EDYTORIAL

PREZENTACJE

Friedrich Georg Jünger,
Zielone gałęzie

Friedrich Georg Jünger,
Zwierciadło lat

Friedrich Georg Jünger,
E.T.A. Hoffmann

Friedrich Georg Jünger,
Prawda i rzeczywistość

Friedrich Georg Jünger,
O równości

Friedrich Georg Jünger,
Perfekcja techniki

Wojciech Kunicki,
Technika w dziele Friedricha Georga Jüngera z lat 1926–1946

Friedrich Georg Jünger,
Język a (wy)rachowanie

ESEJE

Oswald Spengler,
Człowiek i technika. Przyczynek do filozofii życia

Geoffrey Winthrop-Young, Michael Wutz,
Friedrich Kittler i analiza dyskursu medialnego

Friedrich A. Kittler,
Sztuczna inteligencja wojny światowej – Alan Turing

Krzysztof Tyszka-Drozdowski,
Technika i resztki po człowieku

Marcin Rychter,
Czarodzieje i hydraulicy – nowa muzyka wobec nowej techniki

Krzysztof Okopień,
Na moście na Bugu albo dwa totalitaryzmy

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Anna Dziedzic,
Agnostycyzm i teodycea. Marian Massonius w korespondencji z Marianem Zdziechowskim

Marian Massonius,
Dwa listy do Mariana Zdziechowskiego

ANTYKWARIAT

Kamil Maria Wielecki,
Od krytyki komunizmu do jego apologii: niezwykła przemiana Aleksandra Zinowjewa

RECENZJE I POLEMIKI

Aleksandr Michajłowski,
Człowiek, krowy i perfekcja techniki

Krzysztof Tyszka-Drozdowski,
Reakcyjny modernizm

Cezary Rudnicki,
Tajna historia nauki

Marta Gibińska,
Czas, starzy i młodzi, czyli chaos uchwycony

Andrzej Leder,
Doświadczanie świata

List Andrzeja Walickiego

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

Nasze e-booki

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Są dwa rodzaje grzeszników. Pierwsi mają złe intencje, z których wynikają złe czyny. Drudzy czynią zło, uważając się za ludzi szlachetnych i mając (we własnej ocenie) dobre zamiary. W przypadku tych pierwszych poprawa jest prosta. Wprawdzie czyny dokonane są już nie do odwrócenia, można jednak odmienić własne intencje, porzucić błędy i odnaleźć się na nowo w świecie. W przypadku tych drugich sama próba zrozumienia własnego postępowania, warunek konieczny poprawy, kończy się zwykle porażką. Dobre intencje prowadzące do złych czynów to paradoks przekraczający ludzkie pojmowanie.

Zło radykalne, żeby użyć formuły Kanta, wewnętrzne kłamstwo pozwalające nam uznać zło za dobro – będące czymś innym niż bestialstwo (czynienie zła przy niewiedzy, że się je czyni) i diabelstwo (czynienie zła z pełną jego świadomością) – okazuje się w ten sposób pułapką bez wyjścia. Każdy z nas oszukuje samego siebie. Kiedy jednak to samozakłamanie, pomieszanie złego i dobrego, przekroczy zwykłą miarę, wtedy przybiera kształt demoniczny. Otwiera się tutaj otchłań, przed którą rozum musi się cofnąć.

Tę elementarną wiedzę moralną powinniśmy stosować do pisarzy i filozofów, którzy wspierali dwudziestowieczne totalitaryzmy. Intelektualiści komunistyczni kierowali się – we własnym poczuciu – szlachetnymi intencjami. Dlatego większość z nich nie potrafiła potem uporać się ze swoją winą. Nie wiadomo (i nigdy się nie dowiemy), dlaczego poparli komunizm i dlaczego potem (bardzo często) przeciwko niemu występowali. Nie potrafią nam tego wytłumaczyć, ponieważ sami tego nie rozumieją. Pozostawiają nas z wiedzą, że chcieli dobrze. Wiedzą mało krzepiącą, patrząc na skutki ich czynów.

Friedrich Georg Jünger, główny bohater tego numeru, nie miał żadnych złudzeń. Popierając rewolucję narodową w Niemczech, wiedział, co czyni. I wiedział także, dlaczego – jeszcze w latach 30. – stał się przeciwnikiem reżimu. Paktował z Diabłem. Stanął po jego stronie. Potrafił się jednak z tego aliansu wycofać.

Zacznijmy od podstawowego aksjomatu jego myślenia. Stawia on nas bowiem od razu poza polityką i pozwala ją ująć w szerszej perspektywie. Jünger młodszy, podobnie jak jego brat Ernst, uważał, że życie jest wojną. Wojna, uczy Heraklit, jest matką wszystkiego. Ta starożytna mądrość – w nowoczesnym sformułowaniu – ma postać darwinowskiej tezy, zgodnie z którą życie polega na walce o byt. Chcąc zachować istnienie, musimy zabijać.

Do tej starej prawdy bracia Jüngerowie dodali jednak niepokojącą obserwację. Wojna zmieniła swoje zasady. Współczesne pole bitwy jest mechaniczną rzeźnią. Starszy z braci widział to na własne oczy. Chciał w stalowych hełmach niemieckich żołnierzy zobaczyć kaski greckich wojowników. Oglądał stosy zabitych gazem bojowym. Pierwszą reakcją na to odkrycie była próba życia w nowej rzeczywistości wedle dawnych reguł. Trzeba zaprząc młyny śmierci do realizacji ideałów rycerskich. W społeczeństwie masowym zabija się w sposób masowy. Byłoby czymś niehumanitarnym – ironizował Friedrich Georg w roku 1928, w jednym ze swoich aforyzmów z cyklu Dreikanter – gdybyśmy zabijali demokratów pałkami, ekonomia nowoczesnego życia wymaga mechanicznej eksterminacji.

Do zwycięstwa Hitlera Jünger młodszy – podobnie zresztą jak jego brat – zachował jednak daleko idący dystans. Przyjaźnił się w tamtym czasie z Ernstem Niekischem, przywódcą narodowych bolszewików, postulującym planetarny sojusz nazistowskich Niemiec i stalinowskiej Rosji. Początkowo zatem – tak rozumiem tę przyjaźń – Friedrich Georg uważał, że Hitler jest nie dość nowoczesny. W ten sposób, przez opozycję wewnętrzną, przeszedł stopniowo do opozycji radykalnej i odrzucenia totalitaryzmu w ogóle. Ten proces wiązał się z książką, pisaną przez Jüngera w latach 40., której kolejne – coraz radykalniejsze – wersje były odrzucane przez wydawnictwa i zatrzymywane przez cenzurę; a jej pierwszy nakład płonie w trakcie nalotów dywanowych na Niemcy w roku 1944. Książka dociera do rąk czytelnika w roku 1946. Ostateczny jej tytuł brzmi: Perfekcja techniki.

Zasadnicza jej teza jest następująca: źródłem totalitaryzmu jest władza techniki. Konstrukcje ideologiczne (lewicowe i prawicowe, ateistyczne i religijne, socjalistyczne i liberalne) są tylko zasłoną skrywającą istotę nowego społeczeństwa, która wszędzie jest ta sama. W społeczeństwach masowych władza ma postać totalną. Ta władza w sposób totalny dezinformuje i inwigiluje swoich obywateli i w sposób masowy eksterminuje swoich przeciwników. Te społeczeństwa i ta władza (ten podmiot i ten przedmiot) są jednak możliwe tylko i wyłącznie dzięki technice, która – wyłamując się z porządku natury – zakrzywia się w figurę autoteliczną. Celem produkcji przemysłowej jest potęgowanie mocy produkcyjnych. Celem władzy jest tylko i wyłącznie dalsze potęgowanie kontroli nad człowiekiem.

W tej swojej diagnozie, warto to podkreślić, Friedrich Georg Jünger nie był osamotniony. W dziale Eseje publikujemy nowy przekład klasycznej rozprawy Spenglera Człowiek i technika – która wprawdzie była już na język polski tłumaczona, ale bez której nie można zrozumieć niemieckiej filozofii techniki; dalej Czytelnik znajdzie zbiór tekstów poświęconych Friedrichowi Kittlerowi, najważniejszemu przedstawicielowi tej formacji w czasach nam współczesnych. Całość zamyka szkic o nieoczekiwanej przemianie Aleksandra Zinowjewa, który z sowieckiego dysydenta stał się w latach 90. postsowieckim narodowym bolszewikiem i apologetą Józefa Stalina. Przeszedł zatem drogę dokładnie odwrotną do większości lewicowych intelektualistów.

W ten sposób dochodzimy do konkluzji. W latach 20. zeszłego wieku Friedrich Georg Jünger widział w technice przemianę natury, z którą trzeba się pogodzić i do której trzeba się dostosować. Jeśli wojna zmieniła swoje zasady – myślał Jünger – trzeba toczyć ją wedle nowych zasad, zachowując zarazem dawne reguły życia. Potem zrozumiał, że tych reguł nie uda się w ten sposób ocalić. Tę perspektywę można rozszerzyć. Wojna, powtórzmy, jest istotą życia. Jeśli ona zmienia swą naturę, całe życie zmienia swój charakter. To jest właśnie miejsce, w którym dzisiaj się znajdujemy. Życie ludzkie, za sprawą techniki, wypada ze swoich kolein. Widać to w rolnictwie, w medycynie, w obyczajach, a nawet – w seksie i w jedzeniu. A wojna? Wojna trwa nadal. Ciągle grozi nam nuklearna zakłada. Czytając autorów zebranych w tym tomie, widzimy wyraźnie, że wiek XX jeszcze się nie skończył.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji kwartalnika

NASZE E-BOOKI

TEOLOGIA NIEMIECKA

Teologię niemiecką warto wziąć do ręki nie tylko po to, aby poszerzyć wiedzę z zakresu dziejów (niemieckiego) Ducha. Warto ją czytać dla niej samej, bo jest to doprawdy książka niezwykła. Jest to dzieło uniwersalne, zdolne zaspokoić potrzeby zarówno czytelnika zaawansowanego w refleksji i spekulatywnej lekturze, jak i tego, kto po lekturę taką sięga sporadycznie i nastawiony jest na jasne wskazówki i spostrzeżenia. Odwołując się do języka zupełnie innej tradycji duchowej, można powiedzieć, że niniejszy traktat jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto pragnie wyzwolić się z iluzji „ja”, aby zanurzyć się w wyzwalającym, bezpośrednim doświadczeniu Istnienia.

WASILIJ ROZANOW,
OPADŁE LIŚCIE

Miłość ta, naprawdę martwa, nigdy się nie odrodzi... Dlatego przed jej (całkowitym) końcem wybuchają zdrady będące ostatnią nadzieją miłości: nic tak nie oddala od siebie kochanków (nie tworzy różnicy), jak zdrada któregoś z nich. Ostatni nie starty jeszcze ząb – rozrasta się, i wówczas zahacza o niego ząb przeciwległy. Ruch znowu jest możliwy, ruch jest – choćby znikomy. W ten sposób zdrada staje się samouzdrowieniem miłości, jej „reperacją”, „łatą” na tym, co zużyte i zmurszałe. Nierzadko „nadpęknięta” miłość na skutek zdrady rozpala się możliwym jeszcze dla niej płomieniem i tworzy względne szczęście do końca życia. Podczas gdy bez „zdrady” kochankowie albo członkowie rodziny odpadliby od siebie z obojętnością, odsunęli się, rozwalili; umarli ostatecznie.

Rosyjskie życie jest i brudne, i słabe, ale jakoś miłe.

ERNST JÜNGER,
PRZYBLIŻENIA. NARKOTYKI I UPOJENIE

Usłyszałem szum morza i rozpocząłem wędrówkę. Obrazy były mocne i bezpośrednie: pozbawione refleksji. Do tej pory lśniły jak światło w lustrze – teraz widziałem samo światło, i to bardzo blisko. Oddech był szybszy, energiczniejszy. Każde tchnienie jest rozkoszą; tu sobie to uświadomiłem. Czułem je jako łagodny dotyk przepony. Ten dotyk był rytmiczny, był ruchem wahadła, które głaskało, ocierało się, delikatnie gubiąc się następnie w bardzo dalekim odchyle. Wróciło i znów się otarło, nieco głębiej i pieszczotliwiej. Kontynuowałem wędrówkę po ziemi, słyszało się szelesty; to było rozkoszne, przyjemne.

HANNAH ARENDT,
PISMA ŻYDOWSKIE

Dawniej, gdy Żydzi nie mieli swego państwa, byli z tego powodu znienawidzeni przez obcy im świat. Dziś odczuwają ten sam rodzaj nienawiści właśnie dlatego, że udało im się z sukcesem takie państwo stworzyć. Circulus vitiosus. Myliłby się jednak ten, kto ograniczałby syjonizm wyłącznie do ideowego zaplecza państwa stanu wyjątkowego. Syjonizm pozostawił po sobie piękną ideę kibucu, w którą umiał tchnąć życie. Inną jego trwałą zdobyczą jest Uniwersytet Hebrajski, stanowiący kulturalną oazę w państwie znajdującym się w połowie drogi między Jerozolimą a Lacedemonem. O tym wszystkim w pasjonujący sposób pisze w swoich Pismach żydowskich Hannah Arendt.

PIER PAOLO PASOLINI,
PO LUDOBÓJSTWIE. ESEJE O JĘZYKU, POLITYCE I KINIE

Zniszczenie wartości w dzisiejszym społeczeństwie włoskim prowadzi bez masowych rzezi i rozstrzeliwań do likwidacji szerokich obszarów społeczeństwa. W Manifeście Marksa znajduje się fragment opisujący ludobójstwo dokonane na określonych warstwach klas uciśnionych, w pierwszym rzędzie nie robotników, ale lumpenproletariuszy czy pewnych ludów kolonialnych. Dzisiaj Włochy przeżywają to zjawisko dramatycznie: szerokie rzesze, które pozostały poza historią – historią burżuazyjnej dominacji – podlegały temu ludobójstwu, czyli asymilacji do stylu i jakości życia burżuazji

KRZYSZTOF MICHALSKI,
ZROZUMIEĆ PRZEMIJANIE

Jaki cel może mieć dla myśliciela dialog z cieniami przeszłości, refleksja nad dziejami myśli? Znalezienie wśród gmatwaniny prowadzących na manowce ścieżek jednej prostej, wiodącej wprost ku prawdzie? Ale wtedy szukający musiałby już zająć punkt widzenia umożliwiający mu wprowadzenie porządku w dotychczasowy bałagan, musiałby stanąć ponad dziejami błąkającej się myśli, posiadać prawdę. Ale czy prawdę można „posiąść”? Czy jest ona problemem, o którego rozwiązanie można się starać, aż wreszcie pewnego dnia się je osiągnie? Czy nie jest raczej dana nam jako zagadnienie i tylko w ten sposób?

JAN TOKARSKI,
CZAS ZWYRODNIAŁY

Gniew utracił dziś swój polityczny wymiar. Rewolucja – ukochany polityczny fetysz nowoczesności – stała się niemożliwa. Gdy ktoś wznosi ją dziś na swój sztandar, możemy być pewni, że chodzi mu o zabawę. Jest to rekwizyt, po który chętnie się sięga; kostium, w który przyjemnie jest się odziać, żeby poudawać, że dostępne jest nam wciąż to, co jest dla nas już niedostępne właśnie – bycie bohaterem na arenie Historii. Możliwość radykalnego buntu jest dla nas zamknięta, bo dzisiejszego gniewu nic już nie łączy z nadzieją na jakąś radykalną polityczną zmianę. A gniew bez nadziei to tylko pobrzękujący głucho resentyment, to autyzm wściekłości.

PIOTR NOWAK,
HODOWANIE TROGLODYTÓW

Istnieją co najmniej dwa niejawne cele reformy Uniwersytetu. Pierwszym jest odciągnięcie młodych, zdolnych ludzi od pracy intelektualnej – od czytania książek, pisania, wykładania – na rzecz quasi‐biznesowej działalności sprowadzającej się do pozyskiwania pieniędzy dla przedsiębiorstwa zwanego dawniej Uniwersytetem. Cel drugi jest bardziej demoniczny i zgadza się z kierunkiem zmian mających charakter globalny – jest nim konsekwentne osłabianie instynktu wolnościowego, polegające na stwarzaniu dobrych warunków do wymiany wolności akademickiej (wolności tout court) na dobra materialne.

KATASTROFIZM OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

Dla polskich diagnoz kryzysu kultury i wieszczenia grożącej jej katastrofy punktem odniesienia i źródłem inspiracji nie były wyłącznie lektury pism zachodnich myślicieli czy obserwacje i analizy współczesnego stanu kultury europejskiej. Było nim także – czy nawet przede wszystkim – zderzenie z doświadczeniem historycznym rewolucji bolszewickiej i wojny 1920 roku. Było to zderzenie optymizmu i radości z odzyskanej po 123 latach niepodległości państwowej z zagrożeniem obecnym u granic, niesionym przez wieloletniego zaborcę, ale z zagrożeniem pojmowanym jako uniwersalne, ogólnoeuropejskie, a nie tylko lokalne, międzypaństwowe.

KRONOS 4/2013
FINIS CHRISTIANISMI

Czym jest chrześcijaństwo? Jaki jest jego sens i znaczenie? Pytanie ważne nie tylko dla chrześcijanina – który powinien wiedzieć, w co wierzy – lecz także, a może przede wszystkim dla ateisty. Ateizm nie jest bowiem zjawiskiem pierwszym. Pojawia się zawsze po stuleciach religii. Jeśli przyjrzeć mu się uważnie, patrząc na jego historyczny rozwój – na nabierającą coraz większego rozpędu dechrystianizację Europy – to widać wyraźnie, że przychodzi on z wnętrza religii, że opiera się na jej pojęciach i wyobrażeniach, czyniąc swym wehikułem jej wartości i sposoby życia.

KRONOS 1/2014
DOSTOJEWSKI

Śmierć czyni rzeczywistość czymś strasznym, prawa naturalne – czymś nieubłaganym. Człowiekowi ciężko jest żyć z taką wiedzą, dlatego chce ją zaczarować, zagadać. W twórczości Dostojewskiego zagaduje ją diabeł, zagadują też zwykli ludzie. Świat, powiadają, ma postać wodewilu. Bliżej mu do groteski niż do tragedii. Bawmy się zatem aż do utraty sensu i tchu, aż do otumanienia zmysłów, gdyż nawet po śmierci żadnej śmierci przecież nie ma.

KRONOS 2/2014
MESJANIZM

Mesjanizm stał się nieoczekiwanie modny. W Warszawie i Krakowie pojawiły się środowiska i czasopisma deklarujące się jako mesjanistyczne. Powód tej rezurekcji pojęciowej wydaje się oczywisty. Zapowiadany w latach 90. koniec historii okazał się iluzją, reklamowym i propagandowym kłamstwem. Naturalną reakcją na upadek tego kłamstwa są poszukiwania języka, który będzie mógł sprostać naszej nowej – historycznej – sytuacji. Kolejnym tomem naszego kwartalnika włączamy się w te poszukiwania. Sięgamy w nim do samych źródeł mesjanizmu, do Joachima z Fiore.

Więcej informacji na www.kronos.org.pl

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie oświeceniowej nadziei i nowoczesnej grozie, a także neokolonializmowi, biopolityce i panslawizmowi:

• Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Pisma jenajskie

• Alexandre Koyré, Hegel w Jenie

• Piotr Graczyk o młodym Heglu

• Alexandre Kojève, Kolonializm

• Korespondencja Schmitt – Kojève

• Jacob Taubes o Heglu

• Ágnes Heller, Czy biopolityka zmieniła pojęcie polityczności?

• Waldemar Bulira, Biopolityka ponowoczesności

• Jan P. Hudzik o najnowszej historii pychy, zagubienia i praktycznego działania

• Henryk Głębocki o historiozofi i hr. Gurowskiego

• Adam hr. Gurowski, Prawda o Rosji i o buncie polskich prowincji

Nr 3 (30)/2014

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR GRACZYK, JANUSZ OSTROWSKI, MATEUSZ WERNER, MIKOŁAJ WIŚNIEWSKI

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Zastępca Sekretarza Redakcji:
MARCIN RYCHTER

Sekretariat:
RAFAŁ KUCZYŃSKI, MICHAŁ PIEKARSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI

Korekta:
PIOTR HERBICH

Okładka:
TOMASZ BARDAMU

Przewodnicząca Rady Redakcyjnej:
ZOFIA ROSIŃSKA, IF UW

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
TADEUSZ GADACZ, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dofinansowana ze środków
badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Publikacja dofinansowana ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.