Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Wydawca Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący Jolanta Kowalczuk

Korekta Magdalena Pluta

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN Aleksandra Baszun / konwersja.virtualo.pl

Recenzent dr hab. prof. UW Barbara Tryjarska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl.

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2017

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-19679-0

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wprowadzenie

CZĘŚĆ I. ETYKA OGÓLNA – ETYKA ZAWODOWA

Rozdział 1
Etyka jako filozoficzny namysł nad moralnością (Barbara Chyrowicz)

1.1. Sposoby badania fenomenu moralności

1.2. Specyfika filozoficznej refleksji nad moralnością

1.3. Kryteria moralnej powinności działania

1.3.1. Szczęście własne i szczęście społeczności

1.3.2. Zgoda społeczna i zgoda racjonalnych podmiotów

1.3.3. Szacunek dla osoby jako podstawa moralności

1.4. Specyfika nauczania etyki

1.5. Podsumowanie

Rozdział 2
Etyka stosowana: teoria w praktyce (Barbara Chyrowicz)

2.1. Moralny partykularyzm

2.2. Typy teorii etycznych

2.3. Modele etyki stosowanej

2.3.1. Model „od góry do dołu”

2.3.2. Model „od dołu do góry”

2.3.3. Koherentyzm

2.4. Problem uszczegóławiania norm moralnych

2.5. Etyki stosowane a moralne problemy współczesności

2.6. Podsumowanie

Rozdział 3
Etyka zawodu psychologa – etyka psychologiczna (Barbara Chyrowicz)

3.1. Psychologia a etyka

3.2. Zdrowie psychiczne a zdrowie moralne

3.2.1. Poczucie własnej wartości i szacunek dla samego siebie

3.2.2. Integracja i prawość

3.2.3. Autonomia osoby i autonomia moralna

3.2.4. Samorealizacja i autentyczność

3.2.5. Społeczne interakcje i odpowiedzialność

3.2.6. Realizm poznania i prawdomówność

3.3. Etyka dla psychologów

3.4. Podsumowanie

Rozdział 4
„Etyczna wrażliwość” psychologii i psychologów (Barbara Chyrowicz)

4.1. Człowiek jako „przedmiot badawczy”: „moralna anatomia” podmiotu

4.1.1. Moralne działanie

4.1.2. Moralny charakter

4.1.3. Wartości moralne

4.1.4. Rozumowanie moralne

4.1.5. Emocje moralne

4.1.6. Tożsamość moralna

4.1.7. Sumienie

4.2. Wolność czy determinizm? Moralna autonomia podmiotu

4.3. Moralny wymiar diagnozy psychiatrycznej

4.3.1. Kłopoty z „normalnością”

4.3.2. Nadużywanie diagnozy do celów pozaterapeutycznych

4.4. Problem przymusowej terapii

4.5. Podsumowanie

Rozdział 5
Psychologia moralności (Barbara Chyrowicz)

5.1. Specyfika psychologii moralności

5.2. Moralne emocje

5.2.1. Związek moralnych emocji z sądami moralnymi

5.2.2. Rodzaje moralnych emocji

5.3. Moralne motywacje

5.3.1. Cechy motywacji

5.3.2. Filozoficzne teorie moralnej motywacji

5.3.3. Neurofizjologiczne podłoże moralnej motywacji

5.4. Podsumowanie

Rozdział 6
Podstawowe zasady, które powinny być respektowane przez psychologa (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

6.1. Cechy zawodu zaufania publicznego

6.2. Podstawowe zasady etyczne w zawodzie psychologa

6.2.1. Działanie na rzecz dobra klienta i nieszkodzenie mu

6.2.2. Odpowiedzialność zawodowa

6.2.3. Integralność i uczciwość zawodowa

6.2.4. Zasada sprawiedliwości

6.2.5. Respektowanie praw człowieka i poszanowanie jego godności

6.2.5.1. Autonomia i podmiotowość klienta

6.2.5.2. Poszanowanie godności

6.2.5.3. Prawo do prywatności, intymności

6.2.5.4. Tajemnica zawodowa psychologa

6.3. Podsumowanie

CZĘŚĆ II. PSYCHOLOG JAKO BADACZ I JAKO NAUCZYCIEL AKADEMICKI

Rozdział 7
Neuroetyka (Barbara Chyrowicz)

7.1. Neuroetyka: wyzwanie XXI wieku

7.1.1. Próby zdefiniowania neuroetyki

7.1.2. Działy neuroetyki

7.2. Obszary badawcze i problemy neuroetyki

7.3. Neurodeterminizm?

7.4. Problem doskonalenia ludzkiej psychiki

7.4.1. Doskonalenie nastroju

7.4.2. Doskonalenie poznawcze: „doping dla mózgu”

7.5. Psychochirurgia

7.6. Podsumowanie

Rozdział 8
Psycholog wobec osób uczestniczących w badaniach naukowych – między poprawnością metodologiczną a poprawnością etyczną (Jerzy Brzeziński)

8.1. Dwa poziomy ingerencji badacza w psychikę osoby uczestniczącej w badaniu

8.2. Etyczne standardy postępowania badacza wobec osób uczestniczących w badaniu

8.2.1. Zasada świadomej zgody

8.2.2. Zasady: poufności, prywatności i anonimowości

8.2.3. Naruszanie autonomii jednostki w trakcie badania naukowego i narażanie jej na przeżywanie dyskomfortu, wstydu, lęku, bólu itp.

8.2.4. Stosowanie instrukcji maskujących (deception); rola spotkania psychologa z osobami uczestniczącymi w badaniu po jego zakończeniu (debriefing)

8.3. Eksperymenty Solomona Ascha, Stanleya Milgrama i Philipa G. Zimbardo w świetle standardów etycznych akceptowanych przez społeczność psychologów

8.3.1. Opis eksperymentów

8.3.1.1. Eksperyment Ascha

8.3.1.2. Eksperyment Milgrama

8.3.1.3. Eksperyment Zimbardo

8.3.2. Naruszenia standardów etycznych

8.4. Podsumowanie

Rozdział 9
Powinności psychologa (jako badacza) wobec członków społeczności naukowej (Jerzy Brzeziński)

9.1. Psycholog jako członek społeczności naukowej

9.2. Fabrykowanie i fałszowanie wyników – manipulowanie wynikami surowymi w trakcie ich analizy statystycznej oraz naginanie analiz statystycznych wyników

9.3. Zafałszowany obraz udziału badacza w powstanie publikacji – plagiatowanie, ghostwriting, guest authorship

9.4. Magistrant i doktorant jako autorzy i współautorzy opublikowanych prac awansowych

9.4.1. Prawa magistranta i promotora do pracy magisterskiej

9.4.2. Rola promotora w powstawaniu pracy doktorskiej

9.4.3. Praca doktorska jako spójny tematycznie zbiór rozdziałów i artykułów

9.4.4. Doktorant jako współautor artykułu wchodzącego w skład pracy doktorskiej

9.5. Krytyka naukowa; opiniowanie prac naukowych (artykułów i książek) przeznaczonych do druku oraz projektów badawczych

9.6. Podsumowanie

Rozdział 10
Jak uczyć etyki zawodowej na studiach psychologicznych (Zuzanna Toeplitz)

10.1. Miejsce problemów etycznych w programach zajęć podstawowych

10.2. Nauczanie umiejętności psychologicznych

10.2.1. Ćwiczenia

10.2.2. Warsztaty i treningi

10.3. Modelowanie postaw

10.4. Podsumowanie

Rozdział 11
Zasady etyczne nauczania psychologii i prowadzenia szkoleń dla innych profesji (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

11.1. Użyteczność psychologii dla wykonywania innych zawodów – dostosowanie programu zajęć

11.2. Zasady prezentacji metod psychologicznych

11.3. Znaczenie kontraktu w zajęciach angażujących osobiste problemy uczestników

11.4. Podsumowanie

CZĘŚĆ III. PSYCHOLOG JAKO DIAGNOSTA

Rozdział 12
Podstawowe zasady etycznego prowadzenia diagnozy (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

12.1. Cechy relacji psycholog–klient

12.2. Etapy procesu diagnostycznego

12.2.1. Kontrakt diagnostyczny

12.2.2. Przebieg badania diagnostycznego

12.2.3. Zakończenie procesu diagnostycznego

12.3. Podsumowanie

Rozdział 13
Dokumentacja psychologiczna (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

13.1. Dokumentacja diagnostyczna

13.2. Dokumentacja terapeutyczna

13.3. Ochrona dokumentacji a tajemnica zawodowa

13.4. Dylematy etyczne i problemy organizacyjne

13.5. Podsumowanie

Rozdział 14
Stosowanie testów psychologicznych w badaniach diagnostycznych (Jerzy Brzeziński)

14.1. Testy psychologiczne a model EBA diagnozy psychologicznej

14.2. Obszary możliwych nadużyć popełnianych przez osoby stosujące testy psychologiczne w świetle Standardów dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice

14.2.1. Konstruowanie, stosowanie i rozpowszechnianie testów psychologicznych

14.2.2. Kontekst teorii psychologicznej

14.2.3. Kontekst teorii testu i teorii statystycznej

14.2.4. Interpretowanie wyników testów psychologicznych: interpretacja przedziałowa versus punktowa

14.2.5. Adaptacja kulturowa testów pochodzących z innego obszaru kulturowego

14.3. Podsumowanie

Rozdział 15
Formułowanie orzeczeń i opinii psychologicznych (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

15.1. Zasady przygotowania opinii psychologicznej

15.2. Znaczenie opinii wydawanych przez psychologów

15.3. Podsumowanie

CZĘŚĆ IV. PSYCHOLOG JAKO SPECJALISTA UDZIELAJĄCY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ

Rozdział 16
Udzielanie pomocy psychologicznej (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

16.1. Pomoc psychologiczna jako działanie prospołeczne

16.2. Formy pomocy psychologicznej

16.3. Zaufanie interpersonalne jako podstawa pomocy psychologicznej

16.4. Podstawowe zasady etyczne w psychoterapii

16.4.1. Niebezpieczeństwa związane ze specyficzną rolą psychoterapeuty

16.4.2. Zawieranie kontraktu psychoterapeutycznego

16.4.3. Poufność w przebiegu psychoterapii

16.4.3.1. Poufność a wymiar sprawiedliwości

16.4.3.2. Warunki naruszenia tajemnicy zawodowej

16.4.4. Konflikt ról a psychoterapia

16.4.5. Zakończenie procesu terapeutycznego

16.5. Psychoterapia klientów ze specyficznymi problemami

16.6. Kontrola merytoryczna i dbałość o własną kondycję psychiczną psychoterapeuty

16.7. Udzielanie pomocy psychologicznej na odległość

16.8. Podsumowanie

Rozdział 17
Problemy i dylematy etyczne w pracy psychologa sądowego (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

17.1. Role psychologa pracującego dla wymiaru sprawiedliwości – etyka zawodowa a wymogi prawa

17.2. Psycholog jako biegły sądowy

17.2.1. Dylematy w przygotowaniu opinii w procedurze karnej

17.2.2. Specyfika diagnozowania na potrzeby spraw cywilnych

17.2.3. Trudności diagnostyki psychologicznej w sprawach rodzinnych

17.3. Etyczne uwikłania psychologa penitencjarnego

17.4. Zasady etyczne w Wytycznych dla psychologa sądowego APA

17.5. Podsumowanie

Rozdział 18
Psycholog w środkach masowego przekazu (Zuzanna Toeplitz)

18.1. Społeczna rola psychologa

18.2. Zasady etyczne występowania w mediach

18.2.1. Kompetencje

18.2.2. Tajemnica zawodowa

18.2.3. Wrażliwość

18.2.4. Szacunek dla innych

18.3. Podsumowanie

Rozdział 19
Opieka nad osobami chorymi, starymi i umierającymi (Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

19.1. Etyczne aspekty bólu i cierpienia

19.2. Kontakty psycholog–rodzina chorego oraz personel medyczny

19.3. Opieka hospicyjna

19.4. Podsumowanie

Rozdział 20
Niepełnoletni jako klient psychologa (Zuzanna Toeplitz)

20.1. Różne kategorie klientów niepełnoletnich

20.2. Specyfika relacji psycholog–osoba niepełnoletnia

20.2.1. Udzielanie zgody

20.2.2. Informacje zwrotne

20.2.3. Tajemnica zawodowa

20.3. Prawa rodziców i opiekunów

20.4. Podsumowanie

CZĘŚĆ V. PRZYPADKI ILUSTRUJĄCE ETYCZNE ZASADY PRACY PSYCHOLOGA ORAZ DYLEMATY (Zuzanna Toeplitz, Małgorzata Toeplitz-Winiewska)

Wstęp – rozwiązywanie dylematów etycznych

Rozdział 21
Uzyskiwanie zgody klienta – kontrakt

21.1. Szczególne przypadki, gdy zgoda musi być na piśmie

21.2. Zgoda na diagnozę, zgoda na interwencję psychologiczną (terapię)

21.3. Podsumowanie

Rozdział 22
Kompetencje psychologa

22.1. Kompetencje merytoryczne

22.1.1. Wiedza teoretyczna, konieczność kształcenia ustawicznego

22.1.2. Wiedza psychometryczna

22.1.3. Wiedza prawna – znajomość przepisów obowiązujących psychologa

22.1.4. Współpraca z psychologami i innymi specjalistami

22.2. Kompetencje personalne

22.2.1. Bezstronność i obiektywizm

22.2.2. Wykraczanie poza kompetencje

22.2.3. Konflikt ról zawodowych i prywatnych

22.2.4. Osobiste problemy i konflikty

22.2.5. Zdolność psychiczna i fizyczna do wykonywania roli zawodowej

22.2.6. Niewłaściwe wykorzystywanie wpływu

22.2.7. Świadomość własnych ograniczeń osobistych – superwizja i konsultacja

22.3. Podsumowanie

Rozdział 23
Psycholog a instytucja

23.1. Psycholog w sądzie

23.2. Psycholog a wymagania instytucjonalne

23.3. Podsumowanie

Rozdział 24
Społeczna rola psychologa – psycholog w środkach masowego przekazu

24.1. Komentowanie wydarzeń

24.2. Wywiady

24.3. Ekspert odpowiada na listy Czytelników

24.4. O psychologii i psychologach

24.5. Reklamowanie usług psychologicznych

24.6. Podsumowanie

Rozdział 25
Jak rozwiązywać dylematy etyczne. Analiza przykładu

25.1. Identyfikacja problemów etycznych i praktycznych

25.2. Możliwe drogi postępowania

25.3. Natychmiastowe i odległe konsekwencje – elementy ryzyka i korzyści zaproponowanych rozwiązań

25.4. Wybór sposobu postępowania i przyjęcie na siebie pełnej odpowiedzialności

25.5. Podsumowanie

Bibliografia

O autorach

Przypisy

Wprowadzenie

Czym zajmują się psychologowie? Naszym zdaniem działalność zawodowa psychologów jest prowadzona w obrębie czterech, zachodzących na siebie obszarów.

Po pierwsze – co jest konsekwencją uznania faktu, że psychologia jest nauką (a dokładniej: nauką empiryczną) – prowadzą badania naukowe. Ich celem jest znajdowanie empirycznych świadectw na rzecz wymyślanych przez nich teorii naukowych, które opisują i wyjaśniają osobliwości ludzkiego zachowania. Z kolei owe empirycznie wysoce uprawdopodobnione teorie psychologiczne tworzą wiedzę (naukową) psychologiczną, która jest wykorzystywana do rozwiązywania problemów praktyki społecznej.

Psychologia nie tylko pozwala poznać i zrozumieć mechanizmy rozwoju psychicznego człowieka, jego funkcjonowania w otoczeniu społecznym i realizowania, w aprobowany społecznie sposób, własnych potrzeb, lecz także umożliwia opracowanie scenariuszy efektywnego funkcjonowania człowieka w różnych sytuacjach: rodzinnych, szkolnych, zawodowych itp. Wiedza psychologiczna i nadbudowane na niej umiejętności pozwalają specjalistom również zapobiegać, kształtować i korygować te zachowania, które nie są pożądane ani z perspektywy ich podmiotu, ani z perspektywy społeczeństwa.

Po drugie, psychologowie prowadzą działalność praktyczną: diagnostyczną, ekspercką i pomocową (tu wyróżnia się zwłaszcza działalność psychoterapeutyczna i rehabilitacyjna). Jeśli zaś chodzi o działalność diagnostyczną, to trzeba zwrócić uwagę na stosowanie specyficznych dla psychologii metod, jakimi są testy psychologiczne. W ich ponad 100-letniej (przyjmując 1905 r. za datę opracowania przez Alfreda Bineta i Theodore’a Simona pierwszego testu inteligencji) historii można znaleźć nie tylko pozytywne strony, lecz także, niestety, negatywne. Dobra znajomość testów (a ta, powiedzmy to wyraźnie, przede wszystkim oznacza gruntowną znajomość empirycznych teorii psychologicznych, które je naukowo uprawomocniają) i umiejętne ich stosowanie prowadzą do rzetelnych i trafnych diagnoz.

Po trzecie, psychologowie dbają o to, aby wykształcić swoich następców (organizują i prowadzą studia na kierunku „psychologia”), jak również doskonalą zawodowo psychologów praktyków (organizują i prowadzą studia podyplomowe oraz kursy doskonalenia zawodowego), którzy w ten sposób nie tracą kontaktu z psychologią uniwersytecką. Dbają też o to, aby wzrastała psychologiczna świadomość społeczna (pogadanki, artykuły i książki popularyzujące wiedzę psychologiczną).

Po czwarte wreszcie, psychologowie są autorami ekspertyz, opinii i analiz – zarówno w odniesieniu do problemów o wymiarze indywidualnym, jak i mikro- i makrospołecznym.

Każdy z wymienionych obszarów działalności nakłada na psychologów wymóg kompetencyjności. To oczywiste, że nie każdy – tylko dlatego, że tak uważa – jest zdolny do tego, aby podjąć któryś z wymienionych rodzajów działalności zawodowej. Od kogoś, kto chce podjąć działalność psychologiczną, oczekuje się, że będzie do tego odpowiednio przygotowany. To zaś oznacza, że ukończył – co najmniej – magisterskie studia psychologiczne (czy to w trybie 5-letnich studiów jednolitych, czy w trybie „bolońskim”: trzy lata studiów pierwszego stopnia zakończonych licencjatem z psychologii oraz dwa lata studiów magisterskich też z psychologii). Ten wymóg magisterium z psychologii wyraźnie formułuje ustawa o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (2001).

Sądzimy, że warto w tym miejscu odwołać się do niej, gdyż świadomość jej prawnego obowiązywania nie jest powszechna. A rozmaite „szkółki wyższe” nazbyt często mamią maturzystów, że po studiach licencjackich odbytych na różnych kierunkach (nawet nie tylko społecznych, lecz także humanistycznych, teologicznych, ekonomicznych, technicznych, medycznych) zdobędą oni kompetencje zawodowe psychologów. W art. 8 ust. 1 pkt 1 tej ustawy zapisano, że psychologiem może być tylko ta osoba, która: „uzyskała w polskiej uczelni dyplom magistra psychologii lub uzyskała za granicą wykształcenie uznane za równorzędne w Rzeczypospolitej Polskiej” (wyróżnienie autorów).

Za spełnienie warunku „uzyskania w polskiej uczelni dyplomu magistra psychologii” odpowiadają uczelnie przygotowujące przyszłych psychologów. Treści kształcenia na kierunku „psychologia” można – jak to zaproponowali Jerzy Brzeziński, Dariusz Doliński i Jan Strelau (2004) – ulokować w czterowymiarowej przestrzeni edukacyjnej o następujących wymiarach: metodologia (M), etyka (E), teoria (T) i aplikacja (A), czyli META. Chcemy, zwłaszcza w kontekście tego podręcznika etyki zawodowej, uwypuklić znaczenie kształtowania świadomości etycznej (podobnie jak w trakcie studiów kształtujemy świadomość metodologiczną) studentów psychologii. Podzielamy opinię cytowanych trzech psychologów, że nie da się problemu ukształtowania świadomości etycznej zamknąć tylko w ramach jednego przedmiotu, ale należy zagadnienia etyczne poruszać także przy okazji prowadzenia zajęć z poszczególnych przedmiotów: metodologii, psychometrii, diagnostyki psychologicznej, psychoterapii itd. O ile „główny” przedmiot: etyka zawodu psychologa – jako wykładany na wyższych latach studiów – będzie porządkował i podsumowywał lub uporządkuje i podsumuje właśnie z perspektywy etycznej zdobytą w trakcie studiów wiedzę psychologiczną i opanowane umiejętności rozwiązywania podstawowych problemów, które będzie musiał, w różnych kontekstach działalności zawodowej, podejmować przyszły psycholog, to dygresje etyczne do poszczególnych przedmiotów mają zwrócić jego uwagę na specyfikę etycznego postępowania psychologa wobec drugiego człowieka w określonych sytuacjach zawodowych.

Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (UKA, działający przez wiele lat, aż do 17 marca 2017 r., organ Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich) dokonywała akredytacji kierunków studiów uniwersyteckich na podstawie opracowanych przez siebie standardów akredytacji. Komisja ta przygotowała też w 2003 r. Standardy akredytacji kierunku studiów psychologia (UKA, 2010). Zwróciła w nich uwagę przygotowujących programy kształcenia na tym kierunku, aby zwracali szczególną uwagę na następujące zalecenia (wyróżnienie autorów):

Zakres możliwych do pełnienia ról zawodowych, a zwłaszcza to, że niektóre z nich wymagają nie tylko kompetencji zawodowych, ale też – co należy traktować jako nawet nadrzędne wymaganie – wrażliwości etycznej, każe zwrócić szczególną uwagę na sferę etyczności w kształceniu przyszłych psychologów. Oto studia psychologiczne powinny wyposażyć studenta tego kierunku nie tylko w znajomość podstawowych teorii, metod i elementarnych umiejętności aplikacji tych teorii i tych metod do rozwiązywania problemów praktycznych, ale powinny też uwrażliwić studenta na respektowanie podstawowych zasad etycznego wykonywania zawodu psychologa: poufności, prywatności, anonimowości i uzyskiwania świadomej zgody od osób biorących udział w prowadzonych przez niego badaniach i postępowaniach praktycznych. Zasadę etyczności postępowania zawodowego psychologa traktujemy bardzo szeroko. W jej zakres wchodzi także odwoływanie się – w pełnieniu różnorakich ról zawodowych – tylko do takich praktyk, które znajdują swoje uzasadnienie (uprawomocnienie) w akceptowanych teoriach naukowych. Odpowiadając tedy na pytanie: CO kształtujemy u studentów kierunku psychologia? powiemy, iż kształtujemy wiedzę i umiejętności w zakresie: teorii (naukowych) i metod (nadbudowanych na wiedzy naukowej) oraz wrażliwość etyczną.

Na kształtowanie świadomości etycznej studentów zwraca się też uwagę w kodeksach etycznych. Na przykład czyni się tak w  Kodeksie etyczno-zawodowym psychologa przyjętym przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP, 1991; wyróżnienie autorów):

44. Przygotowując studentów i absolwentów do praktycznego wykonywania zwodu, należy kłaść nacisk na jego aspekty etyczne, akcentując naczelne wartości etyczne zawodu. Psycholog wykorzystuje konkretne przykłady dla rozwijania wrażliwości etycznej przyszłych psychologów i ich umiejętności rozstrzygania dylematów moralnych towarzyszących wykonywaniu czynności zawodowych. Pokazuje i przybliża studentom wzorce etycznego postępowania w sprawach zawodowych.

Przygotowując ten podręcznik, myśleliśmy o tym, aby mógł być on użyteczny jako pomoc dydaktyczna zarówno na zajęciach z etyki zawodu psychologa, jak i na zajęciach kształtujących wiedzę i umiejętności w zakresie metodologii badań psychologicznych, diagnostyki psychologicznej, pomocy psychologicznej czy działalności nauczycielskiej i ekspertalnej. Ponadto uznaliśmy, że w podręczniku etyki zawodu psychologa nie można pominąć ważnych zagadnień z podstaw etyki jako takiej. To na takim fundamencie można budować szczegółowe zalecenia odnoszące się do rozwiązań etycznie poprawnych w różnych sferach działalności zawodowej psychologa.

W trakcie przygotowywania tego opracowania korzystaliśmy z naszych doświadczeń związanych z prowadzeniem zajęć dydaktycznych na kilku uczelniach oraz doświadczeń zawodowych związanych z pełnieniem zadań szkoleniowych i eksperckich. Ta aktywność zawodowa, w szczególności, obejmowała etykę ogólną (Barbara Chyrowicz) oraz etykę zawodu psychologa (pozostali autorzy). Korzystaliśmy także z naszych wcześniejszych prac naukowych i opracowań o charakterze dydaktycznym oraz przygotowanych pod naszą redakcją naukową prac zbiorowych, których współautorami byli psychologowie z różnych polskich ośrodków uniwersyteckich, legitymujący się bogatym doświadczeniem zawodowym oraz gruntownymi przemyśleniami na temat etycznych problemów współczesnej psychologicznej praktyki: badawczej, diagnostycznej, pomocowej, ekspertalnej i nauczycielskiej.

Przedkładane Czytelnikom nowe wydanie Etyki zawodu psychologa różni się od dwóch poprzednich edycji (2008 i dwa dodruki: 2009 i 2014).

Po pierwsze, zmienił się zespół autorów. Nowym współautorem tego wydania jest dr Zuzanna Toeplitz. Nie jest już nim dr hab. Wojciech Poznaniak.

Po drugie, książka – i to jest najistotniejsza zmiana – została poszerzona o obszerny, bo obejmujący około 10 arkuszy wydawniczych, tekst prezentujący przypadki naruszania przez psychologów standardów etycznych (o których traktuje ten podręcznik). To pierwsze w polskiej literaturze psychologicznej tak obszerne zestawienie przygotowane przez psychologów (dr Małgorzatę Toeplitz-Winiewską i dr Zuzannę Toeplitz) o bogatym doświadczeniu zawodowym. Dodajmy, że wszystkie case studies pochodzą z wieloletniej praktyki psychologicznej autorek. Żywimy nadzieję, że to autorskie opracowanie okaże się przydatne nie tylko studentom i doktorantom, lecz także psychologom-profesjonalistom, którzy w swojej pracy napotykają na problemy wymagające rozstrzygnięć natury etycznej.

Po trzecie, zreorganizowano strukturę książki, nie tylko poszerzając, miejscami znacząco, treści poszczególnych rozdziałów pierwszego wydania, lecz także wprowadzając nowe rozdziały i aktualizując odwołania do literatury przedmiotu.

Mamy nadzieję, że publikacja okaże się przydatna w pracy naukowej, dydaktycznej i profesjonalnej psychologów.

Jerzy Brzeziński, Barbara Chyrowicz,
Zuzanna Toeplitz, Małgorzata Toeplitz-Winiewska

Lublin–Poznań–Warszawa, czerwiec 2017 r.