecznie idące w parze z wizją miasta, jaką mają jego mieszkańcy. Na Kreuzbergu lewicowi aktywiści licznymi protestami i atakami (m.in. za pomocą worków z farbą) powstrzymali postawienie laboratorium Guggenheima w swojej dzielnicy. Nie widzieli w guggenheimizacji korzyści dla miasta, a raczej motor dalszego postępu gentryfikacji i globalizacji, a tym samym zagrożenie dla mniej zamożnych mieszkańców dzielnicy (BMW Guggenheim Lab otworzono ostatecznie na Prenzlauer Bergu)[22].

Silne emocje budzi również, w części już zrealizowany, projekt Mediaspree (opisany w rozdziale trzecim). Przed czterema laty powstały takie inicjatywy, jak Mediaspree Versenken, Spreeufer für Alle! (Zatopić Mediaspree. Brzeg Szprewy dla wszystkich!) czy Spreepirat-innen (Piraci i piratki znad Szprewy) walczące z „zabetonowaniem” brzegu Szprewy i zablokowaniem dostępu do rzeki dla mieszkańców miasta. Na początku marca 2013 roku członkowie inicjatyw zaangażowali się w akcję protestacyjną przeciwko inwestorowi, który przygotowując teren pod budowę apartamentowca, miał usunąć kilka fragmentów East Side Gallery – galerii-pomnika, pamiątki po murze berlińskim, tworzonego przez artystów z całego świata. Demonstracje pod hasłami „ratowania East Side Gallery” zgromadziły około sześć tysięcy osób, do Berlina przyjechał nawet David Hasselhoff, amerykański aktor i piosenkarz, który, o ironio, dwadzieścia trzy lata wcześniej wykonywał pod Bramą Brandenburską piosenkę Looking for Freedom, świętując burzenie muru berlińskiego.

Jak pisze Wolfgang Kaschuba z Uniwersytetu Humboldta, spór o East Side Gallery nie wynika z chęci zachowania pamiątki po murze, a raczej ratowania kolektywnej pracy artystów. Po zamknięciu takich miejsc, jak Tacheles czy C/O, East Side Gallery jest kolejnym przedmiotem sporu o przyszły charakter miasta, miejscem starć interesów różnych grup. Do wartości historycznej i symbolicznej galerii dołączyła kwestia moralna[23].

Na scenę protestów wkroczyło również środowisko imigranckie, wcześniej niemal nieobecne w debacie poświęconej problemom gentryfikacji. W maju 2013 roku Kotti & Co, wspólnota mieszkańców budynków położonych w południowej części Kottbusser Tor, w 80% zamieszkiwanych przez rodziny tureckie, „świętowała” rocznicę rozpoczęcia protestu przeciwko rosnącym czynszom. W budynkach należących do sprywatyzowanych spółdzielni mieszkaniowych Hermes oraz GSW opłaty za wynajem zaczęły rosnąć, między innymi z powodu zmniejszenia subwencji ze środków publicznych na mieszkania socjalne. Jednocześnie Job Center (agencja pracy) wydało zarządzenie o obniżeniu dofinansowania do miejsca zamieszkania dla osób korzystających z zasiłku dla bezrobotnych. Dla wieloosobowych rodzin, których często jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek Hartz IV oraz Kindergeld – dodatek na dzieci, opłaty mieszkaniowe zaczęły stanowić około połowy ich dochodów. W rezultacie wspólnota zaczęła „tracić” sąsiadów, którzy zmuszeni zostali do poszukiwania tańszych mieszkań, między innymi we wschodnich okolicach Berlina, na Lichtenbergu czy Marzahn – na osiedlach, na których praktycznie nie istnieje społeczność turecka. Jak wspominałam w rozdziale drugim, to między innymi Kreuzberg od lat sześćdziesiątych wyznaczony był przez władze jako miejsce osiedlania się Gastarbeiterów z Turcji. Wokół Kottbusser Tor przez kilkadziesiąt lat powstawała wspólnota wraz z własnym biznesem i infrastrukturą, współtworząc klimat dzielnicy. Turyści zaczęli przyjeżdżać na Kreuzberg, aby spróbować najlepszych kebabów w mieście (a także innych tureckich przysmaków, jak np. Köfte), zrobić zakupy w tureckich marketach lub po prostu zaznać atmosfery multikulti. Rok temu grupa Kotti & Co rozbiła na Kottbusser Tor obóz protestacyjny, zaczęła organizować demonstracje i drukować plakaty oraz wlepki, między innymi ze sloganem czerpiącym z pomysłu marketingowego Nowy Jorku – „I ♥ Kotti”. Na swojej stronie internetowej Kotti stawiają pytanie: „Sprawiliśmy, że Kreuzberg stał się atrakcyjny. Teraz mamy się stąd wynieść?”[24].

Istotny głos w debacie na temat gentryfikacji pojawił się wraz z krótkim filmem[25] nagranym przez Matthiasa Merklego, reżysera oraz właściciela jednego z pierwszych barów na Weserstraße – Freies Neukölln. Opublikowany w internecie, szybko obiegł portale społecznościowe, a następnie niemieckie i zagraniczne media. Przez wielu dziennikarzy i komentatorów został uznany za obraźliwy wobec klientów lokalu oraz włożony do tej samej szuflady, co napisy na murach wzywające do bicia turystów. Faktycznie reżyser uderza w zgryźliwe, ironiczne tony, odnosi się wielokrotnie do stereotypowych przedstawień gentryfikatorów, jednak nie zatrzymuje się na obrażaniu i stygmatyzacji określonych grup. Poszukuje konstruktywnych rozwiązań, namawia do zmiany stosunku do dzielnicy i jej mieszkańców, do wyjścia „z pudełka”, przemyślenia i przewartościowania swoich działań i wyborów.

Przez 10 minut oglądamy ulice północnego Neukölln oczami Merklego – reżyser schowany za kamerą opowiada historię gentryfikacji okolicy. Ton wypowiedzi staje się z sekundy na sekundę coraz bardziej jadowity, zaczynają pojawiać się wulgaryzmy. Merkle jednak poza narzekaniem na tych wszystkich „studentów, artystów, leni, ten cały mob zwany »klasą kreatywną«”[26] wprowadza do swojego monologu kilka bardzo ważnych spostrzeżeń.

Po pierwsze, jego zdaniem „gentryfikacja” stała się globalnie stosowanym słowem-kluczem, służącym do zrzucania winy na innych – chciwych właścicieli domów, skorumpowanych polityków czy niesprawiedliwy rynek. Reżyser twierdzi, że wszyscy przyczyniamy się do postępowania gentryfikacji, sam przyznaje, że jest jednym z jej inicjatorów. Po drugie, Merkle zwraca uwagę na irytujące zachowanie turystów, którzy traktują nowo odwiedzane lokale niczym kolejne kawiarnie globalnych sieci. Zwiedzają nowe miejsca, a pragną tego samego, co mają u siebie w domu. Reżyser postuluje: skoro przyjechaliście tutaj, to rozejrzyjcie się, zobaczcie, w jakim miejscu jesteście, nie wypisujcie od razu krytyki w internecie na swoich smartfonach tylko dlatego, że obsługa nie jest taka jak w Starbucksie, a w menu nie ma caffé latte. „Nie rozumiecie, że nigdy nie planowaliśmy »dopasowywać się«? Ponieważ nie jesteśmy kolejnym Starbucksem? Ani żadną inną kawiarnią w Heidelbergu, Barcelonie, Rzymie czy Castrop-Rauxel?!”[27].

Kiedy reżyser wraz z żoną otwierali swój bar, w okolicy nie istniała jeszcze „scena”. Neukölln był przede wszystkim „problematyczną okolicą”, a główne tematy dyskusji publicznej stanowiły: „migranci, psie odchody i bezrobocie”. Merkle zdecydował się otworzyć własny lokal, bo jak mówi, miał dość tego, że za każdym razem, kiedy chciał wyjść na piwo, musiał jechać na Kreuzberg lub Prenzlauer Berg. Pragnął miejsca dla siebie i swoich znajomych, dla ludzi z okolicy, prawdziwej Eckkneipe, w której „kelnerka ma prawo do złego humoru”, „obsługa jest częścią wspólnoty”. „Nie prosiliśmy tych wszystkich ludzi z Friedrichshain, Prenzlauer Bergu, Barcelony, Hanoweru i Rzymu, żeby tu przyjechali i wypili piwo na Neukölln”[28] – denerwuje się reżyser. A tymczasem w każdy weekend, odkąd okolica stała się modna, do baru przychodzą kilkunastoosobowe, hałaśliwe grupy turystów z całego świata i psują kameralną atmosferę Eckkneipe.

Po trzecie, właściciel Freies Neukölln krytykuje studentów i innych przyjezdnych gentryfikatorów za bezmyślny, beztroski stosunek do przyszłości okolicy i losów jej mieszkańców. Tym, którzy decydują się zamieszkać w Berlinie na stałe, Merkle zarzuca konsumpcyjne nastawienie i roszczeniową postawę: „To prawda, Berlin jest wciąż tańszy niż Milan czy Norymberga, ale czy jesteście pewni, że możecie żądać prawa do coraz większej przestrzeni, do coraz większej liczby imprez, do coraz większej liczby coraz grubszych dzieci, gdziekolwiek jesteście, tylko dlatego, że jesteście zdolni komunikować swoje żądania?”[29].

***

Jest wtorek, ciepły, majowy dzień, południe. Freies Neukölln w środku jest niemal zupełnie puste, wszyscy goście zajęli stoliki na zewnątrz. Głównie młodzi ludzie, hipsterzy, ojciec z córką wyglądający na turystów. Kelnerka uśmiecha się sympatycznie, chętnie odpowiada na pytania i zaprasza na odbywające się w barze dyskusje na tematy polityczne. Przechadzam się po lokalu, wchodzę do kolejnego pomieszczenia. Na końcu sali, w rogu, siedzi dziewczyna w dużych, modnych okularach, wpatrzona w ekran laptopa Mac Pro. Na przeciwległej ścianie widnieje wyrysowany kredą napis: „Revolution”.

[1] S. Zukin, Naked City: The Death and Life of Authentic Urban Places, New York: Oxford University Press 2010, s. 219.

[2] Zob. L. Lees, T. Slater, E. Wyly, Gentrification, New York: Routledge/Taylor & Francis Group 2008, s. 219–220.

[3] Zob. tamże, s. 219.

[4] Zob. Sozialstrukturentwicklung in Nord-Neukölln, s. 44–52, [online:] http://www.schillerpromenade-quartier.de/uploads/media/NNK_TOPOS_End.pdf [dostęp 2.04.2013].

[5] Zob. L. Lees, T. Slater, E. Wyly, dz. cyt., s. 219.

[6] Tamże, s. 232.

[7] Zob. tamże, s. 206.

[8] Zob. tamże, s. 212.

[9] Zob. tamże.

[10] Zob. tamże, s. 223.

[11] Zob. tamże, s. 212–213.

[12] N. Smith, The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, London – New York: Routledge 1996.

[13] Dokumentację haseł prowadzi na swoim profilu na Facebooku organizacja Hipster Antifa Neukölln, [online:] https://www.facebook.com/hipsterantifa?fref=ts [dostęp 7.05.2013].

[14] Zob. A. Holm, Berlin: Schwabenhass – Klappe, die Vierte, „Gentrification Blog”, 7 maja 2013, [online:] http://gentrificationblog.wordpress.com/2013/05/07/berlin-schwabenhass-klappe-dievierte/ [dostęp 8.03.2013].

[15] Wolfgang Thierse wettert gegen Schwaben in Berlin, „Berliner Morgenpost”, 30 grudnia 2012, [online:] http://www.morgenpost.de/berlin-aktuell/article112310168/Wolfgang-Thierse-wettert-gegenSchwaben-in-Berlin.html [dostęp 8.05.2013].

[16] Zob. N. Kulish, Swabian Separatists Fling Spätzle to Make Their Point, „The New York Times”, 17 stycznia 2013, [online:] http://www.nytimes.com/2013/01/18/world/europe/swabian-separatistsfling-spatzle-to-make-a-point.html?_r=3& [dostęp 8.05.2013].

[17] Zob. M. Honert, Schwabenhass im Szenekiez, „Der Tagesspiegel”, 20 grudnia 2011, [online:] http://www.tagesspiegel.de/berlin/prenzlauer-berg-schwabenhass-im-szenekiez-seite-3/4544976-3.html [dostęp 8.05.2013].

[18] Członkowie Hipster Antifa występują w mediach pod zmienionymi imionami i nie pokazują swoich twarzy, ponieważ pragną pozostać anonimowi.

[19] F. Felber, Mein Freund ist Tourist, „Der Tagesspiegel”, 9 sierpnia 2012, [online:] http://www.tagesspiegel.de/berlin/initiativen-gegen-fremdenhass-mein-freund-ist-tourist/6977638.html [dostęp 14.05.2013].

[20] Zob. Zwangsräumung Lausitzer Strasse 8, Berlin Kreuzberg, „YouTube”, 14 lutego 2013, [online:] http://www.youtube.com/watch?v=CAJjQfqC0xs [dostęp 15.05.2013].

[21] S. Zukin, dz. cyt., s. 232.

[22] Zob. Ch. Twickel, „Guggenheim Lab” abgesagt: BMW fährt in Berlin-Kreuzberg gegen die Wand, „Spiegel Online”, 20 marca 2012, [online:] http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/bmw-guggenheimlab-in-kreuzberg-nach-protesten-abgesagt-a-822478.html [dostęp 11.05.2013].

[23] Zob. W. Kaschuba, Die East Side Gallery ist ein moralisches Projekt, „Zeit Online”, 19 marca 2013, [online:] http://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-03/east-side-gallery-moralisches-projekt-wolfgang-kaschuba [dostęp 18.05.2013].

[24] Wer wir sind…, „Kotti & Co”, [online:] http://kottiundco.net/wer-wir-sind/ [dostęp 12.05.2013].

[25] Zob. Offending the Clientele, „Vimeo”, 23 października 2010, [online:] http://vimeo.com/16116523 [dostęp 15.05.2013].

[26] Tamże.

[27] Offending…, dz. cyt.

[28] Tamże.

[29] Tamże.

Zakończenie

Pewien znajomy zamieścił na Facebooku link do strony internetowej zatytułowanej „The Worst Room”[1] (Najgorszy pokój) i opatrzył go komentarzem: „Dla tych, którzy narzekają na wysokie czynsze w Berlinie”. Na blogu, w humorystyczny sposób mówiącym o „próbach znalezienia dostępnych cenowo mieszkań w Nowym Jorku”, co parę dni publikowane są zdjęcia ciasnych, ciemnych, niewygodnie skrojonych i mało gustownie umeblowanych pokoi wraz ze wskazaniem dzielnicy oraz ceny. Najbardziej absurdalny post zawiera zdjęcie małego mieszkania tak niskiego, że nie można w nim stanąć (piętro 7,5 – głosi komentarz). Według opisu znajduje się w Williamsburgu, jednej z obecnie najmodniejszych części Brooklynu, i kosztuje 750 dolarów miesięcznie.

Dla Berlińczyka sytuacja mieszkaniowa w Nowym Jorku czy Londynie może stanowić pewne pocieszenie (Schadenfreude – radość z cierpienia bliźniego) – w porównaniu z tymi miastami w Berlinie wciąż jest jeszcze tanio. Ceny wynajmu mieszkań jednak przestają wydawać się niskie, kiedy porównamy je z cenami sprzed kilku lat. Do miasta sprowadza się coraz więcej ludzi, tym samym rośnie popyt na rynku mieszkaniowym, za którym coraz słabiej nadąża podaż. Wiele spośród nowo powstających inwestycji należy do klasy luksusowych budynków z apartamentami przeznaczonymi na sprzedaż, dostępnymi jedynie dla wąskiej grupy zamożnych mieszkańców miasta. Przyglądając się dotychczasowemu przebiegowi gentryfikacji Berlina, można zaryzykować twierdzenie, że za następnych 5–10 lat powstanie berlińska wersja strony „The Worst Room”, a ceny prezentowanych „najgorszych pokoi” w śródmiejskich dzielnicach będą podobne do nowojorskich.

Minęły dwadzieścia trzy lata, odkąd w zjednoczonym Berlinie rozpoczęła się wielka modernizacja infrastruktury, rewitalizacja zabudowy i naprawa dróg; odkąd Berlin stał się miastem buldożerów, koparek i żurawi. Przez ten czas powstało wiele nowych budynków użytku publicznego budzących podziw architektów – między innymi Hauptbahnhof (Dworzec Główny – otwarty w 2006 roku), drugi co do wielkości dworzec w Europie, zaprojektowany przez Meinharda von Gerkana, stanowiący symbol przejścia Berlina w nowoczesność, wejścia w XXI wiek. „Berlin od upadku muru podąża drogą do stania się »normalną« metropolią”[2] – napisali autorzy katalogu towarzyszącego wystawie zorganizowanej w Berlinie w 2000 roku z okazji dziesięciolecia przemian – Zehn Jahre Transformation und Moderniesierung (Dziesięć lat transformacji i modernizacji). Czy jednak musi to być droga prowadząca do supergentryfikacji? Czy reguły wolnego rynku i postępujący proces globalizacji nie zabijają ducha miasta?

Tym, co przez lata wyróżniało Berlin na tle innych stolic Europy i świata, była przede wszystkim atmosfera. Atmosfera miasta, w którym żyje się prosto i przyjemnie. Gdzie w przeciwieństwie do Londynu czy Nowego Jorku czas nie pędzi, mieszkańcy nie są zmuszeni do udziału w codziennym wyścigu, zarobki są znacznie niższe niż w zachodnich stolicach Europy, ale proporcjonalne do kosztów utrzymania. Miasta, w którym znajdują swoje miejsce ludzie niezwykle kreatywni, odnoszący sukcesy na scenie międzynarodowej, jaki i ci, którym się nie powiodło lub świadomie zrezygnowali z podążania drogą kariery zawodowej. Na pytanie: czyj był Berlin przez ostatnie dwadzieścia lat, można odpowiedzieć: był miastem mieszkańców. Miastem rowerzystów. Miastem klubowiczów. Miastem hipisów, hipsterów, artystów, yuppies, imigrantów i kloszardów.

Dziś można odnieść wrażenie, że Berlin w coraz większym stopniu staje się miastem inwestorów. Z perspektywy polityków zarządzających miastem jest to proces jak najbardziej pozytywny – w czasach, kiedy miasto jest marką, którą należy sprzedać, i obowiązują je takie same zasady marketingowe, jak każdy inny produkt, napływ deweloperów, zamożnych mieszkańców i turystów oznacza wzrost gospodarczy, rozwój i większe zainteresowanie miastem dobrze prosperujących przedsiębiorstw. Jednak im więcej przestrzeni jest oddawanej deweloperom i maklerom, tym mniej miejsca pozostaje dla mieszkańców. Kiedy w grę wchodzą coraz silniejsi inwestorzy i coraz większy kapitał, coraz słabszy staje się głos obywateli. Mimo że organizowane są konsultacje społeczne dotyczące ważnych inwestycji, a tradycja sprzeciwu wobec działania władz, deweloperów i firm nieruchomościowych jest w Berlinie wciąż silna, wydaje się, że kolejne petycje i demonstracje odnoszą jedynie doraźne efekty, najważniejsze decyzje są zaś podejmowane wysoko ponad głowami protestujących.

Proces gentryfikacji śródmiejskich dzielnic Berlina ocalił od zniszczenia wiele pięknych przedwojennych budynków, spowodował również pojawienie się nowych lokali – pubów, klubów, kawiarni, restauracji, sklepów, galerii, przestrzeni co-workowych. Doprowadził jednak do zamknięcia innych miejsc, często mających dla berlińczyków wartość symboliczną, sentymentalną.

Można przedstawić gentryfikację jako gwiazdę z długim warkoczem, która spadając na kolejne dzielnice, na pewien czas rozjaśnia je, ożywia, sprawia, że stają się wymarzonym miejscem do życia, tworzenia, otwierania nowego biznesu. Później to, co „dawne”, „stare”, powstałe w pionierskiej fazie gentryfikacji, zostaje zmiecione i zastąpione przez to, co „nowe”, popularne, bardziej dochodowe.

Miejscami, którym grozi „wyginięcie”, są między innymi Eckkneipen – bary, w których spotykają się przede wszystkim starsi mieszkańcy okolicy, aby napić się piwa, pograć w karty czy obejrzeć mecz piłki nożnej. To miejsca, w których barmanka zna imię każdego z bywalców i podejrzliwie patrzy na obcych zamawiających napój bezalkoholowy. To bary, w których wystrój nie zmienił się od trzydziestu lat, tak samo jak właściciele. „Coraz więcej Eckkneipen znika z dzielnicy” – mówi Tina, czterdziestoletnia barmanka w Handwerker-Stübchen przy Hermannstraße, od urodzenia mieszkająca na Neukölln. „Czynsz drożeje, a mamy mniej klientów, również alkohol kosztuje coraz więcej. Wykańczają nas nowe przepisy – jeśli w lokalu można palić, nie można prowadzić kuchni. A mieliśmy taką dobrą kuchnię. W okolicy jest coraz więcej kawiarni, ale po co mi kawiarnie? Kiedy wychodzę z domu, chcę napić się piwa. A przy piwie trzeba zapalić. No i jak można zagrać partyjkę skata bez papierosów?”

Handwerker-Stübchen odwiedzają również młodzi ludzie (głównie po to, aby obejrzeć mecz Bundesligi), ale Eckkneipen nie są modne, nie należą do mainstreamu. Przeprowadzone przeze mnie rozmowy z młodymi mieszkańcami północnego Neukölln pokazały, że tylko czterech spośród dziewiętnastu rozmówców odwiedziło Eckkneipe. Umiejscowione na rogu budynku, tradycyjne niemieckie bary, z których wydostaje się papierosowy dym i rubaszny śmiech stałej klienteli, są jednak ważnym elementem krajobrazu byłych robotniczych okolic Berlina. Trudno wyobrazić sobie bez nich Neukölln – Eckkneipen współtworzą klimat dzielnicy, podobnie jak tureckie kawiarnie i markety.

Atmosfera miasta należy do rzeczy bezcennych, których nie da się kupić czy odtworzyć, nawet za pomocą dużych nakładów pieniężnych. Czy ludzie wciąż będą tłumnie ściągać do Berlina, jeśli straci swój urok? Jeśli zamieni się w znormalizowany produkt globalizacji? Tym, co mieszkańcy mogą zrobić, aby jak najdłużej zachować wyjątkowy charakter gentryfikowanych dzielnic, jest między innymi wspieranie lokalnej przedsiębiorczości oraz przyjęcie rad Matthiasa Merklego, nawet jeśli ich forma wydaje się obraźliwa. „Przestańcie żyć standardowym życiem w standaryzowanym świecie. […] Jest różnica, czy będziecie starać się mieszkać na Neukölln, czy żyć swoimi imprezami. […] Dbajmy o siebie nawzajem. Bawcie się dobrze, ale bądźcie uważni”[3].

[1] „The Worst Room”, [online:] http://theworstroom.tumblr.com/page/2 [dostęp 20.05.2013].

[2] P. Strieder, Prinzip der Großstadt, w: Zum Beispiel Berlin. Zehn Jahre Transformation und Modernisierung – Begleitbuch zur Ausstellung, red. L. Back, Berlin: Foyer 2000, s. 5.

[3] Offending the Clientele, „Vimeo”, 23 października 2010, [online:] http://vimeo.com/16116523 [dostęp 15.05.2013].

Bibliografia

Literatura przedmiotu

Berlin – Stand-Entwicklungen zwischen Kiez und Metropole seit Wiedervereinigung, red. Ch. Krajewski, W. Schumann, Münster: Arbeitsgemeinschaft Angewandte Geographie 2006.

Häusermann H., Holm A., Zunzer D., Stadterneuerung in der Berliner Republik: Modernisierung in Berlin-Prenzlauer Berg, Opladen: Leske + Budrich 2002.

Heike H., Keller C., Neef R., Ruhne R., Die Besonderheit den Städtischen: Entwicklungslinien Der Stadt(soziologie), Heidelberg: VS Verlag 2011.

Holm A., Gentrification in Berlin: Neue Investitionsstrategien und lokale Konflikte, w: H. Heike, C. Keller, R. Neef, R. Ruhne, Die Besonderheit den Städtischen: Entwicklungslinien Der Stadt(soziologie), Heidelberg: VS Verlag 2011.

Kapphan A., Dorsch P., Siebert I., Sozialräumliche Segregation in der Stadt, München: Dt. Jugendinstitut 2002.

Kopaliński K., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa: HPS 2007.

Krajewski Ch., Schuman W., Stadt-Entwicklung in Berlin seit 1990 – eine Führung durch die Herausgeber, w: Berlin – Stand-Entwicklungen zwischen Kiez und Metropole seit Wiedervereinigung, red. Ch. Krajewski, W. Schumann, Münster: Arbeitsgemeinschaft Angewandte Geographie 2006.

Lees L., Slater T., Wyly E., Gentrification, New York: Routledge/Taylor & Francis Group 2008.

Lehman S., Lost in Gentrification: Großstadtgeschichten, Berlin: Satyr Verlag 2012.

Meyers Großes Konversations-Lexikon: ein Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens, Leipzig – Wien: Bibliographisches Institut 1907.

Richie A., Faust’s Metropolis: A History of Berlin, London: HarperCollins 1998.

Sinewali V., Gentryfikacja. Lokatorzy w ogniu wojny socjalnej, Poznań: Wydawnictwo Bractwo Trojka 2010.

Smith N., The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, London – New York: Routledge 1996.

Stadterneuerung Berlin: Erfahrungen, Beispiele, Perspektiven, red. M. Suhr, Berlin: Senatsverwaltung für Bau- und Wohnungswesen 1990.

Strieder P., Prinzip der Großstadt, w: Zum Beispiel Berlin. Zehn Jahre Transformation und Modernisierung – Begleitbuch zur Ausstellung, red. L. Back, Berlin: Foyer 2000.

Wünsch F. R., Neukölln. Alte Bilder erzählen, Erfurt: Sutton 1998.

Zukin S., Naked City: The Death and Life of Authentic Urban Places, New York: Oxford University Press 2010.

Zum Beispiel Berlin. Zehn Jahre Transformation und Modernisierung – Begleitbuch zur Ausstellung, red. L. Back, Berlin: Foyer 2000.

Źródła internetowe

Aalbers M., Holm A., Privatising Social Housing in Europe: The Cases of Amsterdam and Berlin, [online:] http://dare.uva.nl/document/199674 [dostęp 12.03.2013].

Arbeitsmarktreport für Berlin-Süd (Neukölln), „Berlin.de – Das offizielle Hauptstadtportal”, [online:] http://www.berlin.de/ba-neukoelln/derbezirk/arbeitslose.html [dostęp 2.04.2013].

Asmuth G., Neukölln, jetzt 23 Prozent teurer, 15 czerwca 2011, [online:] http://www.taz.de/!72456/ [dostęp 2.04.2013].

Brautlecht N., Nachts in Neukölln-Nord, „Berliner Zeitung”, 23 sierpnia 2007, [online:] http://www.berliner-zeitung.de/archiv/rund-um-die-weserstrasse-wandelt-sich-der-problembezirk-zum-szeneviertel—ein-besuch-nachts-in-neukoelln-nord,10810590,10499420.html [dostęp 28.03.2013].

Der Zusammenschluss zwischen Anti-Gentrifizierungskämpfen und den Aktivitäten der weltweiten Bewegung für soziale Gerechtigkeit kann extrem bedrohlich werden, „MieterEcho” 2007, nr 324, [online:] http://www.bmgev.de/mieterecho/324/09-gentrifizierung-neil-smith.html [dostęp 22.03.2013].

Dokumentiert: Notruf der Rütli-Schule, „Spiegel Online”, 30 marca 2006, [online:] http://www.spiegel.de/schulspiegel/dokumentiert-notruf-der-ruetli-schule-a-408803.html [dostęp 23.03.2013].

Felber F., Mein Freund ist Tourist, „Der Tagesspiegel”, 9 sierpnia 2012, [online:] http://www.tagesspiegel.de/berlin/initiativen-gegen-fremdenhass-mein-freund-ist-tourist/6977638.html [dostęp 14.05.2013].

Gentrification, w: Urban Dictionary, [online:] http://www.urbandictionary.com/define.php?term=gentrification [dostęp 3.04.2013].

Gentryfikacja, w: Słownik internetowy, [online:] http://slownikinternetowy.pl/jezyka-polskiego/gentryfikacja.html [dostęp 18.12.2012].

Hipster Antifa Neukölln, [online:] https://www.facebook.com/hipsterantifa?fref=ts [dostęp 7.05.2013].

Hipster, w: Urban Dictionary, [online:] http://www.urbandictionary.com/define.php?term=hipster [dostęp 2.04.2013].

Holm A., „Endstation Neukölln” oder „neuer Trendkiez”?, „MieterEcho” 2007, nr 324, [online:] http://www.bmgev.de/mieterecho/324/06-gentrifizierung-neukoelln-ah.html [dostęp 28.03.2013].

Holm A., Berlin: Die Karawane zieht weiter – Stationen einer Aufwertung, „Gentrification Blog”, 29 lipca 2009, [online:] http://gentrificationblog.wordpress.com/2009/07/29/berlin-die-karawane-zieht-weiter-–-stationen-einer-aufwertung [dostęp 1.03.2013].

Holm A., Berlin: Schwabenhass – Klappe, die Vierte, „Gentrification Blog”, 7 maja 2013, [online:] http://gentrificationblog.wordpress.com/2013/05/07/berlin-schwabenhass-klappe-die-vierte/ [dostęp 8.03.2013].

Honert M., Schwabenhass im Szenekiez, „Der Tagesspiegel”, 20 grudnia 2011, [online:] http://www.tagesspiegel.de/berlin/prenzlauer-berg-schwabenhass-im-szenekiez-seite-3/4544976-3.html [dostęp 8.05.2013].

IBB Wohnungsmarktbericht 2011. Zusammenfassung, [online:] http://www.ibb.de/portaldata/1/resources/content/download/ibb_service/publikationen/IBB_WMB_2011_Zusammenfassung.pdf [dostęp 12.03.2013].

Kaschuba W., Die East Side Gallery ist ein moralisches Projekt, „Zeit Online”, 19 marca 2013, [online:] http://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-03/east-side-gallery-moralisches-projekt-wolfgang-kaschuba [dostęp 18.05.2013].

Kulish N., Swabian Separatists Fling Spätzle to Make Their Point, „The New York Times”, 17 stycznia 2013, [online:] http://www.nytimes.com/2013/01/18/world/europe/swabian-separatists-fling-spatzle-to-make-a-point.html?_r=3& [dostęp 8.05.2013].

Kusche N., Die Gentrifizierung frisst ihre Kinder, „Neukoellner.net”, 6 marca 2013, [online:] http://www.neukoellner.net/markt-moneten/die-gentrifizierung-frisst-ihre-kinder/ [dostęp 2.04.2013].

„Marthashof”, [online:] http://www.marthashof.de/ [dostęp 11.03.2013].

OECD Urban Renaissance Studien: Berlin, [online :] http://www.ibb.de/portaldata/1/resources/content/download/ibb_service/publikationen/OECD-Studie.pdf [dostęp 2.04.2013].

Offending the Clientele, „Vimeo”, 23 października 2010, [online:] http://vimeo.com/16116523 [dostęp 15.05.2013].

Podgórska J., Nieuchwytny hipster, „Polityka.pl”, 25 czerwca 2010, [online:] http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/artykuly/1506630,1,hipstersi-czyli-nowa-subkultura.read [dostęp 2.04.2013].

Schmidl K., „Wir kaufen euren Kiez!”, „Berliner Zeitung”, 2 lutego 2013, [online:] http://www.berliner-zeitung.de/berlin/demo-gegen-gentrifizierung—wir-kaufen-euren-kiez--,10809148,21623062.html [dostęp 19.03.2013].

Slaska E. M., Gentryfikacja. W Berlinie zbrodnia, „Magazyn O.pl”, 12 listopada 2011, [online:] http://magazyn.o.pl/2011/gentryfikacja-ewa-maria-slaska-odra/ [dostęp 7.03.2013].

Sozialstrukturentwicklung in Nord-Neukölln, [online:] http://www.schillerpromenade-quartier.de/uploads/media/NNK_TOPOS_End.pdf [dostęp 2.04.2013].

Strauss D., 10 of the Best Afterhours Venues in Berlin, „The Guardian”, 17 sierpnia 2011, [online:] http://www.guardian.co.uk/travel/2011/aug/17/10-best-afterhours-venues-berlin [dostęp 3.04.2013].

„The Worst Room”, [online:] http://theworstroom.tumblr.com/page/2 [dostęp 20.05.2013].

Twickel Ch., „Guggenheim Lab” abgesagt: BMW fährt in Berlin-Kreuzberg gegen die Wand, „Spiegel Online”, 20 marca 2012, [online:] http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/bmw-guggenheim-lab-in-kreuzberg-nach-protesten-abgesagt-a-822478.html [dostęp 11.05.2013].

Verbrauchermonitor Berlin 2011, [online:] http://www.berlin.de/imperia/md/content/verbraucherschutz/ergebnisse_verbrauchermonitor_berlin_2011.pdf?start&ts=1333105654&file=ergebnisse_verbrauchermonitor_berlin_2011.pdf [dostęp 15.03.2013].

Wer wir sind…, „Kotti & Co”, [online:] http://kottiundco.net/wer-wir-sind/ [dostęp 12.05.2013].

Wilder Ch., A Berlin’s Hub’s Arty Spinoff, „The New York Times”, 18 września 2009, [online:] http://www.nytimes.com/2009/09/20/travel/20surfacing.html [dostęp 3.04.2013].

Wolfgang Thierse wettert gegen Schwaben in Berlin, „Berliner Morgenpost”, 30 grudnia 2012, [online:] http://www.morgenpost.de/berlin-aktuell/article112310168/Wolfgang-Thierse-wettert-gegen-Schwaben-in-Berlin.html [dostęp 8.05.2013].

Zitty – Neukölln rockt, „Das Reuterkiez-blog”, 11 marca 2008, [online:] http://reuterkiez.net/2008/03/11/zitty-neukoelln-rockt/ [dostęp 25.03.2013].

Zwangsräumung Lausitzer Strasse 8, Berlin Kreuzberg, „YouTube”, 14 lutego 2013, [online:] http://www.youtube.com/watch?v=CAJjQfqC0xs [dostęp 15.05.2013].