Spis treści

Karta redakcyjna

Предисловие

Przedmowa

Wstęp

Podziękowania

Rozdział 1. Flotylla Kaspijska i jej geneza. Zarys dziejów militarnej obecności Rosji w ujściu Wołgi i na Morzu Kaspijskim do XX wieku

Rozdział 2. Flotylla Kaspijska i jej rozwój na przełomie XIX i XX wieku

Rozdział 3. Wojna domowa 1918–1920

Charakterystyka działań w 1918 r.

Operacje Flotylli Astrachańsko-Kaspijskiej wiosną 1919 r.

Działania floty sowieckiej na Morzu Kaspijskim w 1920 r.

Działania przeciw Persji

a) Rajd na Enzeli

b) Działania na pograniczu i walki wewnętrzne w Persji

Rozdział 4. Między wojnami

Zadania Flotylli Kaspijskiej i problem jej wzmocnienia

Mobilizacja

Rozdział 5. Zarys działań bojowych flotylli w latach 1941–1943

Kwestia irańska 1941 r.

Zarys działań z lat 1942–1943

a) Transport ładunków i ludzi

b) Zarys działań na lądzie

c) Ataki niemieckiego lotnictwa i katastrofy

Współpraca z Flotyllą Wołżańską

Rozdział 6. Wnioski i ocena działalności sił na Morzu Kaspijskim

Załączniki

Załącznik 1. Okręty podwodne na Morzu Kaspijskim

Załącznik 2. Lotnictwo morskie w obszarze Morza Kaspijskiego

Załącznik 3. Związki operacyjne/bazy główne biorące udział w wojnie domowej 1917–1920 na akwenie kaspijskim i ich dowódcy

a) Flotylla Kaspijska (do VII 1918)

b) Flota Kraju Astrachańskiego/Astrachań (IV–X 1918)

c) Flotylla Astrachańsko-Kaspijska/Astrachań (X 1918–VII 1919)

d) Flotylla Wołżańsko-Kaspijska/Astrachań (VII 1919–VII 1920)

e) Flota Czerwona Radzieckiego Azerbejdżanu/Baku (IV–VII 1920)

f) Morskie Siły Morza Kaspijskiego/Baku (5 VII 1920–27 VI 1931)

g) Flotylla Kaspijska/Baku (27 VI 1931–1940)

Załącznik 4. Organizacja i spis Flotylli Astrachańsko-Kaspijskiej wg stanu na 1 marca 1919 r.

Załącznik 5. Spis okrętów i organizacja Kaspijskiej Flotylli Wojennej (białogwardyjskiej) wg stanu na 25 stycznia 1920 r.

Załącznik 6. Obsada stanowisk dowodzenia Kaspijskiej Flotylli Wojennej w latach 1941–1945

Załącznik 7. Krążowniki pomocnicze operujące na Morzu Kaspijskim w czasie wojny domowej i interwencji

Załącznik 8. Dane taktyczno-techniczne niszczycieli i kontrtorpedowców Flotylli Wołżańsko-Kaspijskiej 1919–1920

Załącznik 9. Dane techniczno-taktyczne okrętów Flotylli Kaspijskiej operujących na Morzu Kaspijskim w latach 1941–1944

Załącznik 10. Szkice jednostek pływających

Załącznik 11. Dane techniczne i szkice samolotów wykorzystywanych w czasie walk powietrznych nad Morzem Kaspijskim w latach 1918–1920

Załącznik 12. Dane techniczne łodzi latających MBR-2 podstawowych wersji produkcyjnych

Bibliografia

Skorowidz jednostek pływających

Przykłady kamuflażu stosowanego na kanonierkach Flotylli Kaspijskiej

Wybrane bandery, flagi, proporce i wimple rosyjskiej i radzieckiej marynarki wojennej

Przypisy

Recenzenci:
dr hab. Zbigniew Karpus, prof. UMK
dr hab. Piotr Olender

Redakcja:
Tadeusz Zawadzki

Współpraca redakcyjna i korekta:
Iwona Dominik

Projekt graficzny serii i okładki:
Teresa Oleszczuk

DTP, mapy, indeks:
Tadeusz Zawadzki

Copyright © 2014 by Michał Glock
Copyright © 2014 by Tetragon sp. z o.o.

Fotografia na okładce: – na pierwszym planie Bakinskij Raboczij, za nim Markin i Altfater. Fotografia na stronie tytułowej: ex niszczyciele przeklasyfikowane na kanonierki kaspijskie kanonierki Lenin i Krasnyj Azerbajdżan.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca:
Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o.
00-836 Warszawa, ul. Żelazna 41 lok. 21
e-mail: kontakt@tetragon.com.pl

Książki można zamówić na:
www.tetragon.com.pl

ISBN 978-83-63374-79-2

Konwersja: eLitera s.c.

.

Książki Wydawnictwa Tetragon

Seria „Monografie”:

Jarosław Centek, Reichsheer ery Seeckta (1921–1926)

Jarosław Centek, Korpus Gwardii w bitwie pod Gorlicami

Waldemar Rezmer, Operacyjna służba sztabów Wojska Polskiego w 1939 roku

Robert Citino, Ewolucja taktyki Blitzkriegu. Niemcy bronią się przed Polską 1918–1939

Przemysław Benken, Ap Bac 1963

Przemysław Benken, Hamburger Hill 1969

Emile Allehaut, Walka piechoty. Studium ilustrowane konkretnymi wypadkami z wojny 1914–1918 roku

William Balck, Rozwój taktyki w ciągu Wielkiej Wojny

Frédéric-Georges Herr, Artyleria. jaka była, jaka jest i jaka powinna być

Pascal-Marie-Henri Lucas, Rozwój myśli taktycznej we Francji i w Niemczech podczas wojny 1914−1918 r.

Giulio Douhet, Panowanie w powietrzu. Przypuszczalne formy przyszłej wojny oraz ostatnie artykuły

Kamil Anduła, 1. Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte

Klemens Nussbaum, Historia złudzenia. Żydzi w Armii Polskiej w ZSRR 1943–1945

Juliusz S. Tym, Pancerni i ułani generała Andersa. Broń pancerna i kawaleria pancerna Polskich Sił Zbrojnych na Środkowym Wschodzie i we Włoszech 1941–1946

Juliusz S. Tym, Szkolić…, Doskonalić…, Być w gotowości do…

Juliusz S. Tym, Wielkopolska Brygada Kawalerii w kampanii 1939 roku

Juliusz S. Tym, Najnowocześniejsza armia II Rzeczypospolitej. Rzecz o motoryzacji wojska Polskich Sił Zbrojnych

Łukasz Przybyło, Doktryny wojnne. Historia i ocena

Seria „Morska”:

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 1: Wielka improwizacja 1941–1942

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 2: Wymęczone zwycięstwo 1943–1944

Michał Glock, Flotylla Kaspijska 1722–1945. Zarys dziejów

Krzysztof Kubiak, Rajd na St. Nazaire. Między strategią a taktyką

Krzysztof Kubiak, W rytmie monsunu. Indyjsko-pakistańska rywalizacja na morzu 1947–1971

Ziw Almog, 13 Flotylla. Komandosi izraelskiej marynarki wojennej na Morzu Czerwonym 1967–1973

Seria „Żołnierze”:

Piotr Jaźwiński, Koń, koniak i kobiety. Tradycje i zwyczaje oficerów kawalerii II Rzeczpospolitej

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 1: 1914–1916

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 2: sierpień 1916–1917

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 3: sierpień 1917–październik 1918

Teodor Cetys, Z Warszawy do Warszawy. Zapiski cichociemnego

Paweł Sztama, Generał August Emil Fieldorf – biografia wojskowa

Awigdor Kahalani, Wyżyny odwagi

Seria „Dokumenty i Relacje”:

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 1: Dokumenty 1–16 września

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 2: Dokumenty 17–22 września

Andrzej Wesołowski (red.), 14. Wielkopolska Dywizja Piechoty. Relacje i wspomnienia

Предисловие

Среди многих прекрасных и героических страниц истории русского и советского флота действия на Каспийском море до настоящего времени не удостоились необходимого внимания историков за пределами России. Хотя Каспийское море не было свидетелем великих битв и сражений, оно всегда играло необычайно важную роль в хозяйственном развитии государства. История русского присутствия в этих водах неразрывно связана с личностью Петра Великого, который вел в бой русских моряков во время двух военных экспедиций против Персии в начале 18-го века.

Очередные властители укрепили позицию России на Кавказе и на Каспийском море, в чем особые заслуги принадлежали Екатерине Второй, прозванной Великой, которая установила власть над Закавказьем.

В период Гражданской войны и иностранной интервенции моряки Волжско-Каспийской флотилии прославились в боях с превосходящим противником, проявив самоотверженность и мужество. Нельзя забыть и о целом ряде безымянных героев, для которых служба на флоте была не только обязанностью, но также честью.

Во время Великой Отечественной войны на плечах моряков Каспийской флотилии лежала главная тяжесть борьбы по охране судоходства в Каспийском море. От иранских портов до Астрахани корабли флотилии обеспечивали противовоздушную защиту важным транспортировкам нефти и поставкам с Запада по ленд-лизу.

Результативное противодействие атакам немецкой авиации на суда, перевозящие солдат и снабжение, повлияло на успех боев на Кавказе и на других фронтовых участках.

Хотел бы рекомендовать читателям данную монографию, которая одновременно является частью более общей работы молодых польских военных историков, занимающихся профессионально историей Военно-Морского Флота России. Популяризация истории Вооруженных сил России за рубежом, без сомнения, влияет на лучшее узнавание и понимание обоих народов, в чем большое участие принимают члены общества Lastadia.

В текущем году исполняется 70 лет окончания боевых действий на Каспийском море. Эта годовщина является хорошим моментом для подведения итогов истории военного присутствия России и СССР на этой акватории.

В заключение хотел бы выразить убеждение. что автор будет продолжать свои исследования в области военно-морской истории нашего государства.

kандидат военных наук, адмирал Владимир Григорьевич Егоров,

командующий Балтийским флотом (1991–2000)

23 X 2013

Przedmowa

Spośród wielu pięknych i bohaterskich kart historii flot rosyjskiej i radzieckiej działania na Morzu Kaspijskim nie doczekały się dotychczas należytej uwagi historyków poza Rosją. Choć Morze Kaspijskie nie było świadkiem wielkich bitew i batalii to odgrywało ono zawsze niezwykle ważną rolę w gospodarczym rozwoju państwa.

Historia obecności rosyjskiej na tych wodach wiąże się nierozerwalnie z osobą cara i wodza Piotra I, który do walki prowadził rosyjskich marynarzy w czasie dwóch ekspedycji wojskowych przeciwko Persji na początku XVIII wieku.

Kolejni władcy umocnili pozycję Rosji na Kaukazie i nad Morzem Kaspijskim, szczególne zasługi w tej mierze miała Katarzyna II, zwana Wielką, która utrwaliła władztwo nad Zakaukaziem.

W okresie wojny domowej i obcej interwencji marynarze Flotylli Wołżańsko-Kaspijskiej wsławili się w walkach z przeważającym przeciwnikiem, czym dali świadectwo swego poświęcenia i męstwa. Nie można zapominać o całej rzeszy bezimiennych bohaterów dla których służba we flocie była nie tylko obowiązkiem, ale również zaszczytem.

W czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej na barkach marynarzy Flotylli Kaspijskiej spoczywał główny ciężar walki o ochronę żeglugi wzdłuż Morza Kaspijskiego. Od portów irańskich do Astrachania okręty flotylli zapewniały osłonę przeciwlotniczą tak ważnym transportom ropy naftowej i dostawom przysyłanym z zachodu w ramach leand lease.

Skuteczne powstrzymanie niemieckiego lotnictwa atakującego transporty żołnierzy i zaopatrzenia walnie przyczyniło się do odniesienia zwycięstw w walkach na Kaukazie i na innych odcinkach długiego frontu.

Pragnę zarekomendować niniejszą monografię, która jest jednocześnie częścią większego opracowania młodych polskich historyków wojskowości zajmujących się w sposób merytoryczny i profesjonalny historią sił morskich Rosji. Propagowanie historii sił zbrojnych Rosji za granicą niewątpliwie wpływa na lepsze poznanie i zrozumienie obu narodów, w czym członkowie stowarzyszenia Lastadia mają swój duży udział.

W bieżącym roku mija 70 lat od zakończenia walk w basenie Morza Kaspijskiego. Ta rocznica jest dobrym momentem do podsumowania historii militarnej obecności Rosji i ZSRR na tym akwenie.

Wypada na zakończenie wyrazić przekonanie, że autor będzie kontynuował swoje badania w dziedzinie historii morskiej naszego państwa.

Admirał dr Władimir Grigoriewicz Jegorow, dowódca Floty Bałtyckiej 1991–2000

23 X 2013

Wstęp

Morze Kaspijskie zdaje się leżeć na uboczu wielkiej polityki. Znacznie częściej zajmujemy się krajami kaukaskimi, Gruzją czy Czeczenią ze względu na ich położenie geopolityczne. Ujście Wołgi oraz Azerbejdżan pojawiają się tylko w kontekście tamtejszego słynnego kawioru i wydobywanej ropy naftowej.

Niniejsza praca ma ambicje przestawienia po raz pierwszy tematu wojen na Morzu Kaspijskim w sposób całościowy, z naciskiem na XX wieczną historię militarną tego regionu. Jest to temat, który w polskiej nauce był dotąd nieobecny.

Głównymi zagadnieniami będą dwa wielkie konflikty zbrojne – wojna domowa oraz Wielka Wojna Ojczyźniana. W pierwszej kolejności zostaną pokazane walki pomiędzy okrętami Rosji Sowieckiej, siłami angielskimi i białogwardyjskimi w latach 1917–1920 wraz z tłem politycznym przemian w republikach kaukaskich ze szczególnym uwzględnieniem Azerbejdżanu. W dalszej części publikacji omówiony będzie całokształt działań Flotylli Kaspijskiej w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w latach 1941–1943, czyli w okresie, gdy flotylla wykonywała działania operacyjne związane głównie z ochroną żeglugi przez niemieckim lotnictwem.

Podstawą opracowania są materiały archiwalne, zarówno te wydane w formie zbiorów dokumentów, jak i materiały, które po raz pierwszy udało się pozyskać z Centralnego Archiwum Marynarki Wojennej Federacji Rosyjskiej mieszczącego się w Gatczynie (pod Sankt Petersburgiem). Zgodę na badania w zakresie działalności operacyjnej Flotylli Kaspijskiej wydano w Ministerstwie Obrony Federacji Rosyjskiej w sierpniu 2012, a same badania przeprowadzono w październiku tego samego roku. Nie ulega wątpliwości, że materiały tam pozyskane, z których część jest w formie elektronicznej w posiadaniu autora, mają bardzo dużą wartość poznawczą i rzucają zupełnie nowe światło na część opisywanych wydarzeń. Po raz pierwszy do dyspozycji badacza udostępniono na przykład dzienniki dowództwa flotylli i sztabu (wcześniej dokumenty te były utajnione).

W literaturze polskiej próżno szukać wartościowych informacji na temat działań wojennych na akwenie kaspijskim. Autorowi znane są tylko dwie większe publikację. Jedną z nich są wspomnienia późniejszego adm. Iwana Isakowa wydane w Polsce w latach 50. Drugą jest rozdział w pracy prof. Józefa Dyskanta pt. Konflikty i zbrojenia morskie 1918–1939, gdzie bardzo pobieżnie opisano działania Flotylli Wołżańsko-Kaspijskiej, przy czym autor nie do końca prawidłowo nazwał siły „czerwonych”.

Wart wzmianki jest także tekst Andrzeja Kliszewskiego, który ukazał się w czasopiśmie „Okręty Wojenne”[1] i oraz przekład artykułu Jürga Meistera z „Marine Rundschau” o radziecko-brytyjskiej interwencji w Iranie w 1941 roku[2].

O tym, jak burzliwym przemianom poddawana była Flotylla Kaspijska świadczy historia jej nazewnictwa. Zmieniało się ono w okresie 1917–1919 kilkukrotnie, co można znakomicie prześledzić w kronice Bojewaja lietopis’ wojenno-morskogo fłota 1917–1941, 1941–1942 i 1943 oraz w części opisowej do Atlasu Morskiego, t. III cz. 2[3].

Pierwotną nazwę Flotylla Kaspijska zachowały tylko siły „białych” – po stronie Rosji Sowieckiej nazwa przestała funkcjonować w lipcu 1918 r. (formalnie do początków lutego). Jej miejsce zajęła Flota Kraju Astrachańskiego (działająca do października 1918 r.). Następnie siły morskie zostały przekształcone we Flotyllę Astrachańsko-Kaspijską (do lipca 1919 r.), a gdy połączono je z Flotyllą Wołżańską nazwa ponownie uległa przekształceniu, tym razem we Flotyllę Wołżańsko-Kaspijską działającą od lipca 1919 r. Równolegle funkcjonowała Flota Czerwona Radzieckiego Azerbejdżanu (kwiecień–lipiec 1920 r.). Oba te związki operacyjne połączono 5 lipca 1920 r. w Morskie Siły Morza Kaspijskiego, 27 czerwca 1931 r. powrócono do tradycyjnej nazwy – Flotylla Kaspijska (od 27 kwietnia 1945 roku Krasnoznamiennaja[4]).

Dużo lepsza sytuacja panuje w rosyjskiej historiografii, pod względem opisu działań w wojnie domowej. Obok znakomitego zbioru dokumentów, o którym wspomniano wyżej, istnieje cała gama nowych publikacji, które wiedzę na temat wojny 1917–1920 dobrze uzupełniają. Na pierwszym miejscu wymieniłbym monografię Siergieja Klimowskiego[5] poświęconą niszczycielom (klasyfikowanym jako krążowniki torpedowe[6]) budowanym w latach 1905–1910, z których część operowała na Morzu Kaspijskim w czasie wojny domowej. Ważne i ciekawe są opracowania Łapszyna i Pridannikowa opisujące działalność kutrów motorowych także na akwenie kaspijskim[7] oraz artykuł Jarowoja o angielskich kutrach torpedowych walczących na Morzu Kaspijskim z oddziałami „czerwonych”[8]. Ogólną sytuację polityczną regionu czytelnie w swoich opracowaniach przedstawił znany historyk Aleksandr Szirokorad[9]. Podbój Zakaukazia w XVIII wieku oraz ujścia Wołgi zaprezentowano w opisowej części Atlasu Morskiego t. III cz. 1 oraz w nowym opracowaniu Grankowa[10].

Z nowych monografii, które także są przywoływane w niniejszej publikacji należy również wymienić tom I i III znakomitego opracowania o rosyjskich i radzieckich stoczniach remontowych pod redakcją Gieorgija Muru[11]. Natomiast pod względem opracowań dotyczących wojny 1941–1943 sytuacja jest dużo gorsza. Znakomita większość publikacji powstała w czasach radzieckich i daleka jest od obiektywizmu, choć można znaleźć kilka ciekawych i wartościowych publikacji.

Ponieważ niemożliwe jest zaprezentowanie działań Flotylli Kaspijskiej bez pokazania całokształtu spraw związanych z żeglugą cywilną na tym akwenie, kluczową publikacją jest opracowanie autorstwa jednego z czołowych historyków zajmujących się tym zagadnieniem w ZSRR – Jedlinskiego[12]. Książka tego autora, choć wydana jeszcze w latach 60. opiera się na rzetelnej kwerendzie archiwalnej i pomijając fragmenty o kierowniczej roli partii i jej przedstawicieli (co było rodzajem serwitutu), można odtworzyć losy statków żeglugi kaspijskiej oraz naświetlić podstawowe problemy związane z opisywanym akwenem. Kluczowym elementem jest analiza rozbudowy infrastruktury portowej w ówczesnym Iranie po tym, jak porty południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego po raz kolejny zostały zajęte przez Rosjan (tym razem w ramach porozumienia z Wielką Brytanią). Autor niestety nie ustrzegł się pewnych pomyłek w nazwach – szczególnie dużych tankowców. W swoim opracowaniu opisuje na przykład nalot na duży zbiornikowiec Azerbajdżan, choć w tamtym czasie nazywał się on Beria. Używanie w opracowaniach nazw poprawnych politycznie, zamiast rzeczywistych, jest pewną normą u autorów z czasów radzieckich.

Ważną, choć niestety raczej nienajlepszą pod względem merytorycznym, monografią działalności Flotylli Kaspijskiej jest książka Aleksandra Makowskiego i Borysa Radczenki wydana w 1982 r[13]. Książka traktuje o historii flotylli w niezwykle szerokim horyzoncie czasowym, od pierwszych podbojów po lata powojenne. Jest ona jednak pełna uproszczeń i przemilczeń. Niemniej jednak wciąż pozostaje jedyną jedyną monografią Flotylli Kaspijskiej.

Historia działań morskich nie może obyć się bez zestawienia floty wojennej i cywilnej. W tej pierwszej grupie znajdują się dwie pozycje Siergieja Biereżnoja[14] i praca Aleksandra Szirokorada[15]. W drugiej grupie podstawowym będzie rocznik marynarki handlowej z końca lat trzydziestych[16]. Ciekawym uzupełnieniem będą informacje z 17-tomowego atlasu statków żeglugi cywilnej dotyczące najnowocześniejszych na Morzu Kaspijskim zbiornikowców typu Lenin[17].

W niniejszej pracy wykorzystane zostały także źródła archiwalne dotyczące działalności operacyjnej Flotylli Kaspijskiej w latach 1941–1943. Zgodnie z obowiązującymi w Rosji przepisami, archiwalia dotyczące okresu po 1940 roku są w większości tajne lub znajdują się w archiwach niedostępnych dla zwykłych badaczy z Rosji, nie wspominając już o obcokrajowcach. Tajność części dokumentów wynika z trudności w ustaleniu instytucji (lub następcy prawnego), która gryf tajności nałożyła, bo tylko ta może go zdjąć. Ponieważ od 1945 roku zmiany organizacyjne w strukturach sił zbrojnych były duże, obecnie procedura odtajnienia materiałów trwa według naczelnika Centralnego Archiwum Wojennomorskiego w Gatczynie kpt. I rangi Władimira W. Pawłowskiego nawet do 3 lat (!).

Obok dokumentów istnieją liczne publikacje, które – swego czasu tajne – w latach 90. zostały odtajnione. Są one, mimo wszystko, wciąż niedostępne... Sam fakt odtajnienia nie powoduje, że dana książka może trafić do szerszego obiegu naukowego. Można to zaprezentować na przykładzie publikacji szczegółowo opisującej strukturę dowodzenia floty radzieckiej w latach wojny[18]. Książka ta straciła gryf tajności w 1992 r. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w bibliotekach akademii morskich i innych szkół wojskowych oraz w bibliotekach archiwów ministerstwa obrony. Do żadnego z tych miejsc nie ma swobodnego odstępu dla cywilnych badaczy, więc choć książka nie jest już tajna, nie ma praktycznie żadnych możliwości, aby z niej skorzystać.

W niniejszej publikacji korzystano z materiałów archiwalnych dotyczących Flotylli Kaspijskiej, tj. fondu 2040. Znajduje się tam całość dokumentów dotyczących działalności operacyjnej flotylli w okresie od 1941 do 1943 roku, w tym także wspomniane dzienniki dowódców i szefów sztabu (w liczbie 6).

Dla niniejszej pracy najciekawsze są raporty opisujące dzielność flotylli w poszczególnych okresach:

• Fond 2040, op 147, dz. 20, k. 44, Obozornyj otczet ob operatiwnoj diejatielnosti KWF c 1 awgusta po 31 diekabria 1942 goda.

• Fond 2040, op 147, dz. 39, k. 46, Otcziet ob operatiwnoj diejatielnosti kaspijskoj wojennoj fłotilii s 1-go janwaria po 1 ijulja 1943 goda.

• Fond 2040, op 147, dz. 44, k. 46, Otcziet o wypołnienii operatywnych zadacz 1943 g. Kaspijskoj wojennoj fłotiliej s 1-go janwarja po 1 dekabra 1943 g.

• Fond 2040, op 147, dz. 15, k. 43, Materiały po otczetu bojewoj diejatielnosti sojedinienii i czastiej kaspwojenfłotilii za 10.06.1942–03.12.42.

Opracowania natury analitycznej:

• Fond 2040, op 147, dz. 86, k. 51, Ocenka i wywody po organizacii i prowiedieniu morskich pierewozok k itogomu otczietu po bojewoj diejatielnosti KKF za period Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny. 1941–1945.

• Fond 2040, op 147, dz. 84, k. 51, Otczet o diejatielnosti liniejnych organow WOSO KWF Siewiero-Kaspijskogo Bassiejna w Otieczestwiennuju Wojnu s 22.06. 1941 g. po 01.01. 1944 g.

Uzupełnieniem wiedzy o działalności flotylli są komunikaty sztabu za omawiany okres:

• Fond 2040, op 147, dz. 30, k. 45, Opierswodki operatiwnogo otdieła sztaba Kasp. Wojen Fłotilii za 1942 g.

Korzystanie z dzienników dowództwa i sztabu flotylli jest o tyle utrudnione, że znajdują się one w nienajlepszym stanie i są pisane ręcznie, co znaczenie utrudnia odczytywanie zawartych tam informacji. Nie mniej jednak wszystkie ważniejsze wydarzenia są zdublowane we wspomnianych dokumentach.

Istotnym elementem kwerendy było znalezienie materiałów dotyczących przewozu armii gen. Władysława Andersa z ZSRR (port Krasnowodsk) do Pahlevi w Iranie. Niestety, kwerenda w archiwum marynarki wojennej w Gatczynie nie przyniosła pożądanych rezultatów. W raportach dotyczących transportu na Morzu Kaspijskim oraz w dziennikach dowódców i szefów sztabu nie znaleziono nawet wzmianki na ten temat. Powody mogą być dwa. Materiały te mogą pozostawać wciąż utajnione lub, co bardziej prawdopodobne, znajdują się w Rosyjskim Archiwum Ekonomiki w Moskwie, bo za przewóz nie odpowiadał Ludowy Komisariat Marynarki Wojennej tylko cywilny Komisariat Żeglugi Morskiej.

Informacji o armii gen. Andersa nie ma także w dokumentach Flotylli Kaspijskiej. Powodem jest fakt iż, jednostki marynarki wojennej nie eskortowały statków na trasie z Krasnowodska do portów irańskich (brakuje informacji o takich eskortach w ogóle), ponieważ nie było potrzeby takiej eskorty. Tak daleko na południe nie stwierdzono obecności nawet samolotów rozpoznawczych przeciwnika. W dziennikach działań bojowych Flotylli Kaspijskiej brak także wzmianek o kontaktowaniu się władz polskich z jej dowództwem w jakichkolwiek kwestiach.

Niniejsze opracowanie zostało podzielone na trzy zasadnicze części, w których kolejno będą omawiane następujące zagadnienia:

• obecność Rosji w okresie początkowym, tj. do 1917 r. (z uwzględnieniem rewolucji w środkowej Azji w 1916 r.),

• działania sił bolszewickich i białogwardyjskich oraz angielskich (włącznie z rajdem na Enzeli) w latach 1918–1920.

• działalność Flotylli Kaspijskiej w okresie od 1941 r. (inwazja na Iran) do końca 1943 r., (koniec działań na akwenie).

Dodatkowo analizowana jest skuteczności sił flotylli w ewentualnym starciu z realnym przeciwnikiem – okrętami, jakie planowano przerzucić na Morze Kaspijskie, w przypadku zdobycia przez wojska niemieckie któregokolwiek portu. Czytelnik znajdzie tu także informacje o obecności na akwenie kaspijskim lotnictwa morskiego i działalności okrętów podwodnych.

Kilka słów na temat nomenklatury – używane w tekście określenie krążownik pomocniczy odnosi się do uzbrojonych statków (najczęściej zbiornikowców). W oryginalnych dokumentach zazwyczaj pomija się przymiotnik pomocniczy, niemniej jednak, aby nie wprowadzać w błąd czytelników należy zaznaczyć, że nie były to krążowniki sensu stricto. To samo dotyczy klasy kanonierek pomocniczych. Tu klasyfikacja zdaje się być zupełnie umowna. Obok jednostek tak nazywanych w materiałach źródłowych, istnieje cała gama statków uzbrojonych, które niczym nie różniły się od pomocniczych kanonierek. Jedynymi kanonierkami budowanymi od podstaw jako okręty wojenne były Kars i Ardagan oraz patrolowce Astrabad i Geok-Tepe (bocznokołowiec).

Występujące w literaturze określenie kuter myśliwski, w odniesieniu do jednostek białogwardyjskich zostało zastąpione przez kuter torpedowy, jako że dotyczy angielskich kutrów typu CMB. W odniesieniu do okrętów „czerwonych” mianem tym określano motorowe kutry patrolowe/ścigacze okrętów podwodnych typu Greenport oraz małe kutry (motorówki) spełniające zadania wyłącznie pomocnicze i uzbrajane tylko doraźnie. Rozróżniono także w tekście torpedowce. Wyodrębniono duże i nowsze kontrtorpedowce typu Finn jako niszczyciele, mniejsze zaś i starsze okręty typu Sokół i pochodnych jako kontrtorpedowce.

Po zakończeniu wojny domowej pozostające na tym akwenie niszczyciele, klasyfikowano jako... kanonierki i tak też zostało przyjęte w tekście, w odniesieniu do właściwego okresu.

Daty stosowane w niniejszym opracowaniu są w starym stylu (w odniesieniu do wydarzeń przed styczniem 1918 roku) i w nowym stylu (po styczniu 1918 roku).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp

[1] Kliszewski A., „Para kaspijskich kanonierek”, Okręty Wojenne nr 16, Tarnowskie Góry 1996, s. 10–13.

[2] Meister J., „Brytyjsko-radziecka interwencja w Iranie w sierpniu 1941”, cz. I, Okręty Wojenne 2/2000 (37), Tarnowskie Góry 2000, s. 32–40; cz. II, Okręty Wojenne 6/2000 (41), Tarnowskie Góry 2000, s. 33–44.

[3] Gorszkow S.G. (red.), Morskoj atłas, tom III: Wojenno-istoriczeskij, czast’ wtoraja: Opisanija k kartam, Moskwa 1966, s. 719–722.

[4] Tzn. odznaczonej Orderem Czerwonego Sztandaru.

[5] Klimowskij S.D., Narodnyje kriejsiery, Sankt Petersburg 2010.

[6] Klasyfikacja ta obowiązywała do 1907 roku. Potem okręty te klasyfikowano jako niszczyciele (esmincy).

[7] Pridannikow M.I., Storożewyje katiera firmy „Grinport”, Morskaja Kolliekcyja nr 5/2011, Moskwa 2011; Łapszyn R.W., Storożewyje katiera firmy „Grinport”, czast’ 2, Morskaja Kolliekcyja nr 7/2011, Moskwa 2011.

[8] Jarowoj W.W., „Anglijskie torpednyje katiera pod krasnym fłagom”, Morskaja Kampania 7/2010, Moskwa 2010, s. 13–18.

[9] Szirokorad A.B., Kaspij – russkoje oziero. Wielikij wołżskoj put’. Bolszaja neft’ i bolszaja politika, Moskwa 2007; Szirokorad A.B., Wojna i mir Zakawkazija za posliednije tri tysjaczi liet, Moskwa 2009.

[10] Grankow Ł.M., Russkoje sudochodstwo. Istoria i sowriemiennost’, tom 1: Kommerczieskij fłot Rossii. Stranicy istorii, Moskwa 2004.

[11] Muru G.N. (red.), Istoria otieczestwiennogo wojennogo sudoremonta, kniga pierwaja: Ot dokowych admiraltiejstw k morskimi zawodam, Sankt Petersburg 2004; Muru G.N. (red.), Istoria otieczestwiennogo wojennogo sudoremonta, kniga trietja: Zawody. Ljudi. Korabli, Sankt Petersburg 2004.

[12] Jedlinskij S.F., Kaspijskij transportnyj fłot w Wielikoj Otieczestwiennoj wojnie Sowietskogo Sojuza 1941–1945, Moskwa 1963.

[13] Makowskij A.A., Radczenko B.M., Kaspijskaja Krasnoznamiennaja, Moskwa 1982

[14] Bierieżnoj S.S., Korabli i suda WMF SSSR 1928–1945, Moskwa 1988.

[15] Szirokorad A.B., Korabli i katiera WMF SSSR 1939–1945 gg., Mińsk 2002.

[16] Zbiorowa, Registr morskich sudow 1938–1939, Leningrad–Moskwa 1938.

[17] Zbiorowa, Morskije nieftenaliwnyje transportnyje suda. Sprawocznik, Moskwa 1967.

[18] Kałaczew B.T. (red.), Komandnyj, naczalstwujuszczij i politiczeskij sostaw sojedinienij i czastiej Wojenno-Morskogo Fłota Sowietskogo Sojuza w Wielikoj Otieczestwiennoj wojnie 1941–1945, Moskwa 1971.