MONOGRAFIA
NAPISANA POD KIERUNKIEM
KS. PROF. DRA HAB. JANUSZA BUJAKA

Śp. kochanej mamie oraz wspaniałemu przełożonemu śp. ks. Markowi Piotrowskiemu, Proboszczowi Parafii MB Nieustającej Pomocy w Trzcińsku Zdroju – którzy wierzyli we mnie i wspierali mnie – książkę tę dedykuję.

Wykaz skrótów

AAS

Acta Apostolicae Sedis.

AG

Ad Gentes divinitus, Dekret Soboru Watykańskiego II o działalności misyjnej Kościoła, 1965.

AL

Amoris laetitia, Adhortacja Apostolska papieża Franciszka o miłości w rodzinie, 2016.

AP

V Ogólna Konferencja Episkopatów Ameryki Łacińskiej i Karaibów w Aparecidzie. Jesteśmy uczniami i misjonarzami Jezusa Chrystusa, aby nasze narody miały w nim życie, 2007.

CA

Centesimus annus, Encyklika społeczna Jana Pawła II, 1991.

CD

Christus Dominus, Dekret Soboru Watykańskiego II o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele, 1965.

CV

Benedykt XVI, Caritas in veritate, Encyklika o integralnym rozwoju ludzkim w miłości i prawdzie, 2009.

CELAM

Consejo Episcopal Latinoamericano, Rada Biskupów Ameryki Łacińskiej.

ChL

Christifideles laici, Posynodalna adhortacja apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o powołaniu i misji świeckich w Kościele i świecie w dwadzieścia lat po Soborze Watykańskim II, 1988.

COEPAL

Comisión Episcopal de Pastoral, Komisja Episkopatu Argentyny do spraw Duszpasterskich.

CT

Catechesi tradendae, Adhortacja Apostolska Jana Pawła II o katechizacji w naszych czasach, 1980.

ĆD

Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowe, 2010.

DI

Dominu Iesus, O jedności i powszechności zbawczej Jezusa Chrystusa i Kościoła, Deklaracja Kongregacji Nauki Wiary, 2000.

DH

Dignitatis humanae, Deklaracja Soboru Watykańskiego II o wolności religijnej, 1965.

DM

Dives in misericordia, Encyklika Jana Pawła II o Bożym miłosierdziu, 1980.

DP

Presbyterorum ordinis, Dekret Soboru Watykańskiego II o posłudze i życiu prezbiterów, 1967.

DPLiL

Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania, Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, 2001.

DV

Dominum et Vivificantem, Encyklika Ojca Świętego Jana Pawła II o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata, 1986.

EA

Ecclesia in Asia, Posonydalna Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o Jezusie Chrystusie Zbawicielu oraz Jego misji miłości i służby w Azji „…aby mieli życie i mieli je w obfitości”, 1999.

EN

Evangelii nuntiandi, Adhortacja apostolska Pawła VI o Ewangelii w świecie współczesnym, 1975.

EG

Evangelii gaudium, Adhortacja apostolska Ojca Świętego Franciszka o głoszeniu Ewangelii we współczesnym świecie, 2013.

ES

Ecclesiam suam, Encyklika Pawła VI o drogach, którymi Kościół katolicki powinien kroczyć w dobie obecnej przy pełnieniu swojej misji, 1964.

FC

Familiaris consortio, Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym, 1991.

FT

Fratelli tutti. Encyklika Ojca Świętego Franciszka O braterstwie i przyjaźni społecznej, 2020.

FR

Fides et ratio, Encyklika Jana Pawła II o relacjach między wiarą a rozumem, 1998.

GE

Gaudete et exsultate, Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Franciszka o powołaniu do świętości w świecie współczesnym, 2018.

GS

Gaudium et spes, Konstytucja Duszpasterska Soboru Watykańskiego II o Kościele w świecie współczesnym, 1965.

IIM

De iustitia in mundo, O sprawiedliwości w świecie, 1971.

KKK

Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992.

KO

Dei Verbum, Konstytucja dogmatyczna Soboru Watykańskiego II o Objawieniu Bożym, 1965.

KPK

Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983.

LF

Lumen fidei, Encyklika papieża Franciszka o wierze, 2013.

LS

Laudato si’, Encyklika Ojca świętego Franciszka poświęcona trosce o wspólny dom, 2015.

LG

Lumen gentium, Konstytucja dogmatyczna Soboru Watykańskiego II o Kościele, 1964.

LN

Libertatis nuntius, Instrukcja Kongregacji Nauki Wiary o niektórych aspektach „teologii wyzwolenia”, 1984.

MC

Mystici Corporis Christi, Encyklika Piusa XII o Kościele Mistycznym Ciele Chrystusa i o naszym w nim zjednoczeniu z Chrystusem, 1943.

MM

Misericordia et misera, List Apostolski Ojca Świętego Franciszka, 2016.

MV

Misericordiae vultus, Bulla Ojca świętego Franciszka o Nadzwyczajnym Jubileuszu Miłosierdzia, 2015.

NMI

Novo Millennio Ineunte, List Apostolski Ojca Świętego Jana Pawła II na zakończenie Wielkiego Jubileuszu Roku 2000, 2000.

NA

Nostra aetate, Deklaracja Soboru Watykańskiego II o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich, 1965.

PC

Perfectae caritatis, Dekret Soboru Watykańskiego o przystosowanej do współczesności odnowie życia zakonnego, 1965.

PD

Pastores dabo vobis, Posynodalna Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o formacji kapłanów we współczesnym świecie, 1992.

PG

Pastores gregis, Posynodalna Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Jana Pawła II o biskupie słudze ewangelii Jezusa Chrystusa dla nadziei świata, 2003.

RH

Redemptor hominis, Encyklika Jana Pawła II, 1979.

QA

Querida Amazonia, Posynodalna Adhortacja Apostolska Ojca Świętego Franciszka, 2020.

SC

Sacrosanctum concillium, Konstytucja Soboru Watykańskiego II o liturgii świętej, 1963.

SMK

Commisione Teologica Internazionale, La Sinodalità nella vita e nella missione della Chiesa, Międzynarodowa Komisja Teologiczna, Synodalność w życiu i misji Kościoła, 2018.

UR

Unitatis redintegratio, Dekret Soboru Watykańskiego II o ekumenizmie, 1964.

UUS

Ut unum sint, Encyklika Ojca Świętego Jana Pawła II o działalności ekumenicznej, 1995.

VC

Vita consecrata, Posynodalna Adhortacja Apostolska Jana Pawła II o życiu konsekrowanym i jego misji w Kościele i świecie, 1996.

Przedmowa

Niniejsza książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej – napisanej w Szczecinie i Lublinie pod kierunkiem wybitnego teologa, dogmatyka, ks. prof. Janusza Bujaka – obronionej przeze mnie w 2021 roku na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Szczecińskiego. To właśnie w trakcie obrony zrodził się pomysł opublikowania mojej rozprawy w formie książkowej. Zarówno promotor, obaj recenzenci – ks. dr hab. Przemysław Artemiuk oraz ks. dr hab. Paweł Rabczyński – jak i przewodniczący komisji egzaminacyjnej ks. prof. dr hab. Andrzej Draguła, a także dyrektor Instytutu Nauk Teologicznych ks. prof. dr hab. Grzegorz Chojnacki wyrażali się przychylnie na ten temat. Jak zauważył ksiądz Paweł Rabczyński, książka „może i powinna być wykorzystana przez duszpasterzy, poszukujących wciąż nowych – i adekwatnych do dzisiejszej sytuacji Kościoła w Polsce – form posługi kościelnej”. Zdaniem ks. prof. Jana Perszona (recenzenta dla Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Szczecińskiego): „można ufać, że oryginalność podjętego tematu – czyli Franciszkowego nauczania o Kościele – wzbudzi zainteresowanie nie tylko Czytelników z kręgów kościelnych, lecz także zwykłych zjadaczy chleba, których papieskie spojrzenie na Kościół (a jest jego widzialną głową) zwyczajnie interesuje”.

Obecnie ten cel zostaje osiągnięty. Książka trafia do Czytelników. Nie jest wydana jako praca naukowa, lecz jako tekst skierowany do wszystkich zainteresowanych tematyką Kościoła czy osobą papieża Franciszka. Mam nadzieję, że publikacja znajdzie Odbiorców nie tylko z przygotowaniem teologicznym, lecz także osoby pragnące pogłębiać swoją wiedzę o współczesnym Kościele czy poszukujące odpowiedzi na pytanie, w jakim kierunku obecny biskup rzymski prowadzi Kościół. Są to zagadnienia istotne.

Uważam jednak, że na początku potrzebne jest przynajmniej jedno wyjaśnienie. W tytule rozprawy i wielokrotnie w tekście pojawia się pojęcie eklezjologia. Należy wytłumaczyć Czytelnikowi (nieposiadającemu studiów teologicznych), że jest to po prostu „nauka o Kościele” lub inaczej „teologia Kościoła”. Za twórcę tego terminu uważa się Angelusa Silesiusa – niemieckiego poetę, teologa, lekarza, urodzonego we Wrocławiu w 1624 roku. Współcześnie w teologii katolickiej eklezjologia jest jednym z podstawowych przedmiotów wykładanych podczas studiów zarówno dla osób przygotowujących się do posługi duszpasterskiej, jak i dla świeckich studentów. Eklezjologia może być przedstawiana w ujęciu dogmatycznym – wtedy stara się wyjaśnić istotę, cele i przymioty Kościoła – lub pastoralnym – w tym ujęciu Kościół jest przedstawiany jako tajemnica Boskiej miłości, urzeczywistniającej się w sakramentach, przepowiadaniu Słowa Bożego czy duszpasterstwie, w przypadku papieża ujęcie pastoralne będzie oznaczało również zadanie przewodzenia Kościołowi.

W niniejszej książce opieram się zwłaszcza na tych dwóch ujęciach: dogmatycznym i pastoralnym. Istnieją jeszcze inne sposoby rozumienia eklezjologii, np. liturgiczny[1], apologetyczny[2], każdy z nich w nieco inny sposób opisuje Kościół…

Zachęcam do lektury książki i twórczych poszukiwań odpowiedzi na pytania, jakie mogą się pojawić odnośnie do tematów, jakie w niej występują. Na szczęście w obecnym świecie wiedza naukowa, również z zakresu teologii, jest ogólnie dostępna i łatwo po nią sięgnąć w książkach, czasopismach, Internecie, bibliotekach itd. Owocnej lektury!

Ks. Paweł Piotr Błasiak

1 Liturgia oznacza kult oddawany Bogu. W Kościele rzymskokatolickim dotyczy zwłaszcza sprawowania Mszy Św., sakramentów oraz Liturgii Godzin.

2 Apologetyka skupia się na uzasadnianiu i skutecznym przekazywaniu wiary chrześcijańskiej.

Wstęp

Rozwój eklezjologii w XX wieku

Wiek XX był czasem szczególnej refleksji o Kościele. W pewnym zakresie wiązało się to z procesami, jakie w tamtym czasie miały miejsce w świecie. W wyniku XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej – której efektem był postęp nauki, rozwój cywilizacji oraz głębokie przekształcenie struktur społecznych – zmieniło się postrzeganie i rozumienie człowieka, społeczeństwa i świata. Również teologia w świetle nowych odkryć i przyrostu wiedzy o człowieku i świecie musiała stawić czoła nowym problemom i znaleźć odpowiedzi na rodzące się pytania.

Klasyczna teologia scholastyczna[1], oparta na dwudziestu czterech tezach tomistycznych[2] i postawie, której zwieńczeniem była przysięga antymodernistyczna z 1910 r. o charakterze raczej apologetycznym, okazała się niewystarczająca w konfrontacji z pytaniami, jakie stawiał Kościołowi ówczesny świat. Jednym z aspektów tych procesów był również wzrost zainteresowania ówczesnych teologów tematem eklezjologii. Doprowadził on do rozwoju, a w konsekwencji ewolucji postrzegania i rozumienia Kościoła, a więc również jego funkcjonowania. Kościół potrzebował aggiornamento[3] i doświadczył go na Soborze Watykańskim II. Rozstrzygnięcia zawarte w szesnastu dokumentach stały się zwieńczeniem ówczesnych zmian. Jednak rozpoczęte wtedy procesy wcale się nie zakończyły, a orzeczenia Soboru nie zostały jak dotąd całkowicie zrealizowane. Procesy przemiany Kościoła trwają nadal, a za pontyfikatu papieża Franciszka nabierają tempa i nowego duszpasterskiego wyrazu.

Przeobrażenie, jakie w opisywanym czasie dokonało się w teologii, miało ogromny wpływ na cały Kościół. Przedsoborowa eklezjologia swoje uwieńczenie znalazła w słowach definicji podanej przez Piusa XII w encyklice Mystici Corporis Christi. Papież pisał, że „nie można znaleźć określenia bardziej szlachetnego, bardziej dostojnego, bardziej wreszcie boskiego nad to, które nazywa go: «Mistycznym Ciałem Jezusa Chrystusa», a zdanie to wypływa i wyłania się jak kwiat z licznych wypowiedzi Pisma Świętego i z pism świętych Ojców Kościoła” (MC 13)[4]. Kościół tradycyjnie był rozróżniany na: wojujący (na ziemi), cierpiący (w czyśćcu) i tryumfujący (w Niebie). Funkcjonował jako społeczność poddana władzy papieskiej na wzór cesarstwa (taki obraz Kościoła ukształtował się jeszcze we wczesnym średniowieczu). Sobór Watykański II spowodował, że Kościół został na nowo odkryty jako „Lud Boży”, „świątynia Ducha Świętego”, communio czy „sakrament” – tak Kościół opisują ówcześni teolodzy i posoborowi papieże. W czasie pontyfikatu Franciszka ewolucja Kościoła podąża w kierunku większej synodalności[5], wychodzenia w kierunku jego najbardziej odległych peryferii oraz otwartości na ludzi ubogich.

Jeśli chcemy uchwycić początek przemiany rozumienia Kościoła, to należy zauważyć, że jako zagadnienie doktrynalne na dobrą sprawę stało się ono przedmiotem zainteresowania teologów dopiero wskutek reformacji. Jednak od najwcześniejszych czasów przynależy do chrześcijańskiego wyznania wiary. Skład Apostolski zawiera wyznanie: „wierzę w Kościół”. Tekst credo używany w liturgii – zarówno w jęz. łacińskim, jak i greckim – mieści formułę: „wierzę w jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół”, dlatego Jaroslav Pelikan zauważa, że „zawsze istniała eklezjologia”[6].

Przez wieki to przede wszystkim chrystologia[7] przyciągała uwagę Kościoła i teologii, natomiast eklezjologię należało „określić jako epizodyczną”[8]. Dopiero wskutek jansenizmu, purytanizmu czy pietyzmu odnotowywane są ożywione dyskusje na temat natury Kościoła i jego świętości. Dyskusje te nie przyniosły jednak głębokiego przemyślenia eklezjologii w chrześcijaństwie. Dopiero wiek XIX mocniej rozbudził zainteresowanie eklezjologią, a niektórzy z ówczesnych myślicieli przewidzieli, że w XX w. będzie ona przewodnim motywem w teologii. Rzeczywiście rozwój doktryny, który rozpoczął się w wieku XIX, w wieku XX osiągnął „eklezjologiczną dojrzałość”[9].

W czasach nowożytnych, kiedy idea wolnego myślenia stała się wyzwaniem dla chrześcijaństwa, istotne znaczenie w zapoczątkowaniu przemiany rozumienia rzeczywistości Kościoła odegrały dwa prężne ośrodki teologiczne: Wydział Teologii Katolickiej Uniwersytetu w Tybindze oraz tzw. „szkoła rzymska”, powstała w związku z ponownie uruchomionym w 1824 roku Uniwersytetem Gregoriańskim. Ta pierwsza rozwijała eklezjologię w kierunku apologetycznym, moralno-pastoralnym i dogmatycznym, a jednym z najwybitniejszych jej przedstawicieli był Johann Adam Möhler. Wskazywał na Ducha Świętego jako zasadę życia Kościoła, jako siłę zespalającą ludzi ze sobą i tworzącą ciąg tradycji. Pisał, że Duch Święty jest źródłem, które ożywia działalność urzędów i instytucji kościelnych. W jego refleksji Wcielenie Chrystusa jest wzorem i podstawą życia w wierze, gdyż ukazuje zespolenie tego, co boskie z tym, co ludzkie. Kościół ma być kontynuacją tej zasady[10].

Natomiast szkoła rzymska umiejętnie przetwarzała dane biblijne i patrystyczne[11] za pomocą metod scholastycznych, broniła instytucjonalnego wymiaru Kościoła i jednocześnie wiele uwagi poświęcała elementom jego wewnętrznego życia. J. Perrone – jeden z najwybitniejszych jej przedstawicieli – pisał o „troistej przyczynie sprawczej Kościoła”[12], o Bogu Ojcu, Synu Bożym i Duchu Świętym. Jego zdaniem Kościół posiada strukturę trynitarną[13].

Jednakże, aby mogło nastąpić głębsze rozumienie Kościoła, był potrzebny wysiłek intelektualny wielu wybitnych myślicieli i teologów. To dzięki połączeniu ich wiary z pytaniami, jakie rozum ludzki stawia oraz otwartości na słuchanie Ducha Świętego, który odpowiedzi udziela, dokonał się znaczny rozwój teologii, a co za tym idzie, również eklezjologii w XX w.

Najwybitniejsi myśliciele tego okresu, których praca intelektualna odegrała ogromną rolę na zmianę postrzegania Kościoła, to między innymi: Yves Congar, Henri de Lubac, Romano Guardini, Karl Rahner, Hans Urs Von Balthasar, Joseph Ratzinger (wszyscy oni wywarli znamienny wpływ na obecnego papieża, dlatego ich idee będą pojawiać się w niniejszej pracy). Rolę nowoczesnego teologa trafnie ujął Joseph Ratzinger, który już jako Benedykt XVI w przemówieniu do władz Uniwersytetu w Tybindze powiedział: „Tylko wówczas, gdy pytamy i gdy jesteśmy radykalni w zadawaniu pytań, tak radykalni, jak radykalna musi być teologia, gdy przekraczamy granice specjalizacji naukowych, możemy mieć nadzieję na uzyskanie odpowiedzi na fundamentalne pytania, które dotyczą nas wszystkich. Przede wszystkim musimy pytać. Kto nie pyta, nie otrzymuje odpowiedzi. Dodałbym jednak, że w przypadku teologii potrzebna jest nie tylko odwaga zadawania pytań, ale także umiejętność pokornego słuchania odpowiedzi, jakich udziela nam chrześcijańska wiara; pokora, która pozwala dostrzegać racjonalność tych odpowiedzi, dzięki czemu stają się one na nowo dostępne dla naszej epoki i nas samych”[14].

Ważne pytanie, które przyczyniło się do rozwoju myśli eklezjologicznej, zadał papież Paweł VI na początku obrad Soboru Watykańskiego II. Brzmiało ono: „Ecclesia, quid dicis de te ipsa?” (Kościele, co mówisz sam o sobie?). Legło ono u podstaw rozważań soborowych, które poprzez wypracowane dokumenty udzieliły na nie szerokich i wieloaspektowych odpowiedzi[15].

Jednak zanim do tego doszło, potrzeba było wiele pracy, prób i starań, przewartościowania wielu dotychczasowych, ugruntowanych sposobów myślenia i paradygmatów. Ogromne znaczenie miał niewątpliwie rozwój nauk biblijnych, począwszy od lat 40. XX w. Dzięki niemu zostało wzbogacone pojęcie Objawienia oraz formy jego przekazywania. W nowy sposób zrozumiano biblijne obrazy Kościoła. Objawienie Boga zostało odczytane jako jego udzielanie się w historii zbawienia, które swoją pełnię osiąga w Jezusie Chrystusie.

Nie można pominąć w tym miejscu kryzysu, jaki pojawił się na przełomie XIX i XX stulecia w łonie samego Kościoła, a był nim modernizm. Przedstawiciele tego nurtu myślowego wśród duchowieństwa stawiali sobie za cel: „ściślejsze powiązanie tradycji katolickiej z nowoczesną perspektywą w filozofii nauk historycznych i innych dziedzin wiedzy oraz ideałami społecznymi, […] miał on być próbą dialogu z duchem epoki”[16].

Magisterium wskazało na błędy, a nawet zagrożenia płynące z tego nurtu. Oficjalne orzeczenia w tym względzie dały impuls do rozwoju refleksji teologicznej, który popłynął z samej Stolicy Apostolskiej. Pius XII w encyklice Humani generis[17] przypominał, że zadaniem teologa jest ukazanie doktryny katolickiej opartej na trzech źródłach: Piśmie Świętym, nauczaniu Ojców Kościoła oraz ustaleniach Soborów i papieży. Teologia, zdaniem ówczesnego biskupa Rzymu, miała wyjaśniać tajemnice wiary, które znajdują się w nauczaniu Kościoła oraz łączyć je w jedność[18]. – Jak zauważa Józef Kulisz, teologia zyskuje takie właśnie oblicze na sto lat – od drugiej połowy wieku XIX do lat 60. wieku XX[19].

Jednak interpretacja tekstu biblijnego oraz refleksji teologicznej, powiązanie jej i skonfrontowanie z pytaniami i doświadczeniem współczesności było nadal nurtującym wyzwaniem. To zadanie podjęła tzw. nowa teologia, uprawiana przez dwa prężne francuskie ośrodki: dominikański Le Saulchior i jezuicki Wydział Teologiczny w Lyonie. Magisterium Kościoła również dostrzegało konieczność dostosowania przekazu wiary do wymagań współczesności. Dlatego w rok po Humani generis w encyklice Evangelii praecones Pius XII nauczał, że Słowo Boże należy wyrażać językiem i w duchu danej epoki oraz środowiska, dla którego jest ono głoszone[20].

Zasługą francuskiej szkoły dominikańskiej było zwrócenie uwagi, że istnieje głęboki związek pomiędzy teologią a jej momentem historycznym, pomiędzy Ewangelią a czasem. Teologia – zdaniem tamtejszych myślicieli – powinna być solidarna ze swoją epoką. Taka perspektywa doprowadziła do skierowania uwagi i zajęcia się kwestiami społeczno-politycznymi, gdyż zdaniem Marie-Dominque Chenu – jednego z przedstawicieli tego ośrodka – „historia nie jest rzeczywistością bez wyrazu i pustą, lecz procesem obdarzonym sensem: teolog powinien jej więc słuchać, kierować na nią swoją uwagę, aby rozpoznawać w ten sposób «znaki czasów»”[21].

Pod wieloma względami najważniejszą postacią ośrodka Le Saulchoir był Yves Marie Congar. Zajmował się on pojęciami eklezjologicznymi. Pisał o episkopacie[22], prezbiteracie[23], powołaniu osób świeckich, urzędach, relacjach między Tradycją a Pismem, ekumenizmie[24], historycznej ewolucji poglądów eklezjologicznych – czym wniósł znaczący wkład do rozwoju refleksji o każdym z tych tematów. Przewodnią troską jego wysiłków intelektualnych było połączenie dwóch zasadniczych kategorii w rzeczywistości Kościoła – Ludu Bożego i Ciała Chrystusa[25].

Drugi ważny francuski ośrodek to Wydział Teologiczny w Lyonie oraz związani z nim jezuici. Wśród najważniejszych jego przedstawicieli należy wymienić: Henriego de Lubaca, Jeana Daniélou i Pierre’a Teilharda de Chardina.

Dla pierwszego z nich Kościół stanowił tajemnicę, w której łączą się dialektyczne wymiary: boski i ludzki, historyczny i eschatologiczny, jurydyczny i mistyczny. Henri de Lubac podkreślał jego społeczną naturę. Według tego autora potrzebne jest otwarcie Kościoła na świat współczesny i pełne zaangażowanie w życie doczesne[26]. Jean Daniélou reprezentował nurt powrotu do źródeł biblijnych i patrystycznych, upowszechniał nauczanie Ojców. Badał początki chrześcijaństwa oraz wpływ judaizmu, hellenizmu i latynizmu na strukturę myślenia chrześcijańskiego. Zajmował się także dziejami człowieka – ukazywał, jak Bóg w zależności od epoki historycznej prowadzi dialog z ludzkością[27]. Z kolei Pierre Teilhard de Chardin starał się łączyć ze sobą wyniki badań nauk humanistycznych, przyrodniczych, filozoficznych i teologii w celu stworzenia oryginalnej teorii czasu i przestrzeni[28]. Reprezentował pogląd o stwórczym działaniu Boga poprzez ewolucję. W założeniu tego myślenia celem historii jest chrystogeneza, czyli zespolenie ludzkości z Chrystusem, a kresem ewolucji jest pełna eschatyczna pleroma, czyli ostateczna jedność z Bogiem[29].

Obok Francji to Niemcy były krajem, w którym bardzo prężnie rozwijała się teologia. Do najwybitniejszych myślicieli tamtejszego duchowieństwa należy zaliczyć Karla Adama, który zwrócił uwagę na żywą i rzeczywistą obecność Jezusa Chrystusa w Kościele, co przyczyniło się do rozwoju teologii o wyraźnym zabarwieniu egzystencjalnym[30]. Erich Przywara pisał z kolei o Bogu – choć ciągle większym[31], jednak naprawdę i rzeczywiście obecnym w świecie i historii, a w dopełnianiu się tych dwóch rzeczywistości (Boga i świata) znajduje się, jego zdaniem, prawda chrześcijańska[32].

Największym jednak z teologów niemieckich pierwszej połowy wieku XX był Romano Guardini. To on wywarł bardziej bezpośredni wpływ na papieża Franciszka, który studiował jego pisma, a nawet podjął się pracy doktorskiej bazującej na jego nauczaniu. Guardini posługuje się pojęciem opozycji biegunowej, to znaczy polaryzacji napięć oddziałujących na żywe byty, a szczególnie na człowieka. W myśleniu duchownego życie ludzkie podlega dominacji przez napięcia przeciwstawnych biegunów, a tylko w Jezusie Chrystusie – w najwyższym punkcie egzystencji, gdzie ogniskuje się cała rzeczywistość z tworzącymi ją biegunowymi opozycjami – można odnaleźć równowagę. Guardini podkreśla, że to życie Jezusa ukazuje ostateczną wartość egzystencji i nadaje mu sens[33]. Wpływ idei dwubiegunowej opozycji pojawia się także w nauczaniu obecnego papieża.

Prawdziwego przewrotu w teologii dokonał Karl Rahner, jego dzieło Hörer des Wortes z 1941 roku[34] staje się sygnałem do tzw. zwrotu antropologicznego w teologii. To od człowieka – zdaniem Rahnera – coraz bardziej świadomego siebie, swojego miejsca i roli w świecie, a nie od Boga, należy wychodzić, kiedy przekazuje się prawdy objawione. Należy ukazać, że prawda, która ukazuje się w Jezusie Chrystusie, to nie jest mit narzucony z zewnątrz, lecz dobra nowina odpowiadająca oczekiwaniom istniejącym od zawsze wewnątrz człowieka[35].

Wybitnym teologiem piszącym zarówno przed, jak i po Soborze Watykańskim II był Hans Urs von Balthasar, który pragnął wypracować syntezę teologiczną, aby uwydatnić wewnętrzną spójność chrześcijańskiego przesłania. Nawiązywał do tradycji patrystycznej i średniowiecznej, aby przypominać, że wiarygodna jest tylko miłość. Doszedł do wniosku, że w przesłaniu chrześcijańskim należy wyjść od miłości Boga, która objawiła się w Jezusie Chrystusie, gdyż miłość ta zawiera w sobie własne świadectwo autentyczności[36]. Ukazywał Boga, który objawia się przede wszystkim nie jako Nauczyciel, lecz Odkupiciel, który przebacza i zaprasza do wspólnoty ze sobą. Jezus Chrystus to objawienie się miłości i przebaczenia w konkretnej perspektywie ludzkiej historii[37].

Powyższe przykłady znakomicie obrazują fakt, że ogólny rozwój nauki – który przyspieszył w wieku XIX i XX wieku – znalazł odzwierciedlenie w działalności wybitnych teologów. Oni z kolei wywarli znaczący wpływ na rozwój myśli teologicznej, także na eklezjologię. Jeden z najznamienitszych przedstawicieli teologii liberalnej – Ernest Troeltsch – uważał, że chrześcijaństwo funkcjonujące w zupełnie nowym kontekście cywilizacyjnym, musi zreinterpretować radykalnie swoją postawę wobec prawd absolutnych. Argumentował to potrzebą przygotowania się do konfrontacji z nową rzeczywistością społeczną i skutkami oświecenia[38]. W swojej pracy badawczej zastosował metody i osiągnięcia nauk społecznych[39].

Josep Ignasi Saranyana i Jose Luis Illianes zauważają, że do odnowy w teologii, jaką widzimy w końcu XIX wieku i w wieku następnym, przyczyniły się następujące procesy:

− rozwój studiów biblijnych,

− rozwój studiów patrystycznych,

− rozwój myśli filozoficznej (również o inspiracji chrześcijańskiej – zanurzenie się w myśli św. Tomasza),

− odnowa liturgiczna,

− nowa świadomość eklezjologiczna,

− ruch ekumeniczny[40].

Jednak prawdziwie gwałtowny rozwój zainteresowania twórczością i refleksją teologiczną nastąpił dopiero po zakończeniu obrad Soboru Watykańskiego II, jako pokłosie jego dokonań. Ten bowiem na podstawie eklezjologii poprzedzających go dziesięcioleci – jak zauważył papież Paweł VI – dokonał „głębokiego rozważania o rzeczywistości Kościoła”[41]. Dokonała się również w teologii swoista reorientacja geograficzna. Stopniowo rosło znaczenie refleksji duchowej reprezentowanej przez teologów z Ameryki Północnej i Łacińskiej, Azji, Afryki – wraz z następstwami tematycznymi szczególne dotyczącymi inkulturacji[42] Ewangelii[43].

Dla niniejszej monografii niezwykle ważne są ujęcia wywodzące się z Ameryki Łacińskiej. Nie sposób pominąć teologii wyzwolenia i teologii ludu. Warto jednak pamiętać, że ta pierwsza była pod silnym wpływem ideologii marksistowskiej wywodzącej się z Europy. Ludność krajów ubogich w świecie, który doświadczał wielorakiego postępu, oczekiwała polepszenia swojej sytuacji ekonomicznej, awansu społecznego. Gustavo Gutiérrez, twórca teologii wyzwolenia, postulował, aby za wyzwoleniem teologicznym – wyzwoleniem od grzechu, zdobytym i ofiarowanym przez Chrystusa, podążało wyzwolenie polityczne – od niewolnictwa, nędzy, niesprawiedliwości. Według niego nie można tych dwóch wolności rozdzielać[44].

W nauczaniu papieża Franciszka, choć oczywiście nie jest on rewolucjonistą i doskonale rozumie, że sprawiedliwości nie zdobywa się walką i przemocą, można odnaleźć wyraźne echa tego wołania ludzi ubogich. Bardzo czytelna i powszechnie już znana jest jego wrażliwość na biedę i niesprawiedliwość w świecie. Jednak Franciszek nie wzywa do walki, bliższa jest mu wywodząca się z Argentyny teologia ludu, która stawia na pierwszym miejscu lud, obdarzony przez Ducha Świętego zmysłem wiary. Ta – w przeciwieństwie do teologii wyzwolenia – nie odwołuje się do walki klas jako zasady interpretacji życia społecznego. Teologia ludu nigdy też nie sięgała po marksizm, aby wyjaśniać procesy społeczne[45].

Sobór Watykański II przyczynił się również, co zapewne nie było jego intencją, do rozproszenia myśli teologicznej. To dlatego nawet dziś można zaobserwować mnogość, a nawet rozbieżność różnorodnych ujęć. „Stąd sytuację dzisiejszej teologii – zauważył papież Paweł VI – określa pluralizm teologii, który jest po prostu identyczny ze współistnieniem różnych szkół teologicznych. Ten nowy pluralizm teologiczny polega na tym, że wiele teologii, ich tezy, modele myślowe itd. istnieją obok siebie w swej różnorodności i nieporównywalności i często także bez możliwości osiągnięcia jakiegoś wspólnego horyzontu rozumienia, wewnątrz którego (jako przynajmniej milcząco uznanego) można by prowadzić sensowną dyskusję”[46]. Wyrazem troski o spójność teologii było między innymi powołanie przez papieża Pawła VI Międzynarodowej Komisji Teologicznej jako instytucji mającej za zadanie ożywienie i wyrażenie kontaktów między Stolicą Apostolską a środowiskiem teologów na całym świecie.

Należy zauważyć, że papieże epoki Soboru Watykańskiego II, a więc Paweł VI, Jan Paweł I (pomimo że jego pontyfikat trwał tylko 33 dni, jako biskup uczestniczył w pracach komisji Soboru Watykańskiego II, a jako arcybiskup i kardynał wdrażał jego reformy), Jan Paweł II oraz Benedykt XVI również wnieśli ogromny wkład do współczesnej eklezjologii.

Paweł VI był bezpośrednio zaangażowany w Sobór Watykański II i jako Namiestnik Chrystusowy wprowadzał jego postanowienia w życie Kościoła, dlatego zachęcał do tego, aby «budować» Kościół. „Trzeba wznosić ten gmach, ten gmach, który jest religijnym zadaniem ludzkości – nauczał – duchowym poleceniem dla poszczególnego człowieka i dla ludzi rozpatrywanych jako społeczność […], w której realizuje się myśl Boża”[47]. Jego zdaniem każdy, kto jest chrześcijaninem, powinien mieć świadomość „obowiązku budowania Kościoła”[48]. Soborowe pojęcie Ludu Bożego było bliskie Pawłowi VI: „Kościół jest nowym Ludem Bożym przeznaczonym do realizacji Jego Królestwa na ziemi”. Jest ludem, „który Ojciec Przedwieczny gromadzi z każdego ludzkiego pokolenia, z każdego miejsca na ziemi i z każdej epoki historycznej; ludem, który Chrystus zbawia swoją śmiercią i zmartwychwstaniem; ludem, który Duch Święty poucza światłem wewnętrznym, uświęca łaską, jednoczy wiarą, nadzieją i miłością oraz kieruje przez widzialną posługę powołanych do tego, aby paśli trzodę odkupionych krwią Chrystusa […]. To właśnie pojęcie winno być przedmiotem naszej żarliwej i przechodzącej w czyn refleksji”[49].

W refleksji Pawła VI budowanie Kościoła było posiadaniem i pogłębianiem w sobie przez ludzi „zmysłu Kościoła”. Jak mówił papież: „Po Soborze powinniśmy wszyscy przemyśleć ten błogosławiony Kościół […]. Powinniśmy doznawać szczęścia z powodu przynależności do niego. Powinniśmy poczuwać się do odpowiedzialności za niego”[50]. Według papieża: „[…] zanim Kościół przystąpi do przestudiowania jakiejkolwiek specjalnej kwestii i zanim wyważy wytyczne swego postępowania w stosunku do społeczności ludzkiej, musi chwilowo zastanowić się nad samym sobą” (ES 18)[51].

Niełatwo dokonać syntezy eklezjologii w ujęciu kolejnego papieża, którego nauczanie mocno odcisnęło się na współczesnej myśli eklezjologicznej – Jana Pawła II, jego nauczanie jest bowiem przebogate. Charakteryzuje je obfite nawiązywanie do nauki Pisma Świętego i Soboru Watykańskiego II. Dla papieża Kościół był przedmiotem i podmiotem nauczania: „Jesteśmy Kościołem i zarazem wierzymy w Kościół”[52]. Kościół dla niego to pulsujące życiem Bożym organiczne ciało. To również „sakrament”, czyli „widzialny znak niewidzialnej łaski Bożej” (KKK 1084)[53]. Ulubioną kategorią odnoszącą się do Kościoła – zauważa Rafał Dudała – było dla Jana Pawła II pojęcie «komunii», czyli więcej niż tylko wspólnota. Nie da się Go zrozumieć, wyłącznie używając pojęć socjologicznych czy psychologicznych – gdyż więzi i relacje w Jego łonie mają charakter wybitnie duchowy. Kościół jednak został ustanowiony przez Chrystusa w formie hierarchicznej struktury, która ma charakter służebny i zadanie przyczyniania się do wzrostu wspólnoty Kościoła[54].

Dla papieża Benedykta XVI Kościół ma wymiar personalistyczny, rodzi się ze spotkania osób – zauważa Roman Słupek. Kościół jest wspólnotą zgromadzoną na wzór relacji Trójcy Świętej i przez komunię w jakiejś mierze ją odzwierciedla. Syn Boży, który stał się człowiekiem, powołał Kościół, a dzięki posłudze apostolskiej żyje i trwa w zmieniającym się świecie i epokach. Tworzy i umacnia komunię w Chrystusie i Duchu Świętym. Do tej wspólnoty wezwani są wszyscy ludzie, w niej mogą bowiem dostąpić zbawienia i zjednoczenia z Bogiem Ojcem. Obejmuje nie tylko wszystkich wierzących w konkretnym momencie historycznym (wymiar synchroniczny, zjednoczenie z wierzącymi żyjącymi obecnie we wszystkich częściach świata), ale rozciąga się również na wszystkie epoki i wszystkie pokolenia (wymiar diachroniczny, zjednoczenie z wierzącymi z Chrystusem i z Jego słowem żyjącym zarówno w przeszłości, jak i z tymi, którzy żyć będą w przyszłości). Kościół posiada swoją strukturę, jest prowadzony przez prawowitych pasterzy. Istnieje w tym świecie – jako tajemnica samego Boga – tajemnica komunii. Takie personalistyczne ujęcie Kościoła powinno przełożyć się na praktykę eklezjalnego życia. Dopiero w takiej perspektywie, na przykładzie życia konkretnych osób, można zrozumieć, czym jest życie Kościoła, czym jest naśladowanie Jezusa i lepiej pojąć nasze życie w wielkiej chrześcijańskiej wspólnocie[55].

Nauka o Kościele jest bogata i żywa, a Kościół poszukuje ciągle nowych, nieprzetartych dróg, po których pielgrzymuje w zmieniającym się świecie, zatem również teologiczna refleksja o Kościele, czyli eklezjologia stara się wciąż o lepsze i głębsze zrozumienie rzeczywistości Kościoła i szuka nowych sposobów wyrażenia swojego dorobku.

Aktualność problemu, uzasadnienie tematu oraz cele badawcze

13 marca 2013 r. Jorge Mario Bergoglio został wybrany na 266. następcę św. Piotra i przyjął imię Franciszek. Swój stosunek do Kościoła wyprowadza, jak sam o tym mówił, z relacji do Jezusa Chrystusa: „Centralnemu miejscu Chrystusa [w życiu] odpowiada centralne miejsce Kościoła: są to dwa ognie, których nie można rozdzielić: nie mogę iść za Chrystusem inaczej jak tylko w Kościele i z Kościołem. […] Mamy być ludźmi zakorzenionymi, utwierdzonymi w Kościele: takimi chce nas Jezus. […]. Służenie Chrystusowi to kochanie tego konkretnego Kościoła i służenie mu w sposób wielkoduszny i w duchu posłuszeństwa”[56]. Powyższe słowa papieża ukazują jego pierwszoplanowy, wynikający z wiary, stosunek do Chrystusa i do Kościoła. Wskazują na zasadnicze miejsce, jakie zajmują te dwie rzeczywistości w życiu papieża, a związanie z Nimi przynależy do istoty chrześcijaństwa.

Franciszek swój stosunek do Chrystusa i Kościoła potwierdza nie tylko poprzez słowa, lecz przede wszystkim przez działania: konkretne decyzje, postawy, gesty. Pragnie reformy Kościoła, a jego wybory i zachowanie często zaskakują. Czasem budzą różne, nierzadko nieufne, komentarze, a bywa, że nawet sprzeciw. Ksiądz Marek Lis zauważa: „Nauczanie i styl posługi papieża Franciszka od samego początku wyraźnie różnią się od znanych nam z pontyfikatów Jana Pawła II i Benedykta XVI, jak też rodzą rozbieżne opinie i wywołują nieraz gorące dyskusje i polemiki. […] Franciszek w swoim nauczaniu kładzie nowe akcenty, sięgając do poszczególnych zagadnień nauki Kościoła, które u osób przyzwyczajonych do utrwalonych rozwiązań i poglądów mogą budzić niepokoje i wydawać się kontrowersyjne”[57].

Papież Franciszek jest zdecydowanym zwolennikiem kontynuowania dzieła Soboru Watykańskiego II. Co więcej, zauważa, że wiele orzeczeń soborowych do dziś nie zostało w pełni zastosowanych, a niektóre procesy związane z recepcją uległy osłabieniu, dlatego potrzebują nowych impulsów. Na przestrzeni kilku lat swego pontyfikatu, opierając się na swojej wrażliwości, wskazuje obszary, jego zdaniem, dotąd zaniedbane w posoborowej reformie, które powinny być bardziej docenione, dlatego wyznacza nowe priorytety. Aby lepiej zrozumieć decyzje papieża, potrzebne jest zrozumienie, w jaki sposób on przeżywa Kościół oraz jakie są jego oczekiwania względem niego.

Celem niniejszej monografii jest próba wyrażenia w kategoriach teologicznych eklezjologii papieża Franciszka, który nie jest teologiem akademickim, lecz przede wszystkim duszpasterzem. Temu zadaniu ma pomóc opisanie Kościoła, jakiego Franciszek doświadczył, czyli wskazanie na źródła, które Franciszkową refleksję o Kościele ukształtowały. Zdaniem autora może to mieć znaczenie nie tylko dla lepszego zrozumienia, w jaki sposób papież pojmuje misję Kościoła, lecz także dla wskazania intencji pierwszego biskupa Rzymu z Ameryki Południowej. To z kolei pozwoli lepiej zrozumieć jego reformę – rolę papieża, biskupów i wiernych – oraz to, czym jest dla niego dialog międzyreligijny i ekumeniczny.

Papież Franciszek wielokrotnie mówił o Kościele i ma jego określoną koncepcję oraz wizję funkcjonowania w przyszłości. Niniejsza praca to efekt starań odnalezienia, opisania doświadczeń, jakie ukształtowały myślenie i przeżywanie Kościoła oraz oczekiwania i intencję papieża odnośnie wspólnoty, której przewodzi. Nie jest to zadanie łatwe i jednoznacznie. Kościół jest rzeczywistością złożoną: Bosko-ludzką. Funkcjonuje we współczesnym świecie i mierzy się z niezliczonymi problemami, sytuacjami, wyzwaniami i jest świadkiem nieustannych zmian. Jako taki sam musi nieustannie poszukiwać nowych form wyrazu, refleksji o Bogu, człowieku, świecie i sobie samym. Wciąż aktualna jest znana maksyma: Ecclesia semper reformanda, a Franciszek stawia sobie za jeden z głównych celów swego pontyfikatu właśnie reformę Kościoła.

Tytuł pracy: Eklezjologia papieża Franciszka. Studium dogmatyczno-pastoralne wynika z obszaru badawczego, jakim zajmuje się autor, który ma zamiar wydobyć z wypowiedzi papieża (oraz dotychczasowego stanu badań nad tym tematem) to wszystko, co odnosi się do rzeczywistości Kościoła, a co może złożyć się na spójny i – jeśli nie w pełni wyczerpujący – to jednak pomocny obraz papieskiej eklezjologii. Ujęcie dogmatyczno-pastoralne jest związane z miejscem eklezjologii rozumianej jako część dogmatyki, na której papież również się opiera, zatem na dotychczasowych osiągnięciach w tej dziedzinie (gdzie szczególny postęp dokonał się w XX wieku). Jednak w przypadku Franciszka bardzo wyraźna jest jego postawa duszpasterska, stąd podejście pastoralne do niniejszego tematu.

Autor mierzy się z tezą, że Franciszek określa sam siebie jako papieża, dla którego Kościół zajmuje centralne miejsce, a który jednocześnie pragnie jego reform. Kierunkiem tychże jest kontynuacja zmian, jakie zapoczątkował Sobór Watykański II. Wprawdzie Franciszek jest pierwszym biskupem Rzymu, który nie brał udziału w obradach Soboru, lecz mimo to, jak zauważa Hans Waldenfels: „jest wyraźnie ukształtowany przez Sobór Watykański II”[58]. Co więcej, można dostrzec, że swoim nauczaniem i praktyką coraz wyraźniej zapoczątkowuje nową erę w jego recepcji[59].

Postrzeganie Kościoła przez Franciszka należy zatem rozumieć przede wszystkim w perspektywie eklezjologii Soboru Watykańskiego II, w duchu refleksji eklezjalnej papieży doby soborowej i posoborowej (św. Jana XXIII, św. Pawła VI, Jana Pawła I, św. Jana Pawła II oraz Benedykta XVI, którzy również byli papieżami głęboko zakorzenionymi w nauce Soboru Watykańskiego II), w świetle recepcji nauki soborowej, która w dużej mierze dokonała się w Ameryce Południowej oraz w świetle osiągnięć posoborowej teologii.

Pytania i tezy badawcze, jakie autor stawia, to:

1. Jakie doświadczenie Kościoła ukształtowało papieża Franciszka i jaki jest jego osobisty stosunek do tego, czego doświadczył w Ameryce Południowej? (Można o tym mówić w perspektywie jego argentyńskiego pochodzenia i formacji w Towarzystwie Jezusowym).

2. Skoro Słowo Boże i relacja z Chrystusem zajmują znaczące miejsce w życiu papieża, to jaki mają wpływ na jego eklezjologię?

3. Co z eklezjologii Soboru Watykańskiego II przejął papież Franciszek?

4. Jakie reformy soborowe papież chce kontynuować i które są dla niego szczególnie istotne?

5. Czym dla niego jest pojęcie kultury spotkania (o której często mówi i którą krzewi)?

6. Na jakiej płaszczyźnie i w jaki sposób prowadzi dialog międzyreligijny i ekumeniczny?

7. Jakie oryginalne, najbardziej charakteryzujące go idee, proponuje Kościołowi?

8. Jakie są jego oczekiwania względem Kościoła?

Zdaniem autora odpowiedź na powyższe pytania może być pomocna do opisania eklezjologii uprawianej przez Franciszka. Słowo uprawia oznacza w przypadku papieża – nie refleksję teologiczną, lecz pracę duszpasterską oraz posługę Piotrową.

Stan badań nad zagadnieniem eklezjologii papieża Franciszka

Stan badań nad eklezjologią papieża Franciszka, zwłaszcza w języku polskim, nie jest jak dotychczas zbyt bogaty. Powstają wartościowe artykuły opisujące różne aspekty posługi Piotrowej Franciszka, jednak podejmują one tylko cząstkowe ujęcia tematów związanych z eklezjologią. Wydawane są wraz z komentarzami teksty źródłowe papieża (homilie, książki, wywiady) również te sprzed pontyfikatu, jest dużo literatury publicystycznej, biograficznej, jednak jak dotąd nie ma gruntownego opracowania, które obejmowałoby całościowe spojrzenie na papieskie nauczanie o Kościele.

Opracowaniami, które jak dotąd wydają się najbardziej przybliżać tematykę z zakresu eklezjologii papieża Franciszka, jest publikacja Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego z 2015 r. pod redakcją Dariusza Lipca, pt. Duszpasterstwo w świetle nauczania papieża Franciszka[60] oraz praca zbiorowa opublikowana przez Wydział Teologiczny Uniwersytetu Opolskiego w 2018 r. pod redakcją Andrzeja Czai, Zygfryda Glaesera, Konrada Glombika i Marka Lisa Mosty, nie mury. 5 lat pontyfikatu Franciszka[61].

Temat relacji papieża Franciszka wobec świata współczesnego podejmuje praca Papież Franciszek i współczesność: z refleksji nad fenomenem komunikowania się pod red. W. Misztala, R. Nęcka i M. Radeja[62], która ukazała się w Krakowie na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w 2019 roku. Jest to ważne spojrzenie na nauczanie papieża, gdyż Franciszek mocno angażuje się w relacje ze współczesnym światem.

Na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego (Centrum Studiów Mariologicznych „Kolbianum”) w 2018 r. powstała rozprawa doktorska autorstwa Piotra Wilkowskiego Maryja jako wzór postawy chrześcijanina w nauczaniu papieży Benedykta XVI i Franciszka do 2017 roku: studium porównawcze.

Wśród artykułów najbardziej przybliżających papieską eklezjologię – zdaniem autora – trzeba wymienić: Krzysztof Pawlina, Eklezjologia papieża Franciszka[63], Adam J. Sobczyk, Miłosierdzie w nauczaniu papieża Franciszka[64], Ryszard Sawicki Eklezjologia pastoralna i nowa ewangelizacja – inspiracje z nauczania papieża Franciszka na podstawie adhortacji apostolskiej „Evangelii gaudium”[65], Andrzej Mrozek, Prorocki autorytet papieża Franciszka[66], Andrzej Draguła, Papieża Franciszka metafory Kościoła[67]. W dodatku należy stwierdzić, że poniekąd temat eklezjologii został przedstawiony w artykułach: Przemysław Sawa, Wybrane aspekty miłosierdzia w nauczaniu papieża Franciszka[68], Krzysztof Nykiel, Miłosierne oblicze Boga: nauczanie papieża Franciszka[69]. W większości (z wyjątkiem pracy Krzysztofa Pawliny) nie są to artykuły bezpośrednio i całościowo podejmujące zagadnienie eklezjologii.

Należy wziąć pod uwagę, że pontyfikat Franciszka nadal trwa, zatem nauczanie papieskie wciąż powiększa się o kolejne dokumenty i wypowiedzi. Można przypuszczać, iż zakończenie obecnego pontyfikatu będzie swoistym przyczynkiem do powstania szeregu prac dotyczących eklezjologii obecnego biskupa Rzymu. Stąd całościowe opracowanie tego zagadnienia będzie możliwe dopiero po zakończeniu tego pontyfikatu. Papież Franciszek może jeszcze wnieść wiele nowych treści eklezjologicznych do teologii lub też uwypuklić obecnie już istniejące. Powstałe w kolejnych latach opracowania będą mogły rozwijać tezy zawarte w niniejszej pracy, dzięki czemu powstaną jeszcze bardziej komplementarne dzieła.

Nowatorstwo pracy

O aktualności i innowacyjności dysertacji świadczy fakt, iż do tej pory nie powstała praca, która opisywałaby eklezjologię papieża Franciszka i niewiele jest prac badawczych podejmujących ten temat. Ujęcie, jakie proponuje autor monografii, również jest nowatorskie. Aby odkryć i lepiej zrozumieć eklezjologię papieża Franciszka, jego intencje i decyzje, należy zdaniem autora:

− po pierwsze, wskazać na osobiste doświadczenia, które go ukształtowały i miały wpływ na jego postawę eklezjalną, duchowe i intelektualne inspiracje, jakie wpłynęły na takie a nie inne postrzeganie Kościoła przez papieża; recepcja nauki Soboru w Ameryce Południowej, teologia wyzwolenia i Ludu Bożego, opcja na rzecz ubogich oraz oryginalna opcja duszpasterska wypracowane przez konferencje CELAM, teolodzy i myśliciele, na których się kształtował. Zdaniem autora wpływ wymienionych wydarzeń jest wręcz kluczowy dla zrozumienia obecnego papieża;

− po drugie, wydobyć z soborowej myśli eklezjologicznej te idee i obrazy, które Franciszka ukształtowały i inspirują w sposób szczególny (Kościół jako Lud Boży, Kościół jako communio, Kościół jako sakrament zbawienia, misyjność Kościoła) i te, które pragnie rozwijać, wskazując na cele, jakie stawia Kościołowi (kolegialność[70] i synodalność, kultura spotkania, dialog ekumeniczny oraz dialog ze światem). Również myśl soborowa w zasadniczy sposób ukształtowała papieża Franciszka;

− po trzecie, opisać to, co oryginalnego wnosi w nauczanie o Kościele papież Franciszek. Co jest szczególnie charakterystyczne dla jego osoby, jakich koncepcji, metafor używa najchętniej (Kościół idący na peryferie, kultura spotkania, Kościół jako szpital polowy, Kościół ubogi dla ubogich, Kościół miłosierdzia). Papież wielokrotnie naucza o Kościele i wskazuje konkretne oczekiwania względem niego. Swoje intencje formułuje często w formie pragnień („pragnę Kościoła ubogiego dla ubogich”, „marzę o Kościele wychodzącym na peryferie” itp.). Za tego typu sformułowaniami kryje się jednak konkretna wizja – choć wyrażona metaforycznie – zawierająca istotną i określoną treść.

Doświadczenie, jakie ukształtowało papieża Franciszka, różni się od doświadczenia jego poprzedników, ponieważ tak jak każde ludzkie życie jest niepowtarzalne. Jednak w przypadku obecnego biskupa Rzymu ta odmienność jest spotęgowana tym, że jest to pierwszy w nowożytnej historii Kościoła – papież spoza Europy, pierwszy papież z zakonu jezuitów, pierwszy papież wybrany za życia swego poprzednika, pierwszy, który przybrał imię Franciszek. Już tylko te kryteria ukazują nowość i oryginalność obecnego pontyfikatu.

Metoda pracy

Metoda wykorzystana w niniejszej pracy to głównie metoda historyczno-syntetyczna. Autor realizuje cele badawcze poprzez analizę i syntezę wypowiedzi papieża Franciszka. Przede wszystkim jego nauczania ex cathedra, czyli treściach zawartych w encyklikach, adhortacjach, bulli, listach apostolskich, jak również nauczania w formie katechez, homilii, rozważań, przemówień. Papież nie posługuje się językiem naukowym, inspiruje go raczej język biblijny i literacki (był wykładowcą literatury, podejmuje trud rozważania i życia Słowem Bożym, zatem bardzo często w swych wypowiedziach odwołuje się do Pisma Świętego). W jego sposobie wyrażania myśli można odnaleźć bogactwo form stylistycznych, posługuje się: egzegezą, epiforą, metaforą, paralelą, parafrazą, używa apostrof, dialektyzmów, neologizmów, paralelizmów, powtórzeń, pytań retorycznych… Mimo to jego wypowiedzi obfitują w treści dotyczące Kościoła i na ich podstawie można opisać jego eklezjologię. Równie często formułuje myśli w oparciu o rozważanie i egzegezę tekstów biblijnych i za ich pomocą opisuje aktualne wydarzenia. Ponadto istotne jest również zwrócenie uwagi na jego zachowanie, gesty, postawy, a nawet emocjonalne nastawienie. Podstawę niniejszej pracy stanowi analiza obszernego papieskiego nauczania oraz – gdy to jest uzasadnione – zachowania i decyzji Franciszka, co ma na celu ukazanie charakteryzującej go eklezjologii.

Autor wychodzi z założenia, że aby lepiej zrozumieć eklezjologiczną myśli Franciszka, należy również poddać analizie to, co go kształtowało i – jak się okazuje – nadal jest głęboko zakorzenione w jego sposobie rozumowania. Są to: argentyńskie pochodzenie Bergoglia, specyfika Kościoła południowoamerykańskiego, formacja w Towarzystwie Jezusowym, a zwłaszcza oddziaływanie na Kościół wydarzenia, jakim był Sobór Watykański II oraz recepcja nauczania soborowego.

W tym kontekście konieczne staje się także przedstawienie tła historycznego i teologicznego, ukazanie ciągłości i konsekwencji nauczania papieża w porównaniu do jego poprzedników na Stolicy Piotrowej – szczególnie papieży epoki posoborowej, do których papież często się odwołuje. Stąd niezbędne okazuje się nawiązanie do dokumentów Soboru Watykańskiego II, nauczania papieży: Pawła VI, Jana Pawła II, Benedykta XVI, dokumentów CELAM czy dokumentów Towarzystwa Jezusowego.

Jednakże, aby zrozumienie tekstów papieskich i dokumentów kościelnych było głębsze i pełniejsze, należy wykorzystać dostępne opracowania tych tematów, zarówno dotyczących eklezjologii, historii Kościoła w Ameryce Południowej czy ściślej, osoby papieża Franciszka i jego nauczania. Autor przytacza, cytuje i wykorzystuje dostępne teksty i na podstawie tego oraz wymienionego wcześniej bogatego materiału może w sposób ogólny i syntetyczny przedstawić dość szeroko, a jednocześnie uporządkowany, temat eklezjologii papieża Franciszka, na tyle, aby mieć podstawową w nim orientację.

Źródła i pozostała bibliografia

Opisu eklezjologii papieża Franciszka można dokonać poprzez analizę jego wypowiedzi i opracowań na ten temat. Podstawowym źródłem pracy są zatem teksty papieskie. Przede wszystkim oficjalne dokumenty, tj. encykliki (jak dotąd są dwie)[71], adhortacje, bulle oraz publikowane głównie na łamach „L’Osservatore Romano” jego orędzia, listy, homilie, przemówienia, rozważania, podpisane deklaracje itp. Warto podkreślić, że materiał źródłowy każdego tygodnia się powiększa.

Kolejnym źródłem są inne teksty źródłowe papieża, również te sprzed jego pontyfikatu. Autor sięga do nich, aby ukazać konsekwencję i ciągłość jego nauczania, a jeszcze bardziej, żeby wskazać jego źródła oraz to, że myślenie, jakie reprezentuje Franciszek, w dużej mierze ukształtowało się jeszcze w czasach jego posługi w Argentynie.

Poza tym ukazuje się wiele jego książek, czy to zbiorów jego homilii (do takich opracowań trzeba zaliczyć dwutomowe wydanie homilii papieskich wygłaszanych w Domu Św. Marty), wywiadów z nim oraz jego rozmyślań i innych publikacji o charakterze duszpasterskim, duchowym i przybliżającym jego nauczanie. Jest również bardzo wiele publikacji książkowych będących jego biografiami czy prezentacją jego postaci i pontyfikatu.

Autor sięga także do opracowań na ten temat. Pośród polskojęzycznych autorów można wymienić tych, zdaniem autora, najistotniejszych: biskupa Andrzeja Czaję i jego ogólne studium eklezjologii papieża Franciszka[72]; Alojzego Drożdża, teologa spoglądającego na moralny wymiar nauczania papieża o bogactwie i nędzy we współczesnym świecie[73]; Andrzeja Dragułę opisującego metafory Kościoła, jakimi posługuje się papież Franciszek oraz gesty i styl obecnego papieża[74]; Dariusza Lipca opisującego aspekty duszpasterskie obecnego pontyfikatu[75]; Dariusza Gardockiego specjalizującego się w teologii latynoamerykańskiej[76]; Zygfryda Glaesera, który opisuje ekumeniczne posługiwanie papieża[77]; Sylwię Górzną specjalizującą się w dialogu papieża z islamem[78]; misjologa Wojciecha Kluja wydobywającego aspekty nauczania misyjnego obecnego w wypowiedziach papieża[79]; Krzysztofa Stawskiego opisującego nauczanie o Bożym Miłosierdziu Franciszka[80]; Adama Wojtczaka z jego bardzo ważnym spojrzeniem pod kątem maryjnym na duchowość i eklezjologię Franciszka[81]. Powyższe zestawienie ujmuje tylko autorów najważniejszych opracowań, również na ich refleksji swoje rozważania opiera autor niniejszej monografii.

Jeśli zaś chodzi o literaturę obcojęzyczną, to jest jej znaczenie więcej. Szczególnie autorzy włoscy, hiszpańskojęzyczni i niemieccy zajmują się teologią i eklezjologią papieską. Warto zwrócić uwagę na serię jedenastu publikacji wydanych przez Libreria Editrice Vaticana: La teologia di papa Francesco. Autorami kolejnych tomów tej serii są: Jürgen Werbick, Lucio Casula, Peter Hünermann, Roberto Repole, Carlos Maria Galli, Santiago Madrigal Terraraz, Aristide Fumagalli, Juan Carlos Scannone, Marinella Perroni, Piero Coda, Marko Ivan Rupnik.

Poza tym autor powołuje się na świadectwa Pierre’a de Charentenego – jezuity wskazującego na teologię ludu jako latynoamerykańskie źródła myślenia papieża; Diego Fareza, przyjaciel papieża opisującego jego kulturę spotkania; kardynała Waltera Kaspera wskazującego na Pismo Święte i tradycję Kościoła jako źródła, z których czerpie Franciszek; abp Celestina Migliorego ukazującego nowe aspekty obecnego pontyfikatu; Hectora Scerriego opisującego ekumeniczne zaangażowanie papieża; Antonia Spadara, autora wywiadów z papieżem i wydawcy jego homilii oraz redaktora, wraz z Carlosem Marią Gallim, obszernej pracy La riforma e la riforme nella Chiesa. Swojemu promotorowi ks. prof. Januszowi Bujakowi zawdzięczam udostępnienie pracy Alberta Cozziego, Roberta Repolego, Giannina Piany Papa Francesco Quale Teologia?; rozprawy doktorskiej AlexandraAviego Mella Maria Iglesia – Madre del Pueblo Misionero. Papa Francesco y la piedad popular mariana a portir del contexsto teológico-pastoral Latinoamericano, napisanej na Uniwersytecie of Dayton w Ohio USA; zrealizowanego przez ks. prof. Bujaka tłumaczenia dokumentu Międzynarodowej Komisji Teologicznej Synodalność w życiu i misji Kościoła oraz wielu jego prac podejmujących tematy prymatu papieskiego dialogu ekumenicznego z prawosławiem i z luteranami, jak również wielu innych, za co wyrażam głęboką wdzięczność.

Struktura pracy

Monografia składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy, pod tytułem: Doświadczenie Kościoła J.M. Bergoglio, ukaże te doświadczenia, wydarzenia i idee, które ukształtowały przyszłego papieża. W pierwszym paragrafie autor podejmie próbę opisania Kościoła w Ameryce Południowej w ujęciu historycznym, wraz z jego specyfiką. Zostaną omówione: teologia wyzwolenia, teologia ludu, niepowtarzalne wydarzenie, jakim jest Konferencja Episkopatów Ameryki Południowej i Karaibów (CELAM), która odegrała znaczącą rolę w tamtejszym Kościele w XX wieku, opcja na rzecz ubogich, autor zajmie się też osobistym stosunkiem papieża do Ameryki Południowej, jaki nadal jest faktem. Drugi paragraf to przedstawienie osobistego doświadczenia i wpływów intelektualnych, które ukształtowały obecnego papieża. Trzeci jest syntezą chrystologii obecnego papieża i ma wyraźny chrystocentryczny charakter. Wskazuje na centralne miejsce Chrystusa w życiu duchowości i co za tym idzie, w eklezjologii papieża. Kolejny – czwarty paragraf – to charakterystyka mariologii[82] papieża Franciszka, która jest ukazana w kontekście jego eklezjologii. Franciszek reprezentuje wyraźną i emocjonalną pobożność maryjną. Doświadcza i ukazuje Maryję jako Matkę oraz wzór dla Kościoła. Piąty opisuje głęboki wpływ formacji zakonnej w Towarzystwie Jezusowym, którego konsekwencją jest osobista relacja papieża z Jezusem Chrystusem oraz często podkreślana i przeżywana tożsamość ignacjańska papieża.

Rozdział drugi, zatytułowany: Nauczanie Soboru Watykańskiego II jako źródło eklezjologii papieża Franciszka przedstawia idee Soboru Watykańskiego II dotyczące Kościoła, które papieża Franciszka inspirują w sposób szczególny. Chodzi tu m.in. o Lud Boży, communio, sakrament zbawienia, misyjność Kościoła. W tym rozdziale omówiono, w jaki sposób Franciszek rozumie i przeżywa prymat papieża oraz te idee wywodzące się z myśli soborowej, które pragnie rozwijać: kolegialność biskupów i synodalność Kościoła. Tematy te układają się w kolejne pięć podrozdziałów.

Z kolei trzeci rozdział: Kultura spotkania – Kościół w dialogu ma charakter bardziej pastoralny. Papież Franciszek pragnie krzewić kulturę spotkania. Autor niniejszej pracy przedstawia tę duszpasterską postawę papieża poprzez zaprezentowanie dialogu, jaki Franciszek prowadzi z przedstawicielami innych religii, w ramach spotkań ekumenicznych oraz to, w jaki sposób rozumie dialog Kościoła z kulturą. Temu wymiarowi swojej posługi nadaje on duże znaczenie.

Rozdział czwarty Duszpasterskie priorytety papieża Franciszka prezentuje najbardziej charakterystyczne dla papieża cele i zadania, jakie proponuje Kościołowi, często nazywane przez niego oczekiwaniami lub pragnieniami. Priorytety te, o których często mówi i które powracają w jego nauczaniu, to: Kościół ubogi, Kościół solidarny, Kościół wychodzący na peryferie oraz Kościół miłosierny. Są to tytuły kolejnych podrozdziałów czwartego rozdziału pracy. Autor podejmie próbę wyjaśnienia, jak Franciszek rozumie te pojęcia oraz wskazania ich źródeł.

1 Scholastyka lub metoda scholastyczna to sposób uprawiania filozofii i teologii, jaki ukształtował się w okresie średniowiecza na ówczesnych uniwersytetach, najbardziej znanymi przedstawicielami metody scholastycznej są: św. Bonawetura, św. Tomasz z Akwinu, bł. Jan Duns Szkot.

2 Por. F. Kerr, Katoliccy teolodzy XX wieku, tłum. A. Wojtasik, Kraków 2011, ss. 11–13.

3 aggiornamento (wł.) – uwspółcześnienie

4 Pius XII, Mystici Corporis Christi, Wrocław 2001, [dalej MC].

5 Synodalność – „wspólna droga”, ma na celu doprowadzenie do większej odpowiedzialności za Kościół całego Ludu Bożego. Więcej na ten temat w II rozdziale pracy.

6 Por. J. Pelikan, Tradycja chrześcijańska. Historia rozwoju doktryny. Tom V: Doktryna chrześcijańska a kultura nowożytna, tłum. M. Król, Kraków 2010, s. 359.

7 Chrystologia to dział teologii zajmujący się refleksją nad osobą Jezusa Chrystusa.

8 Por. J. Pelikan, Tradycja chrześcijańska. Historia rozwoju doktryny, dz. cyt. s. 359.

9 Por. tamże, s. 360.

10 Por. E. Ozorowski, Kościół. Zarys eklezjologii katolickiej, Wrocław 1984, s. 251.

11 Patrystyka zajmuje się życiem i twórczością pisarzy starochrześcijańskich w szczególności Ojców Kościoła.

12 Tamże, ss. 252–253.

13 Tamże, s. 252.

14 Benedykt XVI, Teologia i uniwersytet. Do delegacji wydziału teologicznego Uniwersytetu w Tybindze, „L’Osservatore Romano”, 6 (2007), s. 32.

15 Z. Glaeser, Samoświadomość Kościoła katolickiego w kontekście jego ekumenicznego zaangażowania, „Sympozjum” 1 (16) 2007, s. 17.

16 J. Kulisz, Wiara i kultura miejscem teologii fundamentalnej, Warszawa 2012. ss. 70–71.

17 Pius XII, Encyklika Humani generis, Warszawa 2002.

18 Por. J. Kulisz, dz. cyt., s. 50.

19 Por. tamże, s. 71.

20 Por. tamże, ss. 75–76.

21 J.I. Saranyana, J.L. Illianes, Historia teologii, tłum. P. Rak, Kraków 1997, s. 444. W tłumaczeniu na jęz. polski dostępne są: M.D. Chenu, Lud Boży w świecie, tłum. Z. Włodkowa, H. Bortnowska, Kraków 1968, tenże, Wybór pism, tłum. L. Rutowska, W. Sukiennicka, Z. Włodkowa, Warszawa 1971.

22 Pojęcie episkopat odnosi się do godności i władzy biskupiej.

23 Prezbiterat oznacza dosłownie drugi stopień święceń kapłańskich. Pierwszym jest diakonat, a trzecim są święcenia biskupie. W języku zwyczajowym prezbiterów nazywa się księżmi.

24 Ekumenizm to proces dążący do pojednania podzielonego chrześcijaństwa.

25 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., ss. 446–447. W jęz. polskim ukazały się następujące prace tego teologa: Y.M. Congar, Kościół jaki kocham, tłum. A. Ziernicki, Warszawa 1997; tenże, Kościół jako sakrament zbawienia, tłum. T. Mazuś, Warszawa 1980.

26 Por. E. Wójcik, Lubac Henri de SJ, w: S. Wilk, E. Ziemann, R. Sawa (red.), Encyklopedia Katolicka, t. 11, Lublin 2006, kol. 5. Na język polski przetłumaczono: H. de Lubac, Katolicyzm. Społeczne aspekty dogmatu, tłum. M. Stokowska, Poznań 2011; tenże, Na drogach Bożych, tłum. A. Turowiczowa, Paris 1970; tenże, O naturze i łasce, tłum. J. Fenrychowa, Kraków 1986, tenże, Słowo Boga w historii człowieka, tłum. B. Czarnomorska, Kraków 1997.

27 Por. R. Nieparko, Daniélou Jean SJ, w: R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz (red.) Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin 1979, kol. 1011–1012. W jęz. polskim: J. Daniélou, Bóg i my, tłum. A. Urbanowicz, Kraków 1965; tenże, Trójca Święta i tajemnica egzystencji. Znak świątyni, czyli o obecności Boga, tłum. M. Tarnowska, Kraków 1994; tenże, Wejście w historię zbawienia, tłum. A. Kuryś, Kraków 1996.

28 Por. w jęz. polskim: P. Teilhard de Chardin, Człowiek – struktura i kierunki ewolucji grupy zoologicznej ludzkiej, tłum. J. i G. Fedorowscy, Warszawa 1964 i 1967; tenże, Moja wizja świata, tłum. M. Tazbir, Warszawa 1987; tenże, Pisma, t. 1, Warszawa 1984, t. 2, Warszawa 1985, t. 3 Warszawa 1987, tenże, Środowisko Boże, Warszawa 1964; tenże, Wybór pism, Warszawa 1965; tenże, Fenomen człowieka, Warszawa 1993.

29 Por. M. Konieczny, Teilhard de Chardin Pierre SJ, w: E. Gigilewicz (red.), Encyklopedia Katolicka, t. 19, Lublin 2013, kol. 583–584.

30 Por. w jęz. polskim: K. Adam, Istota katolicyzmu, tłum. J. Korzonkiewicz, Poznań 1930, tenże, Jezus Chrystus, tłum. S. Grelewski, Poznań 1936.

31 Deus semper maior – teologiczna maksyma, mówiąca o tym, że „Bóg jest zawsze większy” od tego, co można o Nim pomyśleć i jak o Nim mówić. Bóg przerasta ludzkie słowa, myśli, wyobrażenia, skojarzenia, doświadczenia i uczucia. Dewiza ta towarzyszy również papieżowi Franciszkowi w jego duchowej i intelektualnej relacji z Bogiem. Mówił o tym między innymi w wywiadzie z Antonio Spadaro w 2013 roku. Por. A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga. Rozmowa z papieżem Franciszkiem, tłum. Z. Kasprzyk, Kraków 2013, s. 23.

32 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., ss. 451–452. W jęz. polskim zostało wydane: E. Przywara, Eucharystia a praca, tłum. I. Nowakowski, Kraków 1929.

33 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., ss. 453–454. Najważniejsze prace R. Guardiniego przetłumaczone na jęz. polski: R. Guardini, Bóg daleki Bóg bliski, tłum. J. Koźbiał, Poznań 1991; tenże, Bóg. Nasz Pan Jezus Chrystus. Osoba i życie, tłum. J. Zychowicz, Warszawa 1999; tenże, Koniec czasów nowożytnych. Świat i osoba. Wolność, łaska, los, tłum. Z. Włodkowa, M. Turowicz, J. Bronowicz, Kraków 1969; tenże, Kościół Pana, tłum. K. Wierszyłowski, Warszawa 1988; tenże, Objawienie. Natura i formy objawienia, tłum. A. Paygert, Warszawa 1957; tenże, O Bogu żywym, tłum. A. Dworak, Warszawa 1987; tenże, Wolność – łaska – los. Rozważanie o sensie istnienia, tłum. J. Bronowicz, Kraków 1995. W publikacji Droga do nowego życia. Praca zbiorowa, red. S. Ruszczyński, Kraków 1981, która zawiera tłumaczenia wydań książkowych różnych autorów, znajdują się dwa teksty R. Guardiniego (Kościół Pana, tłum. S. Czapliński oraz Wprowadzenie w modlitwę, tłum. Siostra M.J. Karmel Narodzenia Pańskiego Tryszczyn).

34 K. Rahner, Słuchacz Słowa, tłum. R. Samek, Kęty 2015.

35 Por. J. Kulisz, dz. cyt., s. 34. Inne dzieła K. Rahnera przetłumaczone na jęz. polski: K. Rahner, Bóg stał się człowiekiem. Medytacje, tłum. M. Węcławski, Poznań 1978; tenże, O możliwości wiary dzisiaj, tłum. A. Morawska, Kraków 1983; tenże, Pisma wybrane t. 1, tłum. G. Bubel, Kraków 2005, t. 2, tłum. G. Bubel, Kraków 2007; tenże, Podstawowy wykład wiary. Wprowadzenie do pojęcia chrześcijaństwa, tłum. T. Mieszkowski, Warszawa 1987; tenże, Przez Syna do Ojca, tłum. A Morawska, D. Szumska, Kraków 1979; tenże, Wierzę w Jezusa Chrystusa, tłum. D. Szumska, Paris 1977.

36 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., ss. 522–523.

37 Por. tamże, s. 35. W jęz. polskim są dostępne: H.U. von Baltazar, Chrześcijanin i lęk, tłum. A.A. Klubowie, Kraków 1999; tenże, Duch chrześcijański, tłum. Z. Włodkowa, Paris 1976; tenże, Kim jest chrześcijanin?, tłum. F. Wycisk, Paris 1971; tenże, Prawda jest symfoniczna: aspekty chrześcijańskiego pluralizmu, tłum. I. Bokwa, Poznań 1998; tenże, Światło Słowa. Szkice na temat kazań niedzielnych, tłum. J. Koźbiał, Poznań 1995; tenże, Teologia dziejów. Zarys, tłum. J. Zychowicz, Kraków 1996; tenże, W pełni wiary, tłum. J. Fenrychowa, Kraków 1991.

38 Por. P. Kopiec, Troeltsch Ernest, w: E. Gigilewicz (red.), Encyklopedia Katolicka, t. 19, dz. cyt., kol. 1030.

39 Por. J. Pelikan, dz. cyt., s. 361.

40 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., ss. 428–429.

41 S. Grzechowiak, Budowanie Kościoła w okresie posoborowym i jego negatywny kontekst według środowego nauczania ojca świętego Pawła VI, „Studia Gnesnensia” t. 16 (2002), s. 55.

42 Inkulturacja to proces wprowadzania i zakorzeniania Ewangelii w inne kultury, m.in. w wykorzystaniem charakterystycznych dla tych kultur wartości, narzędzi językowych, pojęć.

43 Por. J.I. Saranyana, J.L. Illianes, dz. cyt., s. 490. Więcej na temat teologii wyzwolenia oraz teologii ludu w dalszej części pracy.

44 Tamże, s. 508.

45 Por. Franciszek zachęca do Kościoła mniej hierarchicznego, https://ekai.pl/franciszek-zacheca-do-kosciola-mniej-hierarchicznego/ [dostęp: 20.02.2020].

46 S. Grzechowiak, Budowanie Kościoła w okresie posoborowym i jego negatywny kontekst według środowego nauczania ojca świętego Pawła VI, „Studia Gnesnensia”, dz. cyt., s. 91.

47 Tamże, s. 57.

48 Tamże, s. 59.

49 Tamże, s. 57.

50 Tamże, s. 103.

51 Paweł VI, Encyklika Ecclesiam suam, Wrocław 2006, [dalej ES].

52 Jan Paweł II, Wierzę w Kościół jeden, święty, powszechny i apostolski, Città del Vaticano 1996, s. 19.

53 Por. Katechizm Kościoła Katolickiego, Poznań 1994 (dalej KKK).

54 Por. R. Dudała, Kod Jana Pawła II, Kielce 2010, s. 42.

55 Por. R. Słupek, Eklezjologia personalistyczna Benedykta XVI, „Wrocławski przegląd teologiczny” t. 18 (2010), nr 1, ss. 115–121.

56 Franciszek, Twórcze drogi i zakorzenienie w Kościele. Homilia podczas Mszy Św. we wspomnienie św. Ignacego Loyoli w rzymskim kościele Najświętszego Imienia Jezus, „L’Osservatore Romano” 10 (2013), s. 40.

57 M. Lis, Pięć lat pontyfikatu z końca świata, w: A. Czaja, Z. Glaeser, K. Glombik, M. Lis, E. Mateja (red.), Mosty, nie mury. 5 lat pontyfikatu Franciszka, Opole 2018, s. 15.

58 H. Waldenfels, Na imię mu Franciszek. Papież ubogich, tłum. K. Markiewicz, Poznań 2014, s. 107.

59 Por. tamże, s. 39.

60 D. Lipiec (red.), Duszpasterstwo w świetle nauczania papieża Franciszka, Lublin 2015.

61 A. Czaja, Z. Glaeser, K. Glombik, M. Lis (red.), Mosty, nie mury. 5 lat pontyfikatu Franciszka, Opole 2018.

62 W. Misztal, R. Nęcek, M. Radej (red.), Papież Franciszek i współczesność: z refleksji nad fenomenem komunikowania się, Kraków 2019.

63 K. Pawlina, Eklezjologia papieża Franciszka, „Studia Bobolanum” 1 (2014), ss. 13–21.

64 A.J. Sobczyk, Miłosierdzie w nauczaniu papieża Franciszka, „Studia Włocławskie” t. 18 (2016), ss. 35–50.

65 R. Sawicki, Eklezjologia pastoralna i nowa ewangelizacja – inspiracje z nauczania papieża Franciszka na podstawie adhortacji apostolskiej „Evangelii gaudium”, „Studia Ełckie” t. 18 (2016) nr 2, ss. 187–196.

66 A. Mrozek, Prorocki autorytet papieża Franciszka, „Studia Paedagogica Ignatiana” t. 20 (2017) nr 5, ss. 33–49.

67 A. Draguła, Papieża Franciszka metafory Kościoła, „Colloquia Theologica Ottoniana” 1 (2018), ss. 159–177.

68 P. Sawa, Wybrane aspekty miłosierdzia w nauczaniu papieża Franciszka, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” nr 3743 (2018), ss. 129–153.

69 K. Nykiel, Miłosierne oblicze Boga: nauczanie papieża Franciszka, „Kwartalnik Homo Dei” (2019), ss. 9–38.

70 Kolegialność to sposób sprawowania władzy pasterskiej w jedności biskupiej i pod przewodnictwem papieża, dotyczy również łączności biskupa z jego prezbiterami i osobami świeckimi podlegającymi jego władzy pasterskiej.

71 3 X 2020 papież Franciszek ogłosił kolejną encyklikę pt. Fratelli tutti. O braterstwie i przyjaźni społecznej (dalej FT). Jest to tekst z wyraźnie społecznym przesłaniem. Ojciec Święty wychodzi w niej do myśli św. Franciszka, który zachęcał do miłości, wszystkich braci, nie tylko tych, którzy są blisko, ale również oddalonych. To przesłanie adaptuje do realiów współczesnego świata. Idee zawarte w tekście są kontynuacją i rozwinięciem jego nauczania dotyczącego braterstwa wszystkich ludzi, kultury spotkania, dialogu, budowania świata bardziej godnego, sprawiedliwego, otwartego. Franciszek zachęca w niej do tworzenia „zdrowszych społeczeństw” (FT 287), bez głodu, ubóstwa, przemocy, wojen otwartych na „wszystkie ludy i narody ziemi” (FT 287). Niniejsza praca była zasadniczo pisana jednak przed ukazaniem się wspomnianej encykliki, dlatego w dalszej części pracy autor niniejszego opracowania nie odwołuje się do tego dokumentu. Por. Franciszek, Encyklika Fratelli tutti. O braterstwie i przyjaźni społecznej, Kraków 2020.

72 A. Czaja, Papieża Franciszka wizja i odnowa Kościoła, w: A. Czaja, Z. Glaeser, K. Glombik, M. Lis, E. Mateja, (red.), Mosty, nie mury. 5 lat pontyfikatu Franciszka, dz. cyt., ss. 17–31.

73 A. Drożdż, Bogactwo – nędza w nauczaniu papieża Franciszka, „Teologia i moralność” 2 (2013), ss. 163–180.

74 A. Draguła, Kościół Franciszka – Kościół Benedykta, „Więź” 2 (2013), ss. 15–25 oraz A. Draguła, Papieża Franciszka metafory Kościoła, dz. cyt., ss. 159–177.

75 Duszpasterstwo w świetle nauczania papieża Franciszka, D. Lipiec (red.), dz. cyt.

76 D. Gardocki, Misyjność Kościoła w świetle Adhortacji apostolskiej Evangelii Gaudium i Dokumentu z Aparecidy „Jesteśmy uczniami i misjonarzami Jezusa Chrystusa, aby nasze narody miały w Nim życie”, „Studia Bobolanum” 2 (2017), ss. 79–100, oraz D. Gardocki, V Ogólna Konferencja Episkopatów Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Dokument końcowy z Aparecidy „Jesteśmy uczniami i misjonarzami Jezusa Chrystusa, aby nasze narody miały w Nim życie”. Seria nowej ewangelizacji, Gubin 2014 (rec.), „Studia Bobolanum” 3 (2014), ss. 185–186.

77 Z. Glaeser, Papieża Franciszka posługiwanie na rzecz jedności chrześcijan, w: A. Czaja, Z. Glaeser, K. Glombik, M. Lis, E, Mateja E. (red.), Mosty, nie mury. 5 lat pontyfikatu Franciszka, Opole 2018, ss. 33–47.

78 S. Górzna, Dialog z judaizmem w nauczaniu papieża Franciszka, „Nurt SVD” 2 (2017), ss. 516–535.

79 W. Kluj, Perspektywa misyjna w Adhortacji Evangelii Gaudium, „Lumen Gentium” 2 (2016), s. 7–37.

80 K. Stawski, Miłosierdzie w działaniu Kościoła i życiu kapłana według papieża Franciszka, „Teologia Dogmatyczna” 10 (2015), ss. 93–103.

81 A. Wojtczak, Maryjne oblicze „Kościoła ubogiego dla ubogich” w ujęciu papieża Franciszka, „Teologia Dogmatyczna” 10 (2015), ss. 57–82.

82 Mariologia to dział refleksji teologicznej skupiający się na Maryi, Matce Bożej.

Rozdział I

Doświadczenie Kościoła J.M. Bergoglio

Zadaniem Zadaniem niniejszejniniejszej pracy nie jest przedstawianie biografii papieża Franciszka. Trzeba jednak w życiorysie Jorge Maria Bergoglia wskazać te osobiste doświadczenia, które mają szczególny wpływ na jego przeżywanie Kościoła. Jako papież nie zostawił za sobą tego, co ukształtowało jego myślenie, a co można nazwać jego osobistym doświadczeniem życiowym. Przeciwnie, wyraźnie widać, że głęboko czerpie z bogactwa własnych przeżyć, często powraca myślą, refleksją do tego, co było jego doświadczeniem duszpasterskim zdobytym w Argentynie. Stara się przełożyć tamten duchowy, intelektualny i pastoralny dorobek na bardziej uniwersalne nauczanie, poprzez wyprowadzanie z niego nauki ofiarowanej całemu Kościołowi.

Sztandarowym przykładem takiego zabiegu jest częste nawiązywanie przez papieża do Dokumentu z Aparecidy, który stanowił końcowy dokument Konferencji Episkopatu Ameryki Południowej i Karaibów (CELAM)[1], uchwalony dla Ameryki Południowej w 2007 r. To właśnie J.M. Bergoglio przewodniczył komitetowi redakcyjnemu tworzącemu ten akt. Jak sam przyznaje, wskazania w nim zawarte są mu niezwykle bliskie i nadal aktualne w perspektywie Kościoła powszechnego. „Czytając papieskie teksty – dostrzega P. Kiejkowski – bardzo często znajdziemy w nich podobne [do zawartych w Dokumencie z Aparecidy – przyp. PB] ujęcia, akcenty oraz idee”[2].

Nowością na Stolicy Piotrowej jest jezuickość obecnego papieża. Franciszek utożsamia się ze swoją formacją w Towarzystwie Jezusowym. W jego sposobie życia, wypowiedziach, duchowości można odnaleźć styl charakterystyczny dla jezuitów.

Ponadto papież zwraca uwagę swoją głęboką wrażliwością na ludzi ubogich, wykluczonych, wykorzystywanych. Często wskazuje na obszary niesprawiedliwości w świecie, na ludzkie cierpienie. Ostrzega przed budowaniem świata, w którym najważniejszym celem jest zysk, pieniądz, technologia czy bezduszna funkcjonalność, co – jego zdaniem – prowadzi do degradacji świata i jakości życia wielu ludzi [LS 18].[3] Takie spojrzenie wypływa nie tylko z głębi wrażliwości ludzkiego serca, lecz także zapewne z doświadczenia życia na kontynencie, na którym dysproporcje pomiędzy nędzą a bogactwem są bardzo ostro zarysowane.

Franciszek proponuje nowe spojrzenie na świat i ekologię, który to temat często pojawia się w jego nauczaniu. Jest zwolennikiem ekologii integralnej opartej na uzdrowieniu i chronieniu relacji między światem stworzonym, człowiekiem i Bogiem. Wzywa do ekologicznego nawrócenia – ta wrażliwość wyrosła również na doświadczeniu latynoamerykańskim. Przykładem może być tu zanikanie lasów równikowych na terenie Ameryki Południowej, co ma niebagatelne znaczenie dla całego globu.

Zatem już samą swoją osobą i doświadczeniem obecny papież wnosi dużo nowego na Stolicę Piotrową, gdyż po raz pierwszy w nowożytnej historii Kościoła mamy papieża jezuitę, wychowanego w duchu Kościoła peryferyjnego, nieeuropejskiego, wciąż misyjnego, zmagającego się z innymi problemami i inną rzeczywistością niż Kościół w Europie, którego dojrzewanie do pełnienia posługi Piotrowej dokonywało się w czasie istotnych przeobrażeń w Kościele w wyniku wdrażania w życie reform Soboru Watykańskiego II.

Niniejszy rozdział stawia sobie za cel prezentację bardziej osobistych czynników, jakie ukształtowały Franciszka. Są to: jego argentyńskie pochodzenie i osobisty stosunek do tego kraju, a nawet całego kontynentu; niepowtarzalne doświadczenie życiowe związane z konkretną sytuacją polityczno-społeczną Argentyny czasu Bergoglio; pewne charakterystyczne przejawy jego duchowości – rola Słowa Bożego; doświadczenie osobistej relacji z Jezusem Chrystusem; jego mariologia oraz formacja duchowa i intelektualna ze szczególnym uwzględnieniem formacji zakonnej.

1.1. Główne cechy Kościoła katolickiego w Argentynie

Ojciec święty Franciszek jest człowiekiem, który urodził się, żył i realizował znaczną część swojego powołania w Ameryce Południowej, w Argentynie, a więc w kraju posiadającym odrębną od europejskiej tożsamość i kulturę. W Ameryce Południowej w XX w. powstała teologia wyzwolenia, niestety również w formie wypaczonej pod wpływem myśli marksistowskiej pochodzącej z Europy[4]– na kontynencie południowoamerykańskim naznaczonym rażącymi dysproporcjami społecznymi mogła znaleźć środowisko sprzyjające jej rozwojowi. Episkopaty krajów latynoamerykańskich stworzyły i kontynuują niepowtarzalną na żadnym innym kontynencie konferencję CELAM. W Argentynie zrodziła się teologia ludu, która nadal jest głęboko obecna zarówno w mentalności papieża, jak i w jego przeżywaniu wiary. W Argentynie Franciszek doświadczył bolesnego czasu dyktatury wojskowej, był świadkiem prześladowań i terroru ludzi podejrzewanych o spiskowanie przeciw władzy. W Argentynie wreszcie jako arcybiskup Buenos Aires musiał wziąć na siebie odpowiedzialność za Kościół w całym jego zróżnicowaniu i złożoności, tutaj był zmuszony odważnie i z determinacją mierzyć się z laicyzacją oraz stawać w obronie wiary, a także ludzi ubogich i prześladowanych[5].

1.1.1. Ewangelizacja Ameryki Łacińskiej

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 Por. Documento Conclusivo de Aparecida. Discipulos y Misioneros de Jesucristo para que nuestros pueblos en El tengan vida «Yo soy la Verdad y la Vida» (J 14, 6). W jęz. polskim dokument ten ukazał się z inicjatywy Zespołu Konferencji Episkopatu Polski ds. Nowej Ewangelizacji w 2014 r. pt. Aparecida V Ogólna Konferencja Episkopatów Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Jesteśmy uczniami i misjonarzami Jezusa Chrystusa, aby nasze narody miały w nim życie, tłum. K. Zabawa, K. Łukoszczyk, Gubin 2014 [dalej AP].

2 P. Kiejkowski, Ubodzy papieża Franciszka, „Teologia Dogmatyczna” 10 (2015), s. 28.

3 Por. Franciszek, Laudato si’, Encyklika Ojca świętego Franciszka poświęcona trosce o wspólny dom, Città del Vaticano, 2015 [dalej LS].

4 Piotr A. Sokołowski tak opisuje ten nurt w teologii: „Kościół latynoamerykański wypracował rodzimą teologię zwaną – pars pro toto – teologią wyzwolenia. Marksistowska teologia wyzwolenia stanowi tylko część tego i jest raczej czymś schyłkowym i marginalnym. Cechą charakterystyczną teologii latynoamerykańskiej jest jej nastawienie duszpasterskie i wrażliwość na problemy społeczne”. P.A. Sokołowski, Ecclesia in America – przesłanie dla Kościoła na kontynencie amerykańskim oraz dla Kościoła powszechnego, w: J. Różański (red.), Ecclesia in America. Wybrane problemy Kościoła w Ameryce Płd. w świetle posynodalnej adhortacji Jana Pawła II, Warszawa 2003, s. 13.

5 Pośród wielu biografii J.M. Bergoglio opisujących jego życie i posługę w Argentynie oraz ich kontekst społeczno-historyczny na szczególną uwagę zasługuje dzieło A. Ivereigh, Prorok. Biografia papieża radykalnego, tłum. M. Jasny, Bytom 2015.

Rozdział II

Nauczanie Soboru Watykańskiego II jako źródło eklezjologii papieża Franciszka

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział III

Kultura spotkania – Kościół w dialogu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV

Duszpasterskie priorytety papieża Franciszka

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Wykaz skrótów

Przedmowa

Wstęp

Rozdział I. Doświadczenie Kościoła J.M. Bergoglio

1.1. Główne cechy Kościoła katolickiego w Argentynie

1.1.1. Ewangelizacja Ameryki Łacińskiej

Rozdział II. Nauczanie Soboru Watykańskiego II jako źródło eklezjologii papieża Franciszka

Rozdział III. Kultura spotkania – Kościół w dialogu

Rozdział IV. Duszpasterskie priorytety papieża Franciszka

Zakończenie

Bibliografia

Karta redakcyjna

Eklezjologia papieża Franciszka. Studium dogmatyczno-pastoralne

ISBN: 978-83-8313-443-7

© Ks. Paweł Błasiak i Wydawnictwo Novae Res 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody Wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Emil Melerski

KOREKTA: Anna Grabarczyk

OKŁADKA: Izabela Surdykowska-Jurek

Wydawnictwo Novae Res należy do grupy wydawniczej Zaczytani.

Zaczytani sp. z o.o. sp. k.

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 716 78 59, e-mail: sekretariat@novaeres.pl

http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest na stronie zaczytani.pl.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk