© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. dr hab. med. Krzysztof Klukowski

Redaktor ds. publikacji medycznych: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Woińska

Korekta: Agnieszka Janowska

Strony tytułowe zaprojektowała: Lidia Michalak-Mirońska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6125-3

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Niniejsza książka zawiera najnowszą wiedzę popartą literaturą zawodową. Jednak postęp w naukach medycznych jest tak szybki, że wiedzę należy ciągle uzupełniać i uaktualniać. Przedstawione w tej publikacji informacje Czytelnik powinien porównywać z najnowszymi doniesieniami naukowymi oraz konsultować z lekarzem prowadzącym w zespole wielodyscyplinarnym, z uwzględnieniem zasad medycyny opartej na faktach (Evidence Based Medicine - EBM).

Wydawnictwo oraz autorka nie ponoszą odpowiedzialności za bezkrytyczne stosowanie przedstawionych form terapii.

Spis treści

Wstęp

Elektrolecznictwo

Prądy małej częstotliwości – prąd stały, czyli prąd galwaniczny

Charakterystyka czynnika

Właściwości prądu galwanicznego i wynikające z tego wskazania

Właściwości prądu galwanicznego i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla pracowników

Spotykane błędy

Prądy małej częstotliwości impulsowe – prądy diadynamiczne, tzw. prądy Bernarda

Charakterystyka czynnika

Właściwości prądów diadynamicznych i wynikające z tego wskazania

Działanie prądów diadynamicznych i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Prądy małej częstotliwości impulsowe – prąd Träberta

Charakterystyka czynnika

Właściwości prądów Träberta i wynikające z tego wskazania

Właściwości prądów Träberta i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Prądy małej częstotliwości impulsowe – elektrostymulacja

Charakterystyka czynnika

Właściwości elektrostymulacji i wynikające z tego wskazania

Właściwości elektrostymulacji i związane z tym przeciwwskazania

Elementy metodyki i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Prądy średniej częstotliwości – prądy interferencyjne

Charakterystyka czynnika

Właściwości prądów interferencyjnych i wynikające z tego wskazania

Właściwości prądów interferencyjnych i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Terapia energotonowa

Charakterystyka czynnika

Właściwości terapii energotonowej i wynikające z tego wskazania

Właściwości terapii energotonowej i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Prądy wielkiej częstotliwości

Charakterystyka czynnika

Właściwości prądów wielkiej częstotliwości i wynikające z tego wskazania

Właściwości prądów wielkiej częstotliwości i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Promieniowanie UV

Charakterystyka czynnika

Właściwości promieniowania UV i wynikające z tego wskazania

Właściwości promieniowania UV i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Promieniowanie podczerwone

Charakterystyka czynnika

Właściwości promieniowania podczerwonego i wynikające z tego wskazania

Właściwości promieniowania podczerwonego i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Biostymulacja laserowa

Charakterystyka czynnika

Właściwości promieniowania laserowego i wynikające z tego wskazania

Właściwości promieniowania laserowego i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Pole elektromagnetyczne małej częstotliwości

Charakterystyka czynnika

Właściwości pola elektromagnetycznego małej częstotliwości i wynikające z tego wskazania

Właściwości pola elektromagnetycznego małej częstotliwości i związane z tym przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Magnetoledoterapia

Charakterystyka czynnika

Właściwości magnetoledoterapii i wynikające z tego wskazania

Właściwości magnetoledoterapii

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna – TMS

Charakterystyka czynnika

Właściwości TMS i wynikające z tego wskazania

Właściwości TMS i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Ultradźwięki

Charakterystyka czynnika

Właściwości ultradźwięków i wynikające z tego wskazania

Właściwości ultradźwięków i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Terapia falą uderzeniową (SWT) – ESWT, FSWT, PSWT, RSWT

Charakterystyka czynnika

Właściwości FSWT i RSWT

Właściwości FSWT i RSWT oraz wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Charakterystyka czynnika

Właściwości inhalacji i wynikające z tego wskazania

Właściwości inhalacji

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Hiperbaria – komory hiperbaryczne

Charakterystyka czynnika

Właściwości hiperbarii i wynikające z tego wskazania

Właściwości hiperbarii i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Haloterapia – jaskinie, groty solne

Charakterystyka czynnika

Właściwości haloterapii i wynikające z tego wskazania

Właściwości haloterapii i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Masaż

Charakterystyka czynnika

Właściwości masażu klasycznego i wynikające z tego wskazania

Właściwości masażu klasycznego i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla masażysty

Spotykane błędy

Wodolecznictwo

Charakterystyka czynnika

Właściwości wody i wynikające z tego wskazania

Właściwości wody

Elementy metodyki i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Sauna

Charakterystyka czynnika

Właściwości sauny

Właściwości sauny i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Peloidy – borowina, fango i parafango

Charakterystyka czynnika

Właściwości borowiny i wynikające z tego wskazania

Właściwości borowiny i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Parafinoterapia

Charakterystyka czynnika

Właściwości parafiny i związane z tym wskazania

Właściwości parafiny i związane z tym przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Krioterapia

Charakterystyka czynnika

Właściwości zimna i wynikające z tego wskazania

Właściwości zimna i wynikające z tego przeciwwskazania

Elementy metodyki zabiegu i zasad bhp

Zagrożenia dla pacjenta

Zagrożenia dla personelu

Spotykane błędy

Zakończenie

Literatura przedmiotu

Przedmowa

W procesie kompleksowego leczenia i rehabilitacji duże znaczenie ma wykorzystanie leczniczego działania czynników fizykalnych w postaci różnych zabiegów terapeutycznych. Określa się je jako fizjoterapię, a jedną z form oddziaływania terapeutycznego jest fizykoterapia, czyli wykorzystanie czynników fizykalnych w leczeniu i profilaktyce różnych schorzeń.

Celem książki jest zapoznanie Czytelnika z poszczególnymi działami fizykoterapii. Autorka – doświadczony praktyk fizjoterapeuta – w jasny i przystępny sposób omawia oddziaływanie poszczególnych czynników fizykalnych na organizm człowieka oraz wskazania i przeciwwskazania do ich stosowania. W książce przedstawione są również elementy metodyki wykonywania poszczególnych zabiegów i zasady bhp. Na uwagę zasługuje oryginalny, wprowadzony przez Autorkę układ rozdziałów i gradacja zagadnień dotyczących rehabilitacji w praktyce, uwzględniających opisy „najczęściej popełnianych błędów” oraz wynikające z nich zagrożenia dla pacjenta i personelu. Walory dydaktyczne publikacji podnosi bogaty materiał ilustracyjny.

Poszczególne rozdziały obejmują podstawowe elementy fizykoterapii, w większości zagadnienia związane z medycyną fizykalną. Autorka omawia zabiegi znane Czytelnikowi, takie jak: zabiegi z wykorzystaniem pola elektromagnetycznego i magnetycznego, światłolecznictwa i wiele innych; opisuje również zabiegi, które wprowadzono do lecznictwa w ostatnich latach. Do najnowszych osiągnięć fizykoterapii przedstawionych w książce zaliczyć można przezczaszkową stymulację magnetyczną oraz zastosowanie fali uderzeniowej o silnym działaniu bodźcowym na organizm człowieka. Innym zabiegiem, zyskującym obecnie licznych zwolenników, jest haloterapia, czyli zabieg wykorzystujący działanie mikroklimatu w jaskiniach i grotach solnych. Mikroklimat w grocie solnej poprawia ogólny stan zdrowia – wykazuje działanie przeciwobrzękowe, bakteriobójcze i zwiększające odporność. Autorka przedstawia również inhalacje stosowane w leczeniu schorzeń dróg oddechowych, zasady terapii hiperbarycznej oraz krioterapię, czyli zabiegi z zastosowaniem zimna w celach leczniczych. Omawia także zabiegi z zakresu wodolecznictwa, takie jak: kąpiele, masaże podwodne, wirowe oraz zabiegi z wykorzystaniem ciśnienia hydrostatycznego wody.

Książka jest przeznaczona dla osób zajmujących się leczeniem zwłaszcza schorzeń narządów ruchu, a więc dla lekarzy specjalistów ortopedii, neurologii oraz rehabilitacji medycznej, dla fizjoterapeutów i pielęgniarek. Może być również pomocą dydaktyczną dla studentów medycyny, fizjoterapii i pielęgniarstwa.

Prof. dr hab. med. Wanda Stryła

Wstęp

Fizjoterapia rozwija się w bardzo szybkim tempie. Powstają nowe metody leczenia i nowe aparaty fizykoterapeutyczne. Niejednokrotnie nowe terapie wywodzą się z połączenia istniejących już wcześniej zabiegów. Przykład może stanowić terapia lampami LED i polem elektromagnetycznym oraz powstała z ich połączenia magnetoledoterapia. Zabieg nowy, aparatura nowa, metodyka zabiegu nowa, lecz czynniki fizykalne już znane. Dlatego znajomość podstawowych czynników fizykalnych wykorzystywanych w fizjoterapii jest obowiązkiem każdego fizjoterapeuty, dającym olbrzymi komfort pracy, niezależnie od mnogości nowych terapii wzbogacających rynek fizykoterapeutyczny.

Książka ta w zwięzły i konkretny sposób opisuje najważniejsze czynniki i zabiegi fizykalne, jakimi posługuje się dzisiejsza fizjoterapia. Dodatkową zaletą pozycji jest przedstawienie właściwości danego czynnika i wiążących się z tym nieodłącznie wskazań i przeciwwskazań do jego stosowania. Książka została wzbogacona o niespotykany w literaturze przedmiotu element, jakim jest lista praktycznych wskazówek dotyczących ewentualnych błędów w metodyce wykonania zabiegu.

Treść niniejszej książki stanowi rozwinięcie mojej pracy pod tytułem „Niebezpieczeństwa i zagrożenia w fizykoterapii” napisanej pod kierunkiem Profesora Gerarda Straburzyńskiego[1]. Kilkanaście lat pracy z pacjentem, praktyki, podnoszenia kwalifikacji i obserwacji prężnie rozwijającej się fizjoterapii zaowocowało rozszerzeniem i uaktualnieniem dotychczasowych doświadczeń w tym zakresie. Oddawana w ręce Czytelnika książka zawiera to, co jest niezbędne do pracy z czynnikami fizykalnymi – będącymi zarówno zagrożeniem, jak i dobrodziejstwem dla człowieka. Dobrze wykorzystana energia fizykalna służy ludziom, natomiast wykorzystana z pominięciem obowiązujących zasad może nieść niebezpieczeństwo.

Należy pamiętać, że fizykoterapia posługuje się różnymi formami energii dla celów typowo leczniczych, niemniej jednak energia kumulująca się podczas długotrwałej ekspozycji, jakiej podlegają fizjoterapeuci, sprawia, że staje się ona zagrożeniem dla nich samych. W tej sytuacji znajomość zasad bhp oraz umiejętność ich praktycznego wdrażania w codziennej pracy jest tym elementem, który może skutecznie zmniejszyć lub wyeliminować szkodliwe oddziaływanie. Dlatego tak istotna jest ugruntowana wiedza oraz świadomość, jaki czynnik jest wykorzystywany. Informacje o potencjalnie możliwych do wystąpienia błędach, zdobywane przez lata praktyki, pozwolą uniknąć ich w codziennej pracy z pacjentem.

Elektrolecznictwo

Elektrolecznictwo jest to dział w fizykoterapii, w którym w celach leczniczych i diagnostycznych wykorzystuje się energię elektryczną [35].

Jedną z właściwości, którą wykorzystujemy w elektrolecznictwie, jest fakt, że w atomach może zmieniać się liczba elektronów. Kationy (dodatnie) przemieszczają się w polu elektrycznym w kierunku ujemnie naładowanej katody, aniony (ujemne) przemieszczają się w polu elektrycznym w kierunku dodatnio naładowanej anody.

Wyróżnia się dwa rodzaje prądu elektrycznego: stały i zmienny. Prąd stały płynie w stałym kierunku i ma stałe, niezmienne w czasie, natężenie. Prąd zmienny zmienia w czasie wartość i(lub) kierunek (prąd przemienny), a jego cechą charakterystyczną jest okresowość, czyli częstotliwość tych zmian stanowiąca liczbę okresów w ciągu jednej sekundy. W sieci płynie prąd zmienny, sinusoidalny, o częstotliwości 50 Hz i napięciu 230 V. Zanim użyje się go do elektroterapii, zostaje on odpowiednio przetworzony przez aparaty.

Prądy stosowane w elektrolecznictwie (podział ten ma charakter umowny i dotyczy jedynie prądów stosowanych w fizykoterapii) to:

Prądy małej częstotliwości, tj. od 0 do 1000 Hz. Zalicza się do nich również prąd galwaniczny.

Prądy średniej częstotliwości, tj. od 1000 do 100 000 Hz: prądy zmienne,

prądy interferencyjne,

modulowane prądy średniej częstotliwości.

Prądy wielkiej częstotliwości, tj. od 500 kHz do 5000 MHz:

krótkie fale, o długości fali 11,06 m,

fale decymetrowe, o długości fali 0,69 m,

mikrofale, o długości fali 0,125 m [35].

Prądy małej częstotliwości – prąd stały, czyli prąd galwaniczny

Charakterystyka czynnika

Prąd stały ma stałe natężenie i stały kierunek przepływu, jego natężenie nie ma żadnej częstotliwości. Aby więc określić parametry, wystarczy określić natężenie prądu i kierunek przepływu (bieguny). Prąd stały, przepływając przez nerwy i mięśnie, nie pobudza ich.

W elektroterapii prąd stały stosuje się do:

galwanizacji,

jonoforezy,

kąpieli elektryczno-wodnych.

Galwanizacja. Jest to zabieg wykonywany z użyciem dwóch płaskich elektrod (z pewnymi wyjątkami) umieszczonych w pewnej odległości od siebie i połączonych z przeciwnymi biegunami źródła prądu stałego. W tkankach prąd płynie najkrótszą drogą o najmniejszym oporze. Wilgotna skóra wykazuje mniejszy opór dla prądu i dlatego elektrody umieszcza się na wilgotnych podkładach [35].

Podstawę działania biologicznego prądu stałego stanowią trzy procesy:

przemieszczanie się jonów; pod wpływem prądu galwanicznego płynącego między dwiema elektrodami następuje przesunięcie jonów dodatnich (kationów) w kierunku katody i pobranie z niej brakujących elektronów oraz przesunięcie jonów ujemnych (anionów) w kierunku anody i oddanie jej nadmiaru elektronów [35];

elektroliza; jest to proces powstawania w elektrolicie pod wpływem prądu stałego swobodnych atomów; dochodzi do tego w wyniku procesu redukcji – zachodzącym na katodzie, i procesu utleniania – zachodzącym na anodzie. Produkty elektrolizy występujące przy katodzie mogą stać się przyczyną martwicy rozpływnej, a produkty występujące przy anodzie – martwicy koagulacyjnej, co następuje w przypadku niewłaściwie wykonanego zabiegu;

elektroforeza; pod wpływem prądu galwanicznego następują przesunięcia wody przez błony komórkowe w kierunku katody. Może to spowodować lekki obrzęk skóry pod katodą, natomiast pod anodą skóra może być nieco wysuszona.

Jonoforeza. Polega na wprowadzeniu przez nieuszkodzoną skórę za pomocą prądu galwanicznego jonów leków ulegających dysocjacji elektrolitycznej w wodzie. Konieczna jest znajomość znaku jonu, jaki chcemy wprowadzić w celu leczniczym do tkanek pacjenta. W przypadkach wyjątkowych, jeżeli nie znamy ładunku wprowadzanego jonu, w połowie czasu trwania zabiegu należy zmienić biegun elektrody czynnej (pod którą znajduje się lek).

Tab. 1.

Najczęściej używane leki do jonoforezy – wprowadzenie jonu czynnego

Nazwa międzynarodowa leku

Znak jonu

Elektroda czynna

Calcium chloride

+

anoda

Diclofenac

–

katoda

Heparinoids

–

katoda

Histamine

+

anoda

Kalii iodati

–

katoda

Ketoprofen

–

katoda

Pochodne kwasu salicylowego

–

katoda

Indometacin

–

katoda

Naproxen

–

katoda

Lidokaine chydrochloride

+

anoda

Hydrocortisone

+

anoda

Phenylobutazone

+

anoda

Ryc. 1.

Lek do zabiegu jonoforezy wykonany w aptece. Leki takie mają krótkie terminy ważności, należy systematycznie sprawdzać termin przydatności oraz przechowywać zgodnie z zaleceniami apteki.

Kąpiele elektryczno-wodne. Mogą być całkowite lub częściowe. Są zabiegami silnie bodźcowymi. W kąpielach tych na organizm działają równocześnie cztery rodzaje bodźców: elektryczny – związany z działaniem prądu galwanicznego, mechaniczny – związany z ciśnieniem hydrostatycznym, termiczny – związany z temperaturą wody, i chemiczny – jeżeli do wody doda się wyciąg z ziół lub sól mineralną [35].

a

b

c

d

Ryc. 2 a–d.

Wanna do kąpieli czterokomorowej elektrycznej: a – widok z góry, b – wnętrze komory, c – panel sterujący, d – elektrody.

Ryc. 3.

Zabieg kąpieli elektryczno-wodnej czterokomorowej – pacjentka nie zbliża kończyn do elektrod.

Ryc. 4.

Panel sterująco-kontrolny wanny do kąpieli elektryczno-wodnej całego ciała.

Przypisy

[1] Mikołajewska E.: Niebezpieczeństwa i zagrożenia w fizykoterapii. Akademia Wychowania Fizycznego im. K. Marcinkowskiego, Poznań 2001.