Agnieszka Michalska
Leszek Zakrzewski

Fizjologia układu wewnątrzwydzielniczego

Skrypt dla studentów kierunków medycznych

© Agnieszka Michalska, 2021

© Leszek Zakrzewski, 2021

Fizjologia układu wewnątrzwydzielniczego jest skryptem przeznaczonym dla studentów kierunków z zakresu nauk medycznych i nauk o zdrowiu oraz słuchaczy policealnych szkół medycznych.

ISBN 978-83-8245-098-9

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Fizjologia układu wewnątrzwydzielniczego

2. Układ wewnątrzwydzielniczy (hormonalny)

1. Gruczoły wewnętrznego wydzielania (gruczoły dokrewne)

3. Hormony — klasyfikacja, funkcje

1. Klasyfikacja hormonów

4. Rola narządów w układzie hormonalnym

1. Podwzgórze (łac. hypothalamus)

2. Szyszynka (łac. Corpus pineale, syn. glandula pinealis, syn. epiphysis cerebri)

3. Tarczyca, gruczoł tarczowy (łac. glandula thyroidea)

4. Przytarczyce, gruczoły przytarczyczne (łac. glandulae parathyroideae, ang. parathyroid glands)

5. Grasica (łac. glandula thymus)

6. Trzustka (łac. pancreas)

7. Nadnercza inaczej gruczoł nadnerczowy (łac. glandula suprarenalis lub glandula adrenalis)

8. Gonady (łac. gonadae)

9. Jajniki (łac. ovarium)

10. Jądra (łac. testis, l.mn. testes, grec. didymis)

5. Mechanizmy regulujące wydzielanie hormonów

1. Mechanizm nerwowy

2. Mechanizm metaboliczny

3. Mechanizm hormonalny

6. Bibliografia

7. Przykładowe pytania

8. Autorzy

Fizjologia układu wewnątrzwydzielniczego

Copyright © Agnieszka Michalska & Leszek Zakrzewski

JLDA Sp. z o.o. © 2021

Warszawa — Biała Podlaska

Projekt okładki — autorzy

All right reserved including the rights of reproduction whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody właścicieli praw autorskich zabronione.

Publikacja ta jest dziełem twórców.

Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują.

Nie publikuj jej w Internecie bez zgody autorów.

Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Kontakt do autorów:

a.michalska@jlda.eu

l.zakrzewski@jlda.eu

JLDA Sp. z o.o.

21—500 Biała Podlaska

ul. Zamkowa 14 lok. 5

www.jlda.eu * info@jlda.eu

Układ wewnątrzwydzielniczy (hormonalny)

Układ wewnątrzwydzielniczy zwany również hormonalnym kontroluje funkcje fizjologiczne organizmu. Jego działanie można porównać do radia — sygnały w postaci substancji chemicznych rozchodzą się po całym ustroju, ale reagują na nie tylko komórki posiadające odpowiednie odbiorniki.

Rycina 1. Układ wewnątrzwydzielniczy — narządy

Układ hormonalny w organizmach żywych pełni rolę regulacyjną w zapewnieniu homeostazy. Wraz z układem nerwowym i regulacją na poziomie tkankowym, układ hormonalny stanowi niezbędny mechanizm przystosowawczy do zmieniających się warunków środowiska zewnętrznego i wewnętrznego.

Wydzielanie hormonów podlega zarówno kontroli na drodze sprzężeń zwrotnych jak i regulacji ze strony układu nerwowego.

Gruczoły wewnętrznego wydzielania (gruczoły dokrewne)

Gruczoły wydzielania wewnętrznego (dokrewne) pozbawione są przewodów wyprowadzających, a substancje przez nie wytwarzane wydzielane są bezpośrednio do krwi — stąd nazwa układ wewnątrzwydzielniczy lub dokrewny (endokrynny).

Substancje przez nie wytwarzane to hormony, które regulują procesy metaboliczne w komórkach. Zależy od nich równowaga środowiska wewnętrznego (homeostaza), a to jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów i układów fizjologicznych.

Gruczoły dokrewne w organizmie człowieka to:

— przysadka

— szyszynka

— tarczyca

— przytarczyce

— grasica

— nadnercza

— trzustka

— gruczoły płciowe

Rycina 2. Gruczoły wydzielania wewnętrznego
1. przysadka 2. szyszynka 3. gruczoł tarczowy
4. grasica 5. nadnercze 6. trzustka 7. nerka 8. jajnik 9. jądro

Hormony — klasyfikacja, funkcje

Słowo hormon pochodzi od greckiego słowa hormeo, co w wolnym tłumaczeniu, znaczy poruszać, pobudzać. Pierwszym odkrytym hormonem była adrenalina, wyizolowana pod koniec XIX w. przez polskiego fizjologa o nazwisku Cybulski. Samo wytwarzanie hormonów zachodzi w gruczołach dokrewnych, skąd następnie wydzielane są do krwioobiegu. Tam oddziałują na konkretny receptor. Ich potężna aktywacja potrafi wywołać w organizmie lawinę reakcji, tym bardziej ich niedobór.

Rycina 3. Funkcje hormonów

Klasyfikacja hormonów

Hormony dzielimy na:

— hormony właściwe

— hormony tkankowe

— miejscowe (autokoidy)

Hormony właściwe — wytwarzane są przez gruczoły dokrewne, działają za pośrednictwem układu krążenia. Należą do nich hormony przysadki mózgowej (przedniego i tylnego płata), h. szyszynki, h. tarczycy, h. przytarczyc, h. nadnerczy (rdzenia i kory), h. jajników, h. jąder, h. łożyska i h. wysp trzustki.

Hormony tkankowe — wytwarzane przez zespoły komórek skupione w różnych narządach, które oddziałują na inne narządy w miejscu uwolnienia (działanie parakrynne) albo za pośrednictwem krwi (działanie dokrewne, hemokrynne). Do hormonów tkankowych zaliczane są hormony przewodu pokarmowego, np. gastryna, cholecystokinina, sekretyna, erytropoetyna.

Hormony miejscowe (autokoidy) — wytwarzane przez komórki i działające na te same komórki. Należą do nich np. serotonina, histamina, prostaglandyny, leukotrieny i inne.

Ze względu na budowę hormony można podzielić na:

— steroidowe — kortyzol, aldosteron, estrogeny, progesteron, testosteron;

— polipeptydowe i glikoproteiny — ACTH (adrenokortykotropina), TSH (tyreotropina), GH (somatotropina — hormon wzrostu);

— pochodne i analogi aminokwasów — aminy katecholowe (adrenalina, noradrenalina, T4 — tyroksyna, T3 — trójjodotyronina), melatonina, serotonina, histamina;

— analogi kwasów tłuszczowych — prostaglandyny, leukotrieny.

Ze względu na rozpuszczalność hormony dzielimy na:

— rozpuszczalne w tłuszczach,

— rozpuszczalne w wodzie.

Hormony rozpuszczalne w tłuszczach to hormony steroidowe, które nie rozpuszczają się w wodzie osocza. Są transportowane we krwi w połączeniu z białkiem. Przenikają przez błonę komórkową i wywierają efekt biologiczny po połączeniu z receptorem znajdującym się w jądrze komórkowym (receptor jądrowy) lub w cytoplazmie (receptor cytoplazmatyczny).

Hormony rozpuszczalne w wodzie to hormony polipeptydowe, które są transportowane przez krew w formie rozpuszczonej w osoczu. Nie przenikają przez błonę komórkową, ponieważ mają zbyt dużą masę. Łączą się z receptorami skupionymi w błonie komórkowej (receptor błonowy).

Rola narządów w układzie hormonalnym

Rycina 4. Mózg — budowa

Podwzgórze (łac. hypothalamus)

Podwzgórze — część podkorowa mózgowia zaliczana do międzymózgowia. Podwzgórze pełni funkcję nadrzędną nad wydzielaniem hormonów przez przedni płat przysadki mózgowej. W podwzgórzu wytwarzane są hormony pobudzające (uwalniające) tzw. liberyny i hamujące tzw. statyny.

Działanie pobudzające na hormony przedniego płata przysadki mają:

— kortykoliberyna uwalniająca ACTH (adrenokortykotropinę);

— tyreoliberyna uwalniająca TSH (tyreotropinę);

— gonadoliberyny: luliberyna uwalniająca lutropinę LH (h. luteinizujący), foliberyna uwalniająca folitropinę — FSH (h. folikulotropowy);

— somatoliberyna uwalniająca somatotropinę — GH;

— prolaktoliberyna uwalniająca prolaktynę — LTH (PRL);

— melanoliberyna uwalniająca melanotropinę — MSH.

Działanie hamujące na hormony przedniego płata przysadki mają:

— somatostatyna hamująca sekrecję somatotropiny — GH;

— melanostatyna hamująca sekrecję melanotropiny — MSH;

— prolaktostatyna hamująca sekrecję prolaktyny — PRL.

Przysadka mózgowa, przysadka (łac. hypophysis, glandula pituitaria)

Przysadka mózgowa jest położona w siodełku tureckim, w kości klinowej. Przysadka wydziela wiele hormonów.

Przedni płat przysadki mózgowej (część gruczołowa) wydziela hormony takie jak:

— somatotropina — GH (hormon wzrostu) — powoduje wzrost kości i mięśni, pobudza syntezę białka, wpływa na przemianę lipidową (nasila lipolizę) i węglowodanową.

Niedobór hormonu wzrostu (GHD — growth hormone deficiency)

Niedobór hormonu wzrostu jest rzadką przyczyną niskorosłości i występuje z częstością 1: 4 000 do 1: 10 000. Przyczyną niedoboru hormonu wzrostu są czynniki genetyczne oraz strukturalne zmiany w okolicy podwzgórza i przysadki, wrodzone lub nabyte.

— Niedobór hormonu wzrostu prowadzi do karłowatości przysadkowej, objawiającej się upośledzeniem i zahamowaniem wzrostu z jednoczesnym opóźnieniem dojrzewania płciowego.

— Niedobór wzrostu zaznacza się najczęściej po pierwszym roku życia. W okresie szkolnym niedobór wzrostu sięga 20—30 cm.

— Osoby z karłowatością przysadkową mają drobne dłonie i stopy oraz stosunkowo dużą mózgoczaszkę, a także nadmiernie rozwiniętą podskórną tkankę tłuszczową, co nadaje im lalkowaty wygląd. Zarys nosa jest krótki, podbródek cofnięty, owłosienie głowy zazwyczaj jedwabiste i miękkie.

— Sprawność fizyczna jest nieco upośledzona, natomiast rozwój umysłowy nie wykazuje istotnych odchyleń.

— U chłopców często obserwuje się niedorozwój prącia.

— U małych dzieci groźne dla życia mogą być objawy napadowej hipoglikemii.

— Następuje zwiększenie otyłości brzusznej.

— Zmniejszenie zdolności do wysiłków fizycznych i odporności psychicznej.

— Zmniejszenie grubości i wysuszenie skóry.

— Zaburzenie prawidłowego składu ciała (zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej przy jednoczesnym obniżeniu masy tkanki beztłuszczowej i wody pozakomórkowej).

— Nasilenie obecności czynników ryzyka choroby wieńcowej (hiperlipidemia, zaburzenia fibrynolizy).

— Obniżenie gęstości mineralnej kości.

— Zaburzenia funkcji nerek.

— Zwiększenie oporności insulinowej.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.