© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. Tomasz Kocki

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor językowy: Zespół

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24814-7

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.016

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

Dr n. med. i n. o zdr. Dawid Daniel Burczyk

Katedra i Zakład Kosmetologii Praktycznej i Diagnostyki Skóry, Wydział Nauk Farmaceutycznych w Sosnowcu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach; Wydział Nauk Medycznych im. Prof. Zbigniewa Religi, Akademia Śląska w Katowicach; ProEdukacja Policealna Szkoła Medyczna w Katowicach

Dr n. med., mgr farm. Marcin Cichoń

Śląski Wojewódzki Konsultant ds. Farmacji Szpitalnej

Dr inż. Dominika Czerwińska-Główka

Zakład Farmakologii, Instytut Nauk Medycznych, Uniwersytet Opolski

Dr n. biol. Katarzyna Duda-Grychtoł

Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach

Mgr farm. Rafał Dybała

Wyższa Szkoła Planowania Strategicznego w Dąbrowie Górniczej

Mgr Wioleta Faruga-Lewicka

Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach

Dr n. biol., mgr farm. Monika Garus-Dybała

Wyższa Szkoła Planowania Strategicznego w Dąbrowie Górniczej

Inż. Angelika Karasewicz

Politechnika Śląska w Gliwicach

Mgr kosm. Beata Kawka

Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach

Mgr farm. Piotr Leśniak

Klinika Okulistyczna DELAVI w Krakowie

Dr n. farm. Paulina Mrowiec

Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Dr n. biol. Piotr Nowaczyk

Dr Nowaczyk Centrum Badań i Innowacji Sp. z o.o. Sp. K. we Wrocławiu

Dr n. med., mgr farm. Marta Palacz-Wróbel

Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach; Zakład Farmakologii, Uniwersytet Opolski

Małgorzata Pyżalska

Studentka V roku farmacji, Wydział Chemii i Farmacji, Uniwersytet Opolski

Dr n. med. Monika Rykaczewska-Czerwińska

Zakład Farmakologii, Uniwersytet Opolski

Agata Świsulska

Studentka V roku farmacji, Wydział Chemii i Farmacji, Uniwersytet Opolski

Dr n. med. Julita Zdrada-Nowak

Śląska Wyższa Szkoła Medyczna w Katowicach, Centrum Terapii Stopy

Wstęp

Z dużą satysfakcją przedstawiam Państwu publikację Farmakologia dla kosmetologów – książkę, która podejmuje temat niezwykle istotny dla współczesnej kosmetologii oraz dla odpowiedzialnego i bezpiecznego wykonywania tego zawodu.

Współczesny kosmetolog funkcjonuje w rzeczywistości, w której wiedza z zakresu pielęgnacji i procedur kosmetologicznych musi być coraz częściej łączona ze znajomością zagadnień medycznych i farmakologicznych. Skóra, będąca podstawowym obszarem pracy kosmetologa, jest jednocześnie miejscem działania wielu substancji aktywnych i leczniczych. Dlatego umiejętność rozumienia mechanizmów działania leków, ich wpływu na skórę i jej przydatki, możliwych przeciwwskazań, działań niepożądanych oraz interakcji z zabiegami kosmetologicznymi stanowi dziś ważny element kompetencji zawodowych.

Publikacja Farmakologia dla kosmetologów odpowiada na tę potrzebę w sposób rzetelny, uporządkowany i praktyczny. Jej wartością jest połączenie wiedzy farmakologicznej z perspektywą codziennej praktyki kosmetologicznej. Czytelnik otrzymuje opracowanie, które nie tylko wyjaśnia podstawowe zagadnienia z zakresu farmakologii, ale także pokazuje ich znaczenie w planowaniu zabiegów, ocenie stanu pacjenta oraz podejmowaniu świadomych i odpowiedzialnych decyzji zawodowych.

Na podkreślenie zasługuje przejrzysta konstrukcja książki oraz sposób prezentacji treści. Zastosowanie tabel, schematów i syntetycznych zestawień zwiększa użyteczność publikacji, porządkuje wiedzę i ułatwia jej praktyczne wykorzystanie. Dzięki temu książka może stanowić cenne wsparcie zarówno w procesie kształcenia studentów kosmetologii, jak i w doskonaleniu kompetencji osób już wykonujących zawód.

Cieszy również fakt, że publikacja ta została przygotowana przez przedstawicieli środowiska akademickiego, którzy łączą wiedzę naukową z praktycznym spojrzeniem na potrzeby kształcenia przyszłych kosmetologów. Takie opracowania mają szczególną wartość, ponieważ wzmacniają jakość edukacji, wspierają rozwój nowoczesnej kosmetologii i podkreślają znaczenie odpowiedzialności zawodowej w pracy z pacjentem.

Jestem przekonany, że Farmakologia dla kosmetologów stanie się ważną i potrzebną pozycją dydaktyczną, a zarazem praktycznym przewodnikiem wspierającym rozwój wiedzy i kompetencji zawodowych. Życzę Czytelnikom, aby lektura tej książki była inspiracją do dalszego pogłębiania wiedzy oraz do jeszcze bardziej świadomego, bezpiecznego i profesjonalnego wykonywania zawodu kosmetologa.

Polecam!

Prof. dr hab. Jacek Starzewski

rektor Śląskiej Wyższej Szkoły Medycznej w Katowicach

Fragment

Rozdział 1. Podstawowe pojęcia i definicje farmakologiczne - Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska, Agata Świsulska

1.1. Podział leków według różnych kryteriów oraz dróg ich podania, z pełną informacją o zaletach i wadach każdej z nich

1.1.1. Struktura kodu ATC

1.1.2. Zastosowanie klasyfikacji ATC

1.1.3. Podział leków

1.2. Drogi podania leku

1.3. Komórkowe i molekularne mechanizmy działania leków i kosmetyków

1.3.1. Receptory jako cele leków

1.3.2. Mechanizm działania leków w ujęciu dermatologicznym i kosmetologicznym

1.3.3. Mechanizmy działania substancji aktywnych w dermatologii

1.4. Przenikanie substancji przez skórę

1.5. Losy leku w ustroju

Rozdział 2. Przemiany chemiczne leków: enzymatyczne i nieenzymatyczne - Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Beata Kawka, Katarzyna Duda-Grychtoł, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska

2.1. Lokalizacja i charakterystyka enzymów uczestniczących w I i II fazie przemian biochemicznych środków farmaceutycznych

2.1.1. Wydalanie

2.2. Wpływ składników odżywczych na biotransformację leków

2.3. Lek a suplement diety

2.3.1. Białka i aminokwasy

2.3.2. Suplementy witaminowe

2.3.3. Suplementy wielowitaminowe

2.3.4. Zastosowania suplementów

2.3.5. Suplementacja w kosmetologii

2.4. Dermokosmetyki

Rozdział 3. Niesteroidowe leki przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe - Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz, Agata Świsulska

3.1. Stan zapalny

3.1.1. Fazy zapalenia

3.1.2. Mechanizm działania niesteroidowych leków przeciwzapalnych

3.1.3. Salicylamid

3.2. Nadużywanie i działania niepożądane NLPZ

Rozdział 4. Antybiotyki i ich zastosowanie w chorobach skóry - Paulina Mrowiec, Piotr Leśniak, Marta Palacz-Wróbel, Piotr Nowaczyk

4.1. Wstęp

4.2. Rys historyczny antybiotyków

4.2.1. Wczesne początki terapii infekcji – intuicja bez mikrobiologii

4.2.2. Rozwój mikrobiologii i narodziny chemioterapii

4.2.3. Odkrycie penicyliny – fundament nowoczesnej antybiotykoterapii

4.2.4. Złota era antybiotyków – eksplozja odkryć w latach 1940–1970

4.2.5. Kryzys antybiotykoterapii i nowe wyzwania

4.2.6. Renesans badań nad antybiotykami i przyszłość

4.3. Podział i klasyfikacja antybiotyków

4.3.1. Klasyfikacja według mechanizmu działania i interakcji z celem molekularnym

4.3.2. Klasyfikacja według budowy chemicznej

4.3.3. Klasyfikacja według spektrum działania

4.3.4. Klasyfikacja według pochodzenia

4.3.5. Znaczenie kliniczne klasyfikacji w dermatologii

4.4. Mechanizmy działania antybiotyków

4.4.1. Wprowadzenie

4.4.2. Inhibicja syntezy ściany komórkowej

4.4.3. Inhibicja biosyntezy białek

4.4.4. Inhibicja syntezy kwasów nukleinowych

4.4.5. Uszkodzenie błony komórkowej

4.4.6. Hamowanie szlaków metabolicznych

4.5. Oporność na antybiotyki

4.5.1. Znaczenie problemu i definicja

4.5.2. Klasyfikacja oporności bakteryjnej

4.5.3. Mechanizmy molekularne oporności

4.5.4. Horyzontalny transfer genów oporności

4.5.5. Przykłady kliniczne i dermatologiczne

4.5.6. Globalne strategie przeciwdziałania antybiotykooporności

4.6. Zastosowanie antybiotyków w dermatologii

4.6.1. Wprowadzenie

4.6.2. Zakażenia bakteryjne skóry i ich leczenie

4.6.3. Trądzik pospolity – antybiotykoterapia jako element kompleksowego leczenia

4.6.4. Trądzik różowaty i działania przeciwzapalne antybiotyków

4.6.5. Zakażenia w przebiegu AZS i innych dermatoz z nadkażeniem bakteryjnym

4.6.6. Zakażenia ran, owrzodzeń i odcisków – wyzwania w leczeniu antybiotykami

4.6.7. Choroby pęcherzowe i wtórne zakażenia

4.6.8. Antybiotyki miejscowe – zasady stosowania i ograniczenia

4.6.9. Leczenie ogólnoustrojowe – zasady racjonalnego wykorzystania

4.6.10. Problem oporności bakteryjnej w dermatologii

4.6.11. Przyszłość terapii antybiotykowej w dermatologii

4.6.12. Podsumowanie

4.7. Antybiotykoterapia miejscowa vs. antybiotykoterapia ogólnoustrojowa

4.7.1. Wprowadzenie

4.7.2. Charakterystyka antybiotykoterapii miejscowej

4.7.3. Charakterystyka antybiotykoterapii ogólnoustrojowej

4.7.4. Kryteria wyboru strategii leczenia

4.7.5. Ryzyko oporności i wpływ na mikrobiom – porównanie

4.7.6. Podsumowanie

4.8. Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania antybiotyków w chorobach skóry

4.8.1. Wprowadzenie

4.8.2. Działania niepożądane antybiotyków stosowanych miejscowo

4.8.3. Działania niepożądane antybiotyków ogólnoustrojowych

4.8.4. Czynniki ryzyka działań niepożądanych i strategie ich ograniczania

4.8.5. Podsumowanie

4.9. Nowe antybiotyki i związki przeciwdrobnoustrojowe w dermatologii

4.9.1. Wprowadzenie

4.9.2. Nowe klasy antybiotyków aktywnych wobec bakterii wywołujących zakażenia skóry

4.9.3. Związki przeciwdrobnoustrojowe w badaniach klinicznych i translacyjnych

4.9.4. Peptydy przeciwdrobnoustrojowe (AMPs) i ich analogi

4.9.5. Bakteriofagi i ich rola w terapii zakażeń skóry

4.9.6. Nanotechnologie w dermatologii przeciwdrobnoustrojowej

4.9.7. Wyzwania i perspektywy kliniczne

4.9.8. Podsumowanie

4.10. Perspektywy przyszłościowe i podejście interdyscyplinarne

4.10.1. Wprowadzenie

4.10.2. Medycyna personalizowana i rola farmakogenomiki

4.10.3. Mikrobiom skóry jako cel i narzędzie terapeutyczne

4.10.4. Bioinżynieria skóry i innowacyjne technologie aplikacji leków

4.10.5. Sztuczna inteligencja (AI) i analiza dużych zbiorów danych (big data)

4.10.6. Interdyscyplinarność jako fundament przyszłościowej terapii

4.10.7. Edukacja, profilaktyka i systemowe podejście do antybiotykoterapii

4.10.8. Podsumowanie

Rozdział 5. Farmakoterapia grzybicy skóry - Paulina Mrowiec, Piotr Leśniak, Marta Palacz-Wróbel

5.1. Wprowadzenie

5.2. Etiopatogeneza grzybic skóry

5.2.1. Czynniki etiologiczne

5.2.2. Mechanizmy zakażenia

5.2.3. Czynniki ryzyka

5.2.4. Rola mikrobiomu

5.3. Podział i klasyfikacja grzybic skóry

5.3.1. Klasyfikacja według głębokości i lokalizacji zakażenia

5.3.2. Klasyfikacja według lokalizacji anatomicznej

5.3.3. Klasyfikacja według czynników etiologicznych

5.3.4. Znaczenie klasyfikacji w praktyce kosmetologicznej

5.4. Charakterystyka głównych patogenów grzybiczych

5.4.1. Dermatofity

5.4.2. Drożdżaki

5.4.3. Grzyby pleśniowe

5.4.4. Znaczenie kliniczne i kosmetologiczne

5.5. Klasyfikacja leków przeciwgrzybiczych

5.5.1. Klasyfikacja farmakologiczna

5.5.2. Klasyfikacja według drogi podania

5.5.3. Znaczenie dla kosmetologa

5.6. Mechanizm działania leków przeciwgrzybiczych

5.6.1. Cel terapeutyczny – różnice między komórką grzyba a komórką ludzką

5.6.2. Działanie na błonę komórkową

5.6.3. Działanie na ścianę komórkową

5.6.4. Zaburzenia biosyntezy białek i funkcji metabolicznych

5.6.5. Inne mechanizmy

5.6.6. Znaczenie kliniczne mechanizmów działania

5.7. Wskazania do farmakoterapii i decyzje terapeutyczne

5.7.1. Ogólne wskazania do farmakoterapii

5.7.2. Kryteria wyboru drogi podania

5.7.3. Czynniki wpływające na decyzję terapeutyczną

5.7.4. Rola kosmetologa w decyzjach terapeutycznych

5.7.5. Terapia skojarzona

5.7.6. Znaczenie edukacji pacjenta

5.8. Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania leków przeciwgrzybiczych

5.8.1. Działania niepożądane leków miejscowych

5.8.2. Działania niepożądane leków ogólnoustrojowych

5.8.3. Interakcje z innymi lekami

5.8.4. Bezpieczeństwo stosowania u wybranych grup pacjentów

5.8.5. Rola kosmetologa w monitorowaniu bezpieczeństwa

5.8.6. Ryzyko działań niepożądanych – przeciwdziałanie

5.9. Nowe związki przeciwdrobnoustrojowe w dermatologii

5.9.1. Innowacyjne klasy związków przeciwgrzybiczych

5.9.2. Nowe formy podaży i nośniki leków

5.9.3. Nowe cząsteczki o działaniu przeciwdrobnoustrojowym

5.9.4. Roślinne i naturalne związki bioaktywne

5.9.5. Terapie skojarzone i przyszłość leczenia

5.9.6. Znaczenie badań klinicznych i translacyjnych

5.10. Perspektywy na przyszłość i podejście interdyscyplinarne

5.10.1. Nowe cele terapeutyczne i strategie leczenia

5.10.2. Farmakogenomika i personalizacja leczenia

5.10.3. Interdyscyplinarność w praktyce klinicznej

5.10.4. Rozwój technologii wspierających diagnostykę i terapię

5.10.5. Profilaktyka i edukacja – rola środowiska kosmetologicznego

5.10.6. Ekosystem skóry – nowy paradygmat terapeutyczny

5.11. Podsumowanie

Rozdział 6. Leki steroidowe stosowane w chorobach skóry - Marta Palacz-Wróbel, Marcin Cichoń, Piotr Nowaczyk

6.1. Mechanizm działania glikokortykosteroidów

6.2. Podział glikokortykosteroidów

6.3. Wskazania i sposób dawkowania

6.4. Postaci leków z glikokortykosteroidami

6.5. Działania niepożądane

Rozdział 7. Leki znieczulające - Marta Palacz-Wróbel, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz

7.1. Zastosowanie środków znieczulenia miejscowego

7.2. Środki znieczulające miejscowo

7.3. Adiuwanty środków znieczulenia miejscowego

Rozdział 8. Środki odkażające i antyseptyczne - Piotr Leśniak, Paulina Mrowiec, Piotr Nowaczyk

8.1. Wprowadzenie do zagadnienia i znaczenia aseptyki w kosmetologii

8.1.1. Epidemiologia zakażeń w praktyce kosmetologicznej

8.1.2. Definicje i zakres pojęciowy

8.1.3. Znaczenie aseptyki w kontekście prawnym i etycznym

8.2. Klasyfikacja środków odkażających stosowanych w kosmetologii

8.2.1. Podział środków odkażających ze względu na skład chemiczny

8.2.2. Klasyfikacja środków odkażających według zakresu działania

8.2.3. Podział środków odkażających według zastosowania praktycznego

8.3. Mechanizmy działania środków dezynfekcyjnych

8.3.1. Denaturacja białek i enzymów mikroorganizmów

8.3.2. Uszkodzenie błon komórkowych

8.3.3. Tworzenie wolnych rodników i uszkodzenie DNA

8.3.4. Alkilacja i sieciowanie struktur komórkowych

8.3.5. Interakcje z błonami komórkowymi a selektywność działania

8.3.6. Oporność drobnoustrojów na środki dezynfekcyjne

8.4. Zastosowanie środków dezynfekcyjnych i antyseptycznych w różnych typach zabiegów kosmetologicznych

8.4.1. Zabiegi nieinwazyjne: pielęgnacyjne i estetyczne

8.4.2. Zabiegi aparaturowe o ograniczonej inwazyjności

8.4.3. Zabiegi o średnim i wysokim stopniu inwazyjności

8.4.4. Zabiegi podologiczne

8.4.5. Dezynfekcja po zabiegach

8.5. Normy i regulacje prawne dotyczące dezynfekcji w gabinetach kosmetologicznych

8.5.1. Przepisy prawa polskiego

8.5.2. Normy europejskie

8.5.3. Klasyfikacja środków biobójczych

8.5.4. Wymogi dokumentacyjne i odpowiedzialność zawodowa

8.6. Zastosowanie środków dezynfekcyjnych w praktyce kosmetologicznej

8.6.1. Powierzchnie robocze i sprzęt

8.6.2. Skóra klienta

8.6.3. Ręce personelu

8.6.4. Narzędzia wielokrotnego użytku

8.7. Dobór środków dezynfekcyjnych – kryteria, błędy i dobre praktyki

8.7.1. Kryteria doboru środka dezynfekcyjnego w gabinecie kosmetologicznym

8.7.2. Najczęstsze błędy w stosowaniu środków dezynfekcyjnych

8.7.3. Dobre praktyki i wdrażanie systemów jakości

8.8. Aseptyka w gabinecie kosmetologicznym – procedury i standardy

8.8.1. Pojęcie aseptyki i jej znaczenie w kosmetologii

8.8.2. Elementy systemu aseptyki

8.8.3. Normy i regulacje dotyczące aseptyki

8.8.4. Edukacja personelu jako element skutecznej aseptyki

8.9. Rola dezynfekcji w zapobieganiu zakażeniom krzyżowym

8.9.1. Zakażenia krzyżowe – definicja i znaczenie w kosmetologii

8.9.2. Główne drogi transmisji drobnoustrojów

8.9.3. Znaczenie dezynfekcji jako strategii przeciwdziałania transmisji patogenów

8.9.4. Rekomendacje dotyczące zapobiegania zakażeniom krzyżowym

8.9.5. Konsekwencje zaniedbań

8.10. Nowoczesne technologie wspierające dezynfekcję i antyseptykę

8.10.1. Wprowadzenie do innowacji w higienie gabinetowej

8.10.2. Technologia UVC w dezynfekcji powierzchni i powietrza

8.10.3. Ultradźwięki i myjki ultradźwiękowe

8.10.4. Inteligentne dozowniki i systemy monitorowania higieny

8.10.5. Przyszłość dezynfekcji – automatyzacja, IoT i sztuczna inteligencja

Rozdział 9. Terapia zmarszczek – leki porażające płytkę nerwowo-mięśniową - Julita Zdrada-Nowak

9.1. Wstęp

9.2. Anatomia i fizjologia płytki nerwowo-mięśniowej

9.2.1. Definicja i lokalizacja

9.2.2. Budowa płytki nerwowo-mięśniowej

9.2.3. Przekaźnictwo w płytce nerwowo-mięśniowej

9.2.4. Znaczenie kliniczne w kontekście zmarszczek mimicznych

9.3. Mechanizmy powstawania zmarszczek mimicznych

9.3.1. Klasyfikacja zmarszczek

9.3.2. Mięśnie mimiczne a zmarszczki

9.3.3. Biologiczne podłoże powstawania zmarszczek mimicznych

9.3.4. Czynniki przyspieszające proces starzenia skóry ze szczególnym uwzględnieniem wpływu na powstawanie zmarszczek mimicznych i strukturalnych

9.3.5. Znaczenie kliniczne

9.4. Substancje farmakologiczne wpływające na płytkę nerwowo-mięśniową

9.4.1. Toksyna botulinowa typu A

9.4.2. Nowe formy toksyny botulinowej

9.4.3. Peptydy botulinopodobne (botox-like)

9.5. Formy podania i bezpieczeństwo

9.6. Farmakokinetyka i farmakodynamika toksyny botulinowej

9.7. Farmakokinetyka i farmakodynamika toksyny botulinowej

9.7.1. Czas działania i początek efektu

9.7.2. Rozprzestrzenianie się toksyny w tkankach

9.8. Immunogenność i oporność na toksynę botulinową

9.8.1. Definicja immunogenności

9.8.2. Przeciwciała neutralizujące – mechanizm

9.9. Terapie skojarzone z BTX-A

9.10. Przeciwwskazania do zastosowania toksyny botulinowej (BTX-A)

9.11. Podsumowanie

Rozdział 10. Probiotyki w pielęgnacji i leczeniu skóry - Wioleta Faruga-Lewicka, Piotr Nowaczyk

10.1. Mikrobiom skóry

10.2. Choroby skórne a mikrobiom

10.3. Znaczenie probiotyków i prebiotyków w łagodzeniu przebiegu chorób i schorzeń skórnych

Rozdział 11. Podstawy leczenia zatruć - Dominika Czerwińska-Główka, Monika Rykaczewska-Czerwińska

11.1. Wybrane zatrucia

11.2. Dermatozy polekowe - Marta Palacz-Wróbel

11.2.1. Klasyfikacja dermatoz polekowych

11.2.2. Klasyfikacja dermatoz polekowych ze względu na obraz kliniczny

Rozdział 12. Nowoczesne postacie leków i ich zastosowanie w dermatologii oraz kosmetologii, uwzględniając liposomy, mikrosfery i inne systemy nośnikowe - Monika Garus-Dybała, Rafał Dybała

12.1. Emolienty i peelingi – zastosowanie, skuteczność oraz mechanizmy działania w dermatologii

12.1.1. Mechanizmy działania emolientów

12.1.2. Zastosowanie emolientów w dermatologii i jednostkach chorobowych

12.1.3. Przeciwwskazania i ryzyko stosowania emolientów

Rozdział 13. Reakcje alergiczne i pseudoalergiczne w obrębie skóry - Marta Palacz-Wróbel, Piotr Nowaczyk

13.1. Atopowe zapalenie skóry – charakterystyka, etiopatogeneza i nowoczesne podejście terapeutyczne

13.2. Leki przeciwhistaminowe i ich zastosowanie w kosmetologii oraz dermatologii

Rozdział 14. Fototerapia chorób skóry - Monika Garus-Dybała, Rafał Dybała

14.1. Reakcje fototoksyczne i fotoalergiczne

14.2. Leki nasilające i chroniące przed działaniem światła na skórę

14.2.1. Mechanizm fototoksyczności

14.2.2. Chemioterapeutyki i antybiotyki

14.2.3. Leki psychotropowe, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i neuroleptyki

14.2.4. Diuretyki

14.2.5. Leki przeciwcukrzycowe

14.2.6. Leki dermatologiczne i retinoidy

14.2.7. Leki przeciwwirusowe

14.2.8. Leki stabilizujące rytm serca

14.2.9. Inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę (ACEI)

14.2.10. Leki przeciwhistaminowe

14.2.11. Środki hormonalne i antykoncepcyjne

14.2.12. Leki immunosupresyjne

14.2.13. Leki i substancje o działaniu fotoprotekcyjnym

14.3. Filtry UV i zasada ich działania

14.3.1. Fotoprotekcja

14.3.2. Podział filtrów

Rozdział 15. Farmakoterapia schorzeń nowotworowych skóry - Julita Zdrada-Nowak

15.1. Wstęp

15.2. Rodzaje i podział schorzeń nowotworowych skóry

15.2.1. Nowotwory złośliwe skóry

15.2.2. Stany przednowotworowe skóry (przedrakowe)

15.2.3. Podział ze względu na leczenie farmakologiczne

15.3. Farmakoterapia stanów przedrakowych skóry

15.3.1. Leki stosowane miejscowo w terapii stanów przedrakowych

15.3.2. Wskazania do farmakoterapii miejscowej

15.4. Rak in situ skóry – farmakoterapia

15.4.1. Definicja i charakterystyka

15.4.2. Farmakoterapia raka in situ

15.4.3. Monitorowanie i działania niepożądane

15.5. Farmakoterapia nowotworów nieczerniakowych skóry (NMSC)

15.5.1. Rak podstawnokomórkowy (BCC)

15.5.2. Rak kolczystokomórkowy (SCC)

15.5.3. Wskazania do farmakoterapii zamiast leczenia chirurgicznego

15.5.4. Działania niepożądane i monitorowanie terapii

15.6. Farmakoterapia czerniaka złośliwego skóry (melanoma malignum)

15.6.1. Podstawy molekularne i klasyfikacja terapeutyczna

15.6.2. Leczenie ukierunkowane molekularnie

15.6.3. Immunoterapia czerniaka

15.6.4. Leczenie adiuwantowe i neoadiuwantowe

15.6.5. Leczenie klasyczne (chemioterapia)

15.6.6. Skuteczność, działania niepożądane i monitorowanie

15.7. Farmakoterapia rzadkich nowotworów skóry: chłoniaki skóry, rak z komórek Merkla i inne

15.7.1. Chłoniaki skóry (cutaneous lymphomas)

15.7.2. Rak z komórek Merkla (Merkel cell carcinoma, MCC)

15.7.3. Inne rzadkie nowotwory skóry

15.7.4. Uwagi terapeutyczne i wyzwania

15.8. Działania niepożądane i monitorowanie leczenia farmakologicznego w schorzeniach nowotworowych skóry

15.8.1. Działania niepożądane leków miejscowych

15.8.2. Działania niepożądane immunoterapii

15.8.3. Działania niepożądane terapii celowanej

15.8.4. Działania niepożądane chemioterapii klasycznej

15.8.5. Schemat monitorowania pacjenta w trakcie leczenia

15.8.6. Rola pacjenta i zespołu terapeutycznego

15.9. Podsumowanie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

ROZDZIAŁ 1

Podstawowe pojęcia i definicje farmakologiczne

Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska, Agata Świsulska

Farmakologia – to nauka z dziedziny nauk medycznych o działaniu leków na zdrowe lub chore organizmy. Farmakologia definiuje i wyjaśnia oddziaływania pomiędzy związkami chemicznymi a układami biologicznymi. Do specyficznych obszarów działalności farmakologii i toksykologii, realizowanych częściowo we współpracy z innymi dziedzinami, zalicza się:

• badania związane z tworzeniem nowych środków leczniczych oraz ich połączeń, a następnie wprowadzenie nowych zasad i metod leczenia,

• udoskonalenie znanych, obecnych już na rynku preparatów przez nowe formy leków, zmiany strukturalne lub optymalizację obszarów zastosowania, przy czym szczególne znaczenie ma określenie zależności między budową chemiczną a działaniem farmakologicznym,

• wyjaśnienie mechanizmów powstawania działań niepożądanych,

• poszukiwanie możliwości zapobiegania zatruciom i ich leczenia.

W farmakologii ogólnej, na podstawie wyników badań farmakokinetycznych i farmakodynamicznych, ustalono ogólnie obowiązujące zasady i stworzono lub rozwinięto teoretyczne podstawy innych dziedzin farmakologii.

Lek – to każda pojedyncza substancja lub mieszanina substancji, która jest stosowana w celu zapobiegania, diagnozowania, leczenia lub łagodzenia objawów choroby. Lek występuje w postaci, która ułatwia jego dawkowanie. Postać leku to forma, w jakiej lek występuje. Wyróżniamy leki stałe, półstałe i płynne.

Dawka – to ilość podanego leku. W większości przypadków podana dawka leku stanowi dawkę standardową, która pozwala na bezpieczne i skuteczne prowadzenie farmakoterapii. W farmakologii istnieje jednak dodatkowa nomenklatura dawek, która uwzględnia cechy osobnicze pacjenta oraz sposoby prowadzenia terapii (ryc. 1.1).

RYCINA 1.1.

Rodzaje dawek

Dawkowanie – to sposób i częstość podawania leku. Leki można podawać jednorazowo lub wielokrotnie.

Dawka dobowa – to suma dawek jednorazowych.

Czas oddziaływania leku na organizm – to tzw. czas ekspozycji na lek.

Farmakologia – została podzielona na dwa podstawowe obszary: farmakokinetykę oraz farmakodynamikę.

Farmakokinetyka – zajmuje się określeniem zmian stężeń leku w organizmie w jednostce czasu. Na podstawie danych matematycznych dziedzina ta definiuje, gdzie i jak szybko wchłania się substancja lecznicza i jak zostaje rozmieszczona w organizmie. Następnie opisuje procesy biotransformacji, jakim podlega lek, oraz jakimi drogami, z jaką szybkością jest wydalany.

Farmakodynamika – to nauka o działaniu leku w obszarze docelowym lub w różnych miejscach w organizmie. Definiuje, gdzie i jak dochodzi do pojawienia się efektu farmakologicznego oraz jak silny jest ten efekt.

Farmakologia molekularna – zajmuje się tłumaczeniem zagadnień farmakokinetycznych i farmakodynamicznych na poziomie cząsteczkowym. Stara się wyjaśnić oddziaływania pomiędzy receptorami oraz szlakami przewodzenia sygnału odpowiedzialnymi za mechanizm działania poszczególnych leków.

Farmakogenomika – zaliczana jest do farmakologii molekularnej, opisuje wpływ zmian w obrębie genomu człowieka na działanie leków.

Farmakologia kliniczna – do jej zadań należy ocena wpływu leków nowych lub już wprowadzonych na rynek na ludzi. Zajmuje się działaniem leków w najszerszym znaczeniu w oparciu o farmakoepidemiologię czy farmakoekonomikę. Dostarcza przesłanek do racjonalnej farmakoterapii, stanowiąc łącznik między farmakologią doświadczalną a medycyną kliniczną.

Toksykologia – to nauka o szkodliwych właściwościach związków chemicznych występujących w populacji ludzi i zwierząt.

Działanie leków – to wynik licznych, często bardzo złożonych procesów zachodzących w organizmie, u podłoża których leży łańcuch procesów, które można podzielić na 3 fazy: farmaceutyczną, farmakokinetyczną, farmakodynamiczną (ryc. 1.2).

RYCINA 1.2.

Losy leku w organizmie

1.1. Podział leków według różnych kryteriów oraz dróg ich podania, z pełną informacją o zaletach i wadach każdej z nich

Leki podlegają klasyfikacji, która pozwala na uporządkowanie zbioru leków w podzbiory. Najczęściej stosowana jest klasyfikacja ATC (anatomiczno-terapeutyczno-chemiczna), która stanowi międzynarodowy system klasyfikacji leków opracowany przez WHO. Dzieli on leki na grupy według narządu lub układu, na który działają, a także ich właściwości terapeutycznych, farmakologicznych i chemicznych. Każdy lek otrzymuje unikalny kod ATC. System ATC dzieli leki na grupy w zależności od miejsca ich działania oraz charakterystyki terapeutycznej i chemicznej.

1.1.1. Struktura kodu ATC

Kod ATC składa się z 7 znaków i 5 poziomów:

• Poziom I – litera oznaczająca główny układ anatomiczny (np. A – układ pokarmowy i metabolizm).

• Poziom II – dwie cyfry określające grupę terapeutyczną (np. A10 – leki przeciwcukrzycowe).

• Poziom III – litera określająca grupę farmakologiczną (np. A10B – doustne leki przeciwcukrzycowe).

• Poziom IV – litera określająca grupę chemiczną (np. A10BA – biguanidy).

• Poziom V – dwie cyfry identyfikujące konkretną substancję (np. A10BA02 – metformina).

RYCINA 1.3.

Struktura kodu ATC

Przykłady głównych grup ATC (poziom I):

• A – Układ pokarmowy i metabolizm.

• B – Krew i narządy krwiotwórcze.

• C – Układ sercowo-naczyniowy.

• D – Skóra (dermatologia).

• G – Układ moczowo-płciowy i hormony płciowe.

• H – Hormony (z wyjątkiem hormonów płciowych i insuliny).

• J – Leki przeciwzakaźne do stosowania ogólnego.

• L – Leki przeciwnowotworowe i immunomodulujące.

• M – Układ mięśniowo-szkieletowy.

• N – Układ nerwowy.

• R – Układ oddechowy.

• S – Narządy zmysłów.

• V – Różne.

1.1.2. Zastosowanie klasyfikacji ATC

Klasyfikacja ATC pozwala na analizę zużycia leków w obrębie podmiotów leczniczych w oparciu o farmakoekonomikę i statystykę medyczną. Umożliwia również wdrożenie oraz kontrolę polityki lekowej i refundacji. Dzięki niej możliwe jest prowadzenie badań epidemiologicznych i porównawczych w kontekście skuteczności terapeutycznej. Klasyfikacja ATC jest niezbędnym narzędziem do prowadzenia elektronicznej dokumentacji medycznej i kodowania danych.

1.1.3. Podział leków

Leki można podzielić, uwzględniając różne kryteria. Podział leków według działania farmakologicznego uwzględnia m.in. leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwwirusowe. Leki dostępne są także bez recepty i określa się je skrótem OTC (over the counter) lub tylko na receptę – Rx (recipe, recepta). Leki można podzielić z uwzględnianiem drogi podania, np. doustne, dożylne i miejscowe, oraz według grup terapeutycznych i wskazań klinicznych, np. na leki kardiologiczne, dermatologiczne i onkologiczne. Bardzo ważne jest także źródło pochodzenia leku, np. naturalne, syntetyczne czy biotechnologiczne.

Leki można podzielić, uwzględniając działanie przyczynowe i objawowe. Leczenie przyczynowe polega na eliminacji przyczyny choroby, np. zakażenia bakteryjnego, wirusowego czy mieszanego. Natomiast leczenie objawowe ukierunkowanie jest przede wszystkim na usunięcie i złagodzenie objawów choroby, np. bólu, gorączki. Z uwagi na miejsce działania wyróżnia się leki działające miejscowo, np. maści, ośrodkowo, czyli w obrębie OUN, i działające obwodowo, poza OUN.

RYCINA 1.4.

Podział leków

1.2. Drogi podania leku

Lek może być podawany miejscowo na powierzchnię ciała, tj. skórę lub błony śluzowe, a także wprowadzany (wstrzykiwany) do wnętrza ciała za pomocą różnych urządzeń (np. strzykawek). Miejsce i sposób podania oraz postać leku zależą od fizycznych i chemicznych właściwości substancji leczniczej, pożądanego czasu wystąpienia i utrzymywania się działania oraz miejsca, w którym lek powinien działać.

TABELA 1.1.

Miejsce i sposób podania leków oraz ich postacie

MIEJSCE PODANIA

SPOSÓB PODANIA

POSTAĆ LEKU

Skóra

Powierzchniowo

Roztwory, zawiesiny, emulsje, pianki, maści, pasty, plastry

Błony śluzowe: jama ustna i język

Podpoliczkowo, najęzykowo, podjęzykowo

Tabletki, pastylki, drażetki, roztwory do płukania gardła

Błony śluzowe: żołądek i jelita

Dojelitowo (doustnie)

Tabletki, kapsułki, drażetki, roztwory, emulsje

Błony śluzowe: odbytnica

Doodbytniczo

Czopki, kapsułki doodbytnicze, maści

Błony śluzowe: nos

Donosowo

Krople, maści, żele, aerozole

Błony śluzowe: nabłonek oskrzeli i pęcherzyków płucnych

Dopłucnie, inhalacyjnie

Aerozole, zawiesiny

Błony śluzowe: spojówki

Dospojówkowo

Krople, maści, roztwory oczne

Błony śluzowe: narządy płciowe i dolne drogi moczowe

Dopochwowo, docewkowo

Globulki dopochwowe, maści, pręciki

TABELA 1.2.

Drogi podania leku

DROGA PODANIA

OKREŚLENIE

POSTAĆ LEKU

Do serca

Dosercowo

Roztwór do wstrzyknięć

Do tętnicy

Dotętniczo

Roztwór do wstrzyknięć, roztwór do wlewu

Do żyły

Dożylnie

Roztwór do wstrzyknięć, roztwór do wlewu

Do przestrzeni nadoponowej kanału kręgowego

Nadoponowo

Roztwór do wstrzyknięć, roztwór do wlewu

Do płynu mózgowo-rdzeniowego

Podpajęczynówkowo

Roztwór do wstrzyknięć, roztwór do wlewu

Z wchłanianiem

Do skóry

Śródskórnie

Roztwór do wstrzyknięć

Pod skórę

Podskórnie

Roztwór do wstrzyknięć, implanty

Do mięśnia

Domięśniowo

Roztwór do wstrzyknięć

Do jamy brzusznej

Dootrzewnowo

Roztwór do wstrzyknięć, roztwór do wlewu

1.3. Komórkowe i molekularne mechanizmy działania leków i kosmetyków

Leki wykazują swoje działanie poprzez oddziaływanie z określonymi strukturami biologicznymi, takimi jak receptory, enzymy, kanały jonowe czy kwasy nukleinowe. Mogą być także prekursorami substancji wykazujących małą aktywność. Mechanizmy te są ściśle powiązane z budową chemiczną substancji oraz strukturą i funkcją komórek organizmu. Niektóre leki mogą działać poprzez wywołanie określonego działania fizykochemicznego.

1.3.1. Receptory jako cele leków

Receptory to białka znajdujące się na powierzchni komórki lub wewnątrz niej. Receptor po połączeniu z odpowiednim ligandem na zasadzie „klucz do zamka” aktywuje szlaki sygnałowe w komórce.

Receptory podzielono na 4 grupy przedstawione w tabeli 1.3.

RYCINA 1.5.

Schemat budowy receptora

TABELA 1.3.

Typy receptorów

TYP RECEPTORA

SPOSÓB TRANSMISJI SYGNAŁU

WYSTĘPOWANIE

Receptor typu I
jonotropowy

Przewodzą sygnał za pomocą kanałów jonowych

Błony komórkowe

Receptor typu II metabotropowy

Sygnał transmitowany jest przez białko G

Receptor typu III

Kinaza tyrozynowa

Receptor typu III steroidowy

Białka receptorowe w cytoplazmie poprzez wpływ na transkrypcję genów

Cytozol

Leki mogą być:

• agonistami – aktywują receptor i wywołują odpowiedź komórkową (np. morfina na receptory opioidowe),

• antagonistami – blokują receptor, zapobiegając działaniu naturalnego ligandu (np. nalokson w zatruciu opioidami).

RYCINA 1.6.

Agonista i antagonista receptora

Leki mogą wpływać na aktywność enzymatyczną poprzez:

• inhibicję – zahamowanie aktywności enzymu (np. inhibitory ACE w leczeniu nadciśnienia),

• aktywację – rzadziej spotykane (np. leki zwiększające aktywność enzymów detoksykacyjnych w wątrobie).

Leki regulują przepływ jonów przez błony komórkowe:

• blokery kanałów wapniowych (np. werapamil) – zmniejszają napływ Ca2+ do komórek mięśnia sercowego i naczyń,

• inhibitory transporterów (np. fluoksetyna jako SSRI) – hamują wychwyt zwrotny neuroprzekaźników.

Leki mogą wpływać na zmiany w obrębie DNA lub ekspresję genów:

• antybiotyki (np. ciprofloksacyna) – wiążą się z DNA bakterii, hamując replikację,

• leki przeciwnowotworowe (np. cisplatyna) – powodują uszkodzenia DNA komórek nowotworowych,

• terapie genowe i oligonukleotydowe – modyfikują ekspresję konkretnych genów.

1.3.2. Mechanizm działania leków w ujęciu dermatologicznym i kosmetologicznym

Dermatologia i kosmetologia opierają się na precyzyjnym oddziaływaniu substancji aktywnych na skórę i jej struktury. Substancje lecznicze oraz kosmetyczne działają na poziomie komórkowym i molekularnym, wpływając na funkcjonowanie keratynocytów, fibroblastów, melanocytów oraz komórek układu odpornościowego. Mechanizmy te obejmują interakcje z receptorami, enzymami, strukturami błonowymi oraz DNA komórkowym.

1.3.3. Mechanizmy działania substancji aktywnych w dermatologii

Główne punkty uchwytu działania leków w dermatologii to receptory komórkowe, enzymy lub wpływ na odpowiedź układu immunologicznego. Leki dermatologiczne często działają poprzez różne mechanizmy uchwytu:

• Receptory:

• retinoidy (np. tretynoina, adapalen) – wiążą się z receptorami RAR i RXR w jądrze komórkowym, regulując ekspresję genów odpowiedzialnych za proliferację keratynocytów i syntezę kolagenu,

• kortykosteroidy – oddziałują z receptorami glikokortykosteroidowymi, hamując ekspresję cytokin prozapalnych.

• Enzymy:

• inhibitory tyrozynazy (np. hydrochinon, arbutyna, kwas kojowy) – hamują enzym kluczowy dla syntezy melaniny (tyrozynazę), co prowadzi do rozjaśnienia przebarwień,

• inhibitory metaloproteinaz (np. peptydy biomimetyczne, flawonoidy) – ograniczają degradację kolagenu i elastyny w skórze właściwej.

• Działanie immunomodulujące:

• leki immunosupresyjne (np. takrolimus) – hamują aktywność limfocytów T, stosowane są w terapii atopowego zapalenia skóry (AZS),

• imikwimod – aktywuje receptory Toll-podobne (TLR7), stymulując odpowiedź immunologiczną przeciw wirusom i nowotworom skóry.

1.4. Przenikanie substancji przez skórę

Skóra stanowi barierę ochronną, dlatego skuteczność dermalnych leków i kosmetyków zależy od ich zdolności do penetracji. Małe, lipofilne cząsteczki przenikają przez warstwę rogową na zasadzie dyfuzji biernej. Z kolei systemy nośnikowe (np. liposomy, nanocząstki, mikrosfery) umożliwiają głębsze i bardziej ukierunkowane dostarczanie substancji aktywnych. Promotory przenikania (np. alkohol etylowy, glikol propylenowy) zwiększają przepuszczalność skóry poprzez czasową i odwracalną zmianę układu lipidów. Zarówno w dermatologii, jak i kosmetologii znajomość mechanizmów molekularnych działania substancji czynnych umożliwia skuteczniejsze leczenie chorób skóry oraz profilaktykę i opóźnianie jej starzenia. Nowoczesne terapie skupiają się nie tylko na efektach powierzchownych, lecz także na oddziaływaniu na poziomie komórkowym, co otwiera drogę do terapii celowanych i personalizowanych.

1.5. Losy leku w ustroju

Lek podawany jest w dawce i w określonym miejscu organizmu. Odpowiedź organizmu na lek związana jest z jego właściwościami fizykochemicznymi oraz postacią. Losy leku w organizmie można opisać angielskim akronimem LADME (liberation, absorption, distribution, metabolism, excretion, and toxicity). Podstawowym warunkiem działania leku jest uwolnienie substancji z jego postaci w wyniku procesu rozpuszczenia czy rozpadu postaci leku. Następnie lek transportowany jest poprzez błony biologiczne.

RYCINA 1.7.

Akronim LADME

TABELA 1.4.

LADME – nazwa i charakterystyka procesu

NAZWA PROCESU

CHARAKTERYSTYKA PROCESU

Uwalnianie (liberation)

Procesy obejmujące uwalnianie substancji leczniczej z postaci leku, a więc przejście substancji do roztworu czy rozpuszczanie. Kolejno substancja lecznicza w postaci roztworu lokalizuje się w pobliżu błon komórkowych

Wchłanianie (absorption)

Przenikanie i transport substancji leczniczej z miejsca podania/aplikacji do krwi poprzez błony biologiczne. Proces wchłaniania przebiega na zasadzie dyfuzji biernej, która uzależniona jest od takich parametrów leku, jak: stała dysocjacji, pH środowiska, zdolność do rozpuszczania w środowisku tłuszczowym. Ponadto leki, które stosowane są drogą doustną, mogą być poddawane, tzw. efektowi pierwszego przejścia. Proces ten prowadzi do przemian leku nieaktywnego w formę aktywną lub powstawania metabolitów leku pierwotnego

Dystrybucja (distribution)

Rozmieszczenie substancji leczniczej w organizmie w tzw. kompartmentach (tkankach i narządach). Proces ten uzależniony jest od wiązania z białkami osocza. Lek aktywny to lek niezwiązany, dlatego im większe powinowactwo leku do białek, tym trudniej osiągnąć efekt terapeutyczny. Proces uwalniania leku z połączeń z białkami jest dynamiczny, a wraz z usuwaniem leku wolnego z organizmu nowa porcja leku jest uwalniania z połączeń z białkami, aby zachować jego odpowiednie stężenie we krwi. Miejsca działania leku to komórki organizmu, kompartmenty lub kanały jonowe. W tym etapie lek oddziałuje z układami enzymatycznymi lub receptorem

Metabolizm (metabolism)

Przemiany chemiczne leku w postać, która zostanie łatwiej wydalona z organizmu

Wydalanie (excretion)

Usuwanie leku z organizmu. Lek wydalany jest głównie przez nerki z moczem lub z kałem czy żółcią. Nierzadko leki wydalane są także przez płuca, ślinę czy gruczoły mleczne i potowe

Uwalnianie

Uwalnianie substancji leczniczej to proces, w którym substancja czynna zostaje odseparowana od matrycy nośnika (tabletki, kapsułki, czopka, emulsji itd.), stając się dostępną do wchłonięcia lub działania miejscowego.

W przypadku preparatów doustnych można wyróżnić następujące etapy uwalniania:

1. Rozpad postaci leku (np. tabletki) na mniejsze cząstki.

2. Dyspergowanie – dalsze rozdrobnienie na mikrocząstki.

3. Rozpuszczanie – przejście substancji leczniczej do roztworu w środowisku przewodu pokarmowego.

4. Dyfuzja – przemieszczenie substancji czynnej z miejsca podania do miejsca wchłaniania (np. błony śluzowej jelita).

TABELA 1.5.

Czynniki wpływające na uwalnianie substancji z postaci leku

CZYNNIK

PRZYKŁADY

Fizykochemiczny

Rozpuszczalność, wielkość cząstek, krystaliczność

Formulacyjny

Typ nośnika, obecność substancji pomocniczych

Technologiczny

Technika produkcji, czas prasowania, powlekanie

Fizjologiczny

pH, perystaltyka, enzymy, obecność pokarmu

Wchłanianie

Wchłanianie może przebiegać w postaci kilku różnych mechanizmów, takich jak:

• Dyfuzja bierna – to podstawowy sposób transportu, uzależniony jest od różnicy stężeń pomiędzy błonami. Im większa różnica stężeń, tym szybciej zachodzi. Procesowi sprzyja wielkość powierzchni wchłaniania, rozpuszczalność cząsteczki w lipidach, jej wielkość, stopień jonizacji. Cząsteczki niezjonizowane dyfundują znacznie szybciej niż cząsteczki zjonizowane.

• Dyfuzja ułatwiona – to selektywny proces transportu substancji przez błony, który charakteryzuje się stopniem wysycenia w przypadku osiągnięcia odpowiedniego stężenia.

RYCINA 1.8.

Dyfuzja bierna

RYCINA 1.9.

Dyfuzja ułatwiona

• Transport aktywny – odbywa się przeciw gradientowi stężeń. Wymaga dostarczenia energii z ATP. Jest to selektywny proces względem liganda i wykazuje efekt wysycenia. Drogą tą transportowane są aminokwasy, witaminy oraz cukry.

• Pinocytoza – to transport polegający na pochłanianiu substancji oraz jej rozpuszczalnika. W wyniku tego procesu dochodzi do wpuklenia błony komórkowej wraz z rozpuszczoną substancją i płynem do wnętrza komórki i uwolnienia substancji.

Lek podawany jest w konkretnej postaci i w określonej dawce. Wielkość dawki uzależniona jest m.in. od wieku pacjenta oraz płci.

RYCINA 1.10.

Transport aktywny

RYCINA 1.11.

Pinocytoza

Wchłanianie przy podaniu naskórnym

Skóra stanowi największy organ człowieka, który chroni go przed działaniem niekorzystnych czynników środowiskowych. Reguluje temperaturę ciała oraz odbiera bodźce ze środowiska zewnętrznego, chroniąc m.in. przed urazami. Skóra jest również miejscem przemian metabolicznych. Budowę skóry przedstawiono na rycinie 1.12.

RYCINA 1.12.

Budowa skóry

Bariera skóry: warstwa rogowa (stratum corneum). Największą przeszkodą dla przenikania leków przez skórę jest warstwa rogowa – martwa, lipofilowa warstwa naskórka.

• Przenikają przez nią głównie substancje:

• lipofilowe (log P w zakresie 1–3),

• niejonowe,

• o niskiej masie cząsteczkowej (< 500 Da).

• Nawet takie cząsteczki zwykle przenikają w zbyt małych ilościach, aby wywołać efekt ogólnoustrojowy.

Mechanizm przenikania substancji leczniczych przez skórę. Drogi przenikania przez skórę to droga transepidermalna (poprzez stratum corneum) oraz droga transfolikularna (poprzez przydatki skóry).

RYCINA 1.13.

Transport substancji przez skórę

Zaletą przezskórnego podania leku jest możliwość omijania efektu pierwszego przejścia przez wątrobę. Ponadto spożywany pokarm czy enzymy trawienne przewodu pokarmowego nie wpływają na uwalnianie substancji leczniczej i jej wchłanianie. Podanie leku na skórę daje możliwość stosowania niższych dawek. Ta droga podania jest lepiej tolerowana i wygodna dla pacjenta.

Podstawową drogą przenikania substancji przez skórę jest droga transepidermalna, ale prawdziwą barierę stanowi naskórek zbudowany ze ściśle upakowanych keratynocytów otoczonych przez lipidy. Ta ścisła bariera w znacznym stopniu ogranicza przenikanie przez skórę. W stratum corneum istnieją dwie możliwości przenikania substancji leczniczych. Jedna z nich to droga międzykomórkowa, a druga przezkomórkowa. Tutaj najlepiej przenikają małe, niejonowe substancje lipofilowe.

Druga droga przenikania leku przez skórę to droga transfolikularna, czyli przez przydatki skóry – mieszki włosowe, gruczoły potowe. Przydatki zajmują do 0,1% powierzchni skóry, stąd droga ta ma znaczenie marginalne.

Aby zwiększyć skuteczność przezskórnego wchłaniania, stosuje się m.in.: promotory wchłaniania, okluzję, nośniki leków oraz inne techniki (tab. 1.6).

TABELA 1.6.

Czynniki zwiększające przenikanie leku

NAZWA CZYNNIKA

PRZYKŁAD

MECHANIZM DZIAŁANIA

Promotory wchłaniania

Etanol, mentol, glikol propylenowy

Zaburzenie układu lipidów warstwy rogowej

Zwiększenie rozpuszczalności substancji w skórze

Odwracalna zmiana przepuszczalności

Okluzja

Wazelina, okłady

Zatrzymanie parowania wody ze skóry
(np. folia, wazelina), co zwiększa jej nawodnienie i przepuszczalność

Nośniki leków

Liposomy, transferosomy, etosomy, polimerosomy, niosomy

Ułatwiają transport substancji do głębszych warstw skóry

Techniki inne

Elektroporacja, jonoforeza, sonoforeza – metody fizyczne z użyciem prądu lub ultradźwięków.

Systemy mikroigłowe – tworzą mikrootwory w warstwie rogowej.

Tape-stripping, ablacja – częściowe usuwanie warstwy rogowej

Wchłanianie substancji leczniczej przez skórę rośnie, gdy dochodzi do:

RYCINA 1.14.

Wchłanianie leku przez skórę

• podwyższenia temperatury skóry przez zewnętrzne źródła ciepła,

• działania bodźców powodujących przekrwienie,

• kontaktu z rozpuszczalnikami (np. z dimetylosulfotlenkiem),

• kontaktu z substancjami zatrzymującymi wodę (np. z preparatami zawierającymi mocznik),

• stanu zapalnego skóry,

• uszkodzenia naskórka poprzez bodźce mechaniczne, chemiczne lub termiczne w postaci zranienia, odmrożenia, oparzenia czy usunięcia warstwy rogowej.

Wchłanianie substancji leczniczych przez skórę zmienia się również z wiekiem. U niemowląt wskutek nie w pełni wykształconej warstwy rogowej przenikanie substancji leczniczej jest efektywniejsze. Ponadto u dziecka stosunek powierzchni ciała do objętości w porównaniu z osobami dorosłymi jest znacznie większy. Opisane zjawisko wymaga dostosowania dawki leku do organizmu dziecka. Z kolei u osób w zaawansowanym wieku grubość warstwy rogowej również jest zmniejszona (tzw. skóra papierowa). Ze względu na ograniczoną przenikalność skóry możliwe jest jedynie podawanie leków stosowanych w niewielkich dawkach (dawki dobowe do 10 mg), ponadto uzasadnione jest podawanie tą drogą leków, gdy stosowane substancje charakteryzują się silnym efektem pierwszego przejścia oraz krótkim okresem półtrwania we krwi.

Przezskórne systemy terapeutyczne (transdermal therapeutic system, TTS) stosowane są na skórę w postaci plastrów. Ten sposób podania umożliwia uzyskanie przez relatywnie długi okres względnie równomiernego stężenia w osoczu, a także pozwala uniknąć przedsystemowej eliminacji leku. Obecnie dostępne są tego typu postacie leku zawierające, np. testosteron, estradiol, gestagen i skojarzenie estrogen/gestagen, nitroglicerynę, opioidy, oksybutyninę oraz nikotynę. Do stosowania nie nadają się substancje silnie alergizujące, a także wywołujące miejscowe podrażnienie. Składniki plastra mogą powodować podrażnienia, dlatego najpóźniej po kilku dniach należy nakleić nowy plaster na inne miejsce skóry. Krótszy czas stosowania wynika także z uniknięcia rozwoju tolerancji. Ogólnoustrojowe działania niepożądane mogą występować po zastosowaniu leku na duże powierzchnie skóry, np. glikokortykosteroidów.

Piśmiennictwo

1. Brunton L.L., Hilal-Dandan R., Knollmann B.C.: Goodman & Gilman’s: The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14th ed. McGraw-Hill Education, New York 2022.

2. Benet L.Z., Krogsgaard-Larsen P., Lilja J.J.: Basic & Clinical Pharmacology and Toxicology, 6th ed. Wiley-Blackwell 2021.

3. Droździk A., Kocić I., Pawlak D. (red.): Mutschler. Farmakologia i toksykologia. MedPharma, Wrocław 2015: 5–100.

4. European Medicines Agency (EMA). https://www.ema.europa.eu/en/homepage (dostęp: 30.07.2025).

5. Gawkowska D., Maj J.: Dermatologia dla studentów kosmetologii. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018.

6. Janiec W. (red.): Kompendium farmakologii. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021.

7. Jaehde U., Radziwił R., Charlotte K.: Farmacja kliniczna. MedPfarm Polska, Wrocław 2011.

8. Kaszuba A., Adamski Z., Czuwara J., Nockowski P.: Dermatologia i wenerologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020.

9. Knollmann B.: Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics, 13th Edition. McGraw-Hill Education, New York 2022.

10. Kostowski W., Herman Z.S. (red.): Farmakologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021.

11. Katzung B.G., Trevor A.J.: Farmakologia. Ilustrowany podręcznik. Edra Urban & Partner, Wrocław 2023.

12. Mutschler E., Geisslinger G., Kroemer E. i wsp.: Mutschler. Farmakologia i toksykologia. Podręcznik. MedPfarm Polska, Wrocław 2018.

13. Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – zestawienia refundacyjne wg kodów ATC.

14. Orzechowska-Juzwenko K. (red.): Farmakologia kliniczna. Znaczenie w praktyce medycznej. Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Wrocław, 2018

15. Rang H.P., Dale M.M., Ritter J.M. i wsp.: Rang & Dale’s Pharmacology, 10th ed. Elsevier, London 2024.

16. Sznitowska M., Kaliszan R.: Biofarmacja. Edra Urban & Partner, Wrocław, 2023: 3, 8–63.

17. Ugwoke M.I., Verbeke N., Kinget R.: Fundamentals of Pharmacology. Pharmaceutical Press 2020.

18. WHO Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology. Guidelines for ATC classification and DDD assignment 2024.

19. Woroń J., Filipów P., Krzemiński P. (red.): Farmakologia. Repetytorium. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023.

ROZDZIAŁ 2

Przemiany chemiczne leków: enzymatyczne i nieenzymatyczne

Marta Palacz-Wróbel, Dawid Daniel Burczyk, Marcin Cichoń, Beata Kawka, Katarzyna Duda-Grychtoł, Angelika Karasewicz, Małgorzata Pyżalska

2.1. Lokalizacja i charakterystyka enzymów uczestniczących w I i II fazie przemian biochemicznych środków farmaceutycznych

Metabolizm oraz biotransformacja to przemiany chemiczne leku, których celem jest przemiana leku w postać bardziej rozpuszczalną w wodzie, łatwiejszą do wydalenia. Metabolizm zachodzi przede wszystkim w układzie komórek mikrosomalnych wątroby. Lek trafiający do wątroby – ksenobiotyk – to najczęściej niepolarny związek chemiczny dobrze rozpuszczalny w tłuszczach. Przemiany metaboliczne mogą prowadzić do powstania mniej lub bardziej aktywnego metabolitu leku.

TABELA 2.1.

Przemiany metaboliczne/biotranformacji leku

TYP PROCESU

CHARAKTERYSTYKA

SPECYFIKA PRZEMIANY

Reakcje fazy I

Reakcje mają na celu wstępną obróbkę substancji leczniczej i przygotowanie jej struktury do przemian II fazy

Reakcje dezaktywują lek, aktywują lub nie wpływają na strukturę leku w kontekście działania farmakologicznego. Dostarczana jest energia z ATP

Utlenienie, redukcja, hydroliza

Reakcje fazy II

Przemianie ulegają metabolity I fazy do postaci gotowej do wydalenia z organizmu

Sprzęganie z kwasem glukuronowym, siarkowym, glutaminowych i aminokwasami oraz cukrami

ATP – adenozynotrójfosforan

Metabolizm uzależniony jest od wielu czynników osobniczych pacjenta, np. wieku oraz płci. Ponadto bardzo istotne są choroby współistniejące, szczególnie w obrębie wątroby, predyspozycje genetyczne czy środowiskowe. Szlaki przemian leku mogą być też zależne od stosowanych używek, takich jak alkohol i palenie papierosów.

W przypadku noworodków, z uwagi na niewykształcone enzymy mikrosomalne, a także u osób starszych, obserwuje się najczęściej zmniejszony metabolizm, czyli większe ryzyko działań niepożądanych. Alkohol spożywany regularnie przyspiesza metabolizm, natomiast okazjonalnie, w dużej dawce, może prowadzić do osłabienia metabolizmu leków.

W procesie biotransformacji podstawowymi proteinami odpowiedzialnymi za przemiany leków są izoenzymy cytochromu P-450. Istnieją różne odmiany tego izoenzymu, które wykazują specyfikę względem konkretnych leków przedstawionych w tabeli 2.2.

TABELA 2.2.

Wybrane izoenzymy cytochromu P-450 z substratami, inhibitorami i induktorami

IZOENZYM CYP-450

GŁÓWNE MIEJSCE WYSTĘPOWANIA

SUBSTRATY (LEKI METABOLIZOWANE)

INHIBITORY

INDUKTORY

CYP1A2

Wątroba

Kofeina, teofilina, olanzapina

Ciprofloksacyna, fluwoksamina

Rybaflawina, palenie tytoniu

CYP2C9

Wątroba

Warfaryna, fenytoina, NLPZ

Flukonazol, amiodaron

Ryfampicyna, fenobarbital

CYP2C19

Wątroba

Omeprazol, klopidogrel, diazepam

Omeprazol, flukonazol

Ryfampicyna, karbamazepina

CYP2D6

Wątroba, mózg

Metoprolol, kodeina, SSRI (np. paroksetyna)

Chinidyna, fluoksetyna

Brak silnych induktorów

CYP3A4/5

Wątroba, jelita

Midazolam, cyklosporyna, statyny

Ketokonazol, erytromycyna, sok grejpfrutowy

Ryfampicyna, karbamazepina, fenytoina

Induktory – substancje zwiększające aktywność enzymu, co może obniżać stężenie substratów. Inhibitory – substancje hamujące aktywność enzymu, co może powodować wzrost stężenia substratów we krwi. NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne; SSRI – selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny. Substraty – leki, które są metabolizowane przez dany enzym.

2.1.1. Wydalanie

Substancja lecznicza ulega metabolizmowi (biotransformacji), a następnie jest wydalana z organizmu. Drogi wydalania przedstawiono na rycinie 2.1.

Główne drogi wydalania leku to:

• nerki z moczem,

• wątroba z żółcią, kolejno z kałem,

• gruczoły ślinowe ze śliną,

• gruczoły potowe z potem,

• gruczoły mleczne z mlekiem,

• płuca z wydychanym powietrzem.

Jedną z najprostszych dróg wydalania są nerki, jednak proces ten uzależniony jest od polarności substancji leczniczej lub metabolitu, rozpuszczalności w wodzie oraz efektywności przesączania kłębuszkowego. Lek może też być ponownie wchłonięty do organizmu poprzez resorpcje zwrotną aktywną lub bierną.

RYCINA 2.1.

Drogi wydalania leku

Procesy wydalania nerkowego zachodzą w nefronie w obrębie kłębka nerkowego w odcinku bliższym i dalszym oraz w pętli Henlego. Schemat budowy nefronu przedstawiono na rycinie 2.2.

W kłębuszku nerkowym w wyniku przesączania kłębuszkowego do moczu pierwotnego wydalane są substancje niezjonizowane w połączeniu z białkami. Kolejno w kanalikach nerkowych związki te mogą ulec biernej resorpcji zwrotnej, która uzależniona jest od właściwości takich substancji, jak: stopień jonizacji, rozpuszczalność w lipidach pKa czy pH roztworu. Związki słabo kwaśne ulegają resorpcji w moczu o pH kwaśnym, natomiast związki o charakterze słabych zasad najłatwiej resorbują się z moczu zasadowego.

Wydalanie przez wątrobę z żółcią i kolejno z kałem zachodzi na zasadzie dyfuzji biernej, zgodnie z gradientem stężeń, oraz poprzez transport aktywny, wbrew gradientowi. Wydalanie tą drogą pozwala na eliminację związków wielkocząsteczkowych rozpuszczalnych w lipidach. Istnieje możliwość ponownego wchłonięcia związków wydalanych tą drogą do jelit w postaci niezmienionej lub rozłączenia związku, który związany jest z kwasem glukuronowym, pod wpływem działania enzymów jelitowych do formy wolnej. Opisane zjawisko to cykl enterohepatyczny, czyli krążenie jelitowo-wątrobowe, które pozwala na przedłużone działanie substancji leczniczej.

RYCINA 2.2.

Schemat budowy nefronu

Wydalanie ze śliną dotyczy małych niezjonizowanych cząsteczek nierozpuszczalnych w lipidach. W przypadku niektórych leków, np. paracetamolu, zaobserwowano korelację stężenia substancji w ślinie i we krwi. Wydalanie z powietrzem dotyczy leków ulegających dyfuzji biernej, takich jak środki znieczulenia ogólnego. Lek jest tym szybciej wydalany, im szybsze są wentylacja oraz krążenie krwi w obrębie tych narządów. Związki wydalane przez pot to m.in. witamina B_1.