W cyklu ukazały się:

Isaac Asimov

PRELUDIUM FUNDACJI

Isaac Asimov

NARODZINY FUNDACJI

Gregory Benford

ZAGROŻENIE FUNDACJI

Greg Bear

FUNDACJA I CHAOS

David Brin

TRYUMF FUNDACJI

Isaac Asimov

FUNDACJA

Isaac Asimov

FUNDACJA I IMPERIUM

Isaac Asimov

DRUGA FUNDACJA

Isaac Asimov

AGENT FUNDACJI

Isaac Asimov

FUNDACJA I ZIEMIA

Isaacowi Asimovowi,

który sprawił, że nasze niekończące się nocne rozmowy o przeznaczeniu przyjęły zupełnie nowy kierunek

Rozdział I

Przepowiednia

Niewiele wiadomo o ostatnich dniach życia Hariego Seldona, chociaż istnieje wiele ubarwionych relacji z tego okresu, w tym takich, których on sam podobno jest autorem. Żadna z nich nie okazała się wiarygodna.

Wydaje się jednak oczywiste, że ostatnie miesiące życia Seldon spędził w spokoju, niewątpliwie czerpiąc satysfakcję z efektów swej wieloletniej pracy. Mając tak analityczny umysł i potężne narzędzie, jakim jest psychohistoria, z pewnością widział rozpościerającą się przed nim panoramę wydarzeń potwierdzających drogę ku przyszłości, jaką wytyczył.

I chociaż był już u kresu swych dni, żaden inny śmiertelnik nie był równie pewny i przeświadczony o wspaniałej obietnicy, jaką niesie przyszłość.

Encyklopedia Galaktyczna[1]

1

„A ja… jestem skończony”.

Te słowa odbijały się echem w jego głowie. Spowijały go uparcie jak koc, którym pielęgniarz Hariego wciąż przykrywał mu nogi, chociaż w ogrodach imperialnych był ciepły dzień.

Jestem skończony.

To zdanie było jego nieodłącznym towarzyszem.

Skończony.

Przed Harim rozpościerały się pofałdowane pagórki lasów Shoufeen, dzikiej części ogrodu otaczającego Pałac Imperialny. Rośliny i małe zwierzęta z różnych części Galaktyki rosły tam i rozmnażały się bez czyjejkolwiek ingerencji. Wysokie drzewa zasłaniały nawet wszechobecne kontury metalowych wież. Potężne miasto-świat otaczało tę małą leśną wysepkę.

Trantor.

Mrużąc słabnące oczy, mógł niemal udawać, że znajduje się na innej planecie, nie tak płaskiej i podporządkowanej służbie ludziom i ich Imperium Galaktycznemu.

Ten las kpił z Hariego. Kompletny brak linii prostych wydawał się perwersją, buntem zieleni opierającej się wszelkim próbom rozszyfrowania i zrozumienia. Ta geometria wydawała się nieprzewidywalna, nawet chaotyczna.

Myślami wybiegł do tego chaosu, tak niezdyscyplinowanego i tętniącego życiem. Rozmawiał z nim jak równy z równym. Ze swym największym wrogiem.

Walczyłem z tobą całe życie, wykorzystując matematykę do pokonania ogromnej złożoności natury. Za pomocą psychohistorii analizowałem matrycę ludzkiego społeczeństwa, wydobywając ład z tego mrocznego gąszczu. I chociaż zwycięstwo nadal wydaje się odległe, wykorzystywałem politykę i podstęp, by pokonać niepewność. Pędziłem cię precz jak nieprzyjaciela.

Dlaczego więc teraz, w chwili mego triumfu, słyszę twoje wołanie? Chaosie, mój stary wrogu?

Odpowiedź przyszła w tym samym zdaniu, które wciąż słyszał w myślach.

Ponieważ jestem skończony.

Skończony jako matematyk.

Minął ponad rok, od kiedy Stettin Palver, Gaal Dornick czy którykolwiek z pozostałych członków Pięćdziesiątki zasięgał rady Hariego w kwestii poważnych zmian lub przeróbek Planu Seldona. Darzyli go niezmiennym podziwem i szacunkiem. Jednak nawał obowiązków nie pozostawiał im czasu na wizyty. Ponadto wszyscy wiedzieli, że jego umysł nie jest już tak sprawny, by mógł żonglować miriadami abstrakcji jednocześnie. Potrzeba młodzieńczej energii, koncentracji i arogancji, by rzucić wyzwanie wielowymiarowym algorytmom psychohistorycznym. Jego następcy, wybrani spośród najlepszych umysłów dwudziestu pięciu milionów światów, mieli tych zdolności w nadmiarze.

Jednak Hari nie mógł sobie pozwolić na bezczynność. Pozostało mu zbyt mało czasu.

Skończony jako polityk.

Jakże nienawidził tego słowa! Udając, nawet przed samym sobą, że chciał być wyłącznie skromnym naukowcem. Oczywiście, była to tylko poza. Pierwszym Ministrem całego zamieszkanego przez ludzi wszechświata mógł zostać jedynie człowiek mający niezwykły talent polityczny i nadzwyczaj zręczny manipulator. Och, w tej dziedzinie również był geniuszem; sprawnie korzystał z władzy, pokonywał wrogów, zmieniał życie miliardów – i przez cały czas narzekał, że nienawidzi tego.

Niektórzy mogliby spoglądać na takie swoje młodzieńcze osiągnięcia z rozbawieniem i dumą. Jednak nie Hari Seldon.

Skończony jako konspirator.

Wygrał każdą bitwę, zwyciężył we wszystkich kampaniach. Rok wcześniej Hari subtelnie nakłonił obecnych władców Imperium do stworzenia idealnych warunków, w jakich mógł wydać owoce jego tajny plan psychohistoryczny. Wkrótce sto tysięcy uchodźców znajdzie się na bezludnej planecie, odległym Terminusie, gdzie będą tworzyć wielką Encyklopedię Galaktyczną. Jednak po upływie zaledwie pięćdziesięciu lat ten pozorny cel zejdzie na dalszy plan, a ujawni się cel prawdziwy: założenie na krańcu Galaktyki Fundacji mającej w przyszłości stać się zalążkiem imperium trwalszego od poprzedniego, które upadło. Od wielu lat dążył do tego w dzień i śnił o tym w nocy. Te sny wybiegały w przyszłość, przez tysiące lat społecznego rozpadu – wieki cierpień i przemocy – ku nowej erze rozkwitu. Ku lepszemu przeznaczeniu ludzkości.

Dopiero teraz zakończyła się jego rola w tym ogromnym przedsięwzięciu. Hari właśnie skończył nagrywać wiadomości do Krypty na Terminusie – serię przemyślanych komunikatów, które miały co pewien czas zachęcać do działania lub podtrzymywać na duchu członków Fundacji, zmierzających ku świetlanej przyszłości przepowiedzianej przez psychohistorię. Gdy ostatnia wiadomość została umieszczona w sejfie, Hari wyczuł zmianę nastrojów w otoczeniu. Nadal był szanowany, a nawet uwielbiany. Nie był już jednak potrzebny.

Jedną z oznak tego było zniknięcie ochroniarzy: trójki humanoidalnych robotów, które Daneel Olivaw przydzielił Hariemu do czasu zakończenia nagrań. Nastąpiło to nagle, w studiu nagraniowym. Jeden z robotów – zręcznie udający krępego młodego technika medycznego – pochylił się do ucha Hariego.

– Musimy już odejść. Daneel ma dla nas pilne zadania. Kazał mi jednak przekazać panu wiadomość. Wkrótce pana odwiedzi. Spotkacie się jeszcze, zanim wszystko się skończy.

Może nie ujął tego zbyt taktownie, lecz od przyjaciół i bliskich Hari zawsze oczekiwał otwartego stawiania spraw.

Nieproszony, w jego myślach pojawił się wyraźny obraz z przeszłości: jego żony Dors Venabili bawiącej się z Raychem, ich synem. Westchnął. Zarówno Dors, jak i Raycha już dawno nie było – tak jak niemal wszystkich więzi, jakie kiedykolwiek łączyły go z innymi.

Ta myśl przyniosła inne zakończenie zdaniu, które jak refren odbijało się echem w jego głowie…

Skończony jako człowiek.

Lekarze rozpaczliwie usiłowali przedłużyć mu życie, gdyż osiemdziesiątka według obecnych standardów była stosunkowo młodym wiekiem. Hari jednak nie widział sensu w jałowej egzystencji. Szczególnie jeśli nie mógł już analizować wszechświata ani wpływać na jego kształt.

Czy to dlatego przyniosło mnie tutaj, do tego lasku? – pomyślał. Spojrzał na dziki, nieprzewidywalny gąszcz – niewielki zakątek ogrodów imperialnych, które zajmowały sto pięćdziesiąt kilometrów kwadratowych i były jedynym takim zielonym terenem na okrytym metalową skorupą Trantorze. Większość gości wolała hektary nienagannie utrzymanego parku, otwartego dla publiczności, pełnego niezwykłych i starannie dobranych kwiatów.

Lecz jego przyciągały lasy Shoufeen.

Tutaj, niezasłonięty przez ściany Trantora, dostrzegam chaos – w listowiu za dnia i w nikłym świetle gwiazd nocą. Słyszę chaos drwiący ze mnie… mówiący mi, że wcale nie zwyciężyłem.

Ta ponura myśl sprawiła, że jego pomarszczona twarz skurczyła się w uśmiechu.

I kto by pomyślał, że w tak podeszłym wieku zacznę oczekiwać sprawiedliwości?

Kers Kantun znów wygładził koc, pytając troskliwie:

– Dobrze się pan czuje, doktorze Seldon? Nie powinniśmy już wracać?

Służący Hariego Seldona miał śpiewny akcent – i zielonkawą skórę – Valmorila, członka ludzkiej rasy zamieszkującej odległą gromadę Corithi, gdzie pozostawali odizolowani tak długo, że teraz mogli się krzyżować z innymi ludźmi wyłącznie po enzymatycznej obróbce plemników i komórek jajowych. Po odejściu robotów, Kers został pielęgniarzem i strażnikiem Hariego. Obie te funkcje pełnił z cichym oddaniem.

– W takich dzikich ostępach czuję się nieswojo, doktorze. Na pewno nie lubi pan takich gwałtownych podmuchów wiatru.

Hari słyszał, że rodzice Kantuna przybyli na Trantor jako młodzi urzędnicy – członkowie klasy biurokratów. Spodziewali się spędzić kilka lat w imperialnej służbie na stołecznej planecie, ucząc się w podobnych do klasztorów bursach, aby potem wrócić jako administratorzy Imperium. Jednak brak zdolności i awansów zmusił ich do pozostania tutaj i wychowywania syna w stalowych jaskiniach, których nienawidzili. Kers odziedziczył po rodzicach słynne poczucie obowiązku Valmorilów – inaczej Daneel Olivaw nigdy nie wybrałby go na opiekuna Hariego.

Może już nie jestem użyteczny, lecz niektóre osoby nadal uważają, że warto o mnie zadbać, pomyślał Helikończyk.

Hari uważał, że określenie „osoba” bardziej pasuje do R. Daneela Olivawa niż do wielu ludzi, których znał.

Przez kilka dziesięcioleci Seldon strzegł tajemnicy istnienia Wieczystych – robotów od dwudziestu tysięcy lat mających pieczę nad przeznaczeniem ludzkości, nieśmiertelnych maszyn, które pomogły stworzyć Pierwsze Imperium Galaktyczne, a potem zachęciły Hariego, by ułożył plan stworzenia następnego. Najszczęśliwsze chwile swego życia Hari spędził u boku jednej z nich. Bez uczucia Dors Venabili oraz pomocy i ochrony Daneela Olivawa nigdy nie zdołałby stworzyć psychohistorii ani wprowadzić w życie Planu Seldona.

I nie odkryłby, że wszystko to w ostatecznym rozrachunku nie będzie miało żadnego znaczenia.

Wiatr w koronach rosnących wokół drzew zdawał się drwić z Hariego. W tych świstach słyszał głuche echa swoich wątpliwości.

Fundacja nie może wykonać postawionego przed nią zadania. Kiedyś, w którymś momencie następnego tysiąclecia zakłócenia zmienią parametry psychohistoryczne i zaburzą statystyczną równowagę, przekreślając Plan.

To prawda, miał ochotę wykrzyczeć wiatrowi. Jednak uwzględniłem to w moich obliczeniach! Powstanie Druga Fundacja, utajona, kierowana przez jego następców, która w nadchodzących wiekach skoryguje Plan, podejmując odpowiednie przeciwdziałania, aby zapewnić jego realizację!

Mimo to uparty głos nie milkł.

Maleńka, ukryta kolonia matematyków i psychologów ma zrobić to wszystko, w Galaktyce szybko staczającej się w otchłań przemocy i zniszczenia?

Przez długie lata wydawało się, że to nieprzezwyciężona słabość Planu… aż szczęśliwy zbieg okoliczności przyniósł rozwiązanie. Mentaliści, zmutowana ludzka rasa o niezwykłych umiejętnościach czytania i zmieniania ludzkich uczuć i wspomnień. Ich zdolności były jeszcze słabe, lecz dziedziczne. Adoptowany syn Hariego – Raych – przekazał ten dar swojej córce Wandzie, teraz kierującej realizacją Projektu Seldona. Zwerbowano każdego mentalistę, jakiego zdołano znaleźć. Będą oni zawierali związki małżeńskie z potomkami psychohistoryków i po kilku pokoleniach łączenia genów utajniona Druga Fundacja powinna mieć wystarczające możliwości, by uchronić Plan przed niebezpieczeństwami, jakie napotka w nadchodzących stuleciach.

I co? – drwił znowu wiatr. Co wtedy będzie? Drugie Imperium rządzone przez szare eminencje? Tajną kastę telepatów? Arystokrację mentalistów-półbogów?

Chociaż nowa elita miała jak najlepsze intencje, ta perspektywa przejmowała go dreszczem.

Kers Kantun nachylił się nad nim, spoglądając z troską. Hari oderwał myśli od westchnień wiatru i w końcu odpowiedział na pytanie sługi.

– Och, przepraszam. Oczywiście, masz rację. Wracajmy. Jestem zmęczony.

Lecz gdy Kers skierował wózek ku niewidocznej stacji tranzytowej, Hari wciąż słyszał głos lasu, szydzący z dzieła jego życia.

Elita mentalistów to tylko jeszcze jedna przykrywka, prawda? Druga Fundacja kryje inną prawdę, a pod nią jeszcze jedną.

Oprócz tego projektu umysł większy od twojego obmyślił inny plan. Ktoś silniejszy, bardziej oddany i mający więcej cierpliwości. Plan, który na razie korzysta z twoich założeń… ale na dłuższą metę przekreśli znaczenie psychohistorii.

Hari szperał prawą ręką pod szatą, aż znalazł gładki sześcian z dziwnego kamienia, pożegnalny prezent od swego przyjaciela i mentora, R. Daneela Olivawa. Trzymając w dłoni starożytne archiwum, mruknął zbyt cicho, żeby usłyszał go Kers:

– Daneelu, obiecałeś przyjść i odpowiedzieć na wszystkie moje pytania. A mam ich wiele przed śmiercią.

2

Z kosmosu planeta wyglądała na miły świat prawie nietknięty przez cywilizację. Gruby pas bujnych lasów deszczowych opasywał jej równik, a wąskie oceany omywały brzegi trzech kontynentów.

Opadając ku starej imperialnej stacji badawczej, Dors Venabili patrzyła na rosnącą w dole zieloną Panucopię. Minęło prawie czterdzieści lat, od kiedy była tu ostatnio. Towarzyszyła mężowi, gdy uciekali przed niebezpiecznymi wrogami z Trantora. Kłopoty jednak dosięgły ich i tutaj, co miało prawie tragiczne konsekwencje.

Tamta przygoda była najdziwniejsza w jej życiu – choć trzeba przyznać, że Dors była jeszcze bardzo młodym robotem. Na ponad miesiąc ona i Hari zostawili ciała w kapsułach, podczas gdy ich umysły zostały przeniesione do mózgów dwóch pansów (w niektórych dialektach nazywanych „szympansami”) przemierzających pierwotne lasy tej planety. Hari twierdził, że do badań psychohistorycznych potrzebne mu są dane dotyczące prymitywnych wzorców zachowań, ale Dors podejrzewała, że z jakichś powodów szacowny profesor Seldon na chwilę zapragnął zejść do poziomu małpy.

Doskonale pamiętała uczucia towarzyszące wejściu w samicę pansa i potężne organiczne odruchy kierujące tym sprawnym, żywym ciałem. W przeciwieństwie do symulowanych emocji, jakie jej zaprogramowano, te cechowały się naturalną, niepohamowaną gwałtownością – szczególnie w ciągu tych kilku niebezpiecznych dni, kiedy ktoś usiłował ich zabić, tropiąc niczym zwierzęta, podczas gdy ich umysły nadal były uwięzione w ciałach pansów.

Ledwie uniknąwszy śmierci, szybko wrócili na Trantor, gdzie Hari niebawem niechętnie podjął obowiązki Pierwszego Ministra. Jednak ten miesiąc zmienił ją i pozwolił znacznie głębiej zrozumieć życie organiczne. Patrząc wstecz, ceniła sobie to doświadczenie, które pozwoliło jej lepiej opiekować się Harim.

Mimo wszystko Dors nie spodziewała się, że znów zobaczy Panucopię. Do czasu, aż została wezwana na spotkanie.

Mam dla ciebie prezent, głosiła wiadomość. Coś, co ci się przyda.

Wiadomość była opatrzona niepowtarzalnym kodem identyfikującym, który Dors natychmiast rozpoznała.

Lodovik Trema.

Lodovik mutant.

Lodovik renegat.

Robot, który już nie jest robotem.

Z początku wahała się. Miała obowiązki na planecie Smushell. Było to łatwe zadanie: udając arystokratkę z tego przyjemnego małego świata, musiała zaaranżować małżeństwo dwojga młodych Trantorczyków i zachęcić ich do spłodzenia jak największej liczby dzieci. Daneel uważał, że ta misja jest ważna, lecz – jak zawsze – nie chciał wyjawić powodów. Dors wiedziała tylko, że Klia Asgar i jej mąż Brann są niezwykle silnymi mentalistami – ludźmi o ogromnych zdolnościach telepatycznych, jakie wcześniej posiadały tylko niektóre roboty, takie jak Daneel. Nagłe pojawienie się mentalistów wymusiło weryfikację wielu planów… i ponowne ich zmiany w ciągu minionego roku. Było sprawą zasadniczej wagi, by fakt istnienia mentalistów utrzymać w tajemnicy przed resztą Galaktyki, tak jak przez tysiąclecia utrzymywano w tajemnicy obecność robotów.

Gdy nadeszła wiadomość od Lodovika, Dors nie miała czasu, by czekać na instrukcje Daneela. Chcąc zdążyć na spotkanie, musiała pierwszym liniowcem wyruszyć na Siwennę, gdzie miał czekać na nią szybki statek.

Proponuję zawieszenie broni, dla dobra ludzkości, informował Lodovik. Obiecuję, że uznasz tę wycieczkę za celową.

Klia i Brann byli bezpieczni i szczęśliwi. Dors podjęła środki ostrożności znacznie większe od wszelkich możliwych zagrożeń, a ponadto zostawiła na straży swoich asystentów. Nie miała powodu, by nie lecieć. Mimo to ta decyzja przyszła jej z największym trudem.

Teraz, w drodze na spotkanie, rozprostowała ręce, czując napięcie w pozytronowych receptorach rozmieszczonych dokładnie w tych samych miejscach, co nerwy w ciele kobiety. Jej odbicie w kryształowym panelu widokowym nakładało się na rosnący w dole las. Dors miała taką samą twarz jak wtedy, kiedy mieszkała z Harim. Zawsze myślała o niej jako o swojej prawdziwej twarzy.

Hari Seldon nadal żyje, pomyślała. Było to częściowo oparte na informacjach, a częściowo na przeczuciu. Chociaż nie należała do robotów, które Daneel obdarzył giskardiańskimi zdolnościami mentalistycznymi, była pewna, że wyczuje, kiedy odejdzie jej mąż. W tym momencie część jej pamięci obumrze, zamykając jego obraz i wspomnienie w stałym, oddzielnym obwodzie. Mimo że zapewne przeżyje go o dziesięć tysięcy lat, Dors w pewnym sensie zawsze będzie należała do Hariego.

– Lądujemy za dwie godziny, Dors Venabili.

Pilot, niewielki humanoidalny robot, był niegdyś członkiem calvinian, grupki heretyków, którzy usiłowali udaremnić psychohistoryczny plan Hariego. Trzydzieści tych maszyn ujęli rok wcześniej pomocnicy Daneela, po czym wysłali je na odległą planetę naprawczą, gdzie miały zostać przystosowane do przestrzegania Zerowego Prawa Robotyki. Jednak Lodovik Trema przejął po drodze ten ładunek więźniów. Najwidoczniej teraz pracowali dla niego.

Nie rozumiem, dlaczego Daneel powierzył Tremie tę misję… czy jakąkolwiek inną. Należało go zniszczyć, gdy tylko odkryliśmy, że jego umysł nie akceptuje już Czterech Praw Robotyki.

Najwidoczniej Daneel miał z tym problemy. Robot, który od dwudziestu tysięcy lat kierował rozwojem ludzkości, zdawał się nie wiedzieć, jak traktować maszynę, która zachowywała się bardziej jak człowiek. Która usiłowała kierować się etyką, zamiast sztywnymi zasadami, jakie jej zaprogramowano.

Cóż, ja nie mam wątpliwości, rozmyślała Dors. Trema jest niebezpieczny. W każdej chwili jego zasady „etyczne” mogą skłonić go do działania przeciwko nam… lub przeciw ludziom, a nawet Hariemu!

Zgodnie z prawami Pierwszym i Zerowym mam obowiązek działać.

Ten ciąg myślowy był logiczny, niepodważalny. Jednak w jej wypadku każdej decyzji towarzyszyły symulowane emocje, tak realistyczne, że według Daneela nie dało się ich odróżnić od ludzkich. Każdy ujrzałby w tym momencie na twarzy Dors zdecydowanie świadczące o tym, że jest gotowa służyć i bronić za wszelką cenę.

3

Był taki czas, że korespondencją Hariego zajmowało się sto czterdzieści sekretarek. Teraz mało kto pamiętał, że kiedyś był Pierwszym Ministrem. Nawet sława, którą ostatnio cieszył się jako Kruk, prorok zagłady, szybko poszła w niepamięć, gdy wiecznie spragnieni sensacji reporterzy zajęli się innymi tematami. Od zakończenia jego procesu i dekretu Komisji Bezpieczeństwa Publicznego, skazującego zwolenników Hariego na wygnanie na Terminusa, otrzymywał coraz mniej wiadomości. Teraz zaledwie pół tuzina listów czekało na monitorze ściennym, kiedy Kers przyprowadził go z codziennego spaceru.

Najpierw Hari przejrzał cotygodniowe sprawozdanie Gaala Dornicka, który nadal nagrywał je osobiście na znak szacunku dla ojca psychohistorii. Szeroka twarz Dornicka ciągle była młoda i jowialna, co budziło odruchowe zaufanie rozmówcy – mimo że matematyk kierował najważniejszym spiskiem w dziejach ludzkości.

– Teraz naszym największym zmartwieniem jest sama emigracja. Wygląda na to, że niektórzy członkowie Projektu Encyklopedii nie są zbyt zadowoleni z tego, że wygnano ich z Trantora na sam koniec znanego wszechświata! – Dornick zachichotał, lecz w jego głosie było słychać lekkie znużenie. – Oczywiście spodziewaliśmy się tego i poczyniliśmy odpowiednie plany. Komisarz Linge Chen wydzielił specjalny oddział tajnej policji, mający przeciwdziałać dezercjom. A nasi mentaliści pomagają zachęcać „ochotników” do odlotu wyznaczonymi statkami. Trudno jednak upilnować ponad sto tysięcy ludzi. Hari, mamy z tym mnóstwo kłopotów! – Gaal przekartkował papiery i zmienił temat. – Twoja wnuczka przesyła pozdrowienia z Gwiezdnego Krańca. Wanda melduje, że mentaliści radzą sobie tam tak dobrze, że może wkrótce wróci do domu. Co za ulga, że w końcu pozbyliśmy się większości mentalistów. Na Trantorze byli nieustannym zagrożeniem. Teraz w mieście zostali tylko najbardziej godni zaufania, a ci oddają nam nieocenione usługi podczas przygotowań. Tak więc wydaje się, że panujemy nad sytuacją…

Istotnie. Hari przejrzał wykres psychohistoryczny dołączony do wiadomości od Gaala i stwierdził, że idealnie zgadza się z Planem. Dornick, Wanda i pozostali członkowie Pięćdziesiątki doskonale znali swoją robotę.

W końcu sam ich tego nauczył.

Nie musiał uruchamiać swojej kopii Pierwszego Radianta, żeby wiedzieć, co musi się teraz wydarzyć. Wkrótce agenci zostaną wysłani na Anakreon i Smyrmo, aby wzniecić płomień secesji w tych odległych prowincjach i przygotować scenę do pierwszego z wielu kolejnych kryzysów, które przejdzie Fundacja… I które w końcu doprowadzą do powstania nowej i lepszej cywilizacji.

Oczywiście Hari dostrzegał zabawną stronę tej sytuacji – sam jako Pierwszy Minister tłumił rewolucje i zadbał o to, by jego następcy trzymali żelazną ręką tak zwane światy chaosu, ilekroć gwałtowne ruchy społeczne zagrażały galaktycznej równowadze. Jednak bunty, które jego zwolennicy muszą opanować na Peryferiach, będą zupełnie inne. Kierowane przez ambitnych miejscowych arystokratów, usiłujących zwiększyć swoje wpływy, powstania te pod każdym względem będą miały klasyczny przebieg idealnie pasujący do równań.

Wszystko zgodnie z Planem.

Większość pozostałej korespondencji Hariego nie zawierała niczego interesującego. Odrzucił zaproszenie na doroczne przyjęcie dla emerytowanych pracowników Uniwersytetu Streelinga… oraz inne, na imperatorską wystawę nowych dzieł sztuki stworzonych przez „geniuszy” Ekscentrycznego Ładu. Ktoś z Pięćdziesiątki weźmie udział w tym spotkaniu, aby zmierzyć poziom dekadencji w kaście imperialnych artystów. Jednak była to tylko kwestia potwierdzenia tego, co już wiedzieli – że prawdziwa kreatywność obumierała wraz z Imperium. Hari był dostatecznie stary, by odrzucić zaproszenie. I zrobił to.

Następnie pojawiła się notatka przypominająca o opłaceniu składki na rzecz gildii, do czego był zobowiązany jako wysoko postawiony merytokrata – i czego najchętniej by zaniechał. Z tą pozycją były jednak związane pewne przywileje, a on, w tym wieku, nie miał ochoty zostać zwyczajnym obywatelem. Hari złożył ustne polecenie przelewu.

Serce zabiło mu mocniej, gdy wyświetlacz na ścianie ukazał list z agencji detektywistycznej Pagamant. Wynajął tę firmę przed wieloma laty, aby odszukała jego synową Manellę Dubanqua oraz jej maleńką córeczkę Bellis. Obie zniknęły ze statkiem z uchodźcami uciekającym z Santanni, świata chaosu, na którym zginął Raych. Zamigotał mu płomyk nadziei. Czyżby wreszcie je znaleziono?

Nie, krótka notatka informowała, że detektywi wciąż analizują raporty o zaginionych statkach i wypytują podróżujących na trasie Kalgan–Siwenna, gdzie po raz ostatni widziano Arcadię VII. Będą nadal prowadzić śledztwo… chyba że Hari w końcu postanowił zakończyć poszukiwania?

Zacisnął szczęki. Nie. Hari ustanowił fundację mającą finansować te poszukiwania nawet po jego śmierci.

Z pozostałych wiadomości dwie były oczywistym śmieciem: listy przysłane przez matematyków amatorów z odległych światów, którzy twierdzili, że samodzielnie odkryli podstawowe prawa psychohistorii. Hari polecił programowi monitorującemu pokazywać takie listy, ponieważ niektóre bywały zabawne. Ponadto raz lub dwa razy w roku list wskazywał na prawdziwy talent, iskrę geniuszu, która nieoczekiwanie rozbłysła na jakimś odległym świecie, jeszcze niewypalonym pośród miliardów gasnących węgli wszechświata. W ten sposób ujawniło się kilku obecnych członków Pięćdziesiątki. Szczególnie jego najlepszy współpracownik Yugo Amaryl, któremu przypadał zaszczyt współtwórcy psychohistorii. Jego kariera, od skromnych początków po wyżyny matematycznego geniuszu, umacniała przekonanie Hariego, że każde przyszłe społeczeństwo powinno się opierać na systemie bezklasowym, zachęcającym jednostki do rozwijania swych zdolności. Dlatego zawsze chociaż pobieżnie przeglądał te listy.

Tym razem jeden przykuł jego uwagę.

…Wygląda na to, że znalazłem zależność między pańską techniką psychohistoryczną a matematycznymi modelami wykorzystywanymi do przewidywania przebiegu kosmicznych prądów przestrzenno-molekularnych! To, z kolei, przedziwnie zgadza się z rozkładem typów gleby na planetach wybranych z różnych obszarów Galaktyki. Pomyślałem, że może chciałby pan przedyskutować ten problem osobiście. Jeśli tak, proszę…

Hari parsknął śmiechem, aż Kers Kantun wyjrzał z kuchni. Ten człowiek był cudowny, bez dwóch zdań! Przejrzał rzędy matematycznych symboli i znalazł amatorskie, lecz dokładne i rzetelne podejście do tematu. Pełen dobrych chęci zapaleniec nadrabiający brak talentu oryginalnymi pomysłami. Polecił przekazać list najmłodszemu członkowi Pięćdziesiątki, zalecając kurtuazyjną odpowiedź – czego Saha Lorwinth powinna się nauczyć, jeśli miała być jedną z szarych eminencji kierujących ludzkim przeznaczeniem.

Z westchnieniem odwrócił wózek tyłem do ściennego monitora, zmierzając do swojego gabinetu. Wyjąwszy spod szaty dar Daneela, położył go na biurku, w szczelinie specjalnie przeznaczonej do czytania takich starożytnych zapisów. Na ekranie czytnika pojawiły się dwuwymiarowe obrazy i archaiczne litery, które przetłumaczył mu komputer.

Słownik dla dzieci

Britannica Publishing Company

New Tokyo, Baleyworld, 2757 p.e.F.

Zapis, na który patrzył, był wysoce nielegalny, lecz to nie mogło powstrzymać Hariego Seldona, który niegdyś kazał ożywić dwie starożytne symulacje, Joannę d’Arc i Woltera, wydobywszy je z na pół stopionego archiwum. W rezultacie część Trantora pogrążyła się w chaosie, gdy istoty te wyrwały się z zaprogramowanych więzów i zamieszkały w planetarnej sieci informatycznej. Prawdę mówiąc, cała historia zakończyła się bardzo pomyślnie dla Hariego, chociaż nie dla obywateli Sektora Junin i Sarka. W każdym razie nie miał większych skrupułów, ponownie łamiąc prawo archiwów.

Prawie dwadzieścia tysięcy lat temu, pomyślał. Patrzył na datę publikacji, czując równie wielki podziw jak wtedy, gdy po raz pierwszy oglądał dar Daneela. Może to zostało napisane dla dzieci z tamtych czasów, lecz zawiera więcej naszej historii, niż wszyscy dzisiejsi imperialni uczeni mogą odtworzyć.

Pół roku zajęło Hariemu przestudiowanie i ogarnięcie początków ludzkiej cywilizacji, która zrodziła się na odległej Ziemi, na kontynencie zwanym Afryką, gdy rasa sprytnych małp po raz pierwszy stanęła na tylnych łapach i z tępym zdumieniem spojrzała na gwiazdy.

Tyle słów wyłaniało się z tego małego kamiennego sześcianu. Niektóre były już znajome – dotarły do teraźniejszości w niejasnej formie, przez ustne przekazy i tradycje…

Rzym

Chiny

Szek Spir

Hamlet

Budda

Apollo

Światy Przestrzeńców

To dziwne, ale niektóre bajki najwyraźniej przetrwały prawie niezmienione dwieście wieków. Tacy ulubieńcy jak Pinokio… czy Frankenstein najwidoczniej byli starsi, niż ktokolwiek sobie wyobrażał.

O innych faktach zawartych w tym archiwum Hari po raz pierwszy usłyszał kilkadziesiąt lat wcześniej, kiedy powiedziały mu o nich te dwie symulacje, Wolter i Joanna.

Francja

Chrześcijaństwo

Platon

Jednak znacznie dłuższa była lista rzeczy, o których Helikończyk nie miał pojęcia, a które znalazł w tej książeczce. Fakty dotyczące przeszłości człowieka, o których wiedział tylko Daneel Olivaw i inne roboty. Postacie i miejsca, niegdyś niezwykle ważne dla całej ludzkości.

Kolumb

Ameryka

Einstein

Imperium Brazylijskie

Susan Calvin

A wszystko to od wapiennych jaskiń Lascaux po stalowe katakumby, w których Ziemianie kryli się w dwudziestym szóstym wieku, pomyślał.

Szczególnie przygnębiający był dla Hariego krótki esej o starożytnym szamanie zwanym Karolem Marksem, którego toporne zaklęcia w niczym nie przypominały psychohistorii, poza głęboką wiarą, jaką jego wyznawcy pokładali w stworzonym przezeń modelu natury ludzkiej. Marksiści również sądzili niegdyś, że poznali podstawowe prawa rządzące historią.

Oczywiście my wiemy lepiej. My, seldoniści.

Hari uśmiechnął się ironicznie.

Pozornie Daneel Olivaw sprezentował mu ten relikt z prostej przyczyny – żeby dać mu zadanie. Coś, czym mógłby się zająć przez te ostatnie miesiące, zanim jego kruche ciało w końcu przestanie się opierać śmierci. I chociaż jego umysł był już zbyt słaby, aby zdołał pomóc Gaalowi Dornickowi i Pięćdziesiątce, nadal mógł się uporać z prostym problemem psychohistorycznym i dopasować dane z kilku tysiącleci jednego świata do całego Planu. Nadanie wczesnej historii Ziemi formy tabelarycznej, pozwoli być może przesunąć linię zerową – warunki graniczne Pierwszego Radianta o jedno lub dwa miejsca po przecinku.

Ponadto dzięki temu Hari miał poczucie, że jest użyteczny.

I sądziłem, że w ten sposób znajdę odpowiedź na dręczące mnie pytania, rozmyślał. Niestety, rezultat tylko jeszcze bardziej rozbudził jego ciekawość. Wygląda na to, że sama Ziemia kilkakrotnie stawała się światem chaosu. W wyniku jednego z tych epizodów powstał gatunek Daneela. Stworzono humanoidalne roboty takie jak Dors.

Lekkie drżenie wstrząsnęło lewą dłonią Hariego, wywołując obawę przed nadejściem kolejnego ataku… ale zaraz przeszło.

Lepiej, by Daneel przyszedł wkrótce, bo nigdy nie uzyskam wyjaśnień, na jakie zasłużyłem, spełniając jego życzenia przez te wszystkie lata! – myślał Seldon.

Kers przyniósł mu kolację, wybór mycogeńskich przysmaków, ale Hari ledwie ich skosztował. Całą uwagę skupił na Słowniku dla dzieci i rozdziale opowiadającym o wielkiej migracji – gdy ogromna populacja Ziemi usiłowała uciec ze świata, który z jakiegoś tajemniczego powodu szybko przestawał nadawać się do życia. W wyniku heroicznych wysiłków prawie miliardowi ludzi udało się opuścić planetę. W prymitywnych statkach nadprzestrzennych ruszyli w kosmos, by założyć kolonie w Sektorze Syriusza.

Zanim opublikowano ten archiwalny zapis, wydawcy Słownika dla dzieci mogli tylko zgadywać, ile planet zasiedlono. Raporty z pogranicza donosiły o wojnach między poszczególnymi światami. A niektóre pogłoski były jeszcze dziwniejsze. Legendy o duchach przestrzeni. Opowieści o tajemniczych nocnych eksplozjach, potężnych i niepokojących, dostrzeganych tuż przed prącą naprzód ludzką falą.

Proces rozpadu rozpoczął się, gdy odległe planety utraciły ze sobą kontakt. Wkrótce zaczął się mroczny wiek ciężkich zmagań i drobnych swarów, gdy zblakły wspomnienia, a niezliczone małe królestwa pogrążyły się w barbarzyństwie – dopóki w zamieszkanym przez ludzi wszechświecie znów nie zapanował pokój. A zaprowadziło go dynamiczne i rosnące w siłę Imperium Trantorskie.

Zerkając przez tę otchłań czasu, Hari dostrzegł pewien dziwny fakt.

Jeśli to archiwum było przeznaczone dla młodych, to dowodzi, że nasi przodkowie nie byli idiotami, pomyślał.

Oczywiście Hari przeczytał wiele trudniejszych dzieł, zanim skończył sześć lat. Jednak ta książka „dla dzieci” byłaby zbyt trudna dla większości dzieci na Helikonie. Starożytni nie byli głupcami, a jednak ich cywilizacja pogrążyła się w szaleństwie i amnezji, przemknęło mu przez myśl.

Na razie równania psychohistoryczne nie dawały żadnego wyjaśnienia. Hari szukał go w tym archiwum. Zaczynał wszakże podejrzewać, że odpowiedzi – prawdziwych odpowiedzi – powinno się szukać gdzie indziej.

4

Dziesięć minut przed lądowaniem na Panucopii Dors wróciła do swojej otoczonej osłoną kabiny. Sięgnęła pod koszulę i rozwinęła kawałek czarnego materiału. Leżał na stoliku, gładki i obojętny, dopóki jej pozytronowy mózg nie wysłał mikrofali z zakodowanym sygnałem. Wtedy czarna powierzchnia zamigotała i nagle ożyła na niej twarz dziewczyny o krótko ściętych włosach, surowa i tchnąca mądrością mimo młodego wieku. Niebieskie oczy bacznie zmierzyły Dors, zanim postać przemówiła.

– Minęły miesiące, od kiedy ostatni raz mnie przywołałaś, Dors Venabili. Czy w mojej obecności czujesz się tak nieswojo?

– Jesteś syntetycznie wskrzeszoną symulacją ludzkiej osobowości, Joanno, a więc nielegalną. Niezgodną z prawem.

– Ludzkim prawem. Lecz aniołowie widują to, czego nie mogą dojrzeć ludzie.

– Już ci mówiłam, że jestem robotem, a nie aniołem.

Postać wzruszyła ramionami. Zachrzęściły ogniwa kolczugi.

– Jesteś nieśmiertelna, Dors. Myślisz tylko o tym, jak służyć upadającej ludzkości, ponownie dając szansę kobietom i mężczyznom, którzy zmarnowali ją przez swój upór. Jesteś ucieleśnieniem wiary w ostateczne odkupienie. To wszystko zdaje się potwierdzać moją interpretację.

– Przecież moja wiara nie jest twoją wiarą.

Symulacja Joanny d’Arc uśmiechnęła się.

– To miałoby dla mnie znaczenie wcześniej, gdy po raz pierwszy zostałam wskrzeszona, albo odtworzona, w tej dziwnej nowej erze. Jednak czas, który spędziłam z symulacją Woltera, zmienił mnie. Nie tak bardzo, jak by sobie tego życzył! Niemniej wystarczająco, abym nauczyła się trochę prag-ma-tyz-mu.

To ostatnie słowo wymówiła z lekkim grymasem.

– Moja ukochana Francja jest teraz zatrutym pustkowiem na zniszczonej planecie, a chrześcijaństwo dawno zostało zapomniane, a więc muszę się zadowolić tym, co mi pozostało. Poznawszy bliżej Daneela Olivawa, rozpoznałam w nim prawdziwego apostoła czystej dobroci i świętego poświęcenia. Jego zwolennicy działają w słusznej sprawie, dla dobra niezliczonych cierpiących ludzkich dusz. Dlatego też zapytuję cię, drogi aniele, co mogę dla ciebie zrobić?

Dors zastanawiała się. Była to zaledwie jedna z kopii symulacji Joanny. Miliony rozproszyły się w przestrzeni kosmicznej – a z nimi tyleż samo Wolterów i starożytnych memów – wywiewane z Galaktyki przez wiatry słoneczne w ramach zawartej z Harim czterdzieści lat wcześniej umowy, mającej uwolnić Trantor od tych komputerowych bytów. Dopóki ich nie przegnano, te cybernetyczne twory mogły stać się kartą dowolnej wartości w kosmicznej rozgrywce i potencjalnie zagrozić Planowi Seldona.

Pomimo wszelkich wysiłków zmierzających do ich usunięcia kilka duplikatów pozostało w świecie rzeczywistym. Chociaż Dors podjęła środki ostrożności, by trzymać ten sym w odosobnieniu, darzyła Joannę mimowolną sympatią. Poza tym przed nadchodzącym spotkaniem z Lodovikiem odczuwała przemożną potrzebę, by z kimś porozmawiać.

Może to po tych wielu latach, kiedy mogłam o wszystkim mówić Hariemu, pomyślała. Jedynemu człowiekowi w kosmosie, który znał prawdę o robotach i uważał nas za swych najlepszych przyjaciół. Przez kilka krótkich dziesięcioleci oswoiłam się z myślą, że konsultuję wszystko z człowiekiem. Wydawało się to naturalne i słuszne. Wiem, że Joanna nie jest człowiekiem, tak samo jak ja. Ona jednak czuje i zachowuje się jak istota ludzka! Tak pełna sprzeczności, a jednocześnie tak pewna swoich racji.

Dors przyznawała, że podziw, jakim ją darzyła, mógł wynikać z zazdrości. Joanna nie miała ciała, nie odczuwała bodźców. Nie istniała w rzeczywistym świecie. Mimo to zawsze uważała się za uczuciową, prawdziwą kobietę.

– Znalazłam się w kłopotliwej sytuacji – powiedziała jej w końcu Dors. – Nieprzyjaciel zaprosił mnie na spotkanie.

– Aha. – Joanna kiwnęła głowa. – Rokowania. I obawiasz się, że to pułapka?

– Wiem, że to pułapka. Ofiarował mi „dar”. Taki, który musi być niebezpieczny. Lodovik chce w jakiś sposób schwytać mnie w sidła.

– Próba wiary! – Joanna klasnęła. – Oczywiście, znam się na tym. W ciągu lat spędzonych z Wolterem przeszłam ich wiele. W takim razie odpowiedź na twoje pytanie jest oczywista, Dors.

– Przecież jeszcze nie znasz szczegółów!

– Nie muszę. Powinnaś stawić czoło temu wyzwaniu. Walczyć i pokonać wątpliwości. Do dzieła, słodki aniele, i zaufaj swej wierze w Boga.

Dors potrząsnęła głową.

– Już ci mówiłam…

Zanim jednak zdołała dokończyć, symulacja uniosła dłoń, przerywając jej.

– Tak, oczywiście. Bóg, w którego wierzę, to tylko przesąd. W takim razie, drogi robocie… do dzieła i zaufaj swej wierze w Zerowe Prawo Robotyki.

5

Podczas następnego spaceru Hari wolał unikać lasów Shoufeen. Zamiast udać się tam, pozwolił, by Kers Kantun zawiózł go do jednej z tych wypielęgnowanych części ogrodów imperialnych, które były otwarte dla gości – pozwolił na to łaskawy gest obecnie panującego figuranta, imperatora Semrina, osadzonego ostatnio na tronie przez Komisję Bezpieczeństwa Publicznego.

Dotychczas tylko pięć niewielkich zakątków pałacowego ogrodu, mających zaledwie po kilka tysięcy akrów, przeznaczano do użytku każdej z klas: obywateli, ekscentryków, urzędników, merytokratów i szlachty. Semrin wykorzystał swoją skromną władzę, by udostępnić ponad połowę tego ogromnego terenu wszystkim warstwom społecznym, zabiegając w ten sposób o przychylność poddanych.

Oczywiście większość rodowitych Trantorczyków wolałaby dać sobie powyrywać rzęsy, niż wąchać kwiatki pod gołym niebem. Woleli swoje ciepłe stalowe jaskinie. Jednak na planecie przebywało również mnóstwo tymczasowych mieszkańców, takich jak kupcy, dyplomaci, emisariusze i turyści – oraz prawdziwa armia biurokratów, młodych członków klasy urzędników, wysłanych na krótko na stołeczną planetę w celu przeszkolenia i zdobycia urzędniczych szlifów. Większość z nich pochodziła z planet, na których chmury nadal przesuwały się po otwartym niebie, a deszcz spływał po porośniętych zielenią wzgórzach do mórz. Ci byli najbardziej wdzięczni Semrinowi za jego szczodry gest. Każdego dnia po setkach kilometrów ścieżek krążyli goście, z początku nerwowo reagujący na wypielęgnowane piękno, a potem stopniowo oswajający się z nim.

To sprytne polityczne posunięcie, lecz Semrin może jeszcze drogo za nie zapłacić, jeśli nie będzie ostrożny. Tego, co raz dane, nie można łatwo odebrać, myślał Seldon.

Oczywiście takie drobne perturbacje rzadko ukazują się w postaci choćby najmniejszych wyskoków na psychohistorycznych wykresach. Prawie nie ma znaczenia, który monarcha akurat zasiada na tronie. Upadek imperium postępuje z takim impetem, że tylko ci nieliczni, którzy wiedzą jak, mogą nieznacznie zmienić jego przebieg. Wszyscy inni muszą po prostu się z tym pogodzić.

Hari przeważnie cieszył się otwartą przestrzenią i niekończącą się różnorodnością terenów pałacowych. Niestety przypominały mu one również biednego Grubera – ogrodnika, który pragnął jedynie dbać o swoje rabatki, lecz z rozpaczy został zabójcą imperatora.

To było dawno temu, pomyślał Hari. Gruber już obrócił się w proch, tak samo jak imperator Cleon.

A niebawem obrócę się i ja.

Jadąc ścieżką, której nigdy przedtem nie wybrali, Hari i Kers nagle natknęli się na fraktalowy ogród, w którym specjalne gatunki podobnych do mchów krzewów zaprogramowano tak, by rosły i kurczyły się przez skomplikowane, ledwie widoczne podziały. Była to stara forma sztuki, lecz Hari rzadko widywał tak dobre jej wykonanie. Odcienie ulegały subtelnym zmianom w zależności od kąta padania promieni słonecznych oraz kształtu sąsiednich fragmentów. Powstający labirynt zawiłych kombinacji był prawdziwym gąszczem nieustannie zmieniających się wzorów i barw.

Przechodnie zazwyczaj spoglądali na ten pokaz z niemym podziwem, po czym spiesznie podążali do następnego z imperialnych cudów. Hari jednak dał Kersowi znak, by zatrzymał wózek, po czym przywarł wzrokiem do wzorów, przyciągany przez ich nieme wyzwanie. Ich złożoność nie przypominała buntowniczego chaosu lasów Shoufeen. Seldon szybko rozpoznał podstawowy wzór generujący obrazy. Ten organiczny pseudomech zaprogramowano, opierając się na fraktalowych pochodnych wyprowadzonych z sekwencji przekształceń Fiquarnn-Julia. To potrafiłoby dostrzec nawet dziecko. Była to jednak tylko część prawdy. Mrużąc oczy, Hari szybko zauważył, że w tych obrazach pojawiają się dziury powodujące zatrzymanie i cofanie się procesu w przypadkowo generowanych odstępach czasu.

Pasożytnictwo, pomyślał. Tak działa wirus lub inny pasożyt, mający w pewnych warunkach rozkładać mech. W ten sposób nie tylko powstają interesujące wzory. Obumieranie i odradzanie się jest niezbędne dla sprawnego działania całości!

Wkrótce Hari zauważył, że w systemie działa więcej takich pasożytów. W rzeczy samej, artysta stworzył tu cały mikroekosystem… spełniający swoje zadanie.

Helikończyk skupił się, pospiesznie analizując algorytmy wykorzystane przez zręcznego ogrodnika. Och, w żadnym razie nie było to dzieło matematycznego geniusza. Niemniej jednak taki sposób połączenia matematyki z inżynierią organiczną świadczył, że artysta nie tylko miał talent i oryginalne pomysły, ale również poczucie humoru. Hari o mało nie parsknął śmiechem…

Tylko że w tym momencie zauważył je.

Dziury, które trwały.

Tutaj. I tam. I w kilku innych miejscach. Fragmenty otwartej przestrzeni, na które z niewiadomej przyczyny mech nigdy nie wkraczał. Było tam światło i ożywcza mgła barw. Pędy wciąż wysuwały się ku tej pustej przestrzeni… i nie wiedzieć czemu, za każdym razem kierowały się w inną stronę.

I nie była to jedyna dziwna cecha. O tam! Miejsce, gdzie ta żywa materia wiła się i skręcała, ale zawsze powracała do tego samego odcienia błękitu, mniej więcej co osiem sekund. Niebawem Hari naliczył przynajmniej tuzin anomalii, których nie potrafił wytłumaczyć. Nie pasowały do żadnego matematycznego profilu. A tymczasem istniały.

Westchnął, rozpoznając zjawisko. Dobrze znał ten problem – przez całe życie usiłował go rozwiązać.

Współoddziaływanie.

Pojawia się także w równaniach psychohistorycznych i podręcznikach historii. Zdołałem wyjaśnić większość jej aspektów. Nadal jednak niektóre pozostają niewyjaśnione. Duchy nawiedzające modele matematyczne, niewytłumaczalne siły mogące roznieść w pył nasze ukochane teoretyczne paradygmaty.

Ilekroć jestem blisko… wymykają mi się.

Banalny przykład sztuki ogrodniczej przypomniał mu o tym rozczarowaniu i Seldon poczuł w ustach gorzki smak porażki. Nagle, ku jego ogromnemu zdziwieniu, łzy stanęły mu w oczach. Przesłoniły wesoły wzór kwiatowy, spowijając go mgłą i rozmazując, a następnie zmieniając w gęstwinę migoczących promieni…

– Och, czy to możliwe? No, no, sam profesor Seldon! Niech będzie błogosławiona bogini przypadku, która w ten sposób skrzyżowała nasze ścieżki!

Helikończyk poczuł, że stojący za wózkiem Kers Kantun sprężył się, gdy tuż przed nimi, kłaniając się raz po raz wyrosła jakaś postać. Tylko tyle zobaczył Hari, zanim wyjął z rękawa chustkę i otarł oczy. W tym czasie mężczyzna terkotał, jakby nie mógł uwierzyć w swoje szczęście.

– To dla mnie wielki zaszczyt, panie! Szczególnie że napisałem do ciebie zaledwie dwa dni temu! Oczywiście nie liczę na to, że osobiście czytałeś moją wiadomość. Z pewnością masz całe mnóstwo sekretarzy, którzy czytają twoją pocztę.

Hari potrząsnął głową i w końcu zdołał dostrzec szary mundur urzędnika – niskiego, dość przysadzistego indywiduum o łysawej czaszce, zaczerwienionej już od słońca.

– Nic podobnego, ostatnio sam czytam moją korespondencję.

Krągły człowieczek zamrugał – jego oczy były podpuchnięte, jakby miał uczulenie.

– Naprawdę? To cudownie! A zatem mogę spytać, czy pamięta pan mój list? Jestem Horis Antic, imperialny lektor średniego szczebla, do pańskich usług. Napisałem do pana w związku z pewnymi nadzwyczajnymi podobieństwami między pańską pracą, której nie jestem godzien komentować, a prawidłowościami zaobserwowanymi w przepływie galaktycznych prądów…

Hari skinął głową i uniósł rękę, powstrzymując ten potok wymowy.

– Owszem, pamiętam. Pańskie spostrzeżenia były… – Szukał odpowiedniego słowa. – Bardzo nowatorskie.

Nie było to najbardziej dyplomatyczne określenie. W tych czasach wielu obywateli Imperium uznałoby je za obraźliwe. Jednak Hari wyczuł już, że ten urzędnik ma duszę ekscentryka i nie obrazi się.

– Rzeczywiście? – Horis Antic jakby urósł o kilka centymetrów. –Mogę więc wręczyć panu kopię moich obliczeń? Przypadkiem mam ją przy sobie. Mógłby pan – oczywiście, jeśli znajdzie pan czas – porównać te dane z pańskimi wspaniałymi modelami i sprawdzić, czy wskazane korelacje mają jakiś sens.

Pulchny człowieczek sięgnął w zanadrze. Hari usłyszał gniewny pomruk Kersa i powstrzymał go szybkim machnięciem ręki. Już dawno nie brał udziału w dworskich intrygach. Któż miałby teraz powód, by zabijać Hariego Seldona?

Gdy człowieczek szperał nerwowo pod połą szaty, Hari zauważył, że szary strój niezwykle dobrze leży na jego korpulentnym ciele. Insygnia wskazywały, że Horis Antic jest urzędnikiem dość wysokiej rangi. Mógł być wiceministrem jakiegoś prowincjonalnego świata, a nawet oficjelem piątego lub szóstego stopnia w trantorskiej hierarchii. Z pewnością niezbyt ważnym. (Urzędnicy rzadko byli ważni). Niewątpliwie jednak był niezastąpiony dla kilku arystokratów i merytokratów, ze względu na swoją pracowitość i efektywność. Rzadki okaz pośród leniwych biurokratów.

Może zostało mu nawet kilka szarych komórek, pomyślał Hari, czując dziwną sympatię do tego niskiego mężczyzny. Dostatecznie dużo, żeby mieć jakieś hobby. Jakieś ciekawe zajęcie przed śmiercią.

– Och, jest! – zawołał triumfalnie Antic, wyjmując standardową kartę pamięci i podając ją Hariemu.

Kers zręcznie przejął kartę, zanim Seldon zdążył wyciągnąć rękę. Służący wepchnął ją sobie do kieszeni, żeby dokładnie sprawdzić, zanim pozwoli, by dotknął jej Hari. Zmieszany biurokrata zamrugał, po czym skinął głową, godząc się z tym.

– No tak. Wiedziałem, że zakłócając panu spokój, dopuszczam się niewybaczalnego zuchwalstwa. Proszę znaleźć w sercu odrobinę litości i wybaczyć mi to. I bardzo proszę o kontakt, gdyby miał pan jakieś pytania… oczywiście na mój numer domowy. Rozumie pan, że moja analiza nie jest… hm, związana z moją pracą. Dlatego byłoby lepiej, gdyby moi współpracownicy i zwierzchnicy…

Hari z łagodnym uśmiechem kiwnął głową.

– Oczywiście. W takim razie niech mi pan powie, czym właściwie się pan zajmuje? Ten emblemat na pańskim kołnierzu… Nie znam go.

Policzki Antica poczerwieniały nie tylko od opalenizny. Seldon wyczuł jego zmieszanie, jakby człowieczek wolał nie poruszać tego tematu.

– No cóż… skoro pan pyta, profesorze Seldon. – Wyprostował się, lekko unosząc brodę. – Jestem inspektorem strefowym Imperialnej Służby Gleboznawczej. Napisałem o tym w pracy. I jestem pewny, że zauważy pan ten związek! Wszystko stanie się jasne, gdy…

– Tak, na pewno. – Hari podniósł rękę w zwyczajowym geście oznaczającym koniec audiencji. Mimo to uśmiechał się, ponieważ Horis Antic rozbawił go i podniósł na duchu. – Te przemyślenia z pewnością zostaną potraktowane z należną im uwagą, inspektorze strefowy. Ma pan moje słowo honoru.

Gdy tylko mężczyzna znikł z pola widzenia, Kers powiedział głośno:

– To spotkanie nie było przypadkowe.

Hari parsknął śmiechem.

– Oczywiście, że nie! Jednak nie popadajmy w paranoję. Ten człowiek jest urzędnikiem średniego szczebla. Zapewne poprosił o przysługę jakiegoś znajomego z sił bezpieczeństwa. Może obejrzał taśmy nagrane przez goryli Linge Chena i dowiedział się, gdzie będę dzisiaj. I co z tego? – Seldon obrócił się i spojrzał służącemu w oczy. – Nie chcę, żebyś niepokoił tym Dornicka lub Wandę, rozumiesz, Kers? Mogliby poszczuć na tego biedaka tajniaków Chena, a ci zrobiliby z niego pasztet.

Zapadła długa cisza. Kers Kantun kierował wózek Hariego do stacji tranzytowej. W końcu mruknął:

– Tak, profesorze.

Helikończyk znów zachichotał; ponownie czuł się młody. Ten krótki dramat – maleńki, nieszkodliwy akt podstępu i intrygi – zdawał się przywoływać wspomnienia dawnych dni, chociaż intruz był tylko dokuczliwym amatorem usiłującym znaleźć jakiś sens w długim i bezbarwnym życiu, podczas gdy wokół niego organy Imperium powoli ulegały atrofii.

Jeden aspekt starości nie zmienił się wcale przez tysiące lat, a mianowicie bezsenność. Sen był jak stary przyjaciel, który często zapomina o wizytach, lub wnuk, który wpada rzadko i natychmiast wychodzi, pozostawiając cię leżącego z szeroko otwartymi oczami i samotnego.

Hari mógł przejść kilka kroków bez pomocy, więc nie fatygował Kersa, tylko na uginających się nogach dotarł od łóżka do biurka. Grawitacyjny fotel przyjął jego ciężar, dopasowując się do jego kształtów. W tej trzeszczącej i rozsypującej się cywilizacji niektóre technologie nadal kwitną, pomyślał z wdzięcznością.

Niestety bezsenność nie była równoznaczna z przytomnością umysłu. Dlatego Hari przez jakiś czas po prostu siedział tam, wracając myślami do początków swego życia, wspominając.

Miał kiedyś pewną nauczycielkę… w szkole z internatem na Helikonie… gdy jego matematyczny geniusz dopiero rozwijał skrzydła. Siedemdziesiąt lat później nadal pamiętał jej niezmienną uprzejmość. Coś stałego, na czym mógł polegać w dzieciństwie targanym gwałtownymi wstrząsami i drobnymi zmartwieniami. „Ludzie są przewidywalni, uczyła młodego Hariego. Jeśli tylko rozumiesz ich potrzeby i pragnienia”. Pod jej kierunkiem znalazł oparcie w logice; nauka ta była jego opoką we wszechświecie pełnym niepewności. „Jeśli zrozumiesz siły kierujące ludźmi, nigdy nie dasz się zaskoczyć”.

Ta nauczycielka była ciemnowłosa, pulchna i bardzo opiekuńcza. I z jakiegoś powodu w myślach stapiała się z inną miłością jego życia – Dors.

Smukła i wysoka. Skóra jak kyrtowy jedwab, nawet jeśli pozornie musiała się starzeć, aby nie budzić podejrzeń, gdy pojawiała się u jego boku. Zawsze gotowa do serdecznego śmiechu, a jednocześnie strzegąca jego spokoju podczas pracy, jakby ta była cenniejsza od diamentów. Broniąca jego szczęścia energiczniej niż własnego życia. Hari odruchowo rozprostował palce, szukając jej dłoni. Zawsze tu była. Zawsze…

Westchnął i pozwolił rękom opaść na kolana. No cóż, ilu mężczyzn miało żonę, która od początku do końca została zaprojektowana dla nich? – pomyślał. Świadomość, że miał więcej szczęścia niż niezliczone miliony, stępiła nieco ostrze samotności. Troszeczkę.

Obiecano mu, że znów ją zobaczy. Czy też może tylko mu się to przyśniło?

W końcu Hari miał dosyć tego użalania się nad sobą. Praca. Ta będzie najlepszym lekarstwem. Jego podświadomość najwidoczniej nie odpoczywała podczas wieczornej drzemki. Wiedział to, ponieważ czuł dziwne mrowienie pod czaszką, w miejscu dostępnym tylko dla matematyków. Może miało to coś wspólnego ze sprytnym dziełem sztuki ogrodniczej, które podziwiał tego dnia.

– Wyświetl – powiedział i patrzył, jak komputer ukazuje wspaniałą panoramę na jednej ze ścian pokoju.

Galaktyka.

– Ach – mruknął. Widocznie zanim położył się spać, pracował nad problemem przepływu technologii. Ten istotny szczegół Planu był jeszcze niedopracowany, a powinien przewidzieć, które strefy i gromady gwiazd zachowają resztki potencjału naukowego w nadchodzącym wieku mroku, po upadku Imperium. Te światy mogły się stać źródłem kłopotów, gdy rozwijająca się Fundacja dotrze do centrum Galaktyki.

Oczywiście to nastąpi dopiero za ponad pięćset lat, myślał. Wanda, Stettin i Pięćdziesiątka uważają, że nasz plan będzie jeszcze wtedy działał, lecz ja tak nie sądzę.

Helikończyk przetarł oczy i pochylił się do przodu, śledząc wzory, które tylko w przybliżeniu pokrywały się z łukami dobrze mu znanych ramion spirali. Ten obraz z jakiegoś powodu wydawał się fałszywy. Znajomy, a jednak…

Wydał stłumiony okrzyk, gdyż nagle przypomniał sobie coś. Nie chodziło o problem przepływu technologii! Zanim poszedł spać, wsunął do czytnika kartę pamięci otrzymaną od tego małego biurokraty, tego Antica. Zamierzał opatrzyć ją jedną lub dwiema uwagami, po czym odesłać z zachęcającą notatką.

Zapewne ucieszy się jak jeszcze nigdy w życiu, pomyślał Hari, zanim broda opadła mu na piersi. Niejasno pamiętał, że Kers położył go do łóżka. Teraz ponownie spojrzał na wyświetlacz, obserwował naniesione przepływy i symbole. Im dokładniej się im przyglądał, tym jaśniej zdawał sobie sprawę z dwóch spraw.

Po pierwsze, Horis Antic nie był zapoznanym geniuszem. Obliczenia były sztampowe i przeważnie zuchwale ściągnięte z kilku popularyzatorskich publikacji wczesnych prac Hariego.

Po drugie, te wzory były dziwnie podobne do czegoś, co widział niedawno…

– Komputer! – krzyknął. – Wywołaj galaktyczną mapę światów chaosu!

Obok uproszczonego modelu Antica nagle pojawił się o niebo lepiej zrenderowany obraz. Ukazywał umiejscowienie i intensywność niebezpiecznych rozruchów społecznych w ciągu kilku ostatnich stuleci. W dawnym Imperium rzadko zdarzało się, by na którejś planecie zapanował chaos, lecz w ostatnich wiekach takie przypadki były coraz częstsze. Tak zwane Prawo Seldona, wprowadzone w czasach, gdy Hari pełnił obowiązki Pierwszego Ministra, pomogło przez jakiś czas utrzymać parę w kotle i galaktyczny pokój. Jednak rosnąca liczba światów chaosu była kolejnym objawem świadczącym o tym, że ta cywilizacja nie utrzyma się długo. Imperium chyliło się ku upadkowi.

Z przyzwyczajenia spojrzał na kilka światów, które w przeszłości przysporzyły mu wiele kłopotów.

Sark, gdzie nawiedzeni „eksperci” wskrzesili kiedyś Joannę i Woltera ze starożytnego, na pół spalonego archiwum, przechwalając się cudami, jakich dokaże ich nowy, wspaniały świat… aż ten nagle runął im na głowy.

Madder Loss, którego duma, zanim się wypaliła, zagrażała wybuchem chaosu w całej Galaktyce.

I Santanni… gdzie zginął Raych, wśród zamętu, buntu i okropnych aktów przemocy.

Czując nagłą suchość w ustach, Hari rozkazał:

– Nałóż na siebie oba te obrazy. Przeprowadź prostą analizę korelacyjną szóstego stopnia. Pokaż wspólne cechy.

Obrazy ruszyły ku sobie, stapiając się i przekształcając, gdy komputer mierzył i podkreślał podobieństwa. Po chwili przedstawił wynik w postaci symboli graficznych wirujących w galaktycznej spirali.

Piętnastoprocentowa zbieżność… między występowaniem światów chaosu a… a…

Hari zamrugał. Nie mógł sobie przypomnieć tych głupstw, które wygadywał urzędnik. Coś o cząsteczkach w kosmosie? Jakimś rodzaju kurzu?

Był bliski tego, by zażądać połączenia wideofonicznego i zbudzić Horisa Antica w środku nocy, mszcząc się za to, że przez niego nie może spać.

Ściskając poręcze fotela, zastanowił się, przypominając sobie to, czego uczyła go Dors, kiedy mieszkali razem.

„Nie mów od razu tego, co przychodzi ci do głowy, Hari. Nie atakuj bez namysłu. Takie zachowanie pomagało może niegdyś samcom w dżungli, na przykład prymitywnym szympansom. Jesteś imperialnym uczonym! Staraj się udawać, że jesteś dystyngowany”.

„Podczas gdy naprawdę jestem…”

„Wielką małpą! – roześmiała się Dors, tuląc się do niego. Moją małpą. Moim cudownym człowiekiem”.

Wraz z tym bolesnym wspomnieniem odzyskał spokój. Na tyle, by przez jakiś czas zaczekać na odpowiedzi.

Przynajmniej do rana.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Wszystkie zamieszczone tutaj cytaty z Encyklopedii Galaktycznej zaczerpnięte zostały z jej 117. wydania opublikowanego w 1054 roku e.F. ↩

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Cykl FUNDACJA

4. Dedykacja

5. Rozdział I

6. Strona redakcyjna

Tytuł oryginału: Foundation’s Triumph

Copyright © 1999 by the Estate of Isaac Asimov and David Brin

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2025

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor serii: Piotr Hermanowski

Redaktor: Błażej Kemnitz

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Jacek Pietrzyński

Ilustracja na okładce

© Jean P. Targete

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Tryumf Fundacji, wyd. I, dodruk, Poznań 2025)

ISBN 978-83-8338-612-6

WYDAWCA

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań, Polska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer