Gałązka rajskiej jabłoni

prastare polskie baśnie,
klechdy i opowieści

opowiedział Andrzej Juliusz Sarwa

Armoryka

Sandomierz

Redaktor tomu: Joanna Sarwa

Projekt okładki: Tomasz Obara

Ilustracja na okładce: Martin Johnson Heade (1819–1904), Apple Blossoms (fragment),
(licencja: public domaine), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mar- tin_Johnson_Heade_-_Apple_Blossoms_CGF.jpg

Copyright © 2013 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-031-4

Grzeczność wynagrodzona

Chociaż Franciszek liczył już prawie czterdzieści lat, to przecie krzepki był niczym dąb. Postawny i urodziwy mężczyzna miał jeszcze i tę zaletę, iż był bogaty – najbogatszy we wsi. Ziemi posiadał dużo i to urodzajnej. Ponadto krowy, konie, świnie, a drobiu bez liku. Mięso często gościło na jego stole, a jaj i omasty nigdy sobie nie żałował.

Nie dziwmy się zatem, że kiedy przedwcześnie zmarła jego żona, to chociaż jeszcze na jej mogile nie wyrosła trawa, już swatowie i swatki jęli pukać do drzwi naszego wdowca.

Mimo iż najpierw nie był skory do ponownego ożenku, to przecież owo ustawiczne nachodzenie go, namawianie i przekonywanie w końcu dało rezultat.

Tym razem długo się zastanawiał, kogoż to poślubić. Wreszcie, po namyśle, jego wybór padł na znaną z zaradności i gospodarności trzydziestoletnią wdowę, i chociaż ubogą, to mającą tę zaletę, iż była niezwykle urodziwa.

Skoro zatem przeminął roczny okres żałoby, Franciszek poprowadził swoją wybrankę do ołtarza. A potem było huczne weselisko. Na tę okazję zabito krowę i dwa świniaki, że o kurach, gęsiach, indykach i kaczkach nie wspomnę.

Ucztowała i tańczyła cała wieś i to nie przez jeden dzień tylko. Wesoło było, oj, wesoło! Bo i gorzałki nie brakowało, a skoro jej nie brakowało, to też nikt jej sobie nie skąpił.

Marianna – tak było na imię nowej żonie Franciszka – zaraz po ślubie sprzedała swoją starą chałupę i wprowadziła się pod dach męża.

* * *

Teraz nadeszła pora, by powiedzieć, że zarówno Franciszek, jak i Marianna mieli każde po jednej córce. Franciszkowa zwała się Kasia, Marianny natomiast Rózia.

Być może, iż dziewczynkom udałoby się ze sobą zaprzyjaźnić, ba, stać prawdziwymi siostrami nawet, gdyby nie Marianna, która od pierwszej chwili znienawidziła swoją pasierbicę.

Ileż to zła i krzywdy wyrządziła owemu dziecku, które z natury dobre było, ciche i spokojne, nikomu niewadzące i nadzwyczaj posłuszne.

Swoją Rózię stroiła nad przepych, gdy tymczasem Kasia chodziła zaniedbana i obdarta niczym córka żebraka.

Swojej Rózi podtykała co lepsze kąski, podczas gdy Kasia ustawicznie była głodna, bowiem tyle tylko dostawała, aby nie umrzeć z głodu – najczęściej stary uschnięty chleb i resztki zupy z obiadu.

Rózia sypiała na wielkiej puchowej poduszce, przykrywając się wielką puchową pierzyną, podczas gdy Kasia kładła pod głowę starą zwiniętą szmatę, a okrywała się lada jakim łachmanem.

Franciszek, który niegdyś przecież kochał swoją córkę, teraz jakoś zobojętniał na jej los. I chociaż widział, jak źle i okrutnie obchodzi się z nią Marianna, nie reagował na to zupełnie. Czasem tylko, bardzo sporadycznie, zdejmował ze swego talerza jakiś lepszy kąsek i podawał go Kasi. A ta przyjmowała go z wdzięcznością, ciesząc się z ojcowskiej „dobroci”.

Jak więc widzicie, dziewczynka byłaby całkowicie osamotniona gdyby nie wielki, czarny, upstrzony białymi łatkami na grzbiecie i ozdobiony białym krawatem na szyi kot Mruczek. Zwierzak nie odstępował Kasi ani na krok, tulił się do niej, ocierał o nogi, a kiedy zapadała noc, wchodził na jej barłóg, wsuwał się pod wystrzępione okrycie i śpiąc ze swoją panią, rozgrzewał ją ciepłem swego miękkiego futerka.

Skoro macocha spostrzegła, jak wielka jest przyjaźń między pasierbicą a Mruczkiem, nie mogąc tego ścierpieć, precz przepędziła zwierzątko. Na darmo kot próbował przez wiele kolejnych dni przekroczyć próg domostwa. Ilekroć bowiem Marianna go spostrzegła, tylekroć dostawał tak straszne cięgi, iż nieraz z zakrwawionym pyszczkiem musiał ratować się ucieczką.

Nie dziwmy się przeto Mruczkowi, że mimo miłości, jaką darzył swoją młodziutką panią, wyprowadził się z chałupy na dobre, zapuszczając się tylko od czasu do czasu do obory. Miłe mu bowiem było zdrowie, a może nawet i życie.

Macocha, widząc, że udało się jej pozbawić Kasię jedynego przyjaciela, cieszyła się ogromnie. Ta radość trwała przez kilka dni, do chwili, gdy zaczęła przemyśliwać nad jakąś nową podłością, jakąś nową udręką i złem, które mogłaby wyrządzić dziewczynce. Myślała i myślała długo, lecz jakoś nic oryginalnego nie przychodziło jej do głowy.

Łaziła tedy po chałupie zła i ponura, ciskając garnkami i trzaskając drzwiami, zaniedbawszy zupełnie obowiązki gospodyni.

Franciszek, który – jak wiecie – całkowicie dostał się pod pantofel nowej żony, nie reagował na owo zupełnie. Ba! Ustępował jej z drogi, mówił nieomal szeptem i bez szemrania spełniał każdy rozkaz, każdą zachciankę Marianny. Nie sprzeciwiał się i temu żądaniu, aby jego Kasia raz na zawsze wyniosła się z izby i zamieszkała w oborze wraz z krowami. Posłusznie zebrał jej lichy przyodziewek, który zawiesił na gwoździu wbitym w ścianę, a poniżej, na ziemi, wymościł jej posłanie ze słomy, którą cichaczem – aby Marianna tego nie zobaczyła – przyniósł ze stodoły.

Pierwszą noc spędzoną poza izbą, śród zwierząt, dziewczynka przepłakała. Mimo okrutnego zmęczenia, jej żal był tak wielki i tak wielki smutek, że nie udało się jej ani na moment zmrużyć oka. Jedyną pociechę stanowiło to, iż nad ranem, gdy świt jął różowić niebo, przez niewielkie niedomknięte okienko wślizgnął się jej przyjaciel – kot Mruczek. Pochwyciła go na ręce, przytuliła czule do piersi i obsypała pocałunkami. A on ocierał się pyszczkiem o jej policzek i głośno mruczał, wyraźnie uszczęśliwiony ze spotkania, na które obydwoje tak długo czekali.

* * *

Zima zbliżała się wielkimi krokami. Z drzew poopadały ostatnie liście, nocne przymrozki ścinały kruchymi tafelkami lodu kałuże, które się porozsiadały na środku gościńca. Puste o tej porze roku pola rozciągały się het, po horyzont. Słońce rzadko teraz gościło na niebie, za to chmury i deszcz były nieomal codziennym zjawiskiem.

Kto nie miał na to czasu w lecie, teraz, zamaszyście wywijając siekierą, rąbał drwa, a potem układał je popod ścianami stodoły czy szopy, kędy piętrzyły się wysoko, oczekując swojej kolejki na spalenie.

Tego dnia do południa siąpił drobny deszczyk, gruntownie nasączając gliniastą powierzchnię dróżki wiodącej od chaty Franciszka ku gościńcowi, przemieniając ją w grząskie i lepkie błoto. W południe deszcz ustał, ale za to z nisko zawieszonych nad ziemią białawych chmur jął prószyć drobniutki niczym kasza jaglana śnieg.

Kasia na polecenie macochy pracowicie przebierała groch, z utęsknieniem wyczekując obiadowej pory, kiedy to będzie mogła się posilić swoją skibką chleba i resztkami zupy. A być może czymś więcej, jeśli macosze akurat dopisze humor. Ale do obiadu było daleko, tymczasem głód tak ścisnął jej wnętrzności, iż momentami słabła, a przed oczyma wirowały jej czarne plamy. Próbowała żuć surowe ziarno grochu, przez co stępiła nieco ssanie w żołądku, chociaż bynajmniej nie zaspokoiła łaknienia.

Mruczek, jakby rozumiejąc niedolę dziewczynki, cicho się wślizgnął do szopy, w której pracowała i złożył u jej stóp niesioną w pyszczku tłustą, szarą mysz.

Kasia pogłaskała go czule:

– Oj, kotku, kotku. Mój ty kochany. Lepsze masz serce od ludzi. Dzielić się chcesz ze mną swoją zdobyczą, ale ja myszy nie jadam. Zjedz sam i niech ci idzie na zdrowie.

Mruczek zatem, odczekawszy dłuższą chwilę, by się do końca upewnić, czy aby Kasia nie zmieni zdania, z widomym łakomstwem sam spożył to, co przyniósł z pola, a może z lasu.

Opowieść o czarodziejskiej lasce

Dawno, dawno temu, w pewnej wsi leżącej nad brzegiem wąskiej lecz głębokiej rzeki stał młyn, a obok młyna obszerny i wygodny dom, który zamieszkiwał młynarz wraz z żoną i córką jedynaczką.

Trochę dalej, za zakrętem rzeki, znajdowała się wieś. Ot, taka zwyczajna wieś. Wzdłuż wyboistej drogi – po obydwu jej stronach – stały chałupy niskie, jakby wpół zapadłe w ziemię. Jedne zbite z grubo ciosanych bierwion sosnowych, inne zlepione z kamienia, ale wszystkie o jednakowo koślawych kominach, słomianych strzechach i wszystkie wybielone wapnem.

Przed chałupami, w miniaturowych ogródkach, rosły wysokie malwy o różnobarwnym kwieciu, żółte i pomarańczowe nagietki i nasturcje, białe lilie, kamienne goździki i nieco ziół: boże drzewko, melisa, maruna i mięta.

Z tyłu za chałupami były podwórza a w ich głębi drewniane, również strzechą kryte stodoły, chlewy, kurniki i stajnie. W niektórych obejściach kilka śliw, wiśni, krzywa jabłoń i grusza udawały sad.

Gniew jest złym doradcą

Dawno, dawno temu – ale jak dawno, nie pytaj mnie, mój miły Czytelniku, bo tego akurat nie wiem – w pewnej wsi położonej na skraju prastarego sosnowego boru żył ojciec, który miał trzy córki.

Jego żona, a matka dziewcząt, umarła przed laty, kiedy dzieci były zupełnie małe i od tamtej pory mieszkali tylko we czwórkę, a dobrze im było ze sobą, choć nie zawsze łatwo i nie zawsze lekko. Ot, jak to w życiu bywa.

O pastuszku, owcach i Wyspie Szczęśliwości

Działo się to dawno, dawno temu. Jak dawno, tego nie wiem, ale zapewne w czasach, gdy znaczną połać kraju porastały puszcze, czyste rzeki toczyły swe wody do czystych mórz i jeszcze co poniektórzy ludzie rozumieli mowę zwierząt, a niektóre zwierzęta potrafiły mówić ludzkim głosem. Słowem, działo się to na długo przed narodzinami naszych pradziadków.

Na skraju niewielkiej wioski, która rozlokowała się na zboczu wapiennego wzgórza, w starej, rozwalającej się chacie, mieszkał pewien chłopiec. Mieszkał sam, bo nie miał nikogo na świecie. Nie był już dzieckiem, nie był też jednak i dorosłym i chociaż bardzo tego potrzebował, trudno mu było wynająć się do jakiejś roboty. Bogaci gospodarze z lekceważeniem spoglądali na jego wątłe ciało i odmawiali mu zatrudnienia słowami:

– Szukaj szczęścia gdzie indziej. Przecie ty więcej zjesz, niż wypracujesz!

Krysia, Jasiek i Śmierć

Muzykanci rżnęli od ucha do ucha. Od przytupywań i pokrzykiwań aż drżały ściany leciwej chałupy, w której odbywało się wesele Jasia i Krysi. Choć dawno już minęła północ, to przecież goście, najedzeni do syta i podochoceni gorzałką, nie czuli zmęczenia. Radośnie było, ej! radośnie!

Tymczasem państwo młodzi, natańczywszy się i naśpiewawszy do woli, pożegnali się z weselnikami i udali na spoczynek do sąsiedniej izby, gdzie czekało na nich obszerne łóżko wymoszczone poduchami i przykryte wielgachną pierzyną mocno wypchaną gęsim puchem.

O szewczyku, który miał litościwe serce

Przed wielu, wielu laty, pewien szewc, przekazawszy już swemu synowi całą wiedzę, mając świadomość, iż żadną miarą nie będzie mógł pogłębić jego umiejętności, zawołał chłopaka i rzekł:

– Słuchaj, Maćku. W naszej mieścinie ja najlepiej znam się na szewstwie, ale przecie daleko mi do mistrzów żyjących w wielkich miastach. Com umiał, tom ci już pokazał, a ponieważ widzę, iż masz niezłą smykałkę do dratwy i szydła, szkoda byłoby, iżbyś w moim warsztacie edukację zakończył.

– Będę posłuszny waszej woli, ojcze. Uczynię wszystko, cokolwiek mi rozkażecie – odparł syn.

Pastuch i diabeł

Dawno, dawno temu, tak dawno, że owych czasów nie pamiętają najstarsi nawet ludzie, żył pewien bardzo uczciwy, ale też i bardzo biedny chłopiec.

Nie tylko, że nie miał on swojej chałupy, ale nawet i drugiego przyodziewku na zmianę.

Bogaci gospodarze za łyżkę lichej strawy czy za stary łach jakiś wynajmowali go do roboty, która polegała na pilnowaniu krów na pastwisku.

Nie narzekał pastuch na swą dolę, zadowalając się tym, co mu nieżyczliwy los zsyłał, a pocieszał myślą, że przecie wiecznie żyć nie będzie, zatem wiecznie nie będzie też cierpieć biedy. Miał również cichutką nadzieję, iż po śmierci Pan Bóg wynagrodzi mu niebem lata głodu i poniewierki, jakich doświadczał w doczesności.

I pewnie żyłby sobie cichutko i skromnie, brzeżkiem życiowej drogi wędrując ku wieczności, a nie wadząc przy tym nikomu, gdyby nie pewne zdarzenie...

Opowieść o pewnym królu - pysznym i zarozumiałym

Dziś nikt już nie wie, kiedy się to działo. Nikt również nie wie, w którymż to było królestwie. Ponieważ jednak – jak mi się wydaje – będzie to opowieść dość ciekawa, chcę was namówić, abyście jej zechcieli wysłuchać.

Żył ongiś król. Był to władca wielki i wspaniały. Stolica jego państwa liczyła milion, a może więcej niż milion mieszkańców. Wznosiły się w niej piękne i zadbane domy, a czystymi ulicami płynął nieustannie ludzki potok. Ładowne wozy kupców i bogate karoce szlachty turkotały po wyboistym bruku. Ponad miastem wznosił się rozgwar mnogich głosów i uderzały w niebo dźwięki kościelnych dzwonów lub melodie kurantów wygrywanych przez zegar na ratuszowej wieży.

O marności tego świata i posłuszeństwie synowskim

Stary dziedzic leżał w wielkim łożu. Woskowa twarz i wyostrzone rysy świadczyły, iż niewiele chwil życia mu pozostało. Od czasu do czasu tracił oddech, tak jakby ciężar jakiś pierś przygniatał.

– A zatem to już koniec, mój stary – ozwał się dziedzic do stojącego u wezgłowia i obcierającego łzy połą kaftana – sługi.

– Wieleśmy razem przeżyli. Oj, wiele! Wieleśmy mil przewędrowali i napracowali się srodze – ciągnął. – Teraz zaś rozstać nam się przyjdzie. Ciężko mi cię będzie zostawić samego na niepewne, a może i na poniewierkę?

– Ależ jaśnie panie! Jeszcze wyzdrowiejecie! Jeszcze razem zapolujemy na zające czy kuropatwy! – z udaną wesołością zawołał sługa.

O lichwiarzu i jego pieniądzach

Dawnymi czasy był pewien człowiek, który bardzo, ale to bardzo lubił pieniądze. I były one jedynym celem, ba, sensem jego istnienia!

Jeszcze dzieckiem będąc, gdy przytrafiło mu się znaleźć grosz jaki, potrafił całymi godzinami wpatrywać się weń, gładzić palcami, przytulać do policzka.

Skoro dorósł, długo rozmyślał, jaki by obrać zawód, który przynosiłby mu największe korzyści i rychło pozwolił zgromadzić dużo, dużo złota.

Dumał długo, ale żadna z tych profesji, którą znał, bądź przychodziła mu na myśl, nie gwarantowała ani prędkiego, ani wielkiego bogactwa.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Grzeczność wynagrodzona

Opowieść o czarodziejskiej lasce

Gniew jest złym doradcą

O pastuszku, owcach i Wyspie Szczęśliwości

Krysia, Jasiek i Śmierć

O szewczyku, który miał litościwe serce

Pastuch i diabeł

Opowieść o pewnym królu - pysznym i zarozumiałym

O marności tego świata i posłuszeństwie synowskim

O lichwiarzu i jego pieniądzach