Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Motto

Prolog. Przerażające odkrycie pana Wolfe’a

1921

1. Rosyjska apokalipsa

2. Szef

3. Porozumienie ryskie

4. Wchodzenie

5. Szok głodowy

6. Cała Rosja w ruchu

7. Tradycje rosyjskiej przyjaźni

1922

8. Karmienie niemowląt na Syberii

9. Okropności głodu

10. Płonący hotel

11. Kelly ma dość

12. Kanibale

13. Uratowany na krawędzi grobu

14. Śmierć w Ufie

15. „A-RA!”

16. Ślub w katedrze Świętego Izaaka

17. Narody zjednoczone

18. Orenburg

19. Marksizm plus amerykanizm

1923

20. Więcej głodnych dusz do nakarmienia

21. Zakończenie misji

22. Dobroczynność i współczucie

Uwagi na temat źródeł

Wybrana bibliografia

Podziękowania

Źródła ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału: The Russian Job. The Forgotten Story of How America Saved the Soviet Union from Ruin

Opieka redakcyjna: ANDRZEJ STAŃCZYK

Redakcja: ELŻBIETA PTASZYŃSKA-SADOWSKA

Korekta: BARBARA GÓRSKA, JOLANTA STAL, JUSTYNA TECHMAŃSKA

Konsultacja historyczna: dr BARTŁOMIEJ GAJOS

Projekt okładki oryginalnej (Picador, 2020): JUNE PARK

Ilustracja na okładce (czaszka): Serhii Kamshylin /123RF

Opracowanie graficzne okładki i stron tytułowych: ROBERT KLEEMANN

Opracowanie graficzne mapy: PIOTR KOŁODZIEJ

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © 2019 by Douglas Smith
Published by arrangement with Farrar, Straus and Giroux, New York
Map copyright © 2019 by Jeffrey L. Ward
© Copyright for the Polish translation by Łukasz Müller
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2024

Autor wyraża serdeczne podziękowania za zgodę na przedruk następujących materiałów: Excerpts from The Big Show in Bololand: The American Relief Expedition to Soviet Russia in the Famine of 1921 by Bertrand Patenaude; copyright © 2002 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Jr. University. All rights reserved. Used by permission of the publisher, Stanford University Press

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07932-4

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Stephanie

Południowy skwar parzy i wypala.

Całe życie tu umarło. W uśpieniu

Ziemia leży niema, strzegąc swego sekretu.

Żadnego dźwięku poza sporadycznym wirem.

Słup ognia, który gna przez pole,

Pnie się ku niebu i znika jak dym.

Srogie i surowe jest bezkresne niebo:

Puste, bo wszyscy bogowie umarli

I głusi są teraz na cierpienia ludzi.

Ziemia jest spękana: ni rosy, ni deszczu.

Rozległe niczym morze nasze żyzne pola,

Których hojność niosła niegdyś pociechę,

Nie napełniają już naszych serc radością.

Śmierć pustoszy ziemię, przynosząc wieczny żal.

A. Giełeże, Bugurusłan, Rosja, 1922

Próbowanie zabijania ludzi może się wydawać bardziej ekscytujące niż próbowanie utrzymywania ich przy życiu, ale nie wierzcie nigdy, że tak jest w istocie.

George McClintock,
Amerykańska Administracja Pomocy, Samara, Rosja, 1922

.

PROLOG

PRZERAŻAJĄCE ODKRYCIE PANA WOLFE’A

Jesienią 1921 roku w sowieckiej prasie zaczęły się pojawiać coraz bardziej makabryczne historie. A to o pewnej kobiecie, która odmówiła wydania ciała zmarłego męża. „Nie oddamy go – krzyczała, gdy przedstawiciele władz przyszli je zabrać. – Sami go zjemy, jest nasz!”. A to o cmentarzu, gdzie banda dwunastu wygłodniałych mężczyzn i kobiet wykopała świeże zwłoki i pochłonęła je na miejscu. Pisano też o mężczyźnie ujętym przez policję, który po zamordowaniu przyjaciela odrąbał mu głowę, ciało zaś sprzedał na ulicznym targu miejscowemu właścicielowi restauracji, a ten przerobił je na klopsy, kotlety i siekankę. Czy wreszcie o zdesperowanej matce czworga wygłodniałych dzieci uratowanych jedynie dzięki śmierci ich trzynastoletniej siostry, którą kobieta poćwiartowała, żeby nakarmić rodzinę.

Te opowieści wydawały się zbyt przerażające, by można dać im wiarę. Mało kto potrafił sobie wyobrazić głód zdolny pchnąć ludzi do takich czynów. Znalazł się jednak człowiek, który wyruszył na poszukiwanie prawdy. Wiosną 1922 roku Henry Wolfe, nauczyciel historii w szkole średniej w Ohio, przez kilka tygodni podróżował po guberni samarskiej nad Wołgą, oddalonej o kilkaset kilometrów na południowy wschód od Moskwy, z zamiarem znalezienia namacalnych dowodów kanibalizmu. W rejonie melekesskim urzędnicy opowiedzieli mu o ojcu, który zabił i zjadł dwoje swoich małych dzieci. Wyznał, że ich mięso „miało smak delikatniejszy niż wieprzowina”. Wolfe szukał niezmordowanie dalej, aż w końcu znalazł dowód, po który przyjechał.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że to niczym niewyróżniająca się fotografia sześciu osób w zimowych ubraniach – dwóch kobiet i czterech mężczyzn o obojętnym wyrazie twarzy, niezdradzającym żadnych szczególnych emocji. Po chwili jednak nasz wzrok pada na makabryczne obiekty widoczne na desce leżącej krzywo na dwóch skrzynkach. Są to dwie kobiece głowy, fragment klatki piersiowej, dłoń oraz coś, co wygląda na czaszkę małego dziecka. Głowy dorosłych zostały rozłupane, a sklepienia czaszek usunięte. Kanibale zjadali nie tylko ludzkie mięso, lecz także mózgi swoich ofiar.

Wolfe stoi drugi od prawej, w otoczeniu rosyjskich tłumaczy i sowieckich urzędników. Na jego obliczu maluje się nieznaczny wyraz satysfakcji z osiągniętego celu. Oto w końcu uzyskał bezsporny dowód, na którego poszukiwanie wyruszył.

Wprawdzie Wolfe znalazł odpowiedź, której szukał, ale nas, sto lat później, to zdjęcie prowokuje do zadania kilku pytań. Przede wszystkim, co on właściwie robił w Rosji? Co zaprowadziło tego młodego Amerykanina na drugi koniec świata, w odległy zakątek globu, i skłoniło do tropienia takich okropności? No i dlaczego sowieckie władze, nowo powstałe socjalistyczne państwo Włodzimierza Lenina i jego partia bolszewicka oddana idei światowej rewolucji oraz obalenia ustroju kapitalistycznego, miałyby pomagać Wolfe’owi w odkryciu, a tym bardziej w udokumentowaniu i upublicznieniu tragicznej porażki tego państwa w wyżywieniu własnego narodu?

Jeśli przyjrzymy się zdjęciu dokładniej, odkryjemy pozwalającą odpowiedzieć na powyższe pytania wskazówkę w postaci trzech liter widocznych na skrzynce pośrodku kadru: ARA.

Otóż w obliczu jednej z najstraszniejszych klęsk głodu w historii sowiecki rząd szukał ratunku u Amerykańskiej Administracji Pomocy (American Relief Administration), stworzonej przez Herberta Hoovera, przyszłego prezydenta Stanów Zjednoczonych. W ciągu dwóch lat ARA wyżywiła ponad dziesięć milionów mężczyzn, kobiet i dzieci, działając na terytorium o powierzchni ponad dwóch i pół miliona kilometrów kwadratowych w ramach największej w dziejach operacji humanitarnej. Jej wysiłki zapobiegły katastrofie o niewyobrażalnych rozmiarach – śmierci milionów ludzi, niepokojom społecznym na ogromną skalę i być może również upadkowi państwa sowieckiego. Zakończywszy swoją misję latem 1923 roku, Amerykanie spakowali się i wrócili do kraju. Zanim przedstawiciele ARA wyjechali, sowieccy przywódcy zasypali organizację wyrazami dozgonnej wdzięczności i obietnicami, że pomoc Ameryki nigdy nie zostanie zapomniana.

„Nieraz więcej można osiągnąć dobrocią niż siłą i gwałtem” – napisał Machiavelli w Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza. Nie w tym wypadku. Sowieckie władze szybko zaczęły wymazywać pamięć o amerykańskiej dobroczynności, a to, czego nie mogły zatrzeć, starały się przeinaczyć i obrzydzić. Dotyczyło to jednak nie tylko Rosjan. W Stanach Zjednoczonych, gdzie wcześniej Amerykanie śledzili działalność ARA z wielkim zainteresowaniem, wiedza o dokonaniach Hoovera również się zatarła i gdy dziesięć lat później, podczas wielkiego kryzysu, bezskutecznie ubiegał się on o drugą kadencję w Białym Domu, historia tej nadzwyczajnej misji humanitarnej odeszła już w zapomnienie. Dziś, po niemal stu latach, niewiele osób w Ameryce i Rosji w ogóle słyszało o ARA. Rosyjska misja stara się to naprawić.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

s. 8

Mapa Rosji: Jeffrey L. Ward

s. 10

Henry Wolfe z dowodami kanibalizmu: Bakhmeteff Archive of Russian and East European Culture, Columbia University