Rozdział 1

Maj 1881, Piotrków

Od tygodni spała snem tak lekkim i niespokojnym, że usłyszała ich, kiedy weszli na podwórze. Musiało być bardzo wcześnie. Przez wytarte zasłony do pokoju sączyło się blade światło, wydobywało z półmroku kontury mebli, omiatało ściany i nadawało otoczeniu jednolity, zimnoszary kolor.

Wsłuchiwała się w te głosy, a jej strach rósł. Nie mogła wprawdzie rozróżnić słów, ale to nie był znajomy, chropowaty jidysz porannych handlarzy. Z podwórka kamienicy dochodził język rosyjski, napastliwy, nieznoszący sprzeciwu. Mówiły co najmniej trzy osoby, ich głosy niosły się echem, odbijały od ścian kamienicy i ze zwielokrotnioną siłą docierały nawet tu, na drugie piętro.

Trzasnęły drzwi wejściowe, zadźwięczały szyby.

Ze ściśniętym żołądkiem Zofia wysunęła się z łóżka i na palcach, niemal nie oddychając, podeszła do drzwi. Przez chwilę nasłuchiwała, po czym sięgnęła po peniuar i jedną ręką zapinając guziki, wyjrzała do przedpokoju. Po drugiej stronie, w drzwiach sypialni, stała matka. Na widok Zofii podniosła palec do ust. Słuchały w zupełnym milczeniu, jak tupot nóg staje się głośniejszy, coraz bliższy i nieunikniony. Pierwsze piętro minęli, nawet nie zwalniając i ktoś załomotał pięścią w drzwi.

– Otkrojtie![1]

Widziała ich niewyraźnie, na klatce schodowej panował półmrok, ale nawet w tych warunkach rozpoznała mundury żandarmerii.

Nieoczekiwanie przed żandarmów wysunął się człowiek w policyjnym mundurze.

– Jaworskaja Sofia Simieonowna żywiot zdies'?[2]

Przełknęła ślinę.

– To ja.

Dwa proste słowa, a ledwo je z siebie wydusiła.

– Rewizja – powiedział policjant. – Prystaw[3] Marcin Lenartowicz, porucznik żandarmerii Igor Aleksiejewicz Nikitin. Proszę odsunąć się z przejścia.

Nie zdążyła zrobić nawet kroku, bo ledwo przebrzmiał głos prystawa, do mieszkania wtargnęli trzej żandarmi, z hukiem zatrzaskując za sobą drzwi.

Porucznik Nikitin nawet na nią nie spojrzał.

– Zaczynamy od sypialni – rzucił, a potem odwrócił się do Lenartowicza. – A pan, skoro już pan tu przyszedł, zajmie się salonem. I Jaworską.

Zapadła cisza.

– To mój dom.

Matka, do tej pory milcząca, zdołała opanować głos i nie czekając na odpowiedź, podeszła do Nikitina. Musiała unieść głowę, by zajrzeć mu w twarz.

– Gdzie jest nakaz rewizji?

Zofia zagryzła wargi. To był ryzykowny czas na opór.

– Nikitin, nakaz rewizji – powtórzył nieoczekiwanie prystaw.

Żandarm burknął coś pod nosem, mimo to wyciągnął z kieszeni złożony na czworo dokument i podał go Zofii.

– Oczywiście. Może panna Jaworska nie wie, czego u niej szukamy.

Wzięła papier, ale nawet na niego nie spojrzała, bo rozpoznała Nikitina. Wtedy, na lekcji, nazwisko uciekło jej uwadze, ale zapamiętała te oczy bez wyrazu.

Przez koronkę peniuaru poczuła dotyk matczynej ręki.

– Zabieraj ją, Lenartowicz! – warknął Nikitin, po czym odwrócił się do matki. – A pani będzie uprzejma nam towarzyszyć.

Salon tonął jeszcze w szarym półcieniu, a w powietrzu wisiał zimny, ostry zapach dymu palonych poprzedniego wieczora świec.

– Sadities', pożałsta[4].

W pierwszym odruchu Zofia nie posłuchała. Niedoczekanie, by miała przyjmować polecenia we własnym domu. Lenartowicz czekał w milczeniu, stojąc obok stołu. Co jakiś czas spoglądał to na nią, to na drzwi.

– Działa pani na swoją niekorzyść – rzekł w końcu. – Proszę usiąść.

Odpuściła. Przycupnęła na brzegu krzesła, a wtedy Lenartowicz, nie czekając na zaproszenie, również usiadł.

– Wam że nie nużno objasniat', poczemu my zdies'?[5]

– Nie. Ale ja nie mam… niczego nie ukrywam.

Przygryzła wargi. „Babka Ludwika”, pomyślała.

– Zobaczymy. Jest pani podejrzana o szerzenie wśród uczennic materiałów wywrotowych. To bardzo poważne podejrzenie, Sofio Simieonowna.

Zofia nie należała do niskich, prystaw był wyższy od niej może o werszek[6], ale przy nim, barczystym i ubranym w ciemny mundur z zapinanym tuż pod brodą kołnierzem, czuła się mała i naga. Koronkowy peniuar był strojem odpowiednim dla poranków w rodzinnym gronie, a nie rewizji o świcie. Po raz pierwszy w życiu marzyła, by zakuć się w gorset.

Jej uwagę rozpraszał hałas za ścianą. Żandarmi musieli wyrzucać całą zawartość szaf, kolejne przedmioty głucho uderzały o podłogę.

Również Lenartowicz raz odwrócił głowę ku drzwiom, potem jednak bez słowa wstał z krzesła i rozejrzał się po pokoju.

Salon, pełniący jednocześnie funkcję jadalni, przywodził na myśl stary, pozbawiony połowy ozdób kapelusz, niedbale wepchnięty do za małego pudła. Wszystkiego tu było za dużo: poduszek na pasiastej sofie, suszonych kwiatów w wazonach i wazonikach, bibelotów na półkach etażerek, książek w biblioteczce i tanich oleodruków na ścianach. Nawet poręcze foteli i oparcia krzeseł były zbyt poskręcane, zasłony zbyt ciężkie, a wiszący nad stołem wieloramienny świecznik nadmiernie ozdobny. Całe wyposażenie pochodziło z dużo większego mieszkania i pamiętało czasy, kiedy żył jeszcze ojciec.

Lenartowicz zatrzymał się przed obrazem w ciężkich ramach, wiszącym nad sofą. Obejrzał go dokładnie i przesunął, sprawdzając ścianę pod spodem. Pozostałe obrazy potraktował podobnie, poświęcił im jednak dużo mniej uwagi.

W rogu pod oknem stało pianino, jedyna nowa rzecz w tym pokoju. Przekartkował nuty, uniósł pokrywę klawiatury, uważnie obejrzał też tylną ścianę instrumentu. Potem zaś, nie tracąc czasu, podszedł do narożnej biblioteczki po drugiej stronie salonu.

Zofia spodziewała się, że zacznie wyrzucać książki na podłogę, jak żandarmi w czasie rewizji sal lekcyjnych, ale on wyjmował pojedyncze egzemplarze, kartkował je, porównywał tytuł z treścią i odstawiał na miejsce. Pracował w milczeniu. Niektóre książki na dłużej przykuwały jego uwagę, dokładnie sprawdzał miejsce wydania i szukał ocenzurowanych fragmentów. To jej nie martwiło. W domu miała już tylko wydania dopuszczone do sprzedaży na terenie Królestwa i nawet gdyby odkrył tylną półkę biblioteczki, nie mógł znaleźć tam nic poza kurzem.

Czas płynął i rozluźniła się trochę; o żandarmach za ścianą starała się nie myśleć. Hałas ucichł, najwyraźniej przenieśli się w głąb mieszkania. Czterdzieści minut później Lenartowicz odstawił na miejsce ostatnią książkę z najniższej półki, ale zamiast zamknąć szafkę, wrócił do trzeciej półki od góry i wyjął z niej wszystkie książki.

Zofia zamarła.

Odwrócił się i spojrzał na nią badawczo, a potem wsunął dłoń do środka. Miała wrażenie, że słyszy, jak zwolniony haczyk uderza o drewno.

Fałszywy tył półki ujawnił drugie wnętrze.

Lenartowicz przesunął ręką w środku, przez moment Zofia czuła strach, że coś tam jeszcze leżało, że niechcący nie wszystko wyniosła z domu.

– Zdążyła pani. – Lenartowicz przyglądał się własnej dłoni. – Ale blisko było, prawda?

Milczała.

Oderwał się wreszcie od książek i na kolejne dziesięć minut skoncentrował na szufladach rzeźbionej komody. Porównał ich głębokość, zajrzał między złożone serwety i obrusy, otworzył kilka pamiątkowych pudełek. Kiedy skończył, odłożył wszystko na miejsce i przeszedł ku etażerce, a potem ku okrągłemu stolikowi pod oknem. Sprawdził jeszcze wolne przestrzenie między siedzeniem a bokami sofy i foteli, aż w końcu usiadł z powrotem przy stole.

Nasłuchiwał przez chwilę, ale żandarmi wciąż byli zajęci w dalszej części mieszkania.

– Niczego nie znalazłem – powiedział po polsku. – Oni będą szukać dokładniej. Jeśli w tym pokoju jest coś, czego nie powinni znaleźć, niech pani to wyjmie teraz.

Patrzyła na niego bez słowa i dziękowała Bogu, że nie musi podejmować żadnej decyzji.

Lenartowicz czekał.

– Nic?

– Tu nic nie ma.

Zawahała się, nim zadała pytanie, ale z dwojga złego wolała rozmawiać z polskim policjantem niż z żandarmerią.

– Co teraz będzie?

– Jeśli coś znajdą, zabiorą panią już dziś. Jeśli nie, to w najbliższych dniach zostanie pani wezwana na przesłuchanie. Dwa, trzy razy, może więcej. Lepiej, żeby pani zeznania pozostały spójne. I proszę nie myśleć, że to ostatnia rewizja.

– A pensja pani Zaborowskiej?

– To nie moja decyzja – odparł, ale wyraz jego twarzy nie pozostawiał wątpliwości. Umilkł, a gdy znowu się odezwał, przeszedł na rosyjski. – Sofio Simieonowna, pensji pani Zaborowskiej nic już nie pomoże. Władze szkolne przymykały oko wystarczająco długo, ale w obecnej sytuacji w Warszawskim Okręgu Naukowym… nie.

Pochyliła głowę.

– Pani jest młoda i może mówić o szczęściu. Proszę jednak nie przeciągać struny. Nie ryzykować bez potrzeby. – Ruchem głowy wskazał szafkę z książkami.

Nagle głosy za ścianą zabrzmiały donośniej. Trzask drzwi, szybkie kroki i do salonu wpadł porucznik Nikitin.

– Co to do cholery ma być, wizyta towarzyska?! – huknął, rozglądając się. – Nawet rewizji nie chciało się panu przeprowadzić? To po co pan tu się pchał?!

Lenartowicz wstał od stołu. Był o pół głowy niższy od Nikitina, ale jego niezachwiany spokój kompensował z nawiązką różnicę wzrostu.

– Oczywiście, że sprawdziłem. Salon jest czysty. – Zniżył głos i dorzucił kilka słów, których Zofia już nie zrozumiała. Cokolwiek jednak powiedział, Nikitina to nie uspokoiło. Wściekłym szeptem wykładał coś Lenartowiczowi przez kilkanaście sekund, co prystaw skwitował wzruszeniem ramion.

– …pan się nadaje do rewizji w ochronkach! – Nikitin podniósł głos. – Teraz tu – rzucił przez ramię do żandarmów czekających w korytarzu. – Ale migiem!

Wzrok Zofii uciekał ku drzwiom.

– Gdzie jest moja matka? Potrzebuje pomocy?

Złapała spojrzenie Nikitina, ale odpowiedział dopiero, gdy powtórzyła pytanie.

– O zdrowiu matki należało myśleć wcześniej.

Na jego polecenie żandarmi zaczęli znów opróżniać półki z książek, wkrótce na stole piętrzył się chwiejny stos. Zbyt wysoki i źle wyważony, zaczął przechylać się przez krawędź blatu.

– Nie ruszać się!

Zofia zastygła z ręką w powietrzu, a pamiątkowe woluminy po ojcu z rozpostartymi okładkami uderzyły o podłogę.

– Dawajtie, bystrieje![7]

Nie minęło dziesięć minut i schowek w szafce znów stał otworem.

Nikitin zajrzał do środka, po czym odesłał podwładnych do rewizji szuflad, a sam podszedł do Zofii. Oparł dłonie o blat stołu i spojrzał na nią z góry.

– Tam nawet kurzu nie ma. Gdzie papiery?

Z trudem wytrzymała jego wzrok.

– Nie mam żadnych papierów.

Odczekał chwilę, po czym wyprostował się i zaczął przeglądać rozrzucone na stole książki. Niektóre odkładał na bok. Żadnej jednak nie zakwestionował, a pytania Zofii zbywał milczeniem, nawet na nią nie patrząc. W końcu przesunął cały stos książek ku Lenartowiczowi.

– Niech pan porówna tytuł z treścią.

W pierwszym odruchu miała ochotę roześmiać się z ulgi, ale wtedy Nikitin podszedł do jej krzesła. Stał tak blisko, że mimo woli skuliła ramiona.

– A my pójdziemy teraz do pani pokoju. Porozmawiamy o zagubionych papierach. I o kłopotach z pamięcią.

Palce Zofii wpiły się w koronkę peniuaru. Bała się nawet zamrugać, tak jakby drżenie powiek mogło prowokować.

– Panno Jaworska, proszę wstać.

Po lewej skrzypnęło krzesło.

– Kurzu w schowku nie ma, bo został na moim rękawie – rzekł Lenartowicz. – A te książki to strata czasu. Każdą miałem już w rękach.

Nikitin parsknął śmiechem.

– I co? Pusty schowek pan wycierał?

– Ależ skąd. Wcale nie był pusty.

Lenartowicz podszedł do okna i wyjrzał na zewnątrz. Wydawał się zaabsorbowany ulicą na dole.

– Znalazłem tam pudełko, stoi na komodzie – powiedział w końcu, odwracając się. – Zwykła pamiątka rodzinna. Nie ich szukamy.

Na jego twarzy malowało się znudzenie i to Zofia musiała uważać, by nie zdradzić prawdy.

Chwilę później drewniane pudełko stało na środku stołu, a Nikitin uchylił wieczko. W dwóch palcach uniósł w górę najpierw okulary, a potem męski zegarek w zaśniedziałej kopercie. W salonie zapadła cisza, nawet żandarmi w głębi pokoju zaprzestali rewizji. Cztery pary oczu wpatrywały się w Zofię.

– To… to po moim ojcu.

Sekundy zdawały się przechodzić w minuty, w końcu jednak wieczko opadło z suchym trzaskiem.

– Da, diejstwitielno, nie imiejet znaczenija[8].

Zofia zacisnęła dłonie na krawędzi stołu. Jej serce biło nierówno, a za mostkiem narastał tępy ucisk.

– Muszę wyjść – wydusiła z siebie.

Nie czekając na zezwolenie, zerwała się i wybiegła z salonu.

Zatrzymała się w połowie korytarza. Zza ściany dochodziły podniesione głosy, ale nie miała siły, żeby wsłuchać się w słowa. Oparła czoło o drewniany bok szafy.

Drzwi salonu szczęknęły.

– Potrzebuje pani pomocy?

Odwróciła się, a prystaw Lenartowicz podszedł bliżej.

– Niech mi pan nie każe tam wracać.

Machnął ręką ze zniecierpliwieniem.

Zofia zmusiła się, by spojrzeć mu w oczy.

– Dziękuję panu – szepnęła, nie znajdując lepszych słów.

– Nie mogę długo z panią rozmawiać. – Obejrzał się na drzwi. – Niemniej porozmawiać musimy.

Mówił po polsku, co powinno ją uspokoić, ale wychwyciła w jego głosie nową, twardą nutę.

– Proszę przyjść dziś o siódmej do ogrodu pobernardyńskiego.

Patrzyła na niego, nie rozumiejąc, czego od niej oczekuje, tak nieprawdopodobne było to żądanie. Sama? Wieczorem? Jak miała wytłumaczyć to matce?

Zaprotestowała, ale przerwał jej w połowie zdania.

– Wczoraj po południu odwiedziła pani Ludwikę Rakoczy. Miała pani przy sobie szarą torbę w pasy. Czy muszę mówić, co w niej było?

Zofia na moment przestała oddychać.

– Proszę się nie spóźnić.

1 Otwierać! (ros.)

2 Jaworskaja Sofia Simieonowna mieszka tutaj? (ros.)

3 Prystaw – komisarz policji.

4 Proszę usiąść (ros.)

5 Nie trzeba pani wyjaśniać, czemu tu jesteśmy? (ros.)

6 Werszek – dawna rosyjska miara długości, około 4,5 cm.

7 No dalej, pospieszyć się! (ros.)

8 Tak, rzeczywiście, bez znaczenia (ros.)

Rozdział 2

Kiedy Zofia stanęła na rogu Petersburskiej i placu Aleksandryjskiego, zapalano właśnie uliczne latarnie. Naprzeciwko, częściowo zasłonięta drzewami, wznosiła się wieża kościoła pobernardyńskiego, ale wzrok Zofii poszybował dalej, ku ogrodowi i dawnym zabudowaniom klasztornym.

Areszt. Wyznaczył jej spotkanie na tyłach aresztu.

Zadrżała. Uczucie zimna nie znikało już od wielu godzin.

Ostrożnie stąpając po kocich łbach, przeszła na drugą stronę ulicy, pod sam kościół. Teraz od ogrodu dzieliło ją ledwie kilkanaście sążni[9]. Zwilgotniałą dłonią wygładziła zagniecenie na rękawie płaszcza. Dobrze, że był wieczór. Płaszcz od dawna domagał się krawca, ale zawsze znalazły się ważniejsze wydatki.

Tak jak teraz.

– Jaki uczciwy człowiek proponuje pannie spotkanie w takim miejscu? – Matka stęknęła i z widocznym trudem podniosła się z fotela. Spędziła w nim ostatnie dwie godziny. Za każdym razem, kiedy Zofia do niej zaglądała, siedziała nieruchoma, zapatrzona w fotografię ojca, a jej oczy niknęły pod zapuchniętymi powiekami. – Nie ufam mu za grosz. I ty też nie powinnaś.

Zofia milczała. Jakby słyszała własne myśli. Ale im bliżej było wyznaczonej godziny, tym bardziej była pewna, że pójdzie. I tym bardziej się bała.

– Nie mogę narażać babki Ludwiki – powiedziała, bardziej do siebie niż do matki. – A ten policjant jest Polakiem.

– Polakiem to on przestał być, kiedy włożył carski mundur. Prystaw, tak? Za darmo awansów nie dają, zdążył ludziom naszkodzić.

Zofia przełknęła ślinę.

– Może po prostu chce pieniędzy?

Matka nie odpowiedziała. Sztywnym krokiem podeszła do szafki w rogu sypialni i sięgnęła po fajansowy pojemnik. Zajrzała do środka, a potem podała go Zofii.

– W tym miesiącu zostało nam trzynaście rubli. Choćbyś wzięła wszystko, nie wystarczy. – Jej głos zadrżał. – A teraz ci jeszcze szkołę zamkną.

– Nie o tych pieniądzach myślałam.

Kiedy dwie godziny później Zofia wychodziła z domu, miała w torebce trzydzieści dwa ruble. Marzenia już dawno nauczyły się czekać.

Niebo nad jej głową przybrało barwę poszarzałego płótna. Im bliżej ogrodowej furtki, tym wolniej stawiała kroki, a ostatnie sążnie zdawały się nie mieć końca. W ten poniedziałkowy wieczór ogród był niemal pusty. Kilku mężczyzn w urzędowych mundurach szybkim krokiem przemierzało alejki, ale nie przyszli tu na spacer, raczej korzystali ze skrótu. W żółtym, mdłym świetle latarni wyglądali jak ruchome cienie. Zofia stanęła bliżej obsadzonych tulipanami klombów i rozejrzała się. Na granicy światła, przy jednej z ławek, stali dwaj mężczyźni. Obaj w ciemnych płaszczach i cylindrach, wydawali się pogrążeni w rozmowie. Jeden z nich nosił wąsy i krótką bródkę, ale nie była pewna, czy rozpoznała w nim prystawa Lenartowicza. Poza tym dlaczego dwaj?

Wyższy z mężczyzn odwrócił głowę i spojrzał prosto na nią. Powiedział coś do swojego towarzysza, a potem dotknął palcami cylindra w geście pożegnania i odszedł w głąb alejki, ku wyjściu na Odesską.

Drugi ruszył w jej kierunku.

– Dobry wieczór, panno Jaworska – powiedział Lenartowicz, gdy stanęli twarzą w twarz. – Jak się pani miewa?

Patrzyła na niego bez słowa. Jakiej odpowiedzi oczekiwał?

Miała mu może opowiedzieć, jak dziś przed południem nie mogła wejść do swojego pokoju, bo drzwi otwierały się ledwo na pół łokcia? Wsunęła się więc bokiem i wówczas jej oczom ukazało się pobojowisko. Dwudrzwiowa szafa z bielonego drewna stała szeroko otwarta i niemal pusta, wysunięte szuflady komody przedstawiały taki sam widok, a na środku podłogi piętrzył się stos bluzek, spódnic, halek, koszul nocnych i wszystkich innych części garderoby. Na samej zaś górze leżały dwa otwarte pudła z kapeluszami i blokowały drzwi.

W pierwszej chwili rzuciła się ratować kapelusze. Nie miały wielu ozdób, ale już z daleka widziała, że część koronek i batystowych kwiatów ucierpiała przy rewizji. Wtedy jej wzrok padł na białą halkę z wyraźnym odciskiem męskiego buta. Podniosła ją i zaczęła trzeć, próbując usunąć brud.

Oni dotykali tego wszystkiego.

Halka wypadła jej z rąk.

– Panno Jaworska?

– Ja przyniosłam pieniądze – powiedziała piskliwym, nieswoim głosem, mając świadomość, że daleko jej do wyrafinowanej dyplomacji.

Przytrzymał jej dłoń, zanim sięgnęła po torebkę.

– Źle mnie pani zrozumiała.

– Jak to? – Zaschło jej w ustach. – Nie… nie da się?

Lenartowicz potrząsnął głową.

– To zależy w dużej mierze od pani, nie od pieniędzy.

Spojrzał w głąb ogrodu za jej plecami, a potem ruchem ręki wskazał boczną alejkę.

– Przejdźmy się – powiedział. – Ufam, że pani zaangażowanie to jednorazowy brak rozeznania. Niech pani nie popełni błędu przełożonej i nie uwierzy w bezkarność.

Ruszyła za nim bez słowa.

– Proszę mieć na uwadze, że kontakt z innymi nauczycielami może okazać się niebezpiecznym. Z rodzicami uczennic… również.

Dosłyszała pauzę w jego słowach, zbyt wyraźną, by była przypadkowa.

– Ewa Pakulanka – wyszeptała. – Czy to prawda?

Twarz Lenartowicza wykrzywił grymas.

– Zwłaszcza z tą rodziną proszę ograniczyć kontakt.

Nagle złapał ją za ramię. Zaraz zreflektował się i przeprosił, ale w jego głosie słyszała groźbę.

– Nikt za panią nie nadstawi głowy. Wie pani, czym to może się skończyć?

Zimny, śliski strach rozpościerał swoje macki.

– Wysoka grzywna. Być może tak wysoka, że nie uda się jej pani zapłacić.

Zofia spojrzała ku zabudowaniom poklasztornym.

– Zamienią grzywnę na więzienie. Ceną będzie też świadectwo o prawomyślności, a bez niego żadna szkoła pani nie zatrudni. Porucznika Nikitina zaś czeka awans, jeśli doprowadzi sprawę do końca. – Lenartowicz zniżył głos. – Awans, a może nawet medal. Proszę o tym pamiętać.

Zapadła cisza. Stanęli tuż przy jednym ze starych drzew w ogrodzie, ale kiedy Zofia spojrzała w niebo, zobaczyła tylko zarys konarów. Gęstniejący mrok spowijał okolicę, odbierał kształty i zacierał kontury. Przycisnęła dłoń do chropowatej kory.

– A tych papierów proszę się pozbyć. Zniszczyć albo ukryć poza domem. Nie trzymać u krewnych.

Przełknęła ślinę. Drzewo pod jej palcami pulsowało echem mnisich modlitw.

– Skąd pan… o tym wie?

Lenartowicz wzruszył ramionami.

– Bała się pani ogona i pojechała dorożką. A kto w tym mieście wciąż trafia na pierwszą stronę „Tygodnia”, oskarżany o chciwość i zdzierstwo?

Jej własne ciężko zarobione ruble.

– Miała pani kolosalne szczęście i dlatego ta informacja trafiła do mnie, a nie do porucznika Nikitina.

Przymknęła oczy, próbując przypomnieć sobie twarz dorożkarza, ale przez całą drogę widziała tylko jego plecy. Prawie nie rozmawiali. Sama przecież kazała podnieść budkę i skryła się w jej cieniu przed spojrzeniami ulicy. Torbę z farbowanego na gołębi kolor płótna trzymała na kolanach.

– Pan nie może wiedzieć, co wiozłam. Nie otwierałam torby w dorożce.

Ku jej zaskoczeniu Lenartowicz roześmiał się.

– Nie wiem. To był blef.

Nie zdążyła odpowiedzieć, bo za ich plecami zachrzęścił żwir.

– Ja dumaju, pora prierwat' etu wstrieczu[10].

Z gardła Zofii wydobył się zduszony okrzyk. Przycisnęła dłoń do ust i na miękkich nogach odwróciła się.

Rosjanin podszedł bliżej.

– Sztabskapitan Melcer rozmawia z kimś na Odesskiej, zaraz przy wejściu.

Nazwisko „Melcer” nic jej nie mówiło, ale Lenartowicz wziął głęboki oddech.

– Mój przyjaciel zgodził się mieć okolicę na oku.

W końcu oprzytomniała. Przyjaciel czy nie, nic tu po niej.

– Wyjście z ogrodu od strony Petersburskiej jest więc… bezpieczne?

Obaj mężczyźni popatrzyli po sobie.

– Panno Jaworska, pan Marinow odprowadzi panią – rzekł Lenartowicz. – W moim towarzystwie nikt pani nie powinien oglądać.

Nie zaprotestowała.

Nieprzyzwyczajona do spacerów po zachodzie słońca, z obawą spoglądała na cienie w załomach klasztornego muru, a pełna podskórnych szeptów cisza podnosiła jej włoski na karku. Przecięli Petersburską na wysokości kościoła, minęli rozświetloną restaurację Skibińskiego i zanurzyli się w mrok Orłowskiej.

Choć na ulicy nie paliła się nawet jedna latarnia, Zofia poczuła się raźniej. Od bramy domu dzieliły ją tylko kroki. Raz czy drugi nie powściągnęła ciekawości i spod kapelusza zerknęła na Marinowa. Szedł obok, na tyle blisko, by mogła czuć się bezpiecznie, ale nie próbował skłonić jej do rozmowy. Na takie okazje żaden poradnik savoir-vivre’u nie przewidywał odpowiednich tematów.

Przeszli jeszcze kilka sążni i stanęli przed zamkniętą bramą kamienicy. Z boku, przymocowana drutem do muru, paliła się lampa naftowa.

– Może lepiej, byśmy tu się pożegnali. Niepotrzebne pani plotki.

Uniosła głowę, by spojrzeć mu w twarz. Mimo obcasów przewyższał ją o przynajmniej dwa werszki.

– Dziękuję za pomoc – powiedziała i przezwyciężając opór, powtórzyła to samo po rosyjsku. Zaskoczyło ją, jak miękko brzmiały te słowa, kiedy były czymś więcej niż wyświechtanym zwrotem, używanym przy okazji wizyt w urzędach.

Marinow uśmiechnął się i spojrzał na drzwi w bramie.

– Ma pani drobne?

Drgnęła, słysząc język polski zabarwiony rosyjskim zaśpiewem, ale nim odpowiedziała, sięgnął do kieszeni. W palcach błysnęła moneta.

– Dwornik bywa łaskawszy, kiedy dać mu parę kopiejek. Poczekam kawałek dalej, aż pani wejdzie do środka.

Ona na łaskawość dwornika nie liczyła. Spojrzenie, jakim ją obdarzył, gdy wychodziła z domu, nie dawało nadziei na łatwiejszy powrót.

I rzeczywiście. Najpierw stała przed bramą, a zimne podmuchy wiatru targały jej płaszczem, a potem, kiedy wreszcie szczęknął zamek i drzwi w skrzydle bramy się uchyliły, przywitało ją ponure spojrzenie przekrwionych oczu.

Pięć kopiejek przyjął, mamrocząc coś pod nosem, a potem splunął na ziemię.

– Widać pannie Zofii jeszcze za mało wrażeń, że ich po nocy szuka.

9 Sążeń rosyjski – 2,133561 m.

10 Myślę, że pora przerwać to spotkanie (ros.)

Rozdział 3

Czerwiec 1881, Piotrków

Nie zwalniając, pociąg mijał okoliczne wioski, ale do Piotrkowa zostały jeszcze przynajmniej dwa kwadranse. Już z Nowo-Radomska wyjechali z opóźnieniem. Zofia wpatrywała się krajobraz za oknem, w zieleń drzew, w żółciejące pola. Był ciepły, czerwcowy wieczór, pełnia lata, a ona nawet nie spostrzegła, kiedy przyszło. Rok temu o tej porze uczennice gotowiły się do egzaminów końcowych. Dziś żegnały zmuszoną do odejścia panią Zaborowską.

„Też powinnam tam być”, pomyślała. Sięgnęła po leżącą na siedzeniu obok gazetę. Tylko w tym tygodniu aż cztery guwernantki szukały angażu. Ogłoszenia na pierwszej stronie, pięć linijek, podwójna stawka… co najmniej sześćdziesiąt kopiejek. Zofia zacisnęła papier w dłoni.

Już ta podróż, godzina pociągiem do Nowo-Radomska i kolejne dwie umówioną furmanką, kosztowała ją prawie cztery ruble. Prawie jedna trzecia mizernej pensji, na którą mogła liczyć na wsi, poszła na marne.

Gazeta wyślizgnęła się Zofii z dłoni i upadła na podłogę. Nie podniosła jej.

Przez nieszczelne okno do środka przedziału wdzierał się kwaśny dym. Zapiekły ją oczy. A może to zmęczenie dawało o sobie znać. Letnie noce były krótkie i bezsenne.

Mimo otwartych okien, w przestronnym salonie babki Ludwiki panowała duchota, a zastałe powietrze poruszały jedynie wachlarze. Niepojęte, jak babka mogła tu wytrzymać, w czarnej sukni z kołnierzykiem zapiętym pod brodę.

Babka Ludwika – dla Zofii właściwie cioteczna babka, ale i jedyna, którą znała – od lat wybierała czarne ubrania. Uważano, że nosi żałobę po mężu, a ona tej wersji nie korygowała. Zofia podejrzewała jednak, że powaga ubioru miała kompensować słabości, które nie znajdowały zrozumienia w towarzystwie, zwłaszcza wielkie upodobanie babki do dobrego alkoholu i papierosów.

Młoda służąca, ta sama, która kilka minut wcześniej otworzyła drzwi, przyniosła na tacy filiżanki i dzbanek ze świeżą herbatą. Ustawiała całość na stole, poprawiając a to obrus, a to nakrycia, aż w końcu niemal przewróciła łokciem wazon z bukietem białych róż. Zaczerwieniła się, przeprosiła, po czym zostawiła wszystko, jak stało i wyszła z salonu.

Matka obejrzała się na drzwi.

– Kogoś ty sobie do domu sprowadziła? – Uniosła w górę filiżankę. – Nie boisz się, że ci porozbija? Taka stara, krucha porcelana!

– Jeszcze posagowa. – Babka kiwnęła głową. – Moja Tereska pracuje teraz u pana Pakuły. To była pojętna dziewczyna, mogłam ją szybciej wypuścić.

Słysząc nazwisko, Zofia wyprostowała się w krześle.

– U pana Pakuły? A Ewa… była dziś?

– A to jest Hania, mam ją od dwóch tygodni – kontynuowała babka, jakby nie dosłyszała pytania. – Już i tak się wyrobiła.

– Ja pytałam o Ewę. – Zofia nie zamierzała ustąpić. – Na pewno coś słyszałyście.

Matka i babka popatrzyły po sobie.

– Ewa nie czuje się dobrze – powiedziała w końcu babka. – Nie wzięła udziału w pożegnaniu pani Zaborowskiej.

– Dwa pokolenia wychowanek, tego Zaborowskiej Moskale nie zabiorą. – Matka złożyła wachlarz. – Jeśli potrzebujesz jakichś podręczników, możesz do niej zajrzeć. Jak było? Opowiedz.

Nadzieja w jej oczach była trudna do zniesienia.

– Niestety, nic z tego.

W ciszy, która zapadła, słychać było drżenie odstawionej na spodek filiżanki.

– Ale przecież mówiłaś, że ta rodzina nie chciała papierów?

– Oni szukali służącej do wszystkiego, a nie nauczycielki.

Matka nie odpowiedziała. Jej dłoń uścisnęła dłoń Zofii, a potem matka podniosła się i pospiesznym krokiem opuściła salon.

– Tak bardzo liczyła, że tym razem się uda – szepnęła Zofia.

Babka spojrzała na nią spod oka.

– A ty nie?

Zofia przełknęła ślinę. Sięgnęła po swoją herbatę, ale jej ręka zadrżała i kilka kropel upadło na obrus. Z trudem oderwała wzrok od rozlewającej się po białym adamaszku plamy.

– Ja nie mogę się zamknąć na zupełnej prowincji.

Przed oczami stanęła jej zgorzkniała stara panna, której młodość minęła między lekcjami a nudą i szeregiem zakazów, wśród których pierwszym i najważniejszym był zakaz kontaktów z płcią przeciwną.

– Nie mogę, bo już na zawsze tam zostanę. Trzy godziny w jedną stronę. Pustka wokół. Ja mam dopiero dwadzieścia lat, może jeszcze… – urwała.

Babka Ludwika wyjęła z kieszeni sukni chustkę. Zdjęła okulary o okrągłych, drucianych oprawkach i niespiesznie zaczęła przecierać ich szkła.

– Na pożegnaniu pani Zaborowskiej spotkałam moją bliską znajomą – powiedziała, spoglądając na Zofię. – Szuka nauczycielki dla swojej córki. Docelowo na wsi, ale nie tak daleko od Piotrkowa.

– Kto taki? – Od drzwi doszedł głos matki. Stała w progu, blada, ale spokojna.

– Eugenia Wilkowska. Sprawa jest dość pilna, bo Eugenia lada dzień wyjeżdża za granicę i wróci dopiero pod koniec sierpnia.

– Nie zauważyłam jej. – Matka usiadła na swoim krześle i sięgnęła po dzbanek z herbatą. – Słyszałam, że wychodzi za mąż. To prawda, że za Rosjanina? Jakiś przedsiębiorca z Moskwy?

– Nie. Mikołaj Stanisławski jest Polakiem. Ma rodzinę w Łodzi.

– A więc pani Wilkowska szuka nauczycielki? – zapytała Zofia, korzystając z chwili ciszy. – Ile lat ma dziewczynka?

– Jedenaście. Basia to dobre dziecko…

– Ślub podobno biorą w cerkwi – weszła jej w słowo matka. – To też plotka?

Zadźwięczała srebrna łyżeczka.

– Nie. To nie plotka. – W głosie babki pojawiło się napięcie. – Ja nie znam bliżej pana Stanisławskiego, ale kimkolwiek jest, dobrze życzę Eugenii. Jej pierwszy mąż to był jednak kawał łotra.

Przez twarz matki przemknął cień.

– Zosia ma więc mieszkać pod carskim nadzorem?

– Swojego czasu Eugenia ukończyła pensję Zaborowskiej – powiedziała babka. – A ojciec Ewy od lat jest jej notariuszem.

Lipiec 1881, Piotrków

Panującą w salonie ciszę przerywało tylko skrobanie stalówki o papier w akompaniamencie ciężkich westchnień siedzącej przy stole Basi Wilkowskiej.

– Służąca dostała na zakupy dwa złote. Kupiła trzy funty mąki po cztery kopiejki za funt i funt mięsa za piętnaście kopiejek. Ile reszty przyniosła do domu, jeśli jeden złoty to piętnaście kopiejek?

Basia podniosła głowę znad kajetu.

– Mama i pan Stanisławski na pewno zaraz wrócą. Nie możemy tak długo zajmować salonu.

Zofia spojrzała na zegar. Zbliżała się pierwsza po południu.

– Na pewno zdążysz.

Basia znowu westchnęła. Zapisała kilka liczb, wykonała jedno mnożenie i wyczekująco spojrzała na Zofię.

– Jeszcze nie skończyłaś – powiedziała po raz trzeci w ciągu ostatnich dwudziestu minut Zofia. – Masz mi pokazać rozwiązanie tego zadania. Prawidłowe – dodała, bo próby wpisywania wyników na chybił trafił też już miały za sobą.

Z kolejnym ciężkim westchnieniem Basia pochyliła się nad kajetem.

Zofia podniosła się z krzesła i podeszła do okna. Popatrzyła na korony drzew rosnących wzdłuż Alei Aleksandryjskiej, zakurzone i spłowiałe od słońca. Od trzech tygodni nie spadła ani kropla deszczu. Za miastem będzie przyjemniej. Tu lipcowe powietrze dławiło, nabrzmiałe od ulicznych wyziewów.

– Trzy kopiejki – obwieściła wreszcie z triumfem Basia. – Mogę już iść?

– Możesz, ale złóż najpierw kajety – odparła Zofia, nadal patrząc przez okno, bo pod dom podjechała właśnie dorożka. Wysiadł z niej mężczyzna w ciemnoszarym surducie. Zapłacił dorożkarzowi i wszedł do bramy.

– Pan Stanisławski przyjechał.

Basia w trzech susach podbiegła do okna.

– A mama?

– Zapewne wróci później. Przed taką podróżą niejedno trzeba kupić.

Pan Stanisławski miał w planach dłuższą wizytę, bo pojawił się w salonie jedynie z gazetą w dłoni. Cylindra i laski zdążył się pozbyć w przedpokoju.

– Dzień dobry, panno Jaworska, dzień dobry, Basiu. Już po lekcjach?

– Właśnie skończyłyśmy – odparła Zofia. – Proszę się rozgościć, zaraz zawołam służącą.

– To może poczekać. Chciałbym zamienić z panią kilka słów.

Zofia skinęła głową, maskując zdziwienie. Odkąd z początkiem lipca przyjęła posadę w domu pani Wilkowskiej, pana Stanisławskiego spotkała już kilka razy. Do tej pory jednak nie była nawet pewna, czy pamiętał jej nazwisko.

– Basiu… – zaczęła, ale nie skończyła, bo niektóre polecenia Basia rozumiała bez słów i spełniała w mgnieniu oka.

– Oczywiście, panno Zosiu – odparła i tanecznym krokiem opuściła salon.

Stanisławski wziął do ręki pozostawiony na stole kajet.

– Basia nie znosi arytmetyki – uśmiechnął się krzywo. – Wolałaby zapewne lekcje rysunku. I może historii?

– I tego ją uczę – powiedziała Zofia, czując skurcz w żołądku.

– Oczywiście. Program nauczania ustaliła pani z matką Basi, pozostawiam to jej kontroli – odparł, odkładając kajet na bok. – Ja w innej sprawie.

Rozprostował zwiniętą w rulon gazetę.

– Chciałem pani pokazać pewne ogłoszenie. To pod winietą.

„4-klasowa Pensyja Żeńska z klasą przygotowawczą i pensyjonatem… dotąd Anny Zaborowskiej…”, przeczytała Zofia, „…zawiadamia niniejszem Szanownych Rodziców i Opiekunów, że zapis uczennic tak przychodnich, jak i miejscowych, rozpocznie się dnia 10 sierpnia…”.

Skończył się maj, potem nadeszło lato, ale mimo upływających tygodni, sprawa pensji pani Zaborowskiej zamiast przycichnąć, zataczała coraz szersze kręgi. Do rewizji dołączyły przesłuchania; na początku czerwca Zofia sypiała po cztery godziny na dobę, a gorset sznurowała o dwa cale ciaśniej niż zimą.

W tym samym czasie nikt nawet nie zajrzał do mieszkania babki.

Jednak Zofia, pomna słów Lenartowicza, chciała odebrać książki. Babka odmówiła.

– Zostaw je – powiedziała, nalewając jej kieliszek wiśniowej nalewki „na nerwy”. – Komu je teraz oddasz? Ja stara jestem, to i niegroźna. Niech czekają.

Zabrała więc jedynie liryki Słowackiego, jej własne, z dedykacją od ojca.

Teraz podniosła wzrok znad gazety.

– Dlaczego pan mi to pokazuje?

– Jadłem wczoraj obiad z porucznikiem Nikitinem. Znamy się jeszcze z czasów moskiewskich. Pytał mnie, czy wróciła pani do zdrowia. Chorowała pani?

Zofia niepewnie pokręciła głową i złożyła gazetę na pół, wygładzając zmarszczony papier.

– Wyraził również obawy, że ma pani jeszcze jakieś wydawnictwa. I może zechce się nimi podzielić z przełożoną nowej pensji. Panno Jaworska – Stanisławski odczekał, aż na niego spojrzała – nie interesują mnie pani zaszłości z władzą, ale jeszcze miesiąc i będzie pani mieszkać w moim domu. – Zmierzył ją wzrokiem. – Tam nie ma miejsca na nic, co mogłoby sprowadzić kłopoty. Na nic. I na nikogo. Rozumiemy się?

Róg gazety ciągle odstawał.

Rozdział 4

Sierpień 1881

Sędzia śledczy powiatu piotrkowskiego Piotr Fiodorowicz Marinow dopijał poranną herbatę, kiedy skrzypnęły drzwi i w progu kuchni stanął Marcin Lenartowicz.

– Ty jeszcze w domu?

– Mógłbym zapytać o to samo – uśmiechnął się Marinow.

Lenartowicz odwiesił kurtkę na oparcie krzesła i usiadł. Sięgnął po chleb.

– Chłopcy robią swoje, jedna galówka minęła, kolejna za tydzień, pozostaje nadzór – powiedział, nakładając na talerz konfiturę ze śliwek. – A od nadzoru robi mi się niedobrze.

– Coś nowego?

– Wręcz przeciwnie. Znowu rewizja u Zaborowskiej.

Marinow odstawił szklankę.

– Policmajster? Czy żandarmeria?

Podniósł się z krzesła, chowając głowę w ramionach. Po paru kolizjach z kloszem lampy nauczył się, że w tej przytulnej, błyszczącej mosiądzem i kremowymi kaflami kuchni powinien raczej siedzieć, niż stać.

– Dzięki Bogu tylko Miasojedow. Żandarmeria chwilowo odpuściła.

– No to w czym problem? Weź ze sobą tamtejszego rewirowego i załatwicie sprawę. – Marinow strzepnął kurtkę od munduru i zaczął się ubierać. – Oni tam przecież wszyscy opłaceni.

Zanim Lenartowicz odpowiedział, znowu otworzyły się drzwi. Najpierw zobaczyli wiklinowy kosz pełen warzyw, a zaraz potem dzierżącą ten kosz, niczym zdobycz wojenną, gospodynię Majczykową.

– Świeżutkie! Będzie rostbef na kolację, jak tylko chłopak od Szaji Jakubowicza mięso przyniesie – oznajmiła, odstawiając kosz na kredens. – A panowie młodzi to co? Do pracy się nie idzie?

– Idzie się, idzie, pani Majczykowa. – Lenartowicz otarł wąsy i wrócił do przerwanego śniadania. – Do urzędu mam trzy minuty.

– Pan Lenartowicz może i tak. – Majczykowa wzięła się pod boki. – Ale pan Marinow ma dalej!

– Ależ ja już idę. Poza tym dzisiaj późno wrócę, spotykam się z prokuratorem. Proszę nie czekać na mnie z kolacją.

Majczykowa zasłoniła sobą drzwi.

– A tak, to nie można! Pan w ogóle o siebie nie dba!

Kątem oka Marinow złapał kpiący uśmiech Lenartowicza.

– Ja się z prokuratorem w hotelu Litewskim spotykam…

– I pewnie cygara palić będą? – weszła mu w słowo Majczykowa. – Pan nie wie, jakie to dla zdrowia szkodliwe?

– …a to drewno, co je przedwczoraj przywieźli, to ja porąbię zaraz jutro po pracy.

Burknęła coś pod nosem, ale kurze łapki w kącikach jej oczu pogłębiły się i twarz rozjaśnił uśmiech.

Po raz pierwszy Marinow wziął się za rąbanie drewna z przyczyn rekreacyjnych. Zawsze lubił tę czynność – męczyła go fizycznie, a jednocześnie odprężała i pomagała odgonić przykre myśli. Toteż kiedy pewnego wrześniowego dnia 1876 roku, niecałe dwa miesiące po przyjeździe do Piotrkowa, zobaczył w ogrodzie stos dopiero co zakupionego drewna, niewiele myśląc, chwycił za siekierę.

Majczykowa niemal zemdlała na ten widok.

– Boże ty mój! – Przeżegnała się zamaszyście. – Czego to ja dożyłam! Moskal mi w ogrodzie drewno na opał rąbie! Żeby to mój świętej pamięci mąż zobaczył!

W tamtym czasie Marinow prawie nie mówił po polsku, ale „Moskal”, „ogród” i „drewno rąbie” zrozumiał, natomiast resztę przetłumaczył mu zaśmiewający się w kułak współlokator, Marcin Lenartowicz.

Z czasem Marinow nauczył się doceniać te chwile, w których bariera na pozór opadała. Bariera, która nie miała nic wspólnego z pochodzeniem społecznym, za to na każdym kroku oddzielała Polaków od Rosjan i nawet po latach życia obok siebie rzadko dopuszczała więcej niż rozmowy o banałach. Na dziury w chodnikach głównych ulic miasta, na bezpańskie psy włóczące się po placu Maryjskim i na brak zieleni w mieście narzekały bez wyjątku wszystkie nacje zamieszkujące Piotrków.

Dochodziła za dziesięć druga, kiedy Marinow odłożył pióro. Zastygłe powietrze w pokoju zaczynało go przytłaczać. Odetchnął głębiej i spojrzał na wciąż piętrzący się na biurku stos policyjnych protokołów z przesłuchań. Należało to wszystko jeszcze posprawdzać, podsumować, a wnioski wprowadzić do protokołu końcowego, nie mówiąc już o kilkunastu arkuszach jego własnych notatek, z każdym dniem coraz trudniejszych do odczytania.

Wstał od biurka, rozprostowując plecy. Po chwili wahania przesunął na bok rozrośniętą paprotkę i uchylił okno. Sierpień był ciepły, ale mokry i dopiero co trzy deszczowe dni oczyściły powietrze z kurzu i odoru końskiego moczu. Nie zamykając okna, podszedł do samowara w rogu pokoju. Sprawdził temperaturę węgli, ustawił szklankę na spodku i sięgnął po imbryk. Na chwilę pozwolił sobie zapomnieć o wszelkich protokołach, raportach i wnioskach. Ze szklanką herbaty w ręce odwrócił się do biurka i spojrzał na wielki portret cara Aleksandra III, wiszący naprzeciw wejścia. Kiedy Marinow siedział przy biurku, nie mógł pozbyć się wrażenia, że czuje wzrok cara na plecach.

Z poprzednim monarchą nie było takiego problemu. Sportretowany z profilu trzy czwarte Aleksander II w zamyśleniu spoglądał ku ulicy za oknem. Ale po zamachu, w kwietniu czy maju, powieszono na ścianie nowy obraz; od tamtej pory ktokolwiek przekraczał próg kancelarii, stawał najpierw oko w oko z carem, a dopiero potem z sędzią śledczym.

Kiedy o pół do piątej Marinow opuścił kancelarię, skąpana w słońcu ulica Petersburska wciąż czarowała ciepłem i pozwalała zapomnieć, że lato 1881 roku powoli, lecz nieuchronnie, zbliżało się do końca.

Pod Hotel Litewski dotarł krótko przed piątą. Zajrzał do restauracji, ale Orłowa jeszcze nie było, wobec czego postanowił zaczekać na zewnątrz. Tuż obok hotelu, w sąsiedniej kamienicy, mieścił się zakład fotograficzny Dembickiego. Pod zadaszeniem witryny panował przyjemny cień.

Marinow przesuwał wzrokiem po ustawionych w witrynie zdjęciach, ale jego myśli co i raz wracały do zbliżającego się spotkania, a zwłaszcza niejasnej przyczyny, dla której Orłow przyspieszył je o tydzień. Zauważył jednak liczne portrety ślubne na wystawie, fotografie rodziców z dziećmi, żołnierzy w galowych mundurach. Zdążył pomyśleć, że i on powinien odwiedzić atelier, kiedy jego uwagę przykuła fotografia w samym rogu witryny.

Głęboki, rdzawobrunatny odcień sepii.

Przystojna kobieta w ozdobionej koronką sukni trzymała dłoń na oparciu wiklinowego fotela. W fotelu zaś siedział mężczyzna, sportretowany z lewego półprofilu.

Kobiety na fotografii Marinow nie znał.

Mężczyzny miał nadzieję już nigdy w życiu nie oglądać.

W nosie poczuł dławiący zapach mokrego od deszczu jaśminu.

Tamten dzień i wieczór.

Tamta biała, czerwcowa noc.

Ktoś położył rękę na jego ramieniu i wyrwał go z przeszłości.

– Piotrze Fiodorowiczu, czy pan mnie w ogóle nie słyszy?

Marinow odwrócił się od witryny.

– Dzień dobry – zakasłał. – Dzień dobry.

Prokurator Orłow stuknął laską o bruk, po czym wyciągnął szyję i zerknął za plecy Marinowa.

– Kogo pan tam wypatrzył?

– Nikogo ważnego.

Przez cały obiad prokurator nie wydawał się interesować czymkolwiek innym niż przynoszonymi do stołu kolejnymi daniami. Ledwo gdzieś między pasztecikami a creme de volaille au truffes[11] zadał kilka pytań o najnowsze sprawy – pro forma, bo odpowiedzi znał – po czym skupił się znowu na obiedzie.

– Naprawdę, wyśmienite – powiedział, odkładając sztućce. – Pan nie jest głodny?

Marinow spojrzał na półpełny talerz. Nawet nie czuł smaku.

Kiedy na stole nie zostało już nic poza pustymi pucharkami po lodach à la sicilienne[12] i filiżankami po kawie, a Marinow uiścił pierwszą część rachunku za ten wieczór, obaj opuścili salę obiadową i ruszyli schodami ku palarni.

Prokurator wybrał fotele w dalekim końcu sali. Odczekał, aż obsługa zostawi ich samych, po czym zagłębił się w karcie z alkoholami. Studiował ją przez dłuższą chwilę, zanim się odezwał.

– Reńskie? A może koniak? – zapytał. – W niedzielę bawił u mnie sztabskapitan Melcer.

Adiutant naczelnika żandarmerii bywał u prokuratora regularnie, do tej pory jego wizyty nie były niczym nadzwyczajnym. Marinow zmusił się, by słuchać.

– Dla mnie węgierskie.

– A ja kaukaski koniaczek Smirnowa – obwieścił Orłow i odłożył kartę na bok. – Bardzo nerwowo u nich.

Po marcowym zamachu na Jego Imperatorską Wysokość zmiany w III Oddziale były kwestią czasu.

– Nadchodzi nowe – dodał. – I nie skończy się na samej żandarmerii, zwłaszcza tu u nas.

Marinow kiwnął głową. Również Lenartowicz oczekiwał zmian i nie miał złudzeń, w którą stronę pójdą.

Wrócił kelner z humidorem w rękach i polityczne rozgrywki zeszły na boczny tor. Pochylili się nad cygarami.

– Część urzędników chce wracać do kraju i zabezpieczyć tyły – rzekł Orłow, kiedy znów siedzieli w fotelach, a powietrze wokół nich zapachniało miękkim, kremowym orzechem z domieszką ostrzejszego pieprzu. – A pan?

Marinow powoli wypuścił z ust dym.

– Nigdzie się nie wybieram.

– Pan jak zwykle robi swoje. I to w panu lubię.

Dym z cygara zdążył zatrzeć się w powietrzu. Wraz z nim traciła ostrość fotografia.

Przy drugiej lampce koniaku Orłow zniżył głos.

– Sędzia Łukin. Słyszał pan już nowości?

Beniamin Krystianowicz Łukin, sędzia śledczy do poruczeń specjalnych przy sądzie okręgowym, nie ukrywał swoich ambicji, przez co z definicji zagrażał pozycji Orłowa i nie cieszył się jego sympatią.

– Zasłużył sobie na awans i od nowego roku ma wrócić do kraju. – Orłow w ostatniej chwili strzepnął popiół do popielniczki. – I dobrze. Idź z Bogiem, ale idź.

Wolną ręką znów sięgnął po koniak i popatrzył na Marinowa.

– Prezes sądu w kuluarach rozmawia o nazwiskach. A ja, zanim mi tu kogoś obcego sprowadzą, zaproponowałem pana.

Na tym samym oddechu wymienił trzycyfrową kwotę, równą prawie połowie rocznej pensji sędziego śledczego i wtedy dopiero podniósł lampkę z koniakiem do ust.

– Pół dla mnie, a pół dla naczelnika. I jesteśmy kwita.

Marinow słuchał w milczeniu. Sprawa była jasna, każda posada kosztowała. Brak łapówki oznaczałby, że stał się pionkiem w jakichś niejasnych rozgrywkach, co na dłuższą metę mogło źle się skończyć. To natomiast była transakcja bez podtekstów.

– Kim ma być następca Łukina? – zapytał jeszcze. – Pełnoprawnym sędzią jak on? Czy jedynie pełniącym obowiązki?

Który to już rok z rzędu omijano sędziowską niezawisłość, powołując w ich miejsce delegatów ministerstwa, w każdej chwili do odwołania?

– Mówi się o pełnoprawnym sędzi, choć decyzje jeszcze nie zapadły.

Marinow westchnął w duchu. Nie skończy się na połowie pensji.

– W takim razie da się coś zrobić?

– Jak się da, to się zrobi – roześmiał się Orłow, a Marinow mu zawtórował, udając, że pierwszy raz w życiu słyszy ten frazes.

– Przynajmniej z jednej strony miałbym spokój, na tyle panu ufam. Od innego wziąłbym więcej, ale inny by sobie odbił z nawiązką. A pan na tym stanowisku majątku nie zrobi. Pan jest za uczciwy.

Marinow zaciągnął się cygarem, dając sobie czas na rozważenie wątpliwości. Potem kiwnął głową.

Droga powrotna z placu Maryjskiego na Odesską zajęła mu prawie kwadrans. Szedł powoli, wybierając boczne uliczki, ponure i ledwo oświetlone. Kiedy poczuł na twarzy chłodny powiew wiatru, z głowy wyparowały mu resztki wina i cygar, a ich miejsce zajął na powrót Mikołaj Stanisławski. Lewy profil. Zawsze lewy. Na prawym ma bliznę.

Dochodziła za kwadrans dziewiąta, kiedy popchnął drzwi w drewnianej bramie domu Popowskiego i wszedł na piętro. Lenartowicza zastał we wspólnym salonie. Siedział w fotelu z gazetą w jednej ręce i papierosem w drugiej, a przez szeroko otwarte okno do środka wpadał wiatr i wywiewałzapach tytoniu.

Wysoka, smukła lampa naftowa rozświetlała półmrok letniej nocy.

Na widok Marinowa Lenartowicz odłożył gazetę.

– Dobry wieczór. Wciąż o własnych siłach?

Marinow nie odpowiedział. Podszedł prosto do barku i poszukał wzrokiem przykurzonej butelki piołunówki. Jego ręka zadrżała, gdy napełniał kieliszek. Wychylił go jednym haustem.

– Pan prokurator był w złym humorze?

– Wręcz przeciwnie. – Marinow skrzywił się i raz jeszcze sięgnął po piołunówkę. – Nalać ci?

– Nie trzeba. Ale nie przeszkadzaj sobie.

Z kieliszkiem w ręce Marinow usiadł w wolnym fotelu.

– No to co ci Orłow powiedział?

– Mam szanse na awans.

Podniósł kieliszek do ust, wypił i aż wzdrygnął się od goryczy piołunu.

– Chyba gdzieś za Uralem – parsknął Lenartowicz i zdusił niedopalonego papierosa. – Wybacz. Wisielcowi szubienica na myśli. Co się stało?

Uśmiechał się, ale Marinow dosłyszał niepokój w jego głosie.

– Podejrzewam, że Stanisławski mieszka gdzieś w okolicy.

Lenartowicz zmrużył oczy.

– Jak to Stanisławski? Twój szwagier?

Marinow przeczesał dłońmi włosy.

– Ten sam – odparł i w kilku słowach wyjaśnił, co wydarzyło się po południu.

– Ale co on robi w Piotrkowie?

– Skąd mam wiedzieć? W siedemdziesiątym czwartym wyjechał do Moskwy i ślad po nim zaginął.

1846–1874. Osiem cyfr wyrytych w jasnoszarym kamieniu. Marinow zacisnął powieki.

– Wcale nie musisz tego robić – stwierdził Lenartowicz.

– Wiem. Nie muszę.

Sięgnął po odrzuconą przez Lenartowicza gazetę i rozprostował ją. Na pierwszej stronie, zaraz pod winietą, „Tydzień” anonsował przeprowadzkę do miasta doktora Ratajskiego, a nieco niżej reklamowali swoje usługi pewien adwokat z Petersburga i znana w okolicy nauczycielka muzyki. Stanisławski ani lekarzem, ani adwokatem nie był, śpiewu nie uczył, pensji ani stancji nie prowadził…

Lenartowicz również podszedł do barku.

– Ta kobieta na fotografii – powiedział, nalewając kieliszek koniaku. – Miał tu jakąś rodzinę? Z obcą sobie zdjęcia nie robił.

– Owszem, miał ciotkę. – Marinow zawahał się. – Pamiętasz może, kiedy aktualizują ewidencję?

Lenartowicz podniósł kieliszek do światła.

– Na terenie miasta raz na kwartał. Jeśli ktoś sprowadził się do końca czerwca, już powinno być, ale jeśli w lipcu lub sierpniu, to najwcześniej od października. Zanim dane spłyną z powiatu, mija jeszcze parę tygodni.

– Październik. To za długo.

– Jeśli w mieście są zameldowani jacyś Stanisławscy, stójkowi mogą rozpytać o szczegóły dworników, ale to prawie loteria. No i za darmo tego nie zrobią. Naprawdę warto?

– Ja wiem, że nie warto.

11 Creme de volaille au truffes (franc.) – krem z kurczaka z truflami.

12 À la sicilienne (franc.) – po sycylijsku.

Rozdział 5

Wizytę w magistracie odłożył do poniedziałku. Jeśli już miał rozgrzebywać przeszłość, którą z takim zacięciem wyrzucał z pamięci przez ostatnie lata, dwa dni opóźnienia powinny go jedynie utwierdzić w tym zamiarze.

Niedzielne przedpołudnie spędził w cerkwi. Kiedy przestąpił próg świątyni, większą, niż zazwyczaj, uwagę poświęcił wiernym; Stanisławskiego wśród nich nie było. Może nie tylko jego małżeństwo, ale i prawosławie należało do przeszłości. Po południu wybrali się z Lenartowiczem za miasto nad jezioro Bugaj i zostali tam aż do wieczora; tym samym Marinow kolejny już raz nie pojawił się u gubernatora na coniedzielnym spotkaniu lokalnej społeczności rosyjskiej.

W sobotę zaś większość czasu pochłonęły mu obowiązki zawodowe. Do domu wrócił dopiero przed siódmą, a wtedy zgodnie z obietnicą zakasał rękawy i zajął się stertą drewna opałowego na podwórzu.

Rąbał w zapamiętaniu; narastającą niecierpliwość ogniskował w siekierze, raz za razem uderzając w brzozowe pieńki. Siekiera nieodmiennie trafiała za drugim i trzecim razem we właściwe miejsce, czysto rozłupane polana spadały z pnia w równym rytmie.

W powietrzu unosił się zapach świeżo rąbanego drewna, przyjemnie wiercił w nosie i przywoływał obrazy sprzed niemal dwudziestu lat, beztroskie letnie wakacje na daczy wuja Kurowa. Tam pierwszy raz Marinow wziął do ręki siekierę. Ile mógł mieć lat, trzynaście, czternaście? W każdym razie nie mniej niż dwanaście, bo matka już nie żyła. Zresztą nikt rozsądny młodszemu chłopcu, wychowanemu w mieście, siekiery do ręki by nie dał. Nawet wtedy ciotka oponowała, ale wuj Dymitr ufał w rozsądek Marinowa: „Chłopak jest w gorącej wodzie kąpany, nosi go, to niech zrobi coś pożytecznego. A katastrofy nie spowoduje, bo myśli szybciej, niż macha siekierą”.

Wieczorami wuj zabierał go do bani mieszczącej się w niewielkim drewnianym budynku na tyłach domu. Powietrze przesycone było zapachem żywicy i sosnowego drewna, ciężkie, kapiące od wilgoci. Syk wody wylewanej na rozgrzane kamienie, ciężar rozleniwionego ciała, smaganego gorącymi uderzeniami pary. To u Kurowów Marinow zrozumiał, że wyparzyć można nie tylko ciało, ale i duszę.

W Petersburgu kilka razy wybrał się do bani ze Stanisławskim. Krótko po ślubie Soni, kiedy jeszcze odwiedzali się bez zaproszenia, a Stanisławski budził w nim sympatię i szacunek.

Marinow położył na pniu kolejny kawał drewna i uniósł siekierę, po czym spuścił ją z impetem. Ostrze wbiło się niemal do połowy w brzozowe bierwiono. Szacunek? Siekiera znów powędrowała w górę. Sympatia? Z głuchym uderzeniem metalu o drewno bierwiono rozpadło się na dwie części.

Powietrze w biurze działu ewidencji było suche od kurzu i przesiąknięte zapachem starego papieru. Marinow kichnął. Nie zdążył jednak ani przeprosić, ani nawet wyjaśnić, w jakiej sprawie przychodzi, bo urzędnik działu już wyciągał ku niemu arkusz zadrukowanego papieru.

– Proszę wypełnić wniosek o kwerendę – powiedział, sięgając jednocześnie po pince-nez[13], przypięte na łańcuszku do kieszeni surduta. Umieścił je na nosie, po czym spojrzał na emblemat ministerstwa sprawiedliwości na mundurze Marinowa. – Pan tu jest służbowo?

– Prywatnie. Żadnych pism, żadnych notek.

Wniosek nie wydawał się skomplikowanym, więc Marinow zaczął szybko pisać, ale już po czterech linijkach zawahał się. „Cel kwerendy”, przeczytał i zapatrzył się w papier. Pióro zawisło w powietrzu.

– Proszę pamiętać, że wnioski przyjmujemy tylko w języku rosyjskim – rzekł urzędnik.

Marinow podniósł wzrok.

– To chyba oczywiste?

– Nie dla każdego, panie sędzio.

W głowie Marinowa pojawiła się bluźniercza myśl, że równie dobrze mógłby ten wniosek wypełnić po chińsku, bo i tak nikt go nigdy nie przeczyta. Ostatecznie w rubrykę „Cel kwerendy” wpisał „prywatny”, po czym złożył podpis i oddał formularz.

– Bardzo dobrze. – Urzędnik schował wniosek do teczki pełnej podobnych formularzy, nie poświęcając mu nawet sekundy uwagi. – Księgę do wglądu dostanie pan – spojrzał na kalendarz – w poniedziałek za tydzień. Od ósmej rano.

– Dlaczego tak długo?

– Bo pana termin jest za tydzień.

Marinow sięgnął po pugilares. Kto płacił, ten i zamawiał muzykę.

Zaskoczyła go wielkość i ciężar woluminu, który przed nim leżał. Swobodnie podnieść mógł go tylko dwiema rękami. Urzędnik wycofał się do sąsiedniego pomieszczenia, skąd zaraz wrócił, niosąc całe naręcze pojedynczych arkuszy papieru.

– To jest… od którego roku? – zapytał Marinow, dotykając ostrożnie palcem wytartej miejscami oprawy z gęsto plecionego płótna. Rogi księgi wzmocniono kiedyś metalem, teraz już zaśniedziałym.

– Od początku.

– Jak od początku?

– Od wprowadzenia ksiąg ludności stałej i niestałej – uściślił urzędnik. – To znaczy, od mniej więcej dwudziestu lat, ale znajdzie pan tam informacje o osobach urodzonych nawet z początku wieku.

Marinow bez słowa otworzył księgę na pierwszej wypełnionej stronie. Jego oczom ukazała się schludna tabelka z nagłówkiem. Ulica, numer domu. Nazwisko i imię, data urodzenia. Zawód. Relacja do głównego lokatora mieszkania lub domu. Data meldunku, wymeldowanie. Poniżej zaś ciąg wpisów, linijka pod linijką, miejscami dużo mniej schludnych niż drukowany nagłówek. Człowiek za człowiekiem, dom za domem. Marinow przejrzał pobieżnie kilkanaście kolejnych stron, podobnie zapisanych, a z każdym zapisem narastało w nim niedobre przeczucie.

– To jest alfabetycznie, po nazwisku? – Jeszcze chwytał się resztek nadziei, choć wiedział, jaka jest odpowiedź.

Urzędnik pokręcił głową.

– To jest domami. Najpierw Piotrków, potem gminy. A poza tym są jeszcze osobne księgi dla pojedynczych domów, bardziej szczegółowe.

I tak od dwudziestu lat? Marinow stłumił przekleństwo, jednocześnie zastanawiając się, co zrobić. Nie miał szans, by przeczytać całość w rozsądnym czasie.

Zamknął księgę ludności stałej i przysunął bliżej luźne arkusze.

– A to co? Powiat za ostatni kwartał?

– Nie, nie. Ostatni kwartał, to znaczy do czerwca, jest już w księdze. Te arkusze to lipiec i sierpień, ale nie wszystkie. Tylko te, które do tej pory przysłano.

W tym momencie Marinowa olśniło.

– Ma pan jeszcze arkusze z poprzedniego kwartału? Albo szerzej, od stycznia? Bo myślę, że osoba, której szukam, nie sprowadziła się w te strony wcześniej niż w tym roku.

Szukał od końca i powoli, hamując narastającą niecierpliwość. Nie mógł niczego przeoczyć. Pierwszego Stanisławskiego znalazł po trzech kwadransach, na arkuszu z końca czerwca. Był to Leon Stanisławski, czternastoletni chłopiec, który przeprowadził się z prowincji do wuja w Piotrkowie z zamiarem podjęcia nauki w tutejszym gimnazjum rządowym. O tym, że będzie to zarazem ostatni Stanisławski, Marinow dowiedział się dopiero półtorej godziny później, kiedy z poczuciem porażki odłożył na bok ostatni arkusz ze stycznia.

– Nic z tego, niestety – powiedział, żegnając się z urzędnikiem.

– Będę miał na oku nowo przychodzące wpisy. – Dłoń urzędnika musnęła kieszeń, w której zniknęły dwa ruble srebrem. – Gdyby pojawił się jakiś Stanisławski w stosownym wieku, od razu dam panu znać do kancelarii.

Marinow pożegnał się i opuścił magistrat.

Schodząc po schodach, zerknął na zegarek; minęło wprawdzie pół do szóstej, ale gdyby się pospieszył, powinien złapać kogoś u fotografa Dembickiego jeszcze dzisiaj.

Kiedy przekroczył próg zakładu, pomieszczenie wypełnił melodyjny dźwięk dzwonka. Rozbrzmiewał w powietrzu, najpierw donośny, z czasem coraz słabszy, aż wreszcie rozproszył się i ucichł.

– Chwileczkę, proszę poczekać! – zawołał ktoś zza kotary w głębi pomieszczenia.

Lampa na biurku przy oknie paliła się czystym płomieniem i w jej świetle Marinow zauważył gruby kajet. Tam mógłby znaleźć potrzebne informacje, wolał jednak porozmawiać z fotografem. Czekając, przyjrzał się za to zdjęciom rozwieszonym na ścianach zakładu, ale nie dostrzegł wśród nich innego portretu Stanisławskiego.

Wreszcie kotara atelier odsunęła się i do pomieszczenia wszedł mężczyzna z pudłem szklanych płyt w rękach.

– Najmocniej przepraszam, dobry wieczór panu – powiedział, odstawiając płyty na biurko. Otrzepał poły surduta i spojrzał na Marinowa. – Przykro mi, że musiał pan czekać, ale w zasadzie już zamykam na dziś i…

– To nie zajmie wiele czasu.

Uprzejmy uśmiech fotografa znikł.

Nietypowa godzina wizyty, urzędowy mundur, a do tego ślad rosyjskiego akcentu, którego Marinow nie potrafił się pozbyć. Niezawodny sposób, by zrazić człowieka.

– Czy mam przyjemność z panem Dembickim?

Dembicki, nie spuszczając Marinowa z oczu, skinął głową.

– Zauważyłem w pańskiej witrynie zdjęcie i mam wrażenie, że rozpoznałem mojego dawnego… znajomego – rzekł Marinow, starając się przy tym zachować rzeczowy ton głosu.

– Pana znajomy? Na zdjęciu?

– Nie widzieliśmy się ponad sześć lat. Chciałem się upewnić, czy to on.

– Przecież to pana znajomy. Ja mam to panu powiedzieć?

– Ten pan całe lata bawił w Moskwie. Nie sądziłem, że mógłbym go spotkać w Piotrkowie.

W zupełnej ciszy mierzyli się wzrokiem.

– Czego pan ode mnie oczekuje?

– Chciałbym wiedzieć, kiedy wykonano to zdjęcie. Interesuje mnie również adres, jeśli podał.

– Szanujemy prywatność naszych klientów. – Dembicki pogładził dłonią brodę. – Muszę panu odmówić.

Marinow wyczuł wyższość w jego głosie. Zacisnął szczęki.

– Nie chcę od pana nazwiska, bo je doskonale znam.

– Skoro pan wie, kto to jest, to może pan resztę sprawdzić sam. – Dembicki zawiesił wzrok na jego mundurze.

– Nie mam w zwyczaju nadużywać pozycji służbowej do celów osobistych – odparł Marinow, świadom, że nieco mija się z prawdą. – Chwali się, że tak pan dba o prywatność klientów, ale ten pan nie miał nic przeciw ustawieniu fotografii na wystawie, prawda?

– Co nie znaczy, że pozwolił mi informować każdego, kto zapyta o jego miejsce pobytu. A poza tym, skoro to pański znajomy, to chyba może pan nawiązać z nim kontakt przez wspólnych przyjaciół?

Marinowem w środku aż zatrzęsło.

– Pan Stanisławski był niegdyś mężem mojej siostry. Nie zamierzam nawiązywać z nim kontaktu – powiedział lodowatym tonem. – Pytam o datę fotografii. I adres. To wszystko.

Cisza, która zapadła po jego słowach, trwała dobre pięć sekund, a potem Dembicki podszedł do witryny i jednym ruchem sięgnął po zdjęcie w rogu.

– O tej pan mówi?

Marinow bez słowa wyciągnął rękę i zacisnął palce na wąskiej, złoconej ramce.

Stanisławski, jedenaście lat młodszy. Wysoki, dumny, jakby czekał medalu. U jego boku drobna, ciemnowłosa kobieta o wysokich kościach policzkowych i czarnych oczach w kształcie migdałów. Tak niepodobna do Marinowa, że aż niemożliwe, by była jego rodzoną siostrą. Stanisławski we fraku, Sonia w błękitnej sukni, w ich dłoniach zapalone świece. Jako jedyny brat był też świadkiem. Trzymał koronę nad jej głową. To przez niego, to on własnymi rękami… I ten przejmujący śpiew chóru cerkiewnego, zaklinający przyszłość słowami wiary, nadziei i miłości.

I wszystko na nic.

– Tak, o tej właśnie – powiedział bezbarwnym głosem, oddając zdjęcie. – Rozumiem, że pan Stanisławski nie jest panu obcy.

Dembicki zaczerpnął powietrza, po czym sięgnął po lampę. Wolną ręką wskazał fotele w przeciwległym kącie pomieszczenia.

– Porozmawiajmy.

– Ja się panu nie przedstawiłem – rzekł Marinow, zanim usiadł. – Nazywam się Piotr Marinow.

Dembicki skinął głową.

– Antoni Dembicki. – Postawił lampę na okrągłym stoliku, po czym zajął drugi fotel. – Tu chodzi o moją siostrzenicę.

– Pani na zdjęciu to pańska siostrzenica?

Duża różnica wieku między rodzeństwem. Antoni Dembicki nie mógł być starszy od kobiety z fotografii o więcej niż dziesięć lat.

– Nie, skądże. – Dembicki pokręcił głową. – Na zdjęciu jest pani Wilkowska. Moja siostrzenica uczy jej córkę.

Wilkowska. To nazwisko Marinow kojarzył. Pani Wilkowska już od kilku lat prowadziła interesy świętej pamięci męża i ku zgorszeniu części towarzystwa dobrze jej to szło.

– Pani Aleksandrowa Wilkowska?

– Teraz już Stanisławska. Zosia, ta moja siostrzenica, mówiła, że w tym tygodniu wracają z podróży poślubnej.

Płomień pod kloszem lampy drżał.

– Ja najmocniej przepraszam, ale czy dobrze zrozumiałem? Pan Stanisławski… on rozwiódł się z pana siostrą?

– Nie było rozwodu. Moja siostra nie żyje.

– Och. – Dembicki poruszył się. – Ogromnie mi przykro.

Marinow wziął głęboki oddech. Drugi. Jeszcze jeden.

– Niech mi pan powie, gdzie on mieszka.

– Wynajął majątek o nazwie Milicz. Dwie wiorsty od Gomulina. Na pewno pan trafi.

– Ja nie zamierzam tam jeździć. Chciałem – zawahał się – chciałem wiedzieć. Dziękuję.

Dembicki utkwił wzrok w swoich dłoniach.

– Jestem w rozterce. Zosia potrzebuje pieniędzy, po tym jak pensja pani Za… – urwał w pół słowa. – Nie chciałbym jej zabraniać tej pracy. Niemniej, honor… rozumie pan?

Marinow drgnął.

– Mój szwagier nie stronił od towarzystwa pań. Jednak trzymał się swojej sfery. Guwernantka… Nie, proszę nie przerywać, pańskie pochodzenie nie ma tu nic do rzeczy. Guwernantka w jego oczach będzie zawsze należeć do personelu.

13 Pince-nez (franc.) – binokle.

Rozdział 6

Sierpień 1881, Milicz

Kiedy Zofia przyjechała do Milicza, wynajęty przez Wilkowskich furman pomógł jej zejść z wozu i wniósł bagaże do środka, ale potem poprawił czapkę na głowie, zaciął konia batem i odjechał. Została sama w niemal pozbawionym dziennego światła holu. Stała, spoglądając na przymknięte drzwi pokojów i na dwubiegowe schody, a wokół niej panowała cisza. Tak jakby dom był pusty.

Przemogła się i podeszła do najbliższych drzwi. Białe, lite drewno. Zapukała, odczekała kilka sekund, po czym nacisnęła klamkę. Drzwi otworzyły się na salon, wciąż nie w pełni umeblowany. Większość sprzętów przykrywały pokrowce, na podłodze nie było dywanu, a pod przeciwległą ścianą stało rzędem kilka obrazów czekających, aż ktoś powiesi je na ścianach.

Wilkowscy wiedzieli, że miała przyjechać. Gdzie więc byli?

Z nieprzyjemnym uczuciem zagubienia wycofała się z salonu.

Wtedy skrzypnęły inne drzwi, początkowo ich nie zauważyła. Ukryte częściowo za schodami, musiały prowadzić na tyły domu. Na widok czarnej sukienki i białego fartucha pokojówki poczuła ulgę, drobny element rzeczywistości był na swoim miejscu.

– Panna Jaworska?

Zofia skinęła głową.

– Spodziewałam się zastać tu państwa Wilkowskich. Nie ma ich?

– Pan Jan pojechał do miasteczka, razem z zarządcą. A pani Wilkowska wcześniej wyjechała do Piotrkowa, skoro dzisiaj pani zajmie się panienką. – Pokojówka podeszła do bagaży Zofii. – Zaniosę na piętro.

Gdzieś nad ich głowami trzasnęły drzwi i na piętrze rozległy się kroki. Zofia spojrzała w górę w chwili, kiedy Basia wychyliła się zza balustrady schodów.

– Panna Zosia! – zawołała i przeskakując po dwa stopnie, zbiegła na dół. – To ja pokażę pani cały dom!

Wychowana w mieście Zofia przemykała z pokoju do pokoju, onieśmielona przestrzenią. Parter po lewej stronie holu zajmowały jadalnia i pokój kredensowy, połączony wąskim przejściem z kuchnią. Tę część domu, a zwłaszcza zakamarki kredensu, Basia zdążyła już poznać, w przeciwieństwie do położonych z drugiej strony korytarza salonu i biblioteki.

– W bibliotece możemy się uczyć, ale tam nie ma jeszcze żadnych książek – skrzywiła się. – A w salonie wieczorem siedzi ciotka Paulina i trzeba być cicho.

Nie poświęcając obu pomieszczeniom więcej uwagi, ruszyła na piętro.

Zofia zatrzymała się przy drzwiach biblioteki, miała ochotę zajrzeć do środka, ale Basia była już w połowie schodów.

– Tutaj jest pani pokój, panno Zosiu! Naprzeciwko mojego!

Pokoik Basi, wciśnięty między sypialnię państwa Stanisławskich i mniejszy z dwóch pokoi gościnnych, miał duże okno, wychodzące na tyły majątku. Zofia wyjrzała na zewnątrz. Podwórze, oficyna, szereg zabudowań gospodarczych, a kawałek dalej kilka starych drzew o grubych konarach. Wyobraziła sobie, jak siedzi w ich cieniu i może coś szkicuje, a może po prostu czyta. Powietrze zapachniało lipowym miodem.

Z rozmarzenia wyrwał ją głos Basi.

– Coś pani pokażę. – Ukucnęła przy łóżku.

Uniosła sięgającą ziemi narzutę, wysunęła spod łóżka drewnianą skrzynkę z pokrywą i wyjęła z niej obraz wielkości szkolnego kajetu.

– Hagia Sofia – przeczytała, przesuwając palcem po rosyjskich literach. – Co to znaczy „hagia”?

– Święta. – Zofia spojrzała na obraz. Prawosławna ikona. – Skąd to masz? Zabrałaś panu Stanisławskiemu?

Basia kiwnęła głową.

– Jak można tak bez pytania?

– Nie zdjęłam ze ściany, stał na komodzie w sypialni. Panno Zosiu, czy to jest pani patronka?

– Tak – odparła Zofia, myślami daleko od świętej męczennicy.

Nie licząc porucznika Nikitina, rosyjskie powiązania pana Stanisławskiego do tej pory pozostały dalekie i niewyraźne. Zofia dotknęła złotego tła ikony. Z prawosławiem stykała się czasem, kiedyś w progimnazjum, potem w domach nielicznych rosyjskich koleżanek. Czy pani Eugenia zamierzała ochrzcić się w cerkwi? Ta myśl budziła w Zofii nie tyle opór, co bezradny niepokój. Co będzie z Basią?

– Obok świętej Zofii są trzy dziewczynki w aureolach. Kto to?

Zofia otrząsnęła się.

– Jej córki. Wiara, Nadzieja i Miłość – odparła, modląc się w duchu, by nie padły pytania o los dziewczynek. – Święta Zofia jest patronką ludzi mądrych.

Basia wpatrywała się w postaci świętych.

– A Barbara chroni od pożaru i burzy – powiedziała, nie podnosząc wzroku. – Ja wolę świętego Józefa.

Serce Zofii zabiło mocniej. Przeczuwała, do czego Basia zmierza.

– On… ma pani ojczyma, panno Zosiu?

– Nie. Nie mam.

W tygodniach przed ślubem matki Basia niewiele słów poświęciła panu Stanisławskiemu. Dużo bardziej interesowała ją przeprowadzka do Milicza, obietnica nauki konnej jazdy, a potem nowa sukienka, zamówiona u krawcowej specjalnie na uroczystość. Kiedy zaś Stanisławscy wyjechali w podróż poślubną, Basia jeszcze przez dwa tygodnie opowiadała o ślubnych koronach nad ich głowami, sprowadzając na siebie gniew ciotki Wilkowskiej.

– Jaś mówi, że to lepiej, bo mama będzie mieć więcej czasu – ciągnęła wyższym niż zwykle głosem Basia. – No i mam panią.

Zofia zacisnęła powieki.

Pod nadzorem rodziny Wilkowskich Milicz zamieniał się w dom pełen dywanów, obrazów, stołów i szaf. Przybywało ich z dnia na dzień, wypełniały kolejne pokoje, ale choć dobrze znane, w obcych ścianach musiały od nowa szukać sobie miejsca.

Mimo to z perspektywy dni ten pierwszy wieczór był najłatwiejszy, chociaż nie znalazła wówczas szczerych słów otuchy dla Basi. Pan Stanisławski mógł się okazać wyrozumiałym ojczymem, ale z tyłu głowy Zofia wciąż słyszała opowieść wuja Antoniego.

Niemniej jednak pierwszego wieczora musiała położyć Basię spać, a potem rozpakować swój dobytek. Ubrania, książki, farby, kredki. Nie było tego wiele. Kosmetyki schowała do szafki pod umywalnią. Słoiczek kremu, lotion z ałunem, ryżowy puder, szampon do włosów i kawałek mydła z kwiatów tatrzańskich – to wszystko nie zajęło nawet jednej półki. Dłużej trzymała w dłoni buteleczkę laudanum[14]. Wciąż w połowie pełna, pomimo że w ostatnich miesiącach nieraz musiała z niej korzystać. Po chwili namysłu schowała buteleczkę w szafce obok lustra. Przekręciła klucz.

Potem spojrzała na pustą ścianę przy łóżku i pochyliła się nad walizką. Z bocznej kieszeni wyjęła cztery obrazki swojego autorstwa; wszystkie przedstawiały ulice Piotrkowa. W wolnej chwili powiesi je na ścianie, będą przypominać o marzeniach. Dawnych, nierozsądnych i wciąż nie do końca zapomnianych.

Znów sięgnęła do kieszeni walizki.

Cienka książka w obwolucie z szarego papieru. Spomiędzy kartek wysunęła się fotografia. Ojciec, mama i ona, niewiele starsza od Basi. Jej trzynastych urodzin tata nie dożył. Fotografię oparła o porcelanowy wazonik, przy książce zawahała się. Stare wydanie liryków Słowackiego. Lepiej, by nawet przypadkiem nie wpadły komuś w ręce. Z niejasnym poczuciem, że zdradza pamięć ojca, wsunęła tomik pod materac.

W kolejne wieczory, kiedy Basia spała, Zofia próbowała oswoić dom. Schodziła na parter, zaglądała do urządzonego już salonu, do biblioteki z półkami bez książek. Siadała przy pianinie i unosiła pokrywę, ale jej dłonie nieruchomiały nad klawiaturą. Słyszała swój oddech, bicie swojego serca, echo własnych kroków i nie mogła pozbyć się wrażenia, że spaceruje po domku dla lalek.

Z ciężkim sercem szła do pokoju kredensowego, przynosiła sobie szklankę herbaty i przy lampie naftowej do późnej nocy kolorowała fotografie. Wuj Antoni płacił po siedemdziesiąt kopiejek od sztuki.

Kiedy przy ostatnim spotkaniu próbował uczulić ją na zagrożenia czyhające ze strony panów domu, zrozumiała zawoalowane uwagi, choć wuj kluczył i próbował więcej przemilczeć, niż powiedzieć. Dużo bardziej jednak niepokoił ją porucznik Nikitin.

Jeszcze trzy dni do powrotu państwa Stanisławskich. Jeszcze dwa. Już dziś.

– Jadą! Panno Zosiu, jadą! – Basia puściła firankę i odwróciła się do Zofii. – Jak wyglądam?

Od pierwszego dnia zachwycona wolnością wiejskiego domu, dzisiaj, od razu po obiedzie zamieniła luźną sukienkę na kostium z cienkiej wełny i atłasu.

– Z zaszewkami i już bez szelek przy spódniczce, odpowiedni dla dwunastoletniej panienki – podkreśliła. – Ja skończyłam jedenaście lat. Zaplecie mi pani włosy, panno Zosiu?

Zofia spojrzała w okno.

Na drodze prowadzącej do Milicza pojawił się zaprzężony w dwa konie powóz. Jechał powoli, jakby furman próbował nie wzbijać wody zalegającej w kałużach. Poprzedniej nocy nad okolicą przeszła burza, a znieruchomiałe od upału powietrze zapowiadało kolejną niespokojną noc.

Wyszły na ganek w chwili, gdy powóz minął bramę majątku. Powożący końmi mężczyzna pomachał im ręką.

– Jaś ich przywiózł!

Zofia uśmiechnęła się. Czas podróży poślubnej państwa Stanisławskich Basia spędziła pod opieką stryjostwa. Od kuzyna Jana dzieliło ją jedenaście lat, ale oboje mieli w sobie tę samą spontaniczność, najwyraźniej odziedziczoną po jakimś wspólnym przodku.

– Przegrał ze mną w oczko i obiecał niespodziankę – dodała Basia. – Myśli pani, że ją przywiózł?

Zofia uniosła brwi.

– Panienkom w twoim wieku nie wypada grać w karty!

Basia milczała przez chwilę, ale zaraz rozpromieniła się.

– Przy kartach trzeba szybko liczyć. Mogę już?

– Poczekaj, aż wysiądą. – Zofia pokręciła głową, kryjąc uśmiech. – I nie zapomnij przywitać księdza Nejmana.

Kiedy powóz zatrzymał się nieopodal ganku, od strony powozowni nadszedł zarządca majątku. Wilkowski przekazał mu lejce, a sam zeskoczył z kozła. Podszedł do drzwi powozu i otworzył je.

Jako pierwszy wysiadł pan Stanisławski. Spojrzał na dom, odgarnął włosy ze spoconego czoła, a potem znów odwrócił ku powozowi, bo na stopniach pojawiła się pani Eugenia. Wyciągnął ku niej dłoń, ale nie skorzystała z pomocy. Odsunęła woalkę, jedną ręką uniosła brzeg spódnicy i zeskoczyła na ziemię. Nie czekając na męża, ruszyła ku domowi. Na jej twarzy malowało się znużenie.

Tyle godzin w podróży.

Na widok matki Basia zapomniała o manierach, zbiegła po schodkach i zniknęła w jej objęciach.

Ksiądz Nejman jako jedyny z całej trójki nie wydawał się zmęczony podróżą. Wysiadł, rozejrzał się po podwórzu, po czym skinął na Jana Wilkowskiego i razem przeszli za powóz, gdzie przymocowano bagaże.

Chwilę później uwolniona z objęć Basi pani Eugenia wyprostowała się i spojrzała w niebo.

– Będzie burza – powiedziała. – Ale przynajmniej horyzont nie przesuwa się za oknem. Dzień dobry, panno Jaworska.

Powietrze wypełniał zapach różanego krzewu.

14 Laudanum – preparat opiumowy w postaci nalewki, zawiera około 10% opium (co odpowiada 1% morfiny).

Spis treści

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6