Autorzy

Dr n. med. Małgorzata Berezińska
Zakład Farmakologii i Toksykologii, Katedra Farmakologii Ogólnej, Klinicznej i Toksykologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr hab. n. farm. Magdalena Jasińska-Stroschein
Zakład Biofarmacji, Katedra Biofarmacji, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Michał Seweryn Karbownik
specjalista z zakresu farmacji klinicznej
Zakład Farmakologii i Toksykologii, Katedra Farmakologii Ogólnej, Klinicznej i Toksykologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr hab. n. med. Anna Wiktorowska-Owczarek
Zakład Farmakologii i Toksykologii, Katedra Farmakologii Ogólnej, Klinicznej i Toksykologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgodywydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. Anna Wiela-Hojeńska

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Barbara Staśkiewicz

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Sabina Bicz

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6091-1

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Naukowego: Monika Lipiec /Woblink

Przedmowa

Oddajemy do rąk Czytelnika drugą część serii „Farmakologia w zadaniach”, poświęconą zagadnieniom farmakologii ogólnej. Dzięki odpowiednio ułożonym zadaniom skrypt pozwala Czytelnikowi podążać w ślad za lekiem od momentu zakupienia go w aptece i uzyskania na jego temat ogólnych informacji, poprzez procesy farmakokinetyczne warunkujące osiągnięcie przez lek punktu uchwytu, mechanizm wywierania efektu terapeutycznego, aż po eliminację leku z organizmu. Szczególną uwagę zwrócono na interakcje leków, zarówno farmakokinetyczne, jak i farmakodynamiczne – w dobie szeroko stosowanej polifarmakoterapii znajomość tych zagadnień wydaje się bardzo istotna. Wiele zadań dotyczy optymalizacji terapii dla pacjenta w zależności od chorób współistniejących, preferencji dotyczących sposobu przyjmowania leków czy przyzwyczajeń dietetycznych.

Zróżnicowany stopień trudności zadań pozwala na wykorzystanie skryptu przez studentów zarówno do samodzielnej nauki farmakologii ogólnej, jak i do omawiania poruszanych w nim zagadnień na zajęciach dydaktycznych. Bardziej złożone zadania mogą być rozwiązywane w formie „burzy mózgów” na seminariach albo wykorzystane jako schemat do przygotowania zagadnień z farmakologii szczegółowej. Rozwiązanie wielu zadań wymaga porównania właściwości konkretnych leków i porządkuje zdobytą wiedzę, dzięki temu skrypt może być przydatny do powtórki przed egzaminem z farmakologii, a także wykorzystany jako pomoc przy przygotowywaniu pytań zaliczeniowych i egzaminacyjnych.

Wiele z zamieszczonych zadań może być rozwiązanych na podstawie ogólnej wiedzy posiadanej przez studenta lub dodatkowych informacji zawartych w skrypcie. W intencji autorów skrypt, choć zawiera zadania opatrzone jedynie kilkoma zdaniami teoretycznego wprowadzenia, ma przybliżyć i ułatwić zrozumienie niekiedy trudnych zagadnień z zakresu farmakodynamiki czy farmakokinetyki. Część zadań wymaga poszukania odpowiedzi w podręcznikach farmakologii, a niektóre – sięgnięcia do artykułów rekomendowanych w piśmiennictwie lub dokonania obliczeń za pomocą arkusza kalkulacyjnego. Na potrzeby niektórych zadań autorzy proponują korzystanie z aplikacji na stronach internetowych, które w obrazowy sposób przedstawiają sposób rozwiązania lub ilustrują poruszane zagadnienia.

Podobnie jak pierwsza część, tak i niniejsza jest skierowana do studentów różnych kierunków medycznych – znalazły się tu zadania przydatne studentom kierunków lekarskich oraz przyszłym farmaceutom. Książka może być pomocna w przygotowaniu do niektórych egzaminów specjalizacyjnych, np. z zakresu farmacji klinicznej czy szpitalnej.

Dr n. med. Małgorzata Berezińska

Dr hab. n. med. Anna Wiktorowska-Owczarek

Spis treści

Przedmowa

Część I. Podstawowe informacje o leku

Rozdział 1. Oznakowanie produktów leczniczych

Rozdział 2. Przeliczanie dawek

Rozdział 3. Działanie miejscowe i ogólnoustrojowe leku

Część II. Farmakokinetyka

Rozdział 4. Wprowadzenie do zagadnień farmakokinetyki

Rozdział 5. Uwalnianie (L – Liberation)

Rozdział 6. Wchłanianie (A – Absorption)

Rozdział 7. Dystrybucja (D – Distribution)

Rozdział 8. Metabolizm (M – Metabolism)

Rozdział 9. Wydalanie (E – Excretion)

Rozdział 10. Obliczenia farmakokinetyczne

Część III. Farmakodynamika

Rozdział 11. Podstawowe pojęcia związane z mechanizmem działania leku

Rozdział 12. Leki działające poprzez receptory

Rozdział 13. Enzym jako punkt uchwytu leku

Rozdział 14. Inne punkty uchwytu leku

CZĘŚĆ IV. Zadania zbiorcze

Rozdział 15. Krzyżówki

Rozdział 16. Zadania zbiorcze

Wzory

Odpowiedzi do zadań obliczeniowych

Piśmiennictwo

Przypisy

Informacje zawarte na opakowaniu produktu leczniczego.

Jesteś studentem III roku medycyny/farmacji i przeglądasz domową apteczkę swojej babci. Znalazłeś dwa leki, przedstawione na rycinie 1.1 (leki A i B). Jakie informacje możesz uzyskać, czytając tylko tekst zawarty na opakowaniach?

A

B

Rycina 1.1. Leki A i B.

Na podstawie informacji podanych na opakowaniach leków A i B wpisz odpowiednie dane do tabeli 1.1, jeżeli znajdziesz je na opakowaniu.

Tabela 1.1. Przykładowe oznakowanie produktów leczniczych.

Lek A

Lek B

Nazwa handlowa produktu leczniczego

Nazwa międzynarodowa składnika/ów produktu leczniczego

Dawka, w jakiej występują substancje lecznicze zawarte w produkcie leczniczym

Postać leku

Ilość leku

Droga podania leku

Sposób przechowywania leku

Podmiot odpowiedzialny

Termin ważności

Nr serii

Numer serii – znaczenie dla bezpieczeństwa stosowania produktów leczniczych.

Na stronie Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego (https://www.gif.gov.pl) pojawiła się informacja o wycofaniu produktu o numerach serii podanych na rycinie 1.2. Przyczyną wycofania z obrotu było potwierdzenie przekroczenia dopuszczalnego limitu N-nitrozodimetyloaminy (NDMA) w seriach substancji czynnej ranitydyny zastosowanej do wytworzenia niżej wymienionych produktów.

Rycina 1.2. Informacja o wycofaniu produktu leczniczego.

Pacjent w apteczce domowej ma lek C, którego opakowanie przedstawiono na rycinie 1.3 (C1 i C2).

Czy powinien zaprzestać przyjmowania tego leku?

C1

C2

Rycina 1.3. Lek C: C1 i C2.

Informacje zawarte na opakowaniu zewnętrznym produktu leczniczego.

Rozpocząłeś staż w aptece otwartej i przyglądasz się różnym opakowaniom leków. Przykłady przedstawiono na rycinie 1.4 (leki D–F). Zastanów się, jakich informacji możesz udzielić pacjentom na podstawie treści odczytanych z opakowania leku?

D

E

F

Rycina 1.4. Leki D–F.

1. Na podstawie treści na opakowaniach leków udziel pacjentom odpowiedniej informacji. Wpisz kilka podstawowych danych do tabeli 1.2.

Tabela 1.2. Oznakowanie produktów leczniczych – leki D–F.

Pytanie

Lek D

Lek E

Lek F

Nazwa międzynarodowa

W jakim celu stosuje się ten lek?

Jakie jest stężenie leku we wkładzie?

Jaka jest objętość jednego wkładu?

Jaka dawka leku jest zawarta w jednym wkładzie?

Jaką drogą pacjent powinien stosować lek, jeśli do tego wkładu ma w domu odpowiednie urządzenie, tzw. wstrzykiwacz wielokrotny (pen)?

Zauważ, że dawka insuliny wyrażana jest w jednostkach międzynarodowych (j.m.).

2. W razie potrzeby Humalog można podawać dożylnie, na przykład w przypadku chorób o ostrym przebiegu lub podczas zabiegów chirurgicznych i w okresie pooperacyjnym. Humalog zawiera insulinę lispro w stężeniu 100 j.m./ml. Dożylnie insulinę lispro można podać we wlewie lub w bolusie.
Pacjentowi (masa ciała 90 kg) z hiperglikemią 400 mg/dl podano 4 j.m. insuliny w bolusie, a następnie rozpoczęto podawanie insuliny we wlewie dożylnym w dawce 0,1 j.m./kg mc./h. Insulinę przygotowano w soli fizjologicznej w następujący sposób: 1 j.m. insuliny w 1 ml w 0,9% roztworze chlorku sodu.

Przygotuj lek wstępnie na 5-godzinny wlew: podaj dawkę insuliny i objętość roztworu. Czy jeden wkład Humalogu wystarczy do tego celu?

3. Na podstawie informacji w ChPL o lekach D, E i F odpowiedz, co oznacza zapis: „30/70” oraz który z wkładów po umieszczeniu we wstrzykiwaczu, a bezpośrednio przed podaniem leku, należy wstrząsnąć. Czy informacja podana na opakowaniu jest podpowiedzią w tej kwestii?

Oznakowanie produktów leczniczych, wyrobów medycznych i suplementów diety.

Na opakowaniach produktów leczniczych podmiot odpowiedzialny jest zobowiązany do umieszczenia szeregu informacji dla pacjenta tak, aby ich stosowanie i przechowywanie było właściwe. Rycina 1.5 (leki G–W) przedstawia fragmenty opakowań zewnętrznych i bezpośrednich przykładowych produktów leczniczych o różnej kategorii dostępności, wyrobów medycznych i suplementów diety.

G

H

I

J

K

L

M

N

O

Rycina 1.5. Produkty G–O.

P

R

S

T

U

W

Rycina 1.5. Produkty P–W.

1. Zaznacz w tabeli 1.3, które informacje odczytasz z opakowań (G–W) bez posiłkowania się informacjami z ulotek i ChPL.

Tabela 1.3. Oznakowanie produktów leczniczych, suplementów diety i wyrobów medycznych.

Informacja

Tak/Nie

Kategoria dostępności: wydawane bez przepisu lekarza (OTC)

Kategoria dostępności: wydawane z przepisu lekarza (Rp)

Kategoria dostępności: stosowane wyłącznie w lecznictwie zamkniętym (Lz)

Nazwa produktu leczniczego i nazwa powszechnie stosowanej substancji czynnej

Dawka produktu leczniczego

Postać farmaceutyczna

Sposób stosowania i, w razie konieczności, droga podania

Sposób przechowywania

Nr pozwolenia na dopuszczenie do obrotu

Nazwa i adres podmiotu odpowiedzialnego

Nr serii

Termin ważności

Ostrzeżenie dotyczące przechowywania w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla dzieci

Ostrzeżenie, że produkt leczniczy podlega dodatkowemu monitorowaniu

Informacje o stosowaniu produktu leczniczego w przypadku niewydolności wątroby lub/i nerek

Informacje o najczęstszych działaniach niepożądanych

Kod kreskowy EAN UCC

Informacje o produkcie w formie właściwej dla osób niewidomych i słabo widzących

Informacje o stosowaniu leku w okresie ciąży i laktacji

Wyrób medyczny

Suplement diety

2. Które z wymienionych informacji znajdziesz na opakowaniach bezpośrednich produktów leczniczych (np. blistrach, opakowaniach foliowych)?

3. Na opakowaniach zewnętrznych znajdziesz też piktogramy (symbole), co one oznaczają?

1. Piktogram znaku drogowego zakazującego (np. opakowanie J): . . . . . . . .

2. Piktogram znaku drogowego ostrzegawczego (np. opakowanie G): . . . . . . . .

3. Piktogram oka (ucha, nosa) (np. opakowania O, P): . . . . . . . .

4. Piktogram twarzy z rozpylanym aerozolem (np. opakowanie R): . . . . . . . .

4. Który z przedstawionych preparatów nie musi posiadać ulotki dołączonej do opakowania?

Termin ważności produktów leczniczych.

Informacje o terminie ważności znajdziesz na każdym opakowaniu (zewnętrznym: kartonik i bezpośrednim: blister, fiolka, buteleczka). W ten sposób dowiesz się, jak długo można stosować lek – skutecznie i bezpiecznie.

1. Ustosunkuj się do informacji podanych w tabeli 1.4 (Prawda/Fałsz), związanych z trwałością gotowych produktów leczniczych.

Tabela 1.4. Termin ważności produktów leczniczych.

Stwierdzenie

Prawda/Fałsz

Niektóre inhalatory można przechowywać jedynie przez kilka miesięcy (np. 5) od daty wydania z apteki

Informację na ten temat (poprzedni punkt) znajdziesz na opakowaniu

Termin ważności podany na opakowaniu dotyczy suchego proszku (granulatu), a nie sporządzanej zawiesiny

Termin ważności zawiesiny doustnej sporządzanej z granulatów jest znacznie krótszy i wynosi przeważnie 10–14 dni w zależności od substancji czynnej i temperatury przechowywania

Informację na ten temat (poprzedni punkt) znajdziesz w ulotce

Termin ważności gotowych kropli ocznych przed pierwszym otwarciem znajdziesz na opakowaniu

Termin ważności gotowych kropli ocznych po otwarciu opakowania znajdziesz na opakowaniu

Termin ten (poprzedni punkt) wynosi ok. 21–28 dni

Pozostałość po jednorazowym zakropleniu zawartości kropli ocznych w postaci minimsów nadaje się do powtórnego użycia

Termin ważności produktów leczniczych.

Pewien mężczyzna, przeglądając domową apteczkę, na opakowaniu nieotwartego jeszcze produktu leczniczego Aviomarin tabl. znalazł informację: „TERMIN WAŻNOŚCI 08.2020”. W sierpniu 2020 roku ma zaplanowaną około 3-godzinną podróż samolotem.

Czy chcąc zapobiec chorobie lokomocyjnej, powinien zakupić nowe opakowanie tego produktu, zanim wybierze się w podróż?