© Copyright by Miasto Książek, Wrocław 2021

Text © Copyright by Daniel Dudek

Tytuł: Opowiadania petersburskie

Autor: Mikołaj Gogol

Opracowanie tekstu: Daniel Dudek

Wydane przez Miasto Książek

mkwydawnictwo.pl

Projekt graficzny okładki: Daniel Dudek

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

ISBN:

978-83-7954-110-2 (EPUB)

978-83-7954-111-9 (MOBI)

Wersja 1.0

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione

SPIS TREŚCI

NEWSKI PROSPEKT

PAMIĘTNIK SZALEŃCA

PORTRET

CZĘŚĆ I

CZĘŚĆ II

POWÓZ

NOS

SZYNEL

NEWSKI PROSPEKT

Nie masz nic piękniejszego nad Newski Prospekt, przynajmniej w Petersburgu, dla którego stanowi wszystko. Bo i czymże nie olśniewa ta śliczności ulica naszego grodu stołecznego! Wiem, że żaden spośród bladych i urzędniczych jego mieszkańców nie zamieniłby Newskiego Prospektu na wszystkie skarby świata. Nie tylko ten, kto ma dwadzieścia pięć lat, ładny wąs i surdut skrojony nad podziw, ale nawet ten, komu na brodzie zaczyna się krzewić włos biały i kto ma głowę gładką jak kula bilardowa – nawet i on przepada za Newskim Prospektem. A co się tyczy pań… O, paniom Newski Prospekt jest jeszcze bardziej miły!

Dla kogoż zresztą, nie jest on miły? Zaledwie człowiek tu się znajdzie, już wionie nań słodyczą zabawy. Choćbyś miał najpilniejszą, nie cierpiącą zwłoki sprawę, wszedłszy na Newski Prospekt zapomnisz z pewnością o wszystkich interesach. Jest to jedyne miejsce, gdzie się ludzie pokazują nie z konieczności, gdzie nie zapędza ich ani przymus, ani sprawy handlowe, ogarniające cały Petersburg. Człowiek spotkany na Newskim Prospekcie jest, zda się, mniej samolubny niźli na Morskiej, Grochowej, Litejnej, Mieszczańskiej i innych ulicach, gdzie chciwość, zysk i potrzeba kładą swe piętno na tych, co idą i co pędzą w karetach i dorożkach.

Newski Prospekt stanowi ogólną arterię Petersburga. Mieszkaniec dzielnicy Petersburskiej albo Wyborskiej, który od lat kilku nie odwiedził swego przyjaciela na Piaskach czy też przy Rogatkach Moskiewskich, może być pewny, że tutaj spotka się z nim bezwarunkowo. Żadna książka adresowa ani biuro informacyjne nie dostarczy tak dokładnych wiadomości jak Newski Prospekt. Newski Prospekt jest wszechpotężny! Jest to jedyna rozrywka ubogiego w miejsca spacerowe Petersburga! Jak schludnie zamiecione są jego chodniki i – o Boże! – ileż nóg pozostawia na nich swe ślady! I koślawy brudny but wysłużonego żołnierza, pod którego ciężarem pęka, zda się, nawet granit; i miniaturowy, lekki jak piórko trzewiczek młodziutkiej pani, która zwraca swą główkę do lśniących szyb sklepowych niby słonecznik do słońca; i brzęcząca szabla zadufanego podporucznika, która zostawia na chodniku ostrą rysę – wszystko wyciska na Newskim Prospekcie potęgę swej siły albo potęgę słabości. Jakaż zawrotna fantasmagoria odbywa się tutaj w ciągu jednego tylko dnia! Iluż przemian doznaje Newski Prospekt w ciągu jednej doby!

Zaczyna się to od wczesnego ranka, kiedy cały Petersburg pachnie gorącymi, dopiero co upieczonymi bochenkami chleba i pełen jest staruszek w podartych sukniach i salopach, staruszek, które dokonują najazdów na cerkwie i na litościwych przechodniów. Wtedy Newski Prospekt jest pusty: zażywni właściciele sklepów i ich subiekci śpią jeszcze w swych koszulach z płótna holenderskiego albo mydlą swe zacne policzki i piją kawę; żebracy gromadzą się przy drzwiach cukierni, skąd wyłazi zaspany ganimedes , który wczoraj jak mucha fruwał z czekoladą, wyłazi z miotłą w ręku, bez krawata, i rzuca im czerstwe pierogi i niedojadki. Ulicami wlecze się lud pożyteczny: śpiesząc do pracy, idą chłopi rosyjscy w budach zapaćkanych wapnem, którego nie byłby w stanie zmyć nawet kanał Katarzyny, znany ze swej czystości. O tej porze nie przystoi wychodzić damom, albowiem lud rosyjski lubi się posługiwać takimi jaskrawymi zwrotami, jakich damy nie usłyszą zapewne nawet w teatrze. Czasem przetarabani się zaspany urzędnik z teką pod pachą, jeśli przez Newski Prospekt wypadnie mu droga do departamentu. Można orzec stanowczo, że o tej porze, tj. do godziny dwunastej, Newski Prospekt nie stanowi dla nikogo celu; służy tylko za środek: wypełnia się stopniowo ludźmi, którzy mają swoje zajęcia, swoje troski, swoje przykrości, ale nie myślą wcale o nim. Chłop rosyjski mówi o półrublówce albo o kilku miedziakach; starcy i staruchy wymachują rękami albo gadają sami do siebie, niekiedy z gestykulacją dość rażącą, ale nikt ich nie słucha i nie wyśmiewa się z nich, wyjąwszy chyba chłopców w pacześnych fartuchach, którzy pędzą jak błyskawice Newskim Prospektem z pustymi kwartami lub z gotowy mi butami w rękach. O tej porze, cokolwiek człowiek wdziałby na siebie, niechby nawet zamiast kapelusza miał kaszkiet na głowie, niechby kołnierzyk wystawał mu zanadto spod krawata – nikt tego nie zauważy.

O godzinie dwunastej na Newski Prospekt robią najście guwernerzy wszelakich narodowości wraz ze swymi wychowańcami w batystowych kołnierzykach. Angielski John i francuski coq idzie pod rękę z powierzonym jego pieczy rodzicielskiej pupilem i z przystojną powagą wykłada mu, że szyldy nad sklepami wywiesza się po to, żeby za pośrednictwem ich można się było dowiedzieć, co się znajduje wewnątrz magazynów. Guwernantki – blade miss i różowe mamzele – idą majestatycznie za swymi leciutkimi, fertycznymi dziewuszkami, nakazując im podnosić nieco lewe ramię i trzymać się prosto: krótko mówiąc, o tej godzinie Newski. Prospekt jest to prospekt pedagogiczny.

Ale im bliżej godziny drugiej, tym szybciej się zmniejsza ilość guwernantek, pedagogów i dzieci: zostają oni wyrugowani przez tkliwych rodzicieli, którzy prowadzą pod rękę swe pstrokate, różnobarwne, o słabych nerwach połowice. Stopniowo do towarzystwa tego przyłączają się ci wszyscy, którzy ukończyli właśnie swoje dość ważne zajęcia domowe, jako to: pomówili ze swym lekarzem o pogodzie i o niewielkiej krostce, jaka im wyskoczyła na nosie; zapytali o zdrowie swoich koni i dzieci, zdradzających, nawiasem mówiąc, wielkie zdolności; przeczytali ogłoszenia i ważną rubrykę w gazetach o przyjeżdżających i odjeżdżających; w końcu wypili filiżankę kawy czy herbaty; do nich doszlusowują ci, których los godny zazdrości obdarzył szczęsnym tytułem urzędników do szczególnych poruczeń. A do tych – ci, co służą w kolegium spraw zagranicznych i wyróżniają się dostojnością swoich zajęć i nałogów. Mój Boże, jakie to piękne bywają stanowiska i posady! Jak uszlachetniają one i rozkoszują serca! Niestety, co do mnie – nie służę nigdzie i jestem pozbawiony przyjemności oglądania subtelnego zachowania się naczelników wobec podwładnych.

Wszystko, z czymkolwiek się zetknięci na Newskim Prospekcie, wszystko jest pełna przyzwoitości: panowie w długich surdutach, z rękami w kieszeniach, panie w wykwintnych kapelusikach i w płaszczykach atłasowych – różowych, białych i bladoniebieskich. Ujrzycie tu bokobrody – jedyne w świecie, z nadzwyczajną i zdumiewający sztuką wpuszczone pod fular, bokobrody aksamitne, atłasowe, czarne jak heban lub węgiel – wszelako, niestety! należącą wyłącznie do kolegium spraw zagranicznych. Pracownikom innych departamentów Opatrzność odmówiła czarnych bokobrodów: ku swej niezmiernej przykrości muszą nosić rude. Zobaczycie tu wąsy cudowne, których żadne pióro, żaden pędzel nie odmaluje, wąsy, którym się poświęca lepszą połowę życia; wąsy – owoc długiej pielęgnacji w ciągu dni i nocy; wąsy skropione przedziwnymi perfumami, namaszczone wszystkimi gatunkami najkosztowniejszych, najrzadszych pomad; wąsy, które się owija na nos w delikatny papier welinowy; wąsy owiane najczulszym przywiązaniem ich posiadaczów, budzące zazdrość przechodniów.

Tysiąc odmian kapeluszy, sukien i fularów, barwnych i zwiewnych, do których niekiedy aż na całe dwa dni przywiązują się ich właścicielki, oślepia niejednego na Newskim Prospekcie. Zda się, że oto wielkie morze motyli sfrunęło raptem z gałązek i faluje chmurą świetlistą nad czarnymi żukami płci męskiej. Ujrzycie tu takie kibicie, o jakich nigdyście nawet nie śnili: cieniutkie, wąziutkie, żadną miarą nie grubsze niż szyjka od butelki; zetknąwszy się z nimi, usuniecie się z szacunkiem na stronę, by ich przypadkiem nie potrącić nieostrożnie łokciem niegrzecznym; sercem waszym owładnie nieśmiałość i lęk, by jakimś sposobem – nawet wasz oddech niebaczny nie złamał tego uroczego wytworu natury i sztuki. A jakie rękawy damskie zobaczycie na Newskim Prospekcie! Śliczności! Podobne są nieco do dwóch balonów, skutkiem czego dama uniosłaby się natychmiast w powietrze, gdyby jej nie przytrzymywał mężczyzna, albowiem podnieść damę w górę jest równie łatwo i przyjemnie, jak kielich szampana do ust.

Nigdzie przy spotkaniach nie wymienia się tak wytwornie i niewymuszenie ukłonów jak na Newskim Prospekcie. Ujrzycie tu uśmiechy nieporównane, uśmiechy – szczyt sztuki; czasami takie, że można się rozpłynąć w rozkoszy; kiedy indziej takie, że człowiek się poczuje starty na proch i spuszcza głowę; innym razem takie, że widzi się wzniesiony nad iglicę Admiralicji – i zadziera głowę do góry. Spotkacie tu ludzi, którzy z nadzwyczajnym dostojeństwem i poczuciem własnej godności rozmawiają o koncercie lub o pogodzie. Zetkniecie się z tysiącem niepojętych charakterów i zjawisk. O, Stwórco, jakież dziwne charaktery można spotkać na Newskim Prospekcie! Trafia się mnóstwo takich ludzi, którzy przy spotkaniu z wami muszą koniecznie spojrzeć na wasze obuwie, a gdy ich miniecie, odwrócą się, żeby obejrzeć fałdy waszego surduta. Po dziś dzień nie mogę zrozumieć, dlaczego to robią. Początkowo myślałem, że to szewcy – ale gdzie tam! Przeważnie są to urzędnicy różnych departamentów i wielu z nich umie doskonale wystosować pismo z jednego urzędu do drugiego; albo też są to ludzie zajęci spacerami i czytaniem gazet po cukierniach – słowem, w znakomitej większości są to ludzie przyzwoici.

W błogosławionej porze od godziny drugiej do trzeciej po południu, kiedy na Newskim Prospekcie skupia się ruch całej stolicy, odbywa się tu wielka wystawa wszystkich arcydzieł rąk ludzkich. Jeden pokazuje elegancki surdut z najlepszym bobrem; drugi – przepiękny grecki nos; trzeci niesie doskonałe bokobrody; czwarta – dwoje prześlicznych ocząt i przedziwny kapelusik; piąty – pierścień z talizmanem na wypielęgnowanym małym palcu; szósta – nóżkę w czarującym buciczku; siódmy – krawat budzący podziw; ósmy – wąsy wprawiające w zdumienie. Ale bije godzina trzecia: wystawa się kończy, tłum rzednie…

O trzeciej – nowa zmiana. Na Newskim Prospekcie rozkwita nagle wiosna: cały pokrywa się urzędnikami w zielonych mundurach. Zgłodniali radcy tytularni, nadworni i różni inni starają się ze wszystkich sił przyśpieszyć kroku. Młodzi registratorzy kolegialni, sekretarze gubernialni i kolegialni korzystają jeszcze z czasu, żeby się przespacerować po Newskim Prospekcie, zachowując postawę, która ma pokazać, że zgoła nie dulczeli sześć godzin nad papierami w urzędzie. Ale starzy sekretarze kolegialni, starzy radcy tytularni i nadworni idą szybko z głową spuszczoną: ani im w myśli przyglądać się przechodniom; jeszcze się nie otrząsnęli z trosk swoich; w głowach mają gierłasz i archiwum zaczętych i nie zakończonych akt; zamiast szyldów widzą teczki z papierami lub pucołowatą twarz kierownika kancelarii.

Od godziny czwartej Newski Prospekt pustoszeje; wątpliwe, czy spotkacie tam jednego choćby urzędnika. Chyba jakaś szwaczka z magazynu przebiegnie tędy z pudełkiem w ręku; jakaś żałosna ofiara humanitarnego pokątnego doradcy, puszczona z torbami, w kubraku samodziałowym; jakiś dziwak przejezdny, któremu się wszystkie godziny pokiełbasiły, jakaś Angielka długa i wysoka, z woreczkiem i książką w ręku; jakiś typowy rosyjski robotnik z arteli, w kapocie bawełnianej, z talią na plecach, z rzadką bródką, robotnik, który przez całe swe życie cienko przędzie, a gdy idzie potulnie chodnikiem, wszystko się w nim porusza: i plecy, i ręce, i nogi i głowa; niekiedy drobny rzemieślnik. Poza tym nikogo więcej nie spotkacie o tej porze na Newskim Prospekcie.

Ale zaledwie zmierzch spadnie na domy i ulice; zaledwie stójkowy, okrywszy się pogożą, wdrapie się na drabinę, żeby zapalić latarnię; zaledwie z niskich okien sklepowych wyjrzą te ryciny, które nie mają odwagi ukazywać się za dnia – już Newski Prospekt nabiera znowu życia i zaczyna się ruszać. Nadchodzi ta pora tajemnicza, kiedy latarnie spowijają wszystko w jakieś światło kuszące i czarodziejskie Można tu spotkać teraz dużo ludzi młodych, przeważnie kawalerów w ciepłych surdutach i płaszczach. O tej porze odczuwa się jakąś celowość, a raczej coś podobnego do celowości, coś, z czego trudno sobie zdać sprawę. Kroki wszystkich są przyśpieszone i stają się w ogóle bardzo nierówne; długie cienie snują się po murach i po bruku, głowami sięgając nieomal Mostu Policyjnego. Młodzi registratorzy kolegialni, młodzi sekretarze gubernialni i kolegialni przechadzają się bardzo długo; ale starzy registratorzy kolegialni, starzy radcy tytularni i nadworni siedzą po większej części w domu z tego powodu, że albo to są ludzie żonaci, albo też dlatego, że mają u siebie kucharki niemieckie, które przyrządzają im smacznie jedzenie. Można jednak spotkać na Newskim Prospekcie owych starców czcigodnych, którzy spacerowali tu z taką powagą i z tak przedziwną godnością o godzinie drugiej. Można ich zobaczyć, jak biegną – zupełnie tak samo jak młodzi registratorzy kolegiat ni – żeby zapuścić żurawia pod kapelusz z dala już dostrzeżonej damy, której grube wargi i policzki, otynkowane szminką, tak bardzo się podobają wielu spacerowiczom, a zwłaszcza sklepikarzom, robociarzom i kupcom, przechadzającym się zawsze w surdutach niemieckich, gromadnie i zazwyczaj pod ręce.

– Zaczekaj! – krzyknął o tej porze porucznik Pirogow, szarpnąwszy idącego z nim razem młodzieńca we fraku i w płaszczu. – Widziałeś?

– Widziałem. Cudo. Zupełnie Bianca Perugina

– Ale o której mówisz?

– O niej, o tej ciemnowłosej… Co za oczy! Na Boga, jakież oczy! Cała postać, zarys, owal twarzy – cudowność!

– Ja mówię o tej blondynce, która idzie za nią w tę samą stronę. Czemuż nie lecisz za brunetką, jeśli ci się tak spodobała?

– Co też ty mówisz? – wykrzyknął rumieniąc się młodzieniec we fraku. – Myślisz, że ona z tych, co to chodzą wieczorami po Newskim Prospekcie? To na pewno jakaś wielka dama – ciągnął z westchnieniem – sama jej peleryna kosztowała z osiemdziesiąt rubli.

– Poczciwino! – zawołał Pirogow, gwałtem popychając go w tę stronę, gdzie się rozwiewała jaskrawa peleryna tamtej. – Wal, fujaro, bo przegapisz! A ja pędzę za blondynką.

I przyjaciele rozeszli się.

„Znam was jak zły szeląg” – myślał z uśmieszkiem zarozumialstwa i pewności siebie Pirogow, przekonany, że nie ma piękności, która by mogła mu się oprzeć.

Młodzieniec we fraku i w płaszczu szedł krokiem nieśmiałym i drżącym w tę stronę, gdzie się rozwiewała w dali barwna peleryna, zlewana jarzącym blaskiem, gdy się zbliżała do światła latarni, to znowu wchłaniana natychmiast przez ciemność, w miarę jak się od latarni oddalała. Serce mu biło przyśpieszał mimo woli kroku. Nie śmiał nawet myśleć o tym, żeby odlatująca piękność dała mu jakiś znak, że zwróciła na nie go uwagę; tym bardziej nie mógł dopuścić do siebie takiej brudnej myśli, o jakiej na pomknął porucznik Pirogow. Chciał tylko zobaczyć dom, zapamiętać, gdzie mieszka ta prześliczna istota, która z nieba, zda się, sfrunęła wprost na Newski Prospekt i odleci zapewne, nie wiadomo gdzie. Pędził tak szybko, że spychał bezustannie z chodnika poważnych jegomościów z siwymi bokobrodami.

Młodzieniec należał do tej warstwy, która stanowi u nas zjawisko dość dziwne i o tyle da się zaliczyć do obywateli Petersburga, o ile postać, ukazująca się we śnie, zalicza się do świata rzeczywistego. Ta warstwa wyjątkowa jest niezwykłością w mieście, które się składa z urzędników, z kupców i rzemieślników-Niemców. Był to artysta. Wszak prawda, że artysta petersburski – to zjawisko dziwne? Artysta w krainie śniegów, artysta w krainie Finów, gdzie wszystko jest mokre, gładkie, równe, blade, szare, mgliste! Artyści tutejsi zgoła nie są podobni da artystów włoskich, dumnych, gorących jak Italia i jej niebo; przeciwnie – jest to lud przeważnie poczciwy i potulny, nieśmiały, niedbały, rozkochany skrycie w swej sztuce, popijający w małym pokoiku herbatę z kamratami swymi, skromnie gawędzący o swych zamiłowaniach, daleki od zbytków. Taki malarz zaciągnie do siebie zawsze jakąś starą żebraczkę i zmusi ją, by przesiedziała u niego bite sześć godzin, żeby mógł przenieść na płótno jej nędzną i nieczułą twarz. Rysuje perspektywę swego pokoiku, gdzie się walają wszelakie rupiecie artystowskie: ręce gipsowe i nogi, które się stały kawowe pod działaniem czasu i kurzu; malowniczo połamane sztalugi, paleta porzucona… W pokoiku takim, którego ściany są zapaćkane farbami, siedzi przyjaciel grający na gitarze, a przez otwarte okno majaczeje blada Newa i ubodzy rybacy w czerwonych koszulach. Malarze ci mają koloryt prawie zawsze szary i mętny: jest to piętno niezatarte Północy. Z tym wszystkim pracują w swej dziedzinie z niezwykłym zamiłowaniem. Częstokroć objawiają prawdziwy talent i gdyby owionęło ich świeże powietrze Włoch, talent ten rozwinąłby się z pewnością tak samo swobodnie, szeroko i bujnie jak roślina, którą wyniesie się wreszcie z pokoju na czyste powietrze. Na ogół są bardzo nieśmiali: gwiazda na piersiach i grube epolety przyprawiają ich o takie zmieszanie, że mimo woli zniżają cenę swych dzieł. Lubią niekiedy zadać szyku, ale elegancja ich wydaje się zawsze nadto rażąca i przypomina nieco lataninę. Można na nich czasami widzieć doskonały frak i zaszargany płaszcz, drogą kamizelkę aksamitną i surdut wymazany farbami – podobnie jak na ich nie wykończonych pejzażach widzi się niekiedy nimfę wyobrażoną z głową w dół, nimfę, którą – nie znalazłszy innego płótna – namalowali na zasmarowanym tle poprzedniego swego obrazu, wytworzonego niegdyś z rozkoszą. Taki malarz nigdy nie patrzy ci prosto w oczy; a jeśli patrzy, to jakoś mętnie i niewyraźnie; nie wpija w ciebie jastrzębiego wzroku obserwatora lub sokolego spojrzenia oficera kawalerii. Pochodzi to stąd, że jednocześnie widzi i twoje rysy, i rysy jakiegoś gipsowego Herkulesa, który stoi w jego pokoiku; albo… też ma w wyobraźni swój własny obraz, jaki dopiero zamierza wykonać. Skutkiem tego odpowiada też często nie do rzeczy, niekiedy ni w pięć, ni w dziewięć, przedmioty zaś, pomieszane w jego głowie, jeszcze bardziej zwiększają jego nieśmiałość.

Do takiego to szczepu należał młodzieniec, którego opisujemy, malarz Piskariew, wstydliwy i nieśmiały, ale noszący w duszy zarzewie uczuć, gotowe w odpowiedniej chwili przemienić się w płomień. Z utajonym drżeniem śpieszył teraz za osobą, która go tak mocno poruszyła, i, zda się, sam dziwił się swemu zuchwalstwu. Nieznajoma istota, która ściągnęła oczy jego, myśli i uczucia, odwróciła raptem głowę i spojrzała na niego O Boże, jakież boskie rysy! Prześliczne czoło, oślepiającej białości, ocieniały włosy piękne jak agat. Zwijały się one w cudne pierścienie i jeden pukiel, wystając spod kapelusza, muskał policzek, na którym wystąpił delikatny i świeży rumieniec, wywołany chłodem wieczornym. Na ustach jej spoczywał rój czarownych śnień. Wszystko, co pozostaje ze wspomnień dzieciństwa, co jest owocem marzeń i cichych natchnień przy lampce gorejącej – wszystko to, zda się, skupiło, zlało się i odbiło na jej wargach lubych. Spojrzała na Piskariewa – i od tego spojrzenia zadygotało w nim serce: spojrzała surowo – wobec tak bezczelnego pościgu oburzenie odmalowało się na jej twarzy, ale na tej przepięknej twarzy nawet gniew był zachwycający. Zdjęty wstydem onieśmieleniem, Piskariew przystanął spuściwszy; oczy. Ale jakże utracić takie bóstwo i nie dowiedzieć się nawet, gdzie jest ów przybytek, w którym raczyło zagościć?

Taka myśl przemknęła przez głowę młodego marzyciela; postanowił przeto tropić ją dalej. Wszelako, żeby być niezauważonym, cofnął się na większą odległość, patrzył niedbale na strony, przyglądał się szyldom, nie odrywając jednak ani na chwilę wzroku od nieznajomej. Przechodnie poczęli rzednieć, ulica stawała się cichsza; ślicznotka obejrzała się i malarzowi się wydało, że lekki uśmiech błysnął na jej wargach. Zadrżał cały, oczom własnym nie wierząc. Nie – to złudne światło latarni zalśniło na jej twarzy podobieństwem uśmiechu; nie – to jego własne urojenia śmieją się z niego. Ale oddech zamarł mu w piersi; niejasny dreszcz ogarnął go całego; wszystkie uczucia płonęły w nim – i wszystko przed nim powlekła mgła jakowaś: chodnik pędził pod nim, powozy z mknącymi końmi wydawały się nieruchome, most rozciągał się i łamał na swych przęsłach, domy wywracały się dachem w dół, budka strażnika waliła się na niego i halabarda stójkowego – wraz ze złotymi literami szyldu i wymalowanymi na nim nożycami – zabłysła, zda się, na rzęsach jej oczu. Wszystkiego tego dokonało jedno spojrzenie, jeden zwrot uroczej główki. Nic nie słysząc, nic nie widząc, nie pojmując, pędził lekkimi śladami nadobnych stopek, usiłując hamować szybkość swego kroku, lecącego w takt serca. Chwilami ogarniało go zwątpienie, czy rzeczywiście wyraz jej twarzy był tak łaskawy; wówczas przystawał na moment; lecz bicie serca, jakaś siła nieprzeparta zamęt w uczuciach pchały go naprzód.

Nawet nie spostrzegł, jak raptem wyrosła przed nim trzypiętrowa kamienica; wszystkie rzędy okien, w których płonęły światła, spojrzały na niego naraz i poręcz od ganku przeciwstawiła mu się żelaznym szturchańcem. Widział, jak nieznajoma frunęła po schodach, obejrzała się, przytknęła palec do ust i dała mu znak, by szedł za nią Kolana uginały się pod nim; uczucia jego i myśli gorzały; piorun radości grotem nieznośnym wraził się w jego serce. O, więc nie jest to już marzenie! Boże, ileż szczęścia w jednym spojrzeniu! Ileż cudownych przeżyć w tak krótkiej chwili!

Ale czy to nie sen aby? Czyżby ta, za której jedno spojrzenie niebiańskie gotów był oddać życie, a samo zbliżenie się do jej mieszkania poczytywał już za błogość niewysłowioną – czyżby ona była tak łaskawa i względna dla niego? Wpadł na schody. Nie doznawał żadnych myśli ziemskich. Nie rozgrzewał go płomień namiętności ziemskich. O nie! Był w owej chwili czysty i nie.

skalany jak młodzian dziewiczy, dyszący jeszcze niejasną, duchową potrzebą miłości. I to, co by człowieka rozwiązłego podnieciło do myśli zuchwałych, to samo właśnie wręcz przeciwnie, myślom Piskariewa przydało świętości. Zaufanie, jakim go obdarzyła ta słaba, przepiękna istota, zaufanie to związało go w duszy ślubem rycerskości, przyrzeczeniem, że będzie niewolniczo wypełniał wszystkie jej rozkazania. Pragnął tylko, by te rozkazy były jak najtrudniejsze i niełatwo wykonalne, aby z tym większym natężeniem sił swoich mógł przezwyciężać przeszkody. Nie wątpił, iż jakiś tajemniczy i ważny wypadek zmusił nieznajomą do tego, że mu się powierzyła, że z pewnością będzie żądała od niego wielkich usług – i czuł już w sobie siłę i mocne postanowienie, by uczynić wszystko.

Schody się kręciły – i razem z nimi kręciły się jego chyże myśli.

– Proszę iść ostrożnie! – zadźwięczał jak harfa jej głos i nowym drżeniem wypełnił całe jego jestestwo.

W ciemnościach wysokiego trzeciego piętra nieznajoma zapukała do drzwi, które się otworzyły; weszli razem. Spotkała ich niebrzydka kobieta ze świecą w ręku, ale tak dziwnie i bezczelnie spojrzała na Piskariewa, że mimo woli spuścił oczy. Weszli do pokoju. Wzrok jego dostrzegł po kątach trzy postacie kobiece. Jedna kładła kabałę, druga siedziała przy fortepianie, wystukując dwoma palcami jakieś mizerne wspomnienie staroświeckiego poloneza; trzecia siedziała przed lustrem, rozczesując grzebieniem swoje długie włosy, i ani jej przez myśl nie przeszło zaniechać toalety na widok nieznajomego mężczyzny. Przykry nieład, jaki się widzi tylko w zaniedbanym pokoju starego kawalera, panował wszędzie. Niezłe meble pokryte były kurzem; pająk zasnuwał pajęczyną gipsowe gzymsy; przez nie domknięte drzwi drugiego pokoju błyszczał but z ostrogą i czerwieniała wypustka munduru; donośny głos męski i śmiech kobiecy rozlegały się bezceremonialnie.

O Boże, gdzież się znalazł! W pierwszej chwili nie chciał temu uwierzyć i począł przepatrywać badawczo sprzęty wypełniające pokój. Ale nagie ściany i okna bez firanek nie zdradzały żadnej obecności zapobiegliwej gospodyni; zniszczone twarze tych istot żałosnych, z których Jedna siadła mu niemal przed nosem i przyglądała mu się tak obojętnie jak plamie na cudzym ubraniu – wszystko to upewniło go, że wszedł do owej jaskini ohydnej, gdzie zwykła zamieszkiwać nędzna rozpusta, którą zrodził blichtr i straszliwe przeludnienie stolicy – do jaskini, gdzie człowiek zdusił świętokradzko i wystawił na urągowisko wszystko, co czyste, święte i uszlachetniające życie – gdzie kobieta, ozdoba świata i korona stworżenia, zamieniła się w jakiś stwór cudacki i dwuznaczny, utraciła wraz z czystością duszy całą swą kobiecość, przyswoiła sobie obrzydliwe nawyki i bezczelność mężczyzny i przestała być istotą słabą, piękną i tak Bardzo odmienną od nas.

Piskariew zdumionym wzrokiem mierzył swą nieznajomą od stóp do głów, jakby się chcąc przekonać, czy jest to ta sama, która go urzekła i porwała za sobą na Newskim Prospekcie. Stała oto przed nim tak samo urocza; włosy miała tak samo przepyszne; oczy jej wciąż jeszcze zdawały się niebiańskie. Świeża była: miała zaledwie siedemnaście lat; znać było, że te okropne zepsucie trawi ją od niedawna: nie odważyło się jeszcze dotknąć jej policzków, których świeżość ocieniał z lekka delikatny rumieniec. Piękna była.

Piskariew stał przed nią nieruchomo i gotów już był nawet rozmarzyć się prostodusznie, jak się rozmarzył przedtem. Ale ślicznotce znudziło się długie milczenie. Uśmiechnęła się znacząco, patrząc mu wprost w oczy. Wszelako uśmiech jej był jakoś żałośnie wyzywający: tak był dziwaczny, nie licujący z nią, jak dla gęby łapownika niestosowny jest wyraz pobożności albo dla poety księga buchalteryjna. Piskariew wzdrygnął się. Ona zaś rozchyliła swoje prześliczne wargi i zaczęła coś mówić, ale było to tak głupie, takie płaskie… jak gdyby wraz z niewinnością i rozum opuszczał człowieka! Nie chciał już nic słyszeć. Był niesłychanie śmieszny i naiwny jak dziecię. Zamiast skorzystać ze sprzyjających okoliczności, zamiast się cieszyć sposobnością, która by uradowała każdego innego, wziął nogi za pas i jak dzika kozica wybiegł na ulicę.

Ze zwieszoną głową, z bezwładnymi rękami wrócił do swego pokoiku, jak nędzarz, który znalazł perłę bezcenną i natychmiast upuścił ją w morze.

– Taka piękność, takie rysy boskie! I gdzież to: w takim miejscu?… – To wszytko, co mógł wyszeptać.

W rzeczy samej, nigdy litość nie chwyta, nas tak mocno, jak na widok piękności tkniętej rozkładowym oddechem rozpusty. Niechby tam jeszcze z rozpustą kojarzyła się szpetota, ale piękność, piękność subtelna… W myślach naszych zespala się ona tylko z cnotliwością i czystością.

Piękna dziewczyna, która tak olśniła biednego Piskariewa, była istotnie zjawiskiem cudownym i niezwykłym. Pobyt jej w tym pogardy godnym środowisku wydawał się jeszcze bardziej niezwykły. Rysy jej twarzy były tak czysto rzeźbione, wyraz przepięknego oblicza naznaczony taką szlachetnością, że niepodobna było przypuścić, żeby zepsucie zatopiło już w niej swe szpony straszliwe. Mogłaby się była stać perłą najcenniejszą, światem całym, rajem i skarbem dla namiętnego małżonka; mogła być gwiazdą, piękną i cichą w skromnym kole rodzinnym, i jednym poruszeniem swych warg prześlicznych wydawać słodkie rozkazy. Byłaby bóstwem gwarnych salonów, na lśniącej posadzce, w blasku świec, wśród bezsłownego uwielbienia tłumu czcicieli zniżonych do jej stóp. Niestety! Jakaś okrutna wola ducha piekielnego, pałającego żądzą zniszczenia harmonii życia, rzuciła ją z chichotem v ten odmęt straszliwy.

Przeszyty rozdzierającą go żałością, siedział Piskariew przy dogasającej świecy. Minęła już dawno północ, dzwon wieżowy wybił pół do pierwszej, a on siedział wciąż nieruchomo, nie śpiąc i czuwając bezczynnie. Korzystając z jego bezwładności, poczęła go powoli ogarniać drzemka; pokoik niknął mu już w oczach i tylko płomyk świecy migotał w rojeniach sennych, które jęły go morzyć… Nagle drgnął i ocknął się na odgłos pukania do drzwi. Drzwi się otworzyły: wszedł lokaj w sutej liberii. Do samotni Piskariewa nigdy nie zaglądała suta liberia, a przy tym o tak niezwyczajnej porze… Zdumiał się i z niecierpliwą ciekawością wlepił oczy w przybysza.

– Pani, u której raczył pan być przed paru godzinami – oświadczył z grzecznym ukłonem lokaj – poleciła zaprosić pana dc siebie i przysłała w tym celu karetę.

Zdziwiony Piskariew stał bez słowa: „Kareta… lokaj w liberii… to z pewnością jakaś pomyłka…”

– Słuchajcie, przyjacielu – odezwał się nieśmiało – zawędrowaliście pewnie nie łam, gdzie trzeba. Pani wasza posłała was bez wątpienia po kogo innego, nie po mnie.

– Nie mylę się, proszę pana. To przecież pan raczył odprowadzić pieszo moją panią do domu przy ulicy Litejnej, do pokoju na trzecim piętrze?…

– Owszem.

– W takim razie zechce pan pospieszyć. Pani pragnie widzieć pana koniecznie i prosi, żeby pan przybył wprost do niej, do mieszkania.

Piskariew zbiegł ze schodów. Przed domem naprawdę stała kareta. Piskariew wsiadł. Trzasnęły drzwiczki, bruk zadudnił pod kopytami – przed oknami karety rozwinęła się oświetlona perspektywa domów, latarń i szyldów. Piskariew rozmyślał przez całą drogę, głowiąc się, jak ma wytłumaczyć sobie tę przygodę. Własna kamienica, kareta, lokaj w bogatej liberii… Żadną miarą nie mógł tego pogodzić z izbą na trzecim piętrze, z zakurzonymi szybami, z fortepianem rozstrojonym…

Kareta zatrzymała się przed podjazdem rzęsiście oświetlonym i Piskariewa oszołomił od razu sznur powozów, zgiełk stangretów, rozjarzone światłem okna i dźwięki muzyki. Lokaj w sutej liberii pomógł mu wysiąść z karety i z szacunkiem odprowadził do rozjaśnionego lampą przedsionka o kolumnach marmurowych, zawieszonego płaszcza mi i futrami, gdzie stał kapiący od złota odźwierny. Lekkie schody o połyskliwych poręczach, nasycone zapachami, pięły się w górę. Piskariew natychmiast wstąpił na nie i wszedł już do pierwszej sali, lecz zaledwie wkroczył, cofnął się, przestraszony ciżbą niezmierną. Nadzwyczajna rozmaitość twarzy wprawiła go w zamęt: miał wrażenie, że jakiś demon pokruszył świat cały na mnóstwo różnorakich kawałków i kawałki te, bez sensu, bez ładu, pomieszał tu razem. Lśniące ramiona kobiet i czarne fraki, żyrandole, lampy, zwiewne i polotne tkaniny, wstążki eteryczne, gruby kontrabas wyzierający spoza balustrady wspaniałej galerii – wszystko to wydawało mu się prześwietne. Ujrzał naraz bezlik poważnych starców i półstarców z gwiazdami na frakach, tudzież dam, które lekko, dumnie i z wdziękiem stąpały po posadzce lub siedziały rzędem; usłyszał mnogość słów francuskich i angielskich; młodzi mężczyźni w czarnych frakach pełni byli takiego dostojeństwa, rozmawiali i milczeli z taką godnością, tak doskonale potrafili nie uronić zbędnego słowa, tak imponująco żartowali, z takim się uśmiechali szacunkiem, tak znakomicie nosili bokobrody; poprawiając krawat umieli tak zgrabnie pokazywać wypieszczone ręce;

damy zaś były tak powiewne, tak pogrążone w upojeniu i całkowicie zadowolone z siebie, w sposób tak czarujący spuszczały oczy, że… wszelako sama już korna postawa Piskariewa, przytulonego bojaźliwie do kolumny, zdradzała, że stracił zupełnie głową.

W tym momencie tłum obstąpił kołem grupę tancerek. Frunęły, spowite w przezroczyste arcydzieła paryskie, w strojach z powietrza, zda się, utkanych: muskały niedbale lśniącymi stopkami po posadzce i były bardziej eteryczne, niźli gdyby jej wcale nie dotykały. Wśród nich jedna była najpiękniej, najzbytkowniej, najświetniej ubrana. Cały jej strój świadczył o niewysłowionym, najsubtelniejszym poczuciu smaku, a przy tym miało się wrażenie, że wcale się o to nie troszczyła, że smak ten objawia się mimowolnie i samorzutnie. Patrzyła na otaczający ją tłum widzów i nie widziała go jej piękne długie rzęsy opadły obojętnie; promienna białość jej twarzy uwydatniła się jeszcze bardziej olśniewająco, gdy pochyliła głowę i lekki cień przesłonił jej czoło czarowne.

Piskariew z niemałym wysiłkiem przepchał się przez tłum, żeby się jej przyjrzeć; jednakże, ku jego niezmiernej przykrości, czyjaś olbrzymia głowa z ciemnym kędzierzawym włosem zasłaniała mu ją bez ustanku; tłum przy tym ścisnął go tak, że nie miał odwagi posunąć się naprzód, nie miał odwagi się cofnąć, w obawie, by nie potrącić jakiegoś radcy tajnego. Mimo to przedostał się jakoś naprzód i spojrzał na swoją odzież, by ją poprawić na sobie przyzwoicie. Chryste Panie! Co to takiego? Ma na sobie surdut uwalany farbami: w pośpiechu zapomniał nawet przebrać się w suknie odpowiednie. Zaczerwienił się po uszy; spuścił głowę; chciał się zapaść pod ziemię, ale stanowczo nie było gdzie się zapaść: szambelanowie w świetnych uniformach stłoczyli się przy nim jak mur. Chciał się znaleźć jak najdalej od piękności z czarującym czołem i aksamitnymi rzęsami. Z lękiem podniósł oczy, żeby sprawdzić, czy nie patrzy przypadkiem na niego. O Boże, właśnie stanęła przed nim! Ale co to ma znaczyć, co to znaczy?

– To ona! – krzyknął niemal na cały głos.

Jakoż była to ona – ta sama, którą spotkał na Newskim Prospekcie i odprowadził do domu.

Ona tymczasem uniosła rzęsy i ogarnęła wszystkich swym jasnym spojrzeniem.

– Ojejej, jakaż piękna! – to wszystko, co mógł wypowiedzieć z zapartym tchem.

Ona potoczyła wzrokiem po całym kole panów, pragnących jeden przez drugiego zatrzymać na sobie jej uwagę, lecz jak gdyby znużona i roztargniona odwróciła oczy i spotkała spojrzenie Piskariewa. O nieba!

o raju! Stwórco, dodaj sił, by to wytrzymać! Życie jest dla niego za ciasne: zburzy je i wyzwoli duszę!

Ona tymczasem dała mu znak, ale nie ręką, nie skinieniem głowy: w jej oczach unicestwiających znak ten objawił się w tak niedostrzegalny i nieuchwytny sposób, że nikt nie mógł go dojrzeć; ale on go widział i zrozumiał: Taniec ciągnął się długo; strudzona muzyka gasła, zda się, całkiem zamierała i zrywała się znowu, zgrzytała i grzmiała; wreszcie skończył się taniec. Ona usiadła; jej pierś zmęczona falowała pod przejrzystą mgłą gazy; ręka (Boże, co za ręka cudowna!) opadła na kolana i zmięła strój wiotki, I zdawało się, te strój ten pod jej dotknięciem jął oddychać muzyką i jego pastelowy kolor bzowy jeszcze wyraziściej podkreślił lśniącą białość tej ręki prześlicznej. Dotknąć jej tylko – i nic więcej. Żadnych innych pragnień: wszystkie są zuchwałe. Piskariew stał za jej krzesłem, nie śmiąc się odezwać, nie śmiąc oddychać.

– Nudził się pan? – zapytała. – Ja również. Ale zauważyłam, że pan mnie nienawidzi – dodała spuszczając swe długie rzęsy.

– Pani nienawidzić? Ja? Pani? – chciał powiedzieć zmieszany do szczętu Piskariew i pewnie wyrzuciłby z siebie kupę słów bezładnych, gdyby w owej chwili nie podszedł szambelan z pięknie utrefionym czubem na głowie, z dowcipnym i miłym słówkiem na ustach. Pokazywał dość przyjemnie rząd niebrzydkich zębów, a każdy jego dowcip wrażał się ostrym gwoździem w serce Piskariewa. Wreszcie któraś z pobliskich osób zwróciła się na szczęście do szambelana z jakimś zapytaniem.

– Wszystko to jest nieznośne! – rzekła ona wznosząc na Piskariewa swe oczy niebiańskie. – Usiądę w drugim końcu sali. Proszę tam przyjść.

Prześliznęła się przez tłum i znikła. Piskariew jak szalony przedarł się przez ciżbę i znalazł się tam.

Oto ona! Siedzi jak królowa, najpiękniejsza ze… wszystkich, najśliczniejsza; szuka go wzrokiem.

– Jest pan? – szepnęła. – Będę z panem szczera. Okoliczności, w jakich żeśmy się spotkali, wydały się panu zapewne dziwne. Czyżby pan przypuszczał, że mogę się zaliczać do tych istot nikczemnych, wśród których pan mnie widział? Postępowanie moje może się panu wydać dziwne, ale… wyjawię panu tajemnicę. Czy będzie pan zdolny – dodała topiąc w nim przenikliwie oczy – nie zdradzić jej nigdy?

– O tak, o tak! o tak!…

Ale w tejże chwili podszedł do niej jegomość dość leciwy, przemówił coś w jakimś niezrozumiałym dla Piskariewa języku i podał jej ramię. Spojrzała na Piskariewa wzrokiem błagalnym i dała mu znak, by pozostał na miejscu i czekał na jej powrót. Jednakże, uniesiony niecierpliwością, nie miał sił, by słuchać jakichkolwiek rozkazów nawet z jej ust. Udał się za nią, ale tłum rozdzielił ich. Piskariew stracił z oczu suknię bzową. W niepokoju przedzierał się z jednej komnaty do drugiej, rozpychał bez miłosierdzia wszystkich napotykanych ludzi – wszędzie jednak widział tylko, jakichś tuzów przy stolikach do kart, pogrążonych w grobowym milczeniu. W którymś pokoju kilku starszych panów wiodło spór o wyższości służby wojskowej nad cywilną; w innym grono młodzieży, w doskonałych frakach, rzucało zdawkowe uwagi o wielotomowych dziełach jakiegoś pracowitego poety. Piskariew uczuł, że jakiś jegomość o czcigodnej powierzchowności złapał go za guzik od fraka, zdając na jego sąd swoją nader słuszną opinię. Ale Piskariew odtrącił go grubiańsko, nie spostrzegłszy nawet, że tamten ma na szyi order dość wysoki.

Pobiegł do następnej komnaty: nie ma jej! Do innej: również nie ma. „Gdzież ona? Dajcie mi ją! Nie mogę żyć nie widząc jej! Chcę wysłuchać, co mi miała powiedzieć!”

Wszystkie jego poszukiwania były daremne. Pełen niepokoju, wyczerpany, zaszył się w kąt i patrzył na tłum. Jego wzrok wytężony począł mu ukazywać wszystko w jakichś zmąconych zarysach. Na koniec jęły się wyraźnie wyłaniać ściany jego pokoiku. Podniósł oczy: przed nim stał lichtarz, skwierczał dogasający płomyk; świeca się stopiła; łój spłynął na stół zmurszały…

A więc spał! Mój Boże, jakiż to sen uroczy! I czemu się zbudził? Czemu nie poczekał jeszcze minutki? Byłaby przyszła na pewno. Brzydki świt bezbarwnie i brzydko zaglądał w jego okno. Pokój w nieładzie szarym i mętnym… Jakże ohydna jest rzeczywistość! Cóż ona znaczy wobec ma rżeń? Piskariew rozebrał się i położył do łóżka, otulił się kołdrą pragnąc siłą przywołać sen, który pierzchnął. Jakoż sen nie omieszkał się zjawić, ale ukazywał mu nie to zgoła, co pragnął widzieć: stawał przed nim to porucznik Pirogow z fajką, to woźny z akademii, to znowu rzeczywisty radca stanu albo głowa fińskiej żebraczki, którą malował niegdyś – i tym podobne banialuki.

Aż do południu przeleżał w łóżku, spragniony snu: ona jednak nie zjawiała się. Niechby na chwilę zwidziały mu się jej rysy prześliczne, niechby na chwilę zaszeleścił jej krok lekki, niechby chociaż jej połyskujące ramię obnażone, jak śnieg nadobłoczny białe, mignęło przed nim!….,

Zapomniawszy o świecie całym, beznadziejnie zdruzgotany siedział Piskariew, opętany jedną myślą – o swym widzeniu sennym. Nie chciało mu się nic wziąć do ręki; wzrok zniechęcony i nieczuły utkwił w okno wychodzące na podwórze, gdzie brudny woziwoda nalewał wodą, która marzła w powietrzu, gdzie domokrążca beczał koźlim głosem: „Starzyznę kupuję, starzyznę”! Powszedniość i rzeczywistość dziwnie raziła jego uszy. W ten sposób przesiedział aż do wieczora i chciwie rzucił się na łóżko. Długo walczył z bezsennością; wreszcie pokonał ją. Znowu sen jakiś – błahy, szkaradny sen. „Boże, zmiłuj się! Choćby na sekundę, na jedną sekundę ukaż mi ją”!

Na drugi dzień znowu czekał nadejścia wieczoru, znowu zasnął, znów mu się śnił jakiś urzędnik, który był zarazem urzędnikiem i fagotem. To nie do zniesienia! Na koniec – zjawiła się! Jej głowa i pukle… Patrzy na niego… O, czemuż tak krótko! I znowu mgła, znów jakieś głupie widziadła.

W końcu sny stały się dla niego życiem i odtąd życie jego wzięło dziwny obrót: można by powiedzieć, że spał na jawie i czuwał we śnie. Gdyby go ktoś zobaczył, jak siedział oniemiały przy swym pustym stole albo szedł ulicą – wziąłby go pewnie za lunatyka albo za człowieka zniszczonego trunkiem. Wzrok jego nic w ogóle nie wyrażał; właściwe mu roztargnienie spotęgowało się i spędzało bezwzględnie z jego twarzy wszystkie uczucia, wszystkie poruszenia. Ożywiał się dopiero z nadejściem nocy.

Stan taki wycieńczył jego siły; najokropniejszą katuszą stało się dla niego to, że koniec końców sen w ogóle przestał go nawiedzać. Pragnąc ratować ten swój skarb jedyny począł używać wszelakich środków by przywrócić sen. Wiedział, że są środki nasenne: trzeba w tym celu zażywać opium, Ale gdzie je zdobyć? Przypomniał sobie pewnego Persa, właściciela sklepu z tkaninami; Pers ten za każdym razem, gdy się z nim spotykał, prosił Piskariewa, by mu namalował obraz pięknej dziewczyny. Teraz Piskariew postanowił udać się do niego nie wątpiąc, że dostanie tam opium.

Pers przyjął go siedząc z podwiniętymi nogami na otomanie.

– Na co ci opium? – zapytał. Piskariew powiedział o swej bezsenności.

– Dobrze, dam ci opium, ale wymaluj mi odaliskę. I żeby była przepiękna! Żeby brwi miała czarne i oczy wielkie jak oliwki, a ja, żeby leżeć przy niej i palić fajkę. Słyszysz! Żeby była piękna! Żeby była krasawica!

Piskariew obiecał wszystko. Pers wyszedł na chwilę i wrócił z flaszeczką napełniona; ciemną cieczą; ostrożnie odlał część do drugiej flaszeczki i dał malarzowi ze wskazówką, żeby używać tego nie więcej niż po siedem kropli na wodzie. Piskariew chwycił łapczywie drogocenną flaszeczkę, której by nie oddał za stos złota , i na oślep popędził do domu.

Powróciwszy nakapał kilka kropli do szklanki z wodą, łyknął i rzucił się na łóżko.

Zmorzył go sen. O radości! Oto ona! Ale w innym już zgoła świecie. Jakże wdzięcznie siedzi w oknie jasnego domku wiejskiego! Ubiór jej tchnie taką prostotą, w jaką tylko poeta zdolny jest przyoblekać swe myśli. Jej uczesanie… Boże, jak proste jest i jak jej w nim do twarzy! Trójkątna chusteczka przysłania z lekka jej szyję toczoną; cała jest skromnością, nacechowaną tajemniczym, niewytłumaczalnym poczuciem smaku. Jakże miły jest jej chód nadobny! Jakże melodyjny szmer jej kroków i prostej sukienki! Jakże piękna jej dłoń okolona bransoletą z włosów! Oto mówi do niego:

– Niech pan mną nie pogardza: nie jestem taka, za jaką mnie pan bierze. Proszę spojrzeć na mnie, przyjrzeć się uważnie i powiedzieć: czy zdolna jestem do jego, o czym pan myśli?

– Nigdy, przenigdy! Niechże ten, kto by, się ważył myśleć coś podobnego, niech…

I Piskariew obudził się – rozrzewniony, zdruzgotany, z oczami pełnymi łez .

– Bodaj byś w ogóle nie istniała, nie żyła na świecie! Obyś była tylko tworem artysty natchnionego! Nie odchodziłbym wówczas od obrazu, patrzył na ciebie wiecznie i całował ciebie, żyłbym i oddychał tobą jak najpiękniejszym marzeniem… Byłbym wówczas szczęśliwy, nie posuwał dalej swych pragnień. Przywoływałbym ciebie, swego anioła stróża, przed zaśnięciem, i zbudziwszy się czekałbym ciebie jak natchnienia, gdyby mi przyszło malować coś boskiego i świętego. Lecz dziś… jakże okrutne jest życie! Cóż mi z tego, że ona żyje? Czyliż życie obłąkańca miłe jest jego rodzinie i przyjaciołom, którzy go niegdyś kochali? Boże, czymże jest życie nasze – wieczny rozbrat marzenia z rzeczywistością!

Takie oto myśli trapiły go bezustannie.

o niczym innym nie myślał, nic prawie nie jadł: niecierpliwie, z namiętnością kochanka czekał nadejścia wieczoru i śnień upragnionych.

Nieustające napięcie myśli w jednym kierunku zapanowało wreszcie tak władczo nad całym jego życiem i wyobraźnią, że upragnione widziadło zjawiało mu się prawie co noc, a zawsze w warunkach przeciwnych rzeczywistości, albowiem w myślach swych Piskariew czysty był jak dziecię.

I dzięki tym snom przedmiot jego miłości stawał się również coraz bardziej czysty i uduchowiony.

Dawki opium coraz mocniej rozżarzały myśli Piskariewa – i jeśli istniał kiedykolwiek ktoś zakochany do najwyższego stopnia szaleństwa, zapamiętale, straszliwie, niszczycielsko, buntowniczo – to tym nieszczęśnikiem był on.

Ze wszystkich jego widzeń sennych najbardziej radosne było jedno: kiedy mu się zwidywała jego pracownia. Jakże był wówczas wesoły, z jaką rozkoszą siedział z paletą w ręku! A ona przy nim. Była już jego żoną. Siedziała obok niego, oparłszy się prześlicznym łokciem o poręcz jego fotela, i patrzyła, jak pracuje. W jej oczach rozmarzonych i zamglonych przebijała się błogość. Wszystko w pokoju tchnęło rajem: jasno tu było i ozdobnie. O Boże, oto pochyliła swą główkę uroczą na jego pierś… Piękniejszego snu nie miewał nigdy. Zbudził się z niego jakiś rześki i mniej roztargniony niż zazwyczaj. W głowie kiełkowały mu dziwne myśli.

„A może – myślał – wtrącił ją w rozpustę jakiś okropny przypadek? Może w głębi duszy skłania się do skruchy? Może pragnie się wydrzeć z tego stanu straszliwego? Czy można obojętnie dopuścić do jej zguby, i to wówczas, gdy wystarczy wyciągnąć rękę, żeby ją wyratować z topieli?” W swych myślach posuwał się dalej: – Nikt mnie nie zna – mówił do siebie. – Zresztą, co komu do mnie, a i mnie również nikt nie obchodzi. Jeśli ona wzbudzi w sobie szczery żal i odmieni życie, ożenię się z nią. Powinienem się z nią ożenić i z pewnością uczynię tym sposobem lepiej niż wielu innych, którzy się żenią ze swymi gospodyniami, z jakimiś wywłokami. Postępek mój będzie bezinteresowny, a może nawet wielki: przywrócę światu jego najpiękniejszą okrasę.

Nakreśliwszy ten plan lekkomyślny, Piskariew uczuł na twarzy wypieki; podszedł do lustra i przeraził się swych policzków zapadłych i swej bladości. Starannie zaczął się stroić: umył się, przyczesał włosy, wdział nowy frak i elegancką kamizelkę, narzucił płaszcz i wyszedł na ulicę. Odetchnął świeżym powietrzem i poczuł rześkość na duszy, jak ozdrowieniec, który po długiej chorobie postanowił wyjść po raz pierwszy. Serce mu biło, gdy się zbliżał do tej ulicy, gdzie noga jego nie postała od chwili owego fatalnego spotkania.

Długo szukał jej drzwi: pamięć, zda się, zawodziła go. Dwa razy przemierzył ulicę i nie wiedział, przed którym domem ma się zatrzymać. Nareszcie jeden wydał mu się znajomy. Wbiegł szybko na schody, zapukał do drzwi: drzwi się otworzyły – i któż wyszedł na jego spotkanie? Ona – ideał jego, jego widziadło tajemne, pierwowzór jego rozmarzonych obrazów – ta, którą żył, żył tak okrutnie, męcząco i słodko – ona we własnej osobie stała przed nim. Zadygotał. W porywie radości ledwie się mógł utrzymać na osłabionych nogach. Stała przed nim tak samo piękna, choć oczy miała zaspane, chociaż bladość zakradła się na jej policzki, nie tak świeże jak pierwej. Mimo to była przepiękna.

– O! – zawołała widząc Piskariewa i przecierając oczy, acz była to już godzina druga – dlaczego pan upiekł wtedy od nas?

Wyczerpany padł na krzesło i patrzył na’ nią.

– A ja się dopiero obudziłam. Przywieźli mnie do domu o siódmej rano. Byłam zupełnie pijana – dodała z uśmiechem.

O, bodaj była raczej niema i pozbawiona języka, niźli miała wypowiedzieć takie słowa! Ukazała mu nagle, jak na panoramie, całe swoje życie. Mimo wszystko, na nic nie baczny, z sercem ściśnionym, postanowił spróbować, czy zdoła ją przywieść do opamiętania. Wziął na odwagę i głosem drżącym, a zarazem płomiennym począł jej wystawiać jej położenie okropne. Słuchała go z uwagą i z tym wyrazem zadziwienia, jakie zwykliśmy okazywać na widok czegoś niespodziewanego i dziwacznego. Z lekkim uśmiechem rzuciła okiem na swoją przyjaciółkę, która siedząc w kącie, przestała czyścić swój grzebyk i również jęła uważnie przysłuchiwać się nowemu kaznodziei.

– To prawda, że jestem biedak – rzekł w końcu Piskariew po długim i budującym upominaniu. – Ale będziemy pracować, będziemy się starać na wyprzódki poprawiać swój los. Czy może być coś bardziej przyjemnego w życiu, gdy sobie człowiek sam wszystko zawdzięcza? Ja będę siedział nad malowaniem, a ty przy mnie: będziesz natchnieniem mojej pracy, będziesz haftować, zajmiesz się jakimiś robótkami. Nie będziesz cierpieć niedostatku.

– Do czegoż to podobne? – przerwała mu z wyrazem pogardy. – Czy to ja praczka jaka, czy szwaczka, żebym pracowała?

O Boże! W słowach tych odmalowało się całe jej życie – poziome i nikczemne, świecące pustką i próżniactwem, które są wiernymi towarzyszami nierządu.

– Niech się pan ze mną ożeni! – podchwyciła wyzywająco jej przyjaciółka, która dotąd bez słowa tkwiła w kącie. – Jak będę pańską żoną, będę siedziała, o tak! – Mówiąc to twarz swą politowania godną przystroiła w jakąś minę błazeńską, która niezmiernie rozśmieszyła ślicznotkę.

Tego już było nadto! Tego już niepodobna było znieść! Piskariew rzucił się do ucieczki, tracąc zmysły i czucie. Rozum mu się zamroczył: bez myśli, bez celu, nic nie widząc, nie słysząc i nie czując, wałęsał się dzień cały. Nie wiadomo, czy nocował gdzieś, czy też nie; dopiero nazajutrz, wiedziony jakimś głupim instynktem, wrócił do swego mieszkania, blady, w okropnym stanie, rozczochrany, z oznakami obłędu w oczach. Zamknął się w swoim pokoju, nikogo nie wpuszczał, nic nie żądał. W ciągu czterech dni nie otwierał drzwi. Minął tydzień – a pokój jego wciąż był zamknięty. Sąsiedzi poczęli się do niego dobijać: żadnej odpowiedzi. Wyłamano drzwi i znaleziono zimnego trupa Piskariewa z poderżniętym gardłem. Zakrwawiona brzytwa leżała na podłodze. Kurczowo rozpostarte ręce i rysy twarzy straszliwie zmienione świadczyły, że cięcie było niepewne, że Piskariew długo się jeszcze męczył, zanim grzeszna jego dusza nie opuściła ciała.

Tak zginął, stając się pastwą szalonej namiętności, biedny Piskariew, cichy, nieśmiały, skromny, szczery jak dziecko, z tlejącą w piersi iskrą talentu, która, być może, zapłonęłaby z czasem szeroko i jasno. Nikt go nie opłakiwał; przy jego zwłokach nie widać było nikogo prócz zwyczajnej postaci rewirowego i lekarza policyjnego z miną obojętną. Trumnę jego po cichu, bez żadnych obrzędów religijnych, zawieziono na cmentarz na Ochcie; idąc za nią, płakał tylko jeden stróż cmentarny, a to dlatego, że wypił o kwaterkę wódki za wiele. Nawet porucznik Pirogow nie przyszedł spojrzeć na zwłoki nieszczęśnika, któremu za życia udzielał swego wysokiego poparcia. Zresztą nie miał na to głowy: pochłaniała go pewna niezwykła przygoda.

Ale powróćmy do porucznika. Nie lubię trupów i nieboszczyków. Zawsze mi bywa markotno, kiedy mi przecina drogę długi orszak pogrzebowy z żałobnikiem przebranym za jakiegoś kapucyna, który wciąga niuch tabaki lewą ręką, ponieważ w prawej trzyma pochodnię. Złość mnie zawsze bierze na widok wspaniałego karawanu i trumny strojnej brokatem; ale ta złość moja przechodzi w smutek, gdy widzę, jak wóz ciężarowy wiezie czerwono bejcowaną, niczym nie osłoniętą trumnę nędzarza, i tylko jakaś żebraczka, spotkawszy ją na rogu, powlecze się za nią, nie mając nic innego do roboty.

Zdaje się, żeśmy opuścili porucznika Pirogowa w owej chwili, gdy się rozstał z biednym Piskariewem i podążył za blondynką. Było to stworzonko lekkie i dość interesujące. Przystawało przed każdą wystawą sklepową, przyglądało się paskom, chusteczkom, kolczykom, rękawiczkom i innym drobiazgom, strzelało oczkami na wszystkie strony, oglądało się za siebie.

– Ptaszyno ty moja! – powtarzał zadufany w sobie Pirogow, nie ustając w ściganiu jej i osłoniwszy twarz kołnierzem szynela, żeby go nie poznał ktoś z przechodzących znajomych. Nie zawadzi wszelako poinformować czytelnika, kto to był porucznik Pirogow. Zanim to jednak uczynimy, nie zaszkodzi opowiedzieć coś niecoś o towarzystwie, do którego porucznik należał. Mamy w Petersburgu oficerów, którzy stanowią jakąś pośrednią sferę towarzyską. Na wieczorze, na przyjęciu u jakiegoś radcy stanu albo u rzeczywistego radcy stanu, który się dosłużył tej rangi mozołem czterdziestoletnim, zawsze znajdziemy jednego z nich. Kilka bladych, zgoła bezbarwnych – niczym Petersburg – córek, a wśród nich parę przekwitłych, fortepian, herbatka tańcująca – wszystko to wiąże się nierozdzielnie z błyszczącym epoletem, który się skrzy przy lampie pomiędzy dobrze ułożoną blondynką a czarnym frakiem jej braciszka czy znajomego domu. Te zimnokrwiste dziewoje nadzwyczaj trudno jest rozruszać i zmusić do śmiechu; trzeba do tego wielkiej sztuki, a raczej, ściśle mówiąc, nie potrzeba żadnej sztuki. Trzeba rozmawiać tak, żeby to było ani zbyt mądre, ani zbyt głupie, żeby się obracało dokoła owych błahostek, które kobiety tak bardzo lubią. Pod tym względem musimy oddać sprawiedliwość naszym panom oficerom, że sztukę tę posiadają. Mają szczególny dar rozśmieszania i słuchania owych wyblakłych piękności. Najlepszą dla nich nagrodą są okrzyki panieńskie, zagłuszane śmiechem:

– Niech pan przestanie! Jak panu nie wstyd! Bo pęknę ze śmiechu!

W wyższych kołach towarzyskich tacy oficerowie trafiają się rzadko albo tak dobrze jak nigdy: wyrugowali ich stamtąd zupełnie ci, których koła owe nazywają arystokratami.

Z tym wszystkim panowie, o których mówimy, poczytywani są za ludzi wykształconych i dobrze wychowanych. Lubią gawędzić o literaturze; chwalą Bułharyna, Puszkina, Grecza; z pogardą i z uszczypliwym dowcipem odzywają się o Aleksandrze Orłowie. Nie opuszczają żadnego odczytu publicznego, choćby to był wykład o buchalterii albo o leśnictwie. Widzimy ich zawsze w teatrze na wszystkich sztukach bez wyboru, z wyjątkiem chyba jakiegoś widowiska ludowego, które obraża ich smak wybredny. W teatrach są stałymi bywalcami. Stanowią rodzaj widzów najwygodniejszy dla dyrekcji teatralnych. W sztuce lubią nade wszystko ładne wiersze, lubią również wywoływać głośno aktorów. Niektórzy z nich, wykładając w szkołach wojskowych lub przygotowując do nich młodzież, dochodzą w końcu do kabrioletu i pary koni. Wówczas rozszerza się krąg ich znajomości; osiągają nareszcie to, że się żenią z kupcówną, która umie grać na fortepianie, ma sto tysięcy lub coś około tego gotówki i kupę brodatych krewniaków. Jednakże nie mogą dostąpić tego zaszczytu przedtem, zanim się nie dosłużą rangi co najmniej pułkownika, albowiem brodaci kupcy rosyjscy, acz trącą jeszcze nieco kapustą, żadną miarą nie chcą wydawać córek swoich za nikogo innego oprócz generałów lub przynajmniej pułkowników. Takie są główne rysy omawianego gatunku młodych panów.

Ale porucznik Pirogow posiadał poza tym mnóstwo innych talentów, stanowiących jego własność osobistą. Deklamował doskonale wyjątki z Dymitra Dońskiego i z Mądremu biada tudzież znał niezwykłą sztukę puszczania z fajki kółek dymu tak misternie, że mógł ich od razu nanizać dziesięć jedno na drugie; potrafił przy tym opowiadać zajmująco dykteryjkę o tym, że armata – to jedno, a jednorożec – drugie. Słowem, niełatwo wyliczyć wszystkie talenty, którymi los obdarzył Pirogowa. Lubił pogawędzić o aktorach i tancerkach, wszelako nie w tak jaskrawy sposób, jak to zwykł w takich razach czynić młody chorąży. Zadowolony był bardzo z rangi, jaką otrzymał niedawno, i aczkolwiek czasami, leżąc na kanapie, powtarzał: „Ech, marność to wszystko, marność! Cóż z tego, że jestem porucznikiem?” – w gruncie rzeczy pochlebiała mu wielce ta jego nowa godność. W rozmowach często napomykał o niej ogródkami, pewnego razu zaś, kiedy mu się napatoczył na ulicy jakiś pisarz wojskowy, nie dość w jego przekonaniu uprzejmy, zatrzymał go natychmiast i w niewielu, lecz ostrych słowach dał mu do zrozumienia, że ma przed sobą porucznika, nie byle jakiego oficera. Usiłował mu to wytłumaczyć tym bardziej wymownie, że akurat mijały ich dwie niebrzydkie panie.

Pirogow w ogóle żywił zamiłowanie do wszystkiego, co piękne, i nie szczędził słów zachęty malarzowi Piskariewowi; pochodziło to może stąd, że pragnął wielce widzieć sportretowane swe męskie oblicze. Dość jednak o zaletach Pirogowa. Człowiek jest istotą tak przedziwną, że nigdy nie da się wyliczyć wszystkich jego przymiotów: im bardziej się weń wpatrywać, tym więcej dostrzega się nowych osobliwości – i opisanie ich ciągnęłoby się w nieskończoność.

A zatem Pirogow nie przestawał nagabywać nieznajomej, zabawiając ją od czasu do czasu pytaniami, na które odpowiadała rzadko, urywanie i niewyraźnie. Przez błotnistą bramę Kazańską weszli w ulicę Mieszczańską – ulicę sklepików tytoniowych i kramów, rzemieślników Niemców i heter fińskich. Blondynka przyśpieszyła kroku i furknęła w bramę dość odrapanej kamienicy. Pirogow za nią. Wbiegła po wąskich i ciemnych schodach i otworzyła drzwi, przez które śmiało wdarł się Pirogow. Znalazł się w obszernym pokoju o ścianach poczerniałych, z sufitem zakopconym. Na stole wznosił się stos śrub żelaznych, narzędzi ślusarskich, błyszczących imbryków i lichtarzy; podłoga była zaśmiecona opiłkami żelaza i mosiądzu. Pirogow domyślił się od razu, że mieszka tu ślusarz. Nieznajoma furknęła dalej, w boczne drzwi. Pirogow zastanowił się przez chwilę, lecz – zgodnie z zasadami rosyjskimi – zdecydował iść naprzód. Wszedł do następnego pokoju, który był zgoła odmienny od pierwszego, urządzony bardzo schludnie, zdradzający gospodarza Niemca.

Wszedłszy – osłupiał na widok, niezwykły i dziwny, dwóch ludzi: zobaczył przed sobą Schillera, ale nie tego Schillera, co to napisał Wilhelma Tella i Dzieje wojny trzydziestoletniej, tylko znanego Schillera – blacharza z ulicy Mieszczańskiej; obok Schillera stał Hoffmann – ale nie pisarz Hoffmann, tylko niezły szewc z ulicy Oficerskiej, wielki przyjaciel Schillera. Schiller był pijany; siedział na krześle, przytupując i mówiąc coś z zapałem. Jednakże nie to wszystko zdumiało Pirogowa: zdumiała go niebywale dziwaczna postawa obydwu jegomościów. Schiller siedział z głową zadartą, wystawiając swój dość mięsisty nos, Hoffmann zaś trzymał go za ten nos dwoma palcami i błyskał ostrzem swego gnypa szewskiego tuż przed jego czubkiem. Obydwaj jegomoście rozmawiali w języku niemieckim, toteż porucznik Pirogow, który po niemiecku umiał tylko gut Morgen, nic z tej całej awantury nie mógł zrozumieć. Co zaś do Schillera, mówił on w te oto słowa:

– Nie chcę go, nie potrzebuję nosa – powtarzał wymachując rękami. – Kosztuje mnie trzy funty tabaki miesięcznie. Kupuję ją w paskudnym sklepie rosyjskim, bo sklep niemiecki nie trzyma tabaki rosyjskiej – i płacę w paskudnym sklepie rosyjskim za funt czterdzieści kopiejek. To czyni jeden rubel kopiejek dwadzieścia. Rubel dwadzieścia przez dwanaście – to stanowi czternaście rubli kopiejek czterdzieści. Słyszysz, Hoffmann, przyjacielu mój? Jeden nos kosztuje czternaście rubli kopiejek czterdzieści rocznie! A w święta zażywam rapę, bo w święta nie chcę niuchać paskudnej tabaki rosyjskiej. Na rok wychodzi mi dwa funty rapy, po dwa ruble funt. Cztery i czternaście to razem osiemnaście rubli kopiejek czterdzieści; tylko na samą tabakę! To rozbój! Pytam się ciebie, Hoffmann, przyjacielu mój, czy nie mam racji?

Hoffmann, również pijany, potakiwał.

– Osiemnaście rubli kopiejek czterdzieści! Jestem Niemiec ze Szwabii. Mam swego króla bawarskiego! Nie chcę nosa! Tnij go, urżnij!

I gdyby nie nagłe zjawienie się porucznika Pirogowa, Hoffmann bez wątpienia odciąłby ni z tego, ni z owego nos, ujął już bowiem swój gnyp w ten sposób, jakby chciał krajać podeszwę.

Schiller wpadł w złość widząc, nieznajomego, nieproszonego gościa, który się nawinął nie w porę. Acz ogarnięty odurzającym czadem piwa i wódki, uczuł jednak, że w takim stanie i przy takich czynnościach nieprzyzwoicie jest pokazywać się człowiekowi obcemu. Tymczasem Pirogow, skłoniwszy się z lekka, rzekł z właściwą sobie uprzejmością:

– Proszę mi wybaczyć…

– Wynoś się! – odpowiedział przeciągle Schiller.

Stropiło to porucznika Pirogowa. Takie traktowanie było dla niego nowością. Uśmiech, który już wykwitał na jego obliczu, zniknął nagle. W poczuciu dotkniętej godności osobistej, rzekł:

– Dziwi mnie to, łaskawy panie… Pan zapewne nie zauważył… że jestem oficerem…

– Co mi tam officyr! Niemiec jestem ze Szwabii! Ja sam – tu Schiller walnął pięścią w stół – będzie officyr: półtora roku junkier, dwa rok porucznik i jutro zaraz officyr. Ale ja nie chcieć służyć. Ja z officyr robić tak: phhu! – przy tym Schiller wyciągnął dłoń i dmuchnął na nią.

Porucznik Pirogow stwierdził, że nie… pozostaje mu nic innego, jak się oddalić; co też uczynił, wzburzony traktowaniem, zgoła nieodpowiednim jego randze. Na schodach kilka razy przystawał chcąc zebrać myśli i zastanowić się nad tym, w jaki sposób ma wytknąć Schillerowi jego zuchwalstwo. W końcu zawyrokował, że Schillerowi można darować, ponieważ miał on głowę pełną piwa i wódki; ponadto stanęła porucznikowi w oczach przystojna blondyneczka: postanowił tedy puścić wszystko w niepamięć.

Na drugi dzień porucznik Pirogow wczesnym rankiem zjawił się w warsztacie blacharza. Przywitała go ładniutka blondynka, która głosem surowym, nader nie licującym z jej buziakiem, zapytała:

– Czego pan sobie życzy?

– A witam, witam, pięknotko! Pani mnie nie poznaje? Figlarka! Cóż za prześliczne oczęta!

To mówiąc porucznik Pirogow chciał bardzo sympatycznie podnieść palcem jej bródkę do góry, ale blondynka wydała okrzyk przestrachu i z tą samą surowością powtórzyła:

– Co pan sobie życzy?

– Panią widzieć! Nic poza tym! – oświadczył porucznik Pirogow uśmiechając się jak najprzyjemniej i przystępując bliżej. Dostrzegłszy jednak, że płochliwa blondynka chce się wymknąć za drzwi, dodał: –

Potrzebne mi są, aniołeczku, ostrogi. Czy możecie mi zrobić ostrogi? Choć, prawdę mówiąc, żeby kochać panią, nie ostrogi są potrzebne, lecz raczej wędzidło. Cóż za przemiłe rączki!

Porucznik Pirogow zawsze bywał niezwykle hojny w świadczeniu tego rodzaju grzeczności.

– Zaraz poproszę męża… – powiedziała Niemka odchodząc, i po kilku chwilach Pirogow ujrzał Schillera z oczami zaspanymi, ledwie rozczmuchanego po wczorajszej pijatyce. Przyjrzawszy się oficerowi Schiller jak przez sen przypomniał sobie wypadki dnia wczorajszego. Nie pamiętał nic z należytą dokładnością, czuł jednak, że zrobił był jakieś głupstwo, toteż przyjął oficera z miną bardzo surową.

– Co się… tyczy ostróg, nie mogę zrobić taniej niż za piętnaście rubli – bąknął chcąc się pozbyć Pirogowa, albowiem wstyd mu było, jako uczciwemu Niemcowi, patrzeć w oczy temu, kto go widział w stanie nieprzyzwoitym. Schiller lubił pić bez świadków, z paru przyjaciółmi, i na ten czas zamykał się nawet przed swymi czeladnikami.

– Dlaczego tak drogo? – zapytał przymilnie Pirogow.

– Robota niemiecka – odrzekł z zimną krwią Schiller, gładząc podbródek: – Rosjanin podejmie się za dwa ruble.

– Zgoda. Żeby dowieść panu, jak go lubię i chcę z nim zawrzeć znajomość, płacę piętnaście rubli.

Schiller rozmyślał przez chwilę: jako uczciwy Niemiec zawstydził się trochę. Pragnąc zniechęcić Pirogowa do obstalunku, oznajmił, że nie może zrobić ostróg wcześniej niż za dwa tygodnie. Ale Pirogow bez najmniejszego sprzeciwu wyraził zgodę. Niemiec zamyślił się: jął rozważać, w jaki sposób ma wykonać robotę, żeby istotnie warta była piętnaście rubli.

W tym momencie weszła do pracowni blondynka i zaczęła szperać na stole zastawionym imbrykami. Porucznik skorzystał z zamyślenia Schillera, podszedł do niej i uścisnął jej obnażone ramię. To się nie podobało Schillerowi.

– Meine Frau! – zawołał.

– Was wollen Sie doch? – zapytała blondynka.

– Hannchen, do kuchnia! Blondynka usunęła się.

– A więc za dwa tygodnie? – zapytał Pirogow.

– Tak jest, za dwa tygodnie – powiedział w zadumie Schiller – mam teraz bardzo dużo roboty.

– Do widzenia! Wpadnę do państwa.

– Do widzenia! – odpowiedział Schiller zamykając za nim drzwi.

Porucznik Pirogow postanowił nie zaniechać swych starań, pomimo iż Niemka stawiła mu wyraźny opór. Nie mógł zrozumieć, jak to mu się można było sprzeciwiać, zwłaszcza że jego uprzejmość i wspaniała ranga czyniły go godnym uwagi. Musimy wszelako nadmienić, że pani Schillerowa przy całej swej urodzie była bardzo głupia. Zresztą głupota stanowi szczególny powab przystojnej żoneczki. Znałem przynajmniej wielu mężów, którzy się unosili nad głupotą swoich żon, widząc w niej wszystkie przejawy niewinności dziewczęcej. Uroda dokazuje cudów. Wszystkie wady charakteru pięknej kobiety, zamiast odstręczać od niej, stają się jakoś niezwykle pociągające; nawet występki jej tchną nadobnością. Ale niechże ta nadobność zniknie

– kobieta musi być dwudziestokrotnie mądrzejsza od mężczyzny, żeby wzbudzić do siebie, jeśli nie miłości, to co najmniej szacunek.

Jeśli chodzi o panią Schillerową, była ona

– przy całej swej głupocie – zawsze wierna swym obowiązkom, skutkiem czego porucznikowi niełatwo było posunąć się w swym śmiałym przedsięwzięciu; ale pokonywanie przeszkód jest rozkoszą – toteż blondynka stawała się dla niego z dnia na dzień coraz bardziej pożądana. Począł dość często dowiadywać się o ostrogi, aż wreszcie znudziło się to Schillerowi. Dołożył wszystkich starań, żeby jak najszybciej wykonać zamówienie; w końcu ostrogi były gotowe.

– Jakaż to wyborna robota! – zawołał porucznik Pirogow widząc ostrogi. – Chryste, cóż za przepiękne wykonanie! Nawet nasz generał nie ma takich ostróg!

Uczucie zadowolenia rozlało się w sercu Schillera. Oczy mu zabłysły; w duszy pogodził się już zupełnie z Pirogowem. „Officyr rosyjski to mądry człowiek” – pomyślał.

– Wnosząc z tego, potrafi pan zrobić i oprawę, na przykład do kindżału lub czegoś podobnego?

– Bardzo potrafić! – odpowiedział z uśmiechem Schiller.

– Proszę więc mi taką oprawę zrobić. Przyniosę panu kindżał, bardzo piękny kindżał turecki, ale chciałbym mieć do niego oprawę nieco inną.

Schillera jakby zimną wodą oblał. Zmarszczył się. „Masz, diable, kaftan” – powiedział do siebie, przeklinając się w duszy za to, że sam napytał sobie kłopotu. Odmówić byłoby nierzetelnie; przy tym oficer rosyjski pochwalił jego robotę. Kiwając głową wyraził swą zgodę; ale całus, który Pirogow na odchodnym wycisnął gwałtem na wargach przystojnej blondynki, wprawił go w zupełne osłupienie.

Uważam ze niezbędne zapoznać czytelnika nieco bliżej z Schillerem. Był to Niemiec doskonały w całym znaczeniu słowa. Już od dwudziestego roku życia, tj. w owym wieku szczęśliwym, kiedy Rosjanin żyje jak ptak niebieski, Schiller obrachował całe swoje życie – i nigdy, w żadnym wypadku, nie robił żadnego wyjątku. Przyjął za zasadę, żeby wstawać o siódmej, zjadać obiad o drugiej, być punktualnym we wszystkim i upijać się co niedziela. Postanowił w ciągu dziesięciu lat zbić pięćdziesiąt tysięcy i było to tak pewne i niechybne jak przeznaczenie, albowiem raczej urzędnik zapomni zajrzeć do przedpokoju swego naczelnika, niźli Niemiec złamie swoje słowo. W żadnym wypadku nie zwiększał swych wydatków i gdy, dajmy na to, cena kartofli podskoczyła na rynku, Schiller nie dodawał ani kopiejki, zmniejszał tylko spożywaną ich ilość; niekiedy bywał przy tym głodny, wnet jednak przyzwyczajał się do tego. Systematyczność swą posuwał tak dalece, że postanowił całować swą żonę nie częściej niż dwa razy na dobę; żeby zaś przypadkiem nie złożyć pocałunku nadliczbowego, nie sypał do zupy pieprzu więcej niż jedną łyżeczkę; zresztą w niedzielę przepis ten nie był tak ściśle przestrzegany, ponieważ Schiller wypijał wówczas dwie butelki piwa i jedną kminkówki, którą wszelako zaraz przeklinał. Pił nie tak jak Anglik, który się zamyka zaraz po obiedzie i urzyna w samotności. Przeciwnie – jako Niemiec, pil w natchnieniu, z szewcem Hoffmannem albo ze stolarzem Kuntzem, również Niemcem i tęgim pijakiem. Tak się przedstawia charakter zacnego Schillera; który znalazł się oto w położeniu nad wyraz kłopotliwym. Acz Niemiec i flegmatyk z natury, doznał czegoś w rodzaju zazdrości, widząc postępowanie Pirogowa. Łamał sobie głowę, jakby się tu uwolnić od tego oficera rosyjskiego, i nic nie mógł wymyślić. Tymczasem Pirogow paląc fajkę w towarzystwie swych kolegów – albowiem tak już zrządziła Opatrzność, że gdzie są oficerowie, tam muszą być fajki – otóż, kurząc fajkę w towarzystwie swych kolegów, Pirogow z zagadkowym uśmiechem nieraz dawał do zrozumienia, że ma romansik z ładniutką

Niemeczką, która, wedle słów jego, była już mu całkiem uległa, gdy w rzeczywistości tracił po trosze nadzieję, żeby mógł ją pozyskać.

Pewnego razu spacerował po Mieszczańskiej, przyglądając się kamienicy, na której widniał malowniczo szyld Schillera zdobny w imbryk i samowary; ku niewymownej swej radości zobaczył w oknie główkę blondynki, gapiącej się na przechodniów. Stanął, przesłał jej ręką pocałunek i powiedział: gut Morgen. Blondynka odkłoniła mu się jak znajomemu.

– Czy mąż w domu?

– W domu – odpowiedziała.

– A kiedyż on nie bywa w domu?

– W niedzielę – odrzekła głupiutka blondynka.

„To nieźle – pomyślał Pirogow – trzeba z tego skorzystać”. I w najbliższą niedzielę, jak piorun z jasnego nieba, stanął przed blondynką. Jakoż Schillera nie było w domu. Ładniutka gospodyni przestraszyła się. Ale Pirogow tym razem wziął się do rzeczy oględnie, zachował się z całym szacunkiem i, zginając się w ukłonach, prezentował dorodność swej gibkiej, opiętej mundurem kibici. Dowcipkował miło i grzecznie, ale głupiutka Niemka odpowiadała na wszystko monosylabami. W końcu, wypróbowawszy wszystkie sposoby i widząc, że nic na Niemkę nie działa, zaproponował jej, żeby zatańczyli. Niemka przystała od razu, Niemki bowiem chętne są zawsze do tańca.

Z tańcem wiązał Pirogow wiele nadziei: po pierwsze, taniec sprawi jej przyjemność; po wtóre, taniec w całej pełni okaże jego figurę i zgrabność; po trzecie, w tańcu można się zbliżyć, objąć przystojną Niemeczkę i utorować drogę do wszystkiego; krótko mówiąc – Pirogow pewny był powodzenia. Zaczął nucić jakiegoś gawota, wiedząc, że Niemki potrzebują stopniowania uczuć.

Ładniutka Niemka wystąpiła na środek pokoju i podniosła prześliczną nóżkę. Ta poza tak dalece zachwyciła Pirogowa, że padłszy na kolana począł okrywać nóżkę pocałunkami. Niemka w krzyk. W oczach Pirogowa podniosło to tylko jej wdzięk. Zasypał ją całusami…

Raptem drzwi się otworzyły: stanął w nich Schiller, Hoffmann i stolarz Kuntz. Zacni ci rzemieślnicy zalani byli w sztok. Ale – niechże czytelnik sam sobie wyobrazi gniew i oburzenie Schillera.

– Chamie! – krzyknął w najwyższym uniesieniu. – Jak śmiesz całować moją żonę? Podlec jesteś, nie oficer rosyjski. Do wszystkich diabłów! Dobrze mówię, Hoffmann, przyjacielu mój? Niemiec jestem, nie taka świnia rosyjska (Hoffmann przytakiwał). Nie życzę sobie mieć rogów! Dalejże go, Hoffmann, przyjacielu mój, za kark! Nie życzę sobie! – ciągnął Schiller wymachując gwałtownie rękami, przy czym twarz jego stała się podobna do jego czerwonej kamizelki. – Osiem lat mieszkam w Petersburgu, mam w Szwabii matkę, a w Norymberdze wuja! Niemiec jestem, nie wół rogaty! Trzymaj go za ręce i nogi, Kuntz, kamracie mój!

I Niemcy wzięli w obroty Pirogowa. Na próżno się wyrywał. Ci trzej rzemieślnicy zaliczali się do najtęższych Niemców w Petersburgu. ”Obeszli się z Pirogowem tak niegrzecznie i po grubiańsku, że muszę Wyznać, iż brak mi słów, by odmalować ten smutny wypadek.

Jestem przekonany, że nazajutrz Schiller chodził jak w gorączce i drżał jak liść, czekając lada chwila nadejścia policji; że oddałby Bóg wie co, żeby wypadek wczorajszy był tylko snem. Ale co się stało, to się nie odstanie.

Nic nie da się porównać z gniewem i oburzeniem Pirogowa. Na samą myśl o tej haniebnej zniewadze wpadał we wściekłość. Chłosta i Sybir – to była zdaniem jego najmniejsza kara, na jaką zasłużył Schiller. Pirogow pędził do domu, żeby się przebrać i natychmiast udać do generała, przedstawić mu w barwach najjaśniejszych gwałt; jakiego się dopuścili rzemieślnicy niemieccy. Za jednym zamachem chciał też złożyć podanie do Sztabu Głównego; gdyby zaś wymiar kary był niedostateczny, postanowił odwoływać się do coraz to wyższych instancji.

Ale wszystko to zakończyło się jakoś dziwnie… Po drodze Pirogow wstąpił do cukierni, zjadł dwa kruche paszteciki, przerzucił „Pszczołę Północną” i wyszedł stamtąd w nastroju mniej gniewnym. A że wieczór był dość przyjemny i rzeźwy, przespacerował się trochę po Newskim Prospekcie; około dziewiątej uspokoił się i doszedł do wniosku, że w niedzielę nie wypada naprzykrzać się generałowi, zwłaszcza że niewątpliwie o tej porze jest on gdzieś zajęty. Z tego powodu Pirogow odwiedził znajomego naczelnika kontroli, u którego zastał miłe towarzystwo urzędników i kolegów oficerów. Spędził tu wieczór nader przyjemnie i tak się wyróżnił w mazurze, że wprawił w zachwyt nie tylko damy, ale nawet kawalerów.

– Dziwacznie jest nasz świat urządzony – dumałem wlokąc się onegdaj Newskim Prospektem i przywodząc sobie na pamięć dwa powyższe wydarzenia: – Jak dziwne i niedocieczone są igraszki losu! Czy zdarza się kiedykolwiek, żebyśmy otrzymali to, czego pragniemy? Czy osiągamy to, ku czemu, zda się, przysposobione są siły nasze? Wszystko się dzieje na odwrót. Jednemu los dał wspaniałe konie, żeby rozjeżdżał się nimi obojętnie, nie dostrzegając zgoła ich wspaniałości – wówczas, gdy drugi, płonąc w sercu namiętnością do koniarstwa, idzie piechotą i zadowala się tym tylko, że klaśnie językiem, gdy widzi, jak prowadzą rumaka. Jeden ma doskonałego kucharza, ale niestety – usta tak małe, że nie może przełknąć więcej niż dwa kęsy; tamten posiada usta wielkości bramy Sztabu Głównego, lecz na nieszczęście musi się zaspokajać kartoflanką niemiecką. Jak dziwnie igra z nami los!

Najdziwniejsze wszakże są wydarzenia, jakie zachodzą na Newskim Prospekcie. O, nie wierzcie Newskiemu Prospektowi! Ja zawsze otulam się mocno płaszczem, gdy przechodzę tędy, i staram się nie patrzeć w ogóle dokoła siebie. Wszystko to złudzenie, mrzonka, pozór! Sądzicie może, że ten jegomość, co spaceruje w świetnie skrojonym surducie, jest bardzo bogaty? Gdzie tam! Cały się składa z jednego tylko surduciny. Przypuszczacie, że tych dwóch grubasów, stojących przed budującą się cerkwią, rozprawia o jej architekturze? Bynajmniej! Mówią o tym, w jak cudaczny sposób rozsiadły się dwie wrony naprzeciwko siebie. Myślicie może, że ten entuzjasta, co tak wymachuje rękami, opowiada o tym, jak żona jego rzuciła przez okno kuleczką chleba w nieznajomego oficera? Co znowu! Mówi o Lafayetcie. Mniemacie, że te panie… Ale paniom najmniej wierzcie. I jak najrzadziej zaglądajcie do okien sklepowych: drobiazgi) wystawione tam, są śliczne, ale pachną grubymi tysiącami. I niech was ręka boska broni przed zazieraniem pod kapelusze damskie. Niechże się jak najbardziej ponętnie rozwiewa wieczorem peleryna jakiejś ślicznotki – a za nic w świecie nie wścibię tam nosa! Jak najdalej, na Boga, jak najdalej od latarni! Mijajcie je jak najszybciej, mijajcie! Szczęście, jeśli się wykpicie tym, że latarnia zakapie wasz elegancki surdut swym cuchnącym olejem. Ale nie tylko latarnie: wszystko to zionie szalbierstwem. Ten Newski Prospekt kłamie o każdej porze, najbardziej jednak wówczas, kiedy noc spowije go w swe gęste zwoje i zaciemni białe i kremowe mury domów, kiedy całe miasto zamienia się w grzmot i blask, kiedy krocie karet pędzą z mostów, hajducy wrzeszczą i podskakują na koniach, kiedy sam demon zapala światła po to jedynie, by ukazać wszystko w kształtach nieprawdziwych.

PAMIĘTNIK SZALEŃCA

3 października

Dzisiaj zdarzyła mi się nadzwyczajna przygoda. Obudziłem się z rana dość późno. Kiedy mi Marta przyniosła wyczyszczone buty, zapytałem, która godzina. Jakem usłyszał, że już dawno wybiła dziesiąta, ubrałem się na gwałt. Wyznaję, że nie poszedłbym w ogóle do departamentu, wiedziałem bowiem z góry, jaką kwaśną minę zrobi nasz naczelnik wydziału. Od dawna mi powtarza:

– Cóż to za bigos masz wiecznie w głowie, przyjacielu? Latasz jak kot z pęcherzem, w aktach narobisz czasem takiego grochu z kapustą, że sam Belzebub w tym się nie rozezna, nagłówki piszesz małymi literami, nie kładziesz daty ani liczby dziennika… Obrzydliwa czapla! Pewnie mi zazdrości, że siedzę w gabinecie dyrektora i temperuję pióra dla jego eks-cji. Słowem, nie poszedłbym do departamentu, gdyby nie nadzieja zobaczenia skarbnika i wybłagania jakimś cudem od tego Żyda choćby niewielkiej zaliczki. I to ma być stworzenie boskie? Boże Ty mój kochany – prędzej się można spodziewać końca świata niż wypłacenia przez niego pensji z góry. Możesz się, człowieku, zabłagać, możesz z głodu zdychać – a ten nic: jak głaz. A u niego w domu jego własna kucharka pierze go po pysku: świat cały o tym wie.

Służba w departamencie, zdaniem moim, wcale nie jest korzystna: nie przynosi żadnych dochodów. Zarząd gubernialny, izba skarbowa i cywilna – to zupełnie co innego: jakiś tam nędzny pisarczyk siedzi w kąciku, fraczynę ma na sobie kiepściutką, gęba taka, że splunąć nie warto – a proszę spojrzeć, jakie to sobie letnisko wynajmuje! Z porcelanową pozłacaną filiżanką ani przystąpić do niego! „To – powiada – kuban dobry dla doktora.” Takiemu trzeba dać parę rysaków, powozik albo bobra za trzysta rubli. Na oko taki pokorniutki, taki delikatniulki: „Pan będzie łaskaw – prosi – pożyczyć scyzoryczka, żebym mógł zatemperować piórko.” A tylko patrzeć, jak interesanta obłuska tak, że tylko koszulę na nim zostawi. Co prawda, u nas za to, w departamencie, praca jest wytworna, czystość wszędzie taka, jakiej zarząd gubernialny jak świat światem nie widział, biurka mahoniowe, wszyscy naczelnicy mówią na pan… Wyznam szczerze, że gdyby nie ta wytworność, dawno bym porzucił służbę w departamencie.

Włożyłem stary szynel, wziąłem parasol, bo była ulewa. Na ulicach – pustki: spotykałem jedynie baby, osłaniające głowy połami swego odzienia, kupców pod parasolami, no i dorożkarzy. Z lepszej publiczności natknąłem się tylko na kamrata – urzędnika. Jakem go zobaczył na rogu, zaraz sobie pomyślałem:

„Ho, ho, kochaneczku! Nie idziesz ty do departamentu, tylko pędzisz za tą, co biegnie przed tobą, i przyglądasz się jej nóżkom”.

Cóż to za bestia, ten nasz brat-łata, urzędnik! Dalibóg, nie ustąpi taki żadnemu oficerowi: niech tylko zobaczy jaką spódniczkę – zaraz musi zaczepić!

Kiedym tak rozmyślał, przed sklep, obok którego przechodziłem, zajechała kareta. Poznałem ją natychmiast: była to kareta naszego dyrektora.

„Cóż on miałby tu do roboty? – pomyślałem. – Z pewnością to jego córka”.

Przycisnąłem się do muru. Lokaj otworzył drzwiczki: wyfrunęła z karety jak ptaszek. Ach, jakimże wzrokiem rzuciła na lewo i na prawo, jakże mignęła okiem i brwiami… Chryste Panie, zginąłem, zginąłem z kretesem! I po cóż miałaby wyjeżdżać w taką dżdżystą porę? I niech mi teraz kto powie, że kobiety nie przepadają za gałgankami! Nie poznała mnie – zresztą, starałem się zatulić jak najszczelniej, bo szynel miałem bardzo wyszarzany, a przy tym niemodny. Teraz nosi się płaszcze z dłuższymi pelerynkami, moje zaś były krótkie – jedna na drugiej; ponadto sukno nie stępowane.

Jej suczka nie zdążyła wbiec do sklepu i została za… drzwiami na ulicy. Znam ją: wabi się Maggie. Stałem tak chwilkę, aż tu słyszę cieniutki głosik:

– Jak się masz, Maggie!

Ładny kwiat! Któż to może wołać? Obejrzałem się i zobaczyłem dwie panie pod parasolką: jedna staruszka, druga młodziutka. Ale już mnie minęły; a w pobliżu znów się rozległo:

– Nieładnie tak, Maggie!

Co u diabła? Zobaczyłem, jak Maggie obwąchuje się z psiną, która biegła za tymi paniami.

– Do kroćset! – powiedziałem do siebie. – Czyżbym był pijany? Ale to przecie bardzo rzadko mi się zdarza.

– Źle o mnie sądzisz, Fidèle – powiedziała Maggie – słyszałem to na własne uszy – byłam, hau-hau, byłam, hau-hau, bardzo chora.

A, niechże cię, ty psiaku! Wyznaję, że byłem niezmiernie zdumiony słysząc, jak przemawia ludzkim głosem; wnet jednak, zdawszy sobie z tego wszystkiego sprawę, przestałem się dziwić. Istotnie, dużo mamy na świecie podobnych przykładów. Powiadano, że w Anglii wypłynęła ryba, która wyrzekła dwa słowa w tak dziwnym języku, że uczeni od trzech lat badają go i dotychczas nie potrafią określić. Czytałem również w gazetach o dwóch krowach, które przyszły do sklepu i zażądały funta herbaty. Ale muszę wyznać, że moje zdziwienie wzrosło jeszcze, kiedym usłyszał, jak Maggie mówi:

– Pisałam do ciebie, Fidèle. Zapewne Bryś nie odniósł ci mego listu.

Tam do licha! Bodajem pensji nie dostał! Jak żyję, nie słyszałem, żeby pies mógł pisać. Poprawnie pisać umie tylko szlachcic. Wprawdzie niektórzy kupcy, subiekci, niekiedy nawet chłop pańszczyźniany potrafi coś nagryzmolić; ale pisanie to jest przeważnie’ mechaniczne: ani w tym stylu żadnego, ani kropek i przecinków.

Zdziwiło mnie to. Wyznaję, że od niedawna zaczynam czasami słyszeć i widzieć takie rzeczy, o jakich się nikomu nigdy nie śniło.

„Pójdę ja za tym pieskiem – powiedziałem do siebie – dowiem się, co on za jeden i co sobie myśli”.

Otworzyłem parasol i udałem się za tymi paniami. Weszły w Grochową, skręciły na Mieszczańską, stamtąd na Stolarną, w końcu w stronę mostu Kokuszkina i zatrzymały się przed wielką kamienicą.

„Tę kamienicę znam – rzekłem do siebie – to dom Zwierkowa”.

Gmaszysko olbrzymie! Któż tu tylko nie mieszka! Ileż tu kucharek, ilu przyjezdnych! A braci urzędniczej – jak psów: jeden na drugim siedzi, a trzecim pogania. Mam tam kolegę, który dobrze gra na trąbie. Moje panie weszły na czwarte piętro.

„Dobra jest – pomyślałem. – Teraz nie wejdę, ale zapamiętam miejsce i przy pierwszej sposobności nie omieszkam skorzystać”.

4 października

Dzisiaj mamy środę, więc z tego względu byłem w gabinecie u naszego dyrektora. Przyszedłem umyślnie wcześniej, rozsiadłem się i zatemperowałem wszystkie pióra.

Nasz dyrektor to musi być bardzo mądry człowiek. Cały gabinet zastawiony szafami z książkami. Odczytałem tytuły niektórych: straszna naukowość – taka naukowość, że zwykły urzędnik nawet przystępu do niej nie ma: wszystko po francusku albo po niemiecku. Zresztą, dosyć spojrzeć na niego: phu-phu, jakie dostojeństwo błyszczy mu w oczach! Nigdy jeszcze nie słyszałem, żeby powiedział zbyteczne słówko. Chyba tylko wyjątkowo – kiedy mu podać papiery – zapyta:

– Jak tam dzisiaj na dworze?

– Wilgotno, ekscelencjo.

Tak, tak… To mąż stanu. Zwykły urzędnik nie może z nim iść w paragon.

Mimo to spostrzegłem, że lubi mnie szczególnie. Gdybyż tak i córka… Niech to diabli! Nie szkodzi, nie szkodzi – milcz, serce!

Czytałem „Pszczółkę”. Co za głupi naród ci Francuzi! Czego to chce? Tak bym wziął i dalibóg – wszystkim po kolei dał baty. Przeczytałem tam również bardzo przyjemny opis balu pióra jakiegoś obywatela ziemskiego z guberni kurskiej. Ci ziemianie kurscy dobrze piszą. Po czym zauważyłem, że wybiło wpół do pierwszej, a nasz stary nie wyszedł jeszcze ze swej sypialni. Ale około wpół do drugiej zaszło wydarzenie, którego żadne pióro nie opisze. Drzwi się otworzyły – myślałem, że to dyrektor: zerwałem się z krzesła, chwytając papiery. Ale to była ona – we własnej osobie! Święci Pańscy, jakżeż była ubrana! Suknia biała jak łabędź – fiufiu, jaka przepyszna! A jak spojrzała! Słońce, jak pragnę Boga, słońce! Skinęła głową i zapytała:

– Czy nie było tu papa?

Jejej, co za głosik! Kanarek, jedno słowo – kanarek!

Chciałem jej powiedzieć: „Niech się jaśnie dyrektorówna zmiłuje i nie ścina mi głowy, ale skoro już mam być ścięty, to własną rączką jaśnie dyrektorówny”. Ale język, u diabła, jakoś mi stanął kołkiem i powiedziałem tylko:

– Nie było, proszę pani.

Spojrzała na mnie, na księgi i upuściła chustkę. Poskoczyłem na jednej nodze, pośliznąłem się na przeklętej posadzce i o mały włos nie rozbiłem sobie nosa. Alem się utrzymał i podniosłem chustkę. O nieba, co za chustka! Z najcieńszego batystu – ambra, najszczersza ambra! Aż tchnie cała dyrektorstwem! Podziękowała mi i z lekka się uśmiechnęła – ale tak leciutko, że jej cukrowe usteczka prawie nie drgnęły; po czym wyszła. Siedziałem tam jeszcze godzinę. Raptem wszedł lokaj i powiedział:

– Niech pan idzie do domu, bo jaśnie pan już dawno wyjechał na miasto.

Nie znoszę tego lokajstwa: rozwali się to zawsze w przedpokoju i żeby choć który kiwnął głową człowiekowi! Ale nie dość na tym: pewnego razu jeden z tych bydlaków, nie podnosząc się z krzesła, raczył mnie poczęstować tabaką. A czy ty wiesz, głupi chamie, że jestem urzędnikiem i szlachcicem z pochodzenia?

Wziąłem więc czapkę, sam włożyłem szynel – bo ci panowie nigdy nie podadzą – i wyszedłem. W domu leżałem przeważnie na łóżku. Potem przepisałem śliczny wierszyk, zapewne Puszkina:

Nie widząc swej lubki godzinkę, „To chyba rok minął” – myślałem. I świat mi, i życie obrzydło. – Czyż mogę tak żyć? – powiedziałem.

Wieczorem, zatulony w płaszcz, poszedłem pod dom jego eks-cji; czekałem długo, czy nie wyjdzie panna dyrektorówna, nie wsiądzie do karety. Chciałem raz jeszcze spojrzeć na nią. Ale nie – nie wyszła.

6 listopada

Rozwścieczył mnie dzisiaj naczelnik wydziału. Przyszedłem do departamentu, a ten wzywa mnie do siebie i mówi tak:

– Powiedz mi z łaski swojej, co ty właściwie robisz?

– Jak to co? – odparłem. – Nic nie robię.

– Zastanów się dobrze. Masz już przeszło czterdziestkę: czas nabrać rozumu. Co ty sobie wyobrażasz? Czy myślisz, że nie wiem o wszystkich twoich sprawkach? Łazisz za córką dyrektora! Spojrzyj tylko na siebie, pomyśl, czym jesteś! Zero, kompletne zero. Goły jak święty turecki. Popatrz na tę swoją twarz w lustrze: gdzież ci myśleć o tym!

Tam do diaska! Że ma twarz jak bania aptekarska, a na głowie kępkę włosów nastroszoną w czub, że zadziera tę głowę do góry i smaruje ją jakąś pomadą”– to już myśli, że wszystko mu wolno. Rozumiem, rozumiem, dlaczego taki zły na mnie. Zazdrości mi: pewnie zauważył oznaki życzliwości, jaką mi okazują, pomijając jego osobę. Gwiżdżę na niego! Wielka mi rzecz: radca dworu! Przywiesił złoty łańcuszek do zegarka, kupuje buty za trzydzieści rubli – a niech go wszyscy diabli! Ja też sroce spod ogona nie wypadłem. Szlachcic jestem. I mogę się dosłużyć stanowiska. Mam zaledwie czterdzieści dwa lata: taki wiek, kiedy w istocie dopiero się zaczyna służbę. Zaczekaj, bratku! I ja będę radcą stanu, a może, da Bóg, jeszcze czymś więcej. I ja zdobędę sobie reputację, może jeszcze lepszą od twojej! Ubrdałeś sobie, że oprócz ciebie nie ma już porządnych ludzi? Daj no mi frak angielski ostatniej mody, a niech sobie jeszcze zawiążę krawat taki, jak ty nosisz – ani się będziesz do mnie umywał. Brak mi środków – w tym sęk.

8 listopada

Byłem w teatrze. Grano „Fiłatkę” – błazna ludowego. Uśmiałem się. Potem dawano jakiś wodewil z zabawnymi wierszykami na strapczych; a zwłaszcza na jednego asesora: tak swobodnie napisane, że aż się dziwiłem, jak to cenzura puściła. O kupcach śpiewano bez ogródek, że oszukują naród, a synalkowie ich awanturują się i pchają do szlachty. O dziennikarzach również był jeden zabawny kuplet: że lubią wszystko besztać i że autor prosi publiczność o obronę.

Bardzo zabawne sztuki piszą dzisiaj autorzy. Lubię bywać w teatrze. Niech mam jaki grosz wolny – nie mogę się powstrzymać, żeby nie pójść. A co się tyczy kolegów urzędników, są wśród nich takie świnie, że za nic w świecie nie pójdzie taki gbur do teatru, chyba że dostanie bilet darmo.

Jedna aktorka śpiewała bardzo ładnie. Przypomniała mi się tamta… Niech to diabli! Nie szkodzi, nie szkodzi… milcz, serce!

9 listopada

O ósmej udałem się do departamentu. Naczelnik wydziału zrobił taką minę, jakby mnie wcale nie zauważył. Ja ze swej strony również: jak gdyby między nami nic nie było. Przeglądałem i sprawdzałem papiery. Wyszedłem o czwartej. Przechodziłem obok mieszkania dyrektora: ale nikogo nie widziałem. Po obiedzie leżałem przeważnie na łóżku.

11 listopada

Siedziałem dzisiaj w gabinecie naszego dyrektora. Zatemperowałem dla niego dwadzieścia trzy pióra, a dla niej… ojej! dla panny dyrektorówny – cztery. On bardzo lubi, żeby na biurku było jak najwięcej piór. Ależ to musi być głowa! Stale milczy, a w głowie – toż to dopiero roztrząsa wszystko! Chciałbym wiedzieć, o czym on najwięcej myśli, co też się lęgnie w tej głowie? Wielką miałbym chętkę przyjrzeć się bliżej życiu tych panów, wszystkim tym dwuznacznikom i sztuczkom dworskim: jacy to oni są, EL też robią w swoim kółku – oto, co chciałbym wiedzieć!

Miałem parę razy zamiar wszcząć o tym rozmowę z jego eks-cją, ale – do stu diabłów – język mnie nie słucha: człowiek powie tylko, jak dziś na dworze – ciepło czy zimno – i nic więcej nie może wykrztusić. Chciałbym zajrzeć do bawialni, do której drzwi widać czasami otwarte, a za bawialnią jeszcze jeden pokój… Jakież to bogate urządzenie! Jakie zwierciadła i porcelana! Chciałbym zajrzeć tam – do komnat panny dyrektorówny – tam się rwie moja dusza: do buduaru, gdzie stoją te przeróżne słoiczki, flaszeczki i te kwiaty, które aż strach musnąć oddechem – gdzie leżą w nieładzie jej suknie, do mgiełki raczej podobne niż do sukien. Chciałbym zajrzeć do jej sypialni… tam muszą być cuda, tam musi być raj, którego nie ma nawet w niebiosach. Gdyby móc ujrzeć ów podnóżek, na którym opiera swą stopkę wstając z łóżka, zobaczyć, jak wciąga na nią śnieżnobiałą pończoszkę… Ojejej! Me szkodzi, nie szkodzi… milcz, serce.

Ale dziś jakbym doznał olśnienia: przypomniałem sobie rozmowę dwóch piesków, którą słyszałem na Newskim Prospekcie.

„Dobrze jest – pomyślałem w duszy. – Teraz się dowiem wszystkiego. Trzeba zdobyć korespondencję tych dwóch paskudnych psiaków. Z niej się na pewno dowiem coś niecoś”.

Wyznaję, że raz nawet przywabiłem do siebie Maggie i powiedziałem jej:

– Słuchaj no, Maggie! Jesteśmy teraz sami; jeśli chcesz, zamknę drzwi, żeby nas nikt nie widział. Powiedz mi wszystko, co wiesz o swej pani: wszystkie jej sekrety. Klnę się na duszę, że zachowam to w tajemnicy.

Ale chytra psina podwinęła ogon, skuliła się i wyszła chyłkiem z pokoju, jak gdyby nic nie słyszała. Od dawna podejrzewałem, że pies jest mądrzejszy od człowieka; byłem nawet pewny, że umie mówić, tylko nie chce – przez jakiś upór. Pies – to niezwykły polityk: wszystko zauważy, każdy krok człowieka. Żeby tam nie wiem co, odwiedzę jutro dom Zwierkowa, wybadam Fidèle i jeśli się da, wydobędę wszystkie listy, które pisała do niej Maggie.

12 listopada

O drugiej po południu udałem się tam, żeby za wszelką cenę zobaczyć Fidèle i wypytać ją. Nie znoszę teraz kapusty, której zapach bucha ze wszystkich sklepików na Mieszczańskiej; a do tego z bramy każdego domu zionie takie smrodliwe piekło, że zatkałem nos i biegłem co tchu. Ponadto ci szkaradni rzemieślnicy puszczają ze swych warsztatów tyle sadzy i dymu, że człowiek wytworny stanowczo nie może się tam pokazać.

Wdrapałem się wreszcie na czwarte piętro i zadzwoniłem. Otworzyła mi drzwi niebrzydka dziewczyna, nieco piegowata. Poznałem ją: była to właśnie ta, która wtenczas towarzyszyła staruszce. Zaczerwieniła się lekko; zrozumiałem w lot: chciałabyś kawalera, gołąbeczko moja!

– Czym mogę służyć? – zapytała.

– Muszę pomówić z pieskiem pani. Dziewczyna była głupia! Poznałem od razu, że głupia! Tymczasem nadbiegł psiak z ujadaniem. Chciałem go złapać, ale wstrętna psina omal nie ugryzła mnie w nos. Dostrzegłem jednak w kącie jej koszyczek. O, tego mi właśnie było trzeba! Pochyliłem się nad nim, pogrzebałem w słomie i ku niezmiernemu swemu zadowoleniu wyciągnąłem stamtąd paczuszkę małych karteczek. Widząc to, obrzydliwa psina najpierw ugryzła mnie w łydkę, potem, zwąchawszy, że zabieram jej papiery, zaczęła piszczeć i łasić się. Ale ja jej na to:

– O nie, kochaneczko, bywaj zdrowa! – I w nogi.

Przypuszczam, że dziewczyna wzięła mnie za wariata, bo przestraszyła się okropnie.

Po powrocie do domu chciałem natychmiast zabrać się do roboty i odczytać te listy, bo przy świecy trochę niedowidzę. Ale Marcie akurat strzeliło do głowy, żeby myć podłogę. Te głupie kuchty czuchońskie zawsze nie w porę mają napady czystości. Wyszedłem więc, żeby się trochę przespacerować i zastanowić nad tym całym wypadkiem. No, nareszcie zbadam wszystkie te sprawy i zamysły, wszystkie sprężyny, nareszcie domacam się sedna rzeczy. Wszystko mi te listy odsłonią. Psy – to istoty mądre: rozeznają się dobrze w stosunkach politycznych, z pewnością więc znajdę tam niejedno dotyczące naszego starego: cały wizerunek i wszystkie sprawy tego męża stanu. Będzie tam też coś i o tej, która… milcz, serce! Wróciłem do siebie pod wieczór. Przeważnie leżałem na łóżku.

13 listopada

A więc do dzieła! Pismo dosyć czytelne, jednakże charakter jakiś taki psi. Czytajmy:

„Kochana Fidèle! Wciąż się jeszcze nie mogę przyzwyczaić do twego mieszczańskiego imienia. Że Ci też nie mogli znaleźć ładniejszego! Fidèle, Róża – jakie to gminne! Ale mniejsza z tym. Jestem niezmiernie rada, żeśmy postanowiły pisywać do siebie…”

List napisany jest nader poprawnie. Przestankowanie i pisownia w zupełnym porządku. Co tu gadać: tak nie napisze nawet nasz naczelnik wydziału, chociaż dowodzi, że studiował gdzieś na uniwersytecie. Idźmy dalej:

„Sądzę, że wymiana myśli, uczuć i wrażeń –

to jedno z największych dobrodziejstw na świecie…”

Hm!… Sentencja zaczerpnięta z jakiegoś przekładu z niemieckiego. Tytułu nie pamiętam. „Mówię to z własnego doświadczenia, aczkolwiek nie wybiegałam na świat dalej niż za bramę naszego domu. Życie mam jak różami usłane. Moja pani, którą papa nazywa Sophie, kocha mnie nieprzytomnie”.

Ojejej! Ale nie szkodzi, nie szkodzi… Milcz, serce!

„Papa również pieści mnie bardzo często. Pijam herbatę i kawę ze śmietanką. Ach, ma chère ! Muszę ci powiedzieć, że wcale nie widzę smaku w wielkich ogryzionych kościach, które zżera w kuchni nasz Bryś. Kostki są smaczne tylko z dziczyzny, a przy tym wówczas, gdy nie wyssano z nich jeszcze szpiku. Dobrze jest zmieszać kilka sosów razem, ale bez kaparów i włoszczyzny. Nie ma jednak nic gorszego niż ów zwyczaj dawania psom kulek z chleba. Jakiś tam przy stole jegomość, który dotykał palcami nie wiedzieć jakiego paskudztwa, naraz tymiż palcami zaczyna kręcić kulkę z chleba, a potem przywołuje cię i wtyka ci ją w zęby. Odmówić jakoś nie wypada – no i zjadasz: z obrzydzeniem, ale musisz…”

Co u licha? Cóż to za bzdury! Jak gdyby nie było lepszego tematu. Weźmy inną kartkę: może coś będzie bardziej do rzeczy.

„…Z miłą chęcią gotowa jestem podawać Ci wiadomości o wszystkim, co się u nas dzieje. Mówiłam Ci już coś niecoś o tym najważniejszym panu, którego Sophie nazywa papa. Jest to człowiek bardzo dziwny…”

Nareszcie! Nie myliłem się twierdząc, że psy patrzą na wszystko z punktu widzenia politycznego. Zobaczmy, co z tym papa.

„…bardzo dziwny. Najczęściej milczy: mówi bardzo rzadko. Ale przed tygodniem rozmawiał bez przerwy sam ze sobą: – Dostanę czy nie dostanę?… – Brał w jedną garść papierek, drugą składał pustą i powtarzał: – Dostanę czy nie dostanę? – Raz nawet do mnie się zwrócił z pytaniem: – Jak myślisz, Maggie, dostanę czy nie dostanę? – Nic a nic z tego nie mogłam zrozumieć: obwąchałam jego but i odeszłam. W tydzień potem, ma chère, przyszedł papa uradowany. Całe rano przychodzili do niego panowie w mundurach i czegoś mu winszowali. Przy stole był taki rozpromieniony, jakim go nigdy dotąd nie widziałam. Żartował i dowcipkował. Po obiedzie wziął mnie na ręce, podniósł do swojej szyi i powiedział: – Spójrz no, Maggie, co ja tu mam! – Zobaczyłam jakąś wstążeczkę. Obwąchałam ją – ale była zupełnie bez zapachu; w końcu liznęłam ją delikatnie: jakaś słonawa…”

Hm… Zdaje się, że suczka za bardzo sobie pozwala… Żeby nie dostała batów! Aha, więc taki z niego pyszałek! To trzeba sobie zanotować.

„…Do widzenia, ma chère! Spieszę się bardzo… i tam dalej, i tam dalej… Jutro skończę ten list… Dzień dobry, kochanie! Jestem znów z Tobą. Dzisiaj moja Sophie…”

Zobaczmy, co tam z Sophie… Niech to diabli! Ale nie szkodzi, nie szkodzi… Czytajmy!

„…moja pani Sophie miała strasznie zaprzątniętą głowę. Wybierała się na bal, a ja się ucieszyłam, że podczas jej nieobecności będę mogła spokojnie napisać do Ciebie. Moja Sophie zawsze z rozkoszą jeździ na bale, chociaż w trakcie ubierania się prawie zawsze się złości. Żadną miarą nie mogę też zrozumieć, ma chère, co to za przyjemność jeździć na bale. Sophie wraca zawsze z balu o szóstej rano i za każdym razem poznaję po jej bladej i zmizerniałej twarzy, że nie dali tam biedaczce nic do jedzenia. Mówię ci szczerze, że nie wytrzymałabym takiego życia. Gdyby mi nie dano jarząbka w sosie albo pieczonego skrzydełka kury – doprawdy nie wiem, co by się ze mną stało. Dobra jest również kaszka z sosikiem; za to marchew, rzepa albo karczochy nigdy mi nie będą smakowały…”

Styl okropnie nierówny! Od razu widać, że to nie człowiek pisał: zaczyna jak należy, a kończy sobaczyzną. Przejrzyjmy jeszcze jeden liścik. Troszkę przydługi. Hm… daty również nie ma.

„Ach, kochanie, jakże dojmująco odczuwani, że zbliża się wiosna! Serce mi wali, jakby na kogoś czekało. W uszach szum; często podnoszę łapkę i stoję kilka sekund w zasłuchaniu przy drzwiach. Wyznam Ci, że mam dużo zalotników. Siedząc na oknie, przyglądam im się nieraz. Ach, gdybyś wiedziała, jakie są wśród nich potwory! Idzie taki ciamajda kundel, głupi aż strach – na twarzy ma to wypisane – idzie dostojnie ulicą i wyobraża sobie, że jest znakomitością, że wszyscy są w niego zapatrzeni. Bynajmniej! Nawet uwagi nie zwracam na niego: jakbym go wcale nie widziała. A jaki straszny dog zatrzymuje się pod moim oknem! Gdyby stanął na tylne łapy – czego oczywiście ten gbur nie potrafi – byłby o głowę wyższy od papa mojej Sophie, który jest mężczyzną też dość wysokim i tęgim. Ten bałwan to musi być okropny zuchwalec. Warknęłam na niego, a on nic – nawet się nie zmarszczył: wywalił język, zwiesił swe olbrzymie uszy i patrzy w okno – taki cham! Ale nie myśl, ma chère, że serce moje jest nieczułe na te wszystkie zaloty. O nie! Gdybyś widziała jednego kawalera, który przełazi przez parkan z sąsiedniego podwórza… Na imię ma – Trezor. Ach, ma chère, jakiż on ma pyszczek!…”

Pfuj, do czarta! Cóż to za paskudztwo! Jak można takimi głupstwami wypełniać listy? Człowieka mi dajcie! Człowieka szukam, łaknę strawy duchowej, która by żywiła i osładzała mi duszę! A zamiast tego takie banialuki… Odwróćmy kartkę: może będzie coś lepszego?

„…Sophie siedziała przy stoliku i haftowała, a ja patrzyłam przez okno, ponieważ lubię przyglądać się przechodniom. Wtem wchodzi lokaj i oznajmia: – Pan Tiepłow. – Prosić! – zawołała Sophie i dalejże mnie ściskać! – Ach, Maggie, Maggie! Gdybyś wiedziała, kto to taki! Brunet, kamerjunkier, a jakie oczy! Czarne i świecące jak agat! – I Sophie pobiegła do siebie. Po chwili wszedł młody kamerjunkier z czarnymi bokobrodami; podszedł do lustra, poprawił czuprynę i rozejrzał się po pokoju. Zawarczałam i usiadłam na swoim miejscu. Sophie wnet wróciła i odkłoniła się radośnie na jego szurganie, a ja – jak gdyby nic – dalej patrzyłam przez okno. Ale przechyliłam głowę trochę na bok, starając się dosłyszeć, o czym oni mówią. Ach, ma chère, o jakich głupstwach! Mówili o tym, jak jedna dama w tańcu zamiast jednej figury zrobiła inną; że jakiś tam Bobow w swoim żabocie był bardzo podobny do bociana i o mały włos się nie wywrócił; że jakaś Lidinowa wyobraża sobie, iż ma niebieskie oczy, gdy tymczasem są one zielone – i tym podobne bzdurstwa. Czyż można porównać – pomyślałam sobie – tego kamerjunkra z Trezorem?! O nieba! Cóż za różnica! Przede wszystkim kamerjunkier ma zupełnie gładką szeroką twarz i dookoła “bokobrody, jakby ją sobie obwiązał czarną chustką – a Trezor ma pyszczek wąziutki i na czole białą gwiazdkę. Talii kamerjunkra ani porównać z talią Trezora! A oczy, sposób bycia, maniery! Niebo i ziemia! Nie pojmuję, ma chère, co ona w tym swoim Tiepłowie widzi? Czym się tak w nim zachwyca?…”

Ja również odnoszę wrażenie, że coś tutaj nie jest w porządku. Nie podobna, żeby Tiepłow mógł ją tak oczarować. Idźmy dalej:

„Jeżeli jej się tak podoba ten kamerjunkier, to doprawdy widzi mi się, że niezadługo gotów się jej spodobać i ten urzędnik, który siedzi w gabinecie papa. Gdybyś wiedziała, ma chère, co to za pokraka! Zupełnie jak żółw w worku…”

Któryż to może być urzędnik?

„Ma jakieś cudaczne nazwisko. Siedzi i wiecznie temperuje pióra. Włosy na głowie – jak szopa. Papa czasami posyła go zamiast lokaja…”

Zdaje mi się, że ten wstrętny psiak pije do mnie. Ale czyż ja mam włosy jak szopa?

„Sophie nie może się powstrzymać od śmiechu, kiedy patrzy na niego”.

Łżesz, przeklęty! Cóż to za plugawy język! Jak gdybym nie wiedział, że to zazdrość! Jak gdybym nie wiedział, kto w tym palec maczał! To sprawka naczelnika wydziału. Zapłonął do mnie nienawiścią nieubłaganą i wciąż mi szkodzi, szkodzi, na każdym kroku szkodzi. Ale przejrzyjmy jeszcze jeden list: może się rzecz sama przez się wyświetli.

„Ma chère Fidèle, wybacz, że tak dawno nie pisałam do Ciebie. Cały czas byłam jak w upojeniu! Świętą prawdę wyrzekł któryś poeta, że miłość – to drugie życie. A przy tym w domu u nas wielkie zmiany. Kamerjunkier bywa codziennie. Sophie zakochana w nim do szaleństwa. Papa wielce zadowolony. Słyszałam nawet od naszego Grzegorza, który zamiata podłogę i zawsze gada sam ze sobą, że wkrótce będzie wesele, bo papa chce koniecznie wydać Sophie albo za generała, albo za kamerjunkra, albo za pułkownika służby czynnej…”

A niech to wszyscy diabli! Nie mogę dalej czytać. Ciągle ten kamerjunkier albo generał. Wszystko, co najpiękniejsze na świecie, przypada w udziale kamerjunkrom albo generałom. Niech sobie biedny człowiek znajdzie jakieś małe szczęście, niechże wyciągnie po nie rękę – już mu je wydrze kamerjunkier albo generał! Cóż to u licha ciężkiego? Chciałbym zostać generałem nie po to, żeby otrzymać rękę i resztę – o nie! Chciałbym nim być, żeby zobaczyć, jak to oni będą nadskakiwać i wyprawiać te przeróżne sztuczki i dwuznaczniki dworskie… A potem powiedzieć im wręcz, że pluję na nich oboje. Przykro jest człowiekowi, do diaska! Podarłem na strzępki listy głupiego psiaka.

3 grudnia

To nie może być! Bajdy! Ślub się nie może odbyć! Cóż z tego, że jest kamerjunkrem? To przecie tylko czczy tytuł: nie jakaś rzecz dotykalna, którą by można wziąć do ręki. Że jest kamerjunkrem, nie przybędzie mu od tego trzecie oko na czole. Nos ma przecież nie ze złota, tylko taki sam jak ja, jak każdy inny. Nie jada nim, ale wącha; nie kaszle nim, tylko kicha. Niejednokrotnie już chciałem dociec, skąd się biorą wszystkie te różnice? Dlaczego ja jestem radca tytularny i z jakiej racji tylko tytularny? Może jestem jakimś hrabią albo generałem i tylko wydaję się radcą tytularnym? Może sam jeszcze nie wiem, kim jestem. Ileż to mamy przykładów z historii: jakiś tam zwykły – nie szlachcic nawet, ale prosty mieszczanin lub zgoła chłop – i raptem wychodzi na jaw, że to wielmoża albo baron czy jak go tam… Jeżeli z chłopa coś takiego może być, cóż dopiero ze szlachcica!

Dajmy na to, że wchodzę znienacka do naszego starego w mundurze generalskim: epolet na prawym ramieniu, epolet na lewym, na piersi wstęga błękitna – hę? Jakby to wówczas zaśpiewała moja ślicznotka? A co na to sam papa, nasz dyrektor? O, to straszny pyszałek! To musi być mason, niezawodnie mason; chociaż podszywa się pod to i owo, od razu spostrzegłem, że to mason: jak podaje komuś rękę, wyciąga tylko dwa palce. Ale czyż ja nie mogę w tejże chwili być zamianowany generał-gubernatorem albo intendentem czy też czymś w tym rodzaju? Chciałbym wiedzieć, dlaczego jestem radcą tytularnym? Dlaczego mianowicie tytularnym?

5 grudnia

Dziś całe rano czytałem gazety. Dziwne rzeczy dzieją się w Hiszpanii. Nawet się nie mogę w tym dobrze połapać. Piszą, że tron jest zniesiony i że władze są w kłopocie z wyszukaniem następcy, skutkiem czego powstały w kraju zamieszki. Wydaje mi się to nadzwyczaj dziwne. W jaki sposób tron może być zniesiony? Piszą, że jakaś donna ma wstąpić na tron. Żadna donna nie może wstąpić na tron żadną miarą. Na tronie może zasiąść tylko król. „Ale – powiadają – nie ma króla”. Jak to może nie być króla? Państwo nie może być bez króla. Król jest, tylko zapewne pozostaje gdzieś w ukryciu. Może nawet jest tam na miejscu, ale jakieś powody rodzinne albo obawy ze strony mocarstw ościennych, dajmy na to Francji czy innych krajów, zmuszają go do ukrywania się – albo może są jakieś inne względy…

8 grudnia

Już się chciałem wybrać do departamentu, ale zatrzymały mnie rozmaite przyczyny i rozmyślania. Sprawy hiszpańskie nie wychodzą mi z głowy. Jak to może być, żeby donna została królową? Nie dopuszczą do tego. Po pierwsze Anglia nie pozwoli. Przy tym interesy polityczne całej Europy, cesarz austriacki, nasz cesarz… Wyznaję, że te wypadki tak mnie przygnębiły i wstrząsnęły mną, że literalnie niczym nie mogłem się przez cały dzień zająć. Marta zwróciła mi uwagę, że przy stole byłem niezwykle roztargniony. Istotnie, mam wrażenie, że w tym roztargnieniu rzuciłem na ziemię i stłukłem dwa talerze. Po obiedzie wychodziłem na spacer, ale żadnych korzyści stąd nie odniosłem. Potem przeważnie leżałem na łóżku, rozważając sprawy hiszpańskie.

3 kwietnia roku 2000

Dzień dzisiejszy jest dniem wielkiego triumfu! Hiszpania ma króla. Odnalazł się. Tym królem jestem ja. Dopiero dzisiaj dowiedziałem się o tym. Wyznaję, że olśniło mię to jak błyskawica. Nie pojmuję, jak mogłem dotychczas myśleć i wyobrażać sobie, że jestem radcą tytularnym. Jak mogła mi strzelić do głowy taka bzikowata myśl? Dobrze jeszcze, że nikt nie wpadł na pomysł, żeby mnie wówczas zamknąć w domu wariatów. Teraz droga przede mną otwarta. Teraz widzę wszystko jak na dłoni. Przedtem zaś – nie rozumiem dlaczego – przedtem wszystko widziałem jak we mgle. A pochodzi to wszystko, przypuszczam, stąd, że ludzie wyobrażają sobie, jakoby mózg ludzki mieścił się w głowie; bynajmniej: przynosi go wiatr od strony Morza Kaspijskiego.

Nasamprzód oznajmiłem Marcie, kim jestem. Usłyszawszy, że ma przed sobą króla hiszpańskiego, plasnęła w dłonie i o mało nie padła trupem ze strachu: głupia, nigdy jeszcze nie widziała króla hiszpańskiego! Starałem się ją uspokoić i w słowach miłościwych zapewniłem ją o swej łaskawości, oświadczając, że wcale się nie gniewam na nią za to, że czasami źle mi czyściła buty. Przecie to ciemny naród: z takimi nie można mówić na tematy wznioślejsze. Przestraszyła się dlatego, że jest przekonana, jakoby wszyscy królowie hiszpańscy podobni byli do Filipa II. Ale wytłumaczyłem jej, że między mną a Filipem nie zachodzi żadne podobieństwo i że ja nie mam ani jednego kapucyna.

Do departamentu nie poszedłem. Niech go wszyscy diabli! O nie, moi drodzy, teraz już nie dam się wam złapać: nie będę przepisywał waszych ohydnych papierów!

Dnia 86 marcetnia między dniem a nocą

Dziś przyszedł do mnie nasz egzekutor, wzywając mnie do departamentu, bo nie byłem tam już od trzech tygodni.

Na żarty poszedłem do departamentu. Naczelnik wydziału myślał, że mu się ukłonię i będę go przepraszał. Ale spojrzałem na niego obojętnie – ani gniewnie, ani życzliwie – i siadłem na swoim miejscu, nie zwracając jakby na nikogo uwagi. Patrzyłem na to całe tałałajstwo kancelaryjne i myślałem: „Gdybyście wiedzieli, kto tu wśród was siedzi!” Chryste Panie, dopieroż by powstał rwetes! Sam naczelnik wydziału zacząłby mi się kłaniać w pas, jak się teraz kłania dyrektorowi.

Położyli przede mną jakieś papiery, żebym z nich sporządził wyciąg. Ale nawet palcem nie tknąłem. Po chwili zaczęło się ogólne zamieszanie: dano znać, że nadchodzi dyrektor. Wielu urzędników poleciało na wyprzódki, żeby mu się pokazać, ale ja się nawet nie poruszyłem. Kiedy przechodził przez nasz wydział, wszyscy zapięli fraki na wszystkie guziki, a ja nic! Co mi tam dyrektor! Żebym ja miał wstawać przed nim? Przenigdy! Jaki z niego dyrektor? To korek, nie żaden dyrektor. Zwyczajny korek, najzwyklejszy korek – taki, jakim się korkuje butelki.

Najbardziej mnie ubawiło to, kiedy mi podsunięto jakiś papier, żebym go podpisał. Myśleli pewnie, że podpiszę u samego dołu: referent ten a ten. A figę! Na najpierwszym miejscu, gdzie się podpisuje dyrektor departamentu, skreśliłem: „Ferdynand VIII”. Trzeba było widzieć, jakie korne milczenie zapanowało! Ale ja skinąłem tylko ręką:

– Nie żądam żadnych oznak wiernopoddańczych – powiedziałem i wyszedłem.

Udałem się wprost do mieszkania dyrektora: Nie było go w domu. Lokaj próbował mnie nie wpuścić, ale mu powiedziałem coś takiego, że aż mu w pięty poszło. Przedostałem się wprost do jej gotowalni. Siedziała przed lustrem. Ujrzawszy mnie, zerwała się i odskoczyła. Nic jej nie mówiłem, że jestem królem hiszpańskim. Powiedziałem tylko, że czeka ją szczęście takie, o jakim nie marzyła, że – mimo wszystkie knowania wrogów – połączymy się . Nie chciało mi się więcej mówić, toteż wyszedłem.

O, jakże przewrotną istotą jest kobieta! Dopiero teraz uświadomiłem sobie, co to jest kobieta. Dotychczas nikt jeszcze nie zbadał, kogo ona kocha. Ja pierwszy odkryłem to. Kobieta kocha diabła. Bez żartów. Fizycy piszą głupstwa, że kobieta to a owo… Nieprawda: kobieta rozkochana jest tylko w diable. Spójrzcie, jak ona lornetuje z loży pierwszego piętra. Sądzicie, że przygląda się temu grubasowi z gwiazdą na piersi? Gdzie tam? Patrzy’ na diabła, który stoi za nim. Oto schował się w jego gwiazdę. Kiwa na nią stamtąd palcem. A ona wyjdzie za niego, wyjdzie!

A jeśli chodzi o ojców dygnitarskich tych panien, wszyscy, oni, co to tak krętu-wętu na wszystkie strony i pchają się do dworu cesarskiego, i twierdzą, że są patrioci, a to, a owo – nieprawda: dzierżaw, dzierżaw chcą ci patrioci. Pyszałki, świętokupcy! Matkę i ojca, Boga sprzedadzą za pieniądze! Wszystko to pycha – a pycha stąd, że pod językiem mają maleńki bąbelek, a w bąbelku siedzi maciupeńki robaczek, nie większy niż główka od szpilki, a wszystko to robi pewien cyrulik, który mieszka na Grochowej. Nie pamiętam, jak się nazywa, powszechnie jednak wiadomo, że razem z jedną położną chce on rozszerzyć na cały świat mahometaństwo – stąd też, jak słychać, większość narodu we Francji wyznaje już wiarę Mahometa.

Żadnej daty. Dzień był bez daty

Spacerowałem incognito po Newskim Prospekcie. Przejeżdżał najjaśniejszy pan. Wszyscy odsłonili głowy. Ja również. Ale nie dałem poznać po sobie, żem król hiszpański. Uważałem, że nie wypada mi ujawnić się wobec wszystkich, ponieważ mój wysoko urodzony brat zapytałby na pewno, dlaczego król hiszpański do tej pory nie zaprezentował się u dworu. Rzeczywiście, przede wszystkim powinna nastąpić prezentacja u dworu. Przeszkodę stanowiło dotychczas to, że nie mam królewskiego stroju. Muszę zdobyć przynajmniej płaszcz królewski. Chciałem go obstalować u krawca, ale to skończone osły; przy tym nie dbają zupełnie o robotę, puścili się na jakieś afery i przeważnie brukują ulice.

Postanowiłem zrobić sobie płaszcz z nowego munduru, który miałem na sobie zaledwie dwa razy. Ale żeby mi go ci szubrawcy nie spartolili, sam się zabrałem do szycia. Zamknąłem się, żeby nikt nie widział, i pociąłem cały mundur nożyczkami, bo trzeba go było zupełnie przerobić i nadać materiałowi wygląd gronostajowych ogonków.

Daty nie pamiętam. Miesiąca również nie było. Co to było – diabli wiedzą.

Płaszcz już gotów, wykończony kompletnie. Kiedym go włożył, Marta aż krzyknęła. A jednak nie mogę się jeszcze odważyć na prezentację u dworu, dotąd bowiem nie przybyło poselstwo z Hiszpanii. Bez orszaku nie wypada: żadnej powagi i dostojeństwa. Oczekuję poselstwa z godziny na godzinę.

Dnia 1

Dziwi mnie niezmiernie opieszałość poselstwa. Co by je mogło zatrzymać? Czyżby Francja? Możliwe: to mocarstwo jest mi wyjątkowo niechętne. Byłem na poczcie, żeby się dowiedzieć, czy nie przybyli posłowie z Hiszpanii, ale wierutnie głupi poczmistrz o niczym nie wie.

– Nie ma tu – powiedział mi – żadnych posłów hiszpańskich, ale jeżeli pan życzy sobie posłać list, przyjmiemy według ustalonej opłaty.

Po diabła mi list! Co mi z niego przyjdzie? Listy piszą tylko aptekarze…

Madryt, 30 Februari

A zatem jestem w’ Hiszpanii. Nastąpiło to tak szybko, żem nie zdążył oprzytomnieć. Dziś z rana zgłosili się do mnie posłowie hiszpańscy; wsiadłem razem z nimi do karety. Dziwna mi się wydała niezwykła szybkość: pędziliśmy tak szparko, że w pół godziny byliśmy na granicy hiszpańskiej. Co prawda, wszędzie dziś w Europie są koleje żelazne i parostatki pływają niezwykle prędko.

Dziwny to kraj Hiszpania! Kiedyśmy weszli do pierwszej komnaty, zobaczyłem mnóstwo ludzi o wygolonych głowach. Domyśliłem się, że to muszą być dominikanie albo kapucyni, ci bowiem golą sobie głowy. Niezmiernie dziwne wydało mi się postępowanie kanclerza koronnego, który prowadził mię za rękę, po czym wepchnął do niedużego pokoju i powiedział:

– Siedź tu, a jak będziesz robił z siebie króla Ferdynanda, wybiję ci to z głowy.

Rozumiejąc, że wystawia mnie w ten sposób na próbę, dałem mu odpowiedź przeczącą, na co kanclerz uderzył mnie dwukrotnie kijem po plecach, i to tak boleśnie, żem o mało nie krzyknął. Ale się pohamowałem, przypomniawszy sobie, że jest taki zwyczaj rycerski przy pasowaniu kogoś na wysokie stanowisko, a w Hiszpanii po dziś dzień przestrzegane są zwyczaje rycerskie.

Kiedy mnie pozostawiono samego, postanowiłem zająć się sprawami państwowymi. Zrobiłem odkrycie, że Chiny i Hiszpania – to jeden kraj i wyłącznie przez nieuctwo uważa się je za dwa różne państwa. Radzę każdemu, żeby umyślnie napisał na papierze słowo Hiszpania, a wypadną z tego Chiny.

Ale najbardziej martwiło mnie wydarzenie, jakie ma zajść jutro. Jutro o siódmej godzinie nastąpi dziwne zjawisko: ziemia osiądzie na księżycu. Pisze o tym także znakomity chemik angielski Wellington. Wyznaję, że poczułem szczery niepokój, kiedym uprzytomnił sobie niezwykłą wrażliwość i kruchość księżyca. Księżyc przecie jest zazwyczaj wyrabiany w Hamburgu, i to bardzo kiepsko. Dziwię się, że Anglia nie zwróciła na to uwagi. Zrobił go kulawy bednarz, jakiś dureń, który nie ma pojęcia o księżycu. Włożył tam smolistą linę i nieco oleju rzepakowego; stąd ten okropny smród na całej ziemi, że aż trzeba zatykać nosy. Dlatego też księżyc jest taką delikatną kulą i ludzie tam żyć nie mogą: dziś mieszkają tam same nosy. I z tego to właśnie powodu nie możemy nigdy zobaczyć swoich nosów, wszystkie bowiem przebywają na księżycu.

Więc kiedym sobie uprzytomnił, że ziemia jest materią ciężką i osiadając może zemleć na mąkę wszystkie nasze nosy, ogarnął mnie taki niepokój, że wdziawszy pończochy i trzewiki pośpieszyłem do sali rady koronnej, ażeby wydać rozkazy policji, by nie pozwoliła ziemi osiąść na księżycu. Kapucyni, których mnóstwo zastałern w sali rady Koronnej, byli to, jak się okazało, ludzie rozumni. Kiedym powiedział: – Panowie, ratuj – my księżyc, bo ziemia chce siąść na nim – wszyscy jak jeden mąż zaczęli spełniać moje życzenie monarsze, przy czym wielu z nich jęło się wdrapywać na ściany, żeby sięgnąć do księżyca. Lecz w owej chwili wszedł wielki kanclerz. Widząc go, wszyscy się rozbiegli. Ja, jako król, pozostałem. Ku memu zdziwieniu kanclerz uderzył mnie kijem i zapędził do pokoju. Taką to moc mają w Hiszpanii zwyczaje narodowe!

Tegoż roku w styczniu, który nastąpił po lutym.

Dotychczas nie mogę zrozumieć, co to za kraj ta Hiszpania! Całkiem niezwykłe panują tu zwyczaje narodowe i etykieta dworska! Nie rozumiem, nie rozumiem, stanowczo nic nie rozumiem. Dzisiaj, zgolono mi głowę, chociaż krzyczałem z całych sił, że nie chcę być mnichem. Ale jak sobie przypomnę, co się działo ze mną, kiedy mi zaczęli kapać na głowę zimną wodę! Takiego piekła nigdy jeszcze nie czułem. Byłem bliski szału: ledwie mnie mogli utrzymać. Nie rozumiem, jakie; znaczenie ma ten dziwny zwyczaj. Głupi, bezmyślny zwyczaj! Nie do pojęcia jest dla mnie nierozsądek królów, którzy dotychczas nie wykorzenili tego zwyczaju. Domyślam się, że według wszelkiego prawdopodobieństwa wpadłem w ręce inkwizycji, ten zaś, którego wziąłem za kanclerza, jest zapewne wielkim inkwizytorem we własnej osobie. Mimo to nie mogę zrozumieć, w jaki sposób król może podlegać inkwizycji. Chociaż co prawda – za sprawą Francji, a zwłaszcza Polignaca… O, to łotr ten Polignac! Zaprzysiągł mi zemstę aż do śmierci! No i prześladuje a prześladuje. Wiem jednak, przyjacielu, że chodzisz na pasku angielskim. Anglik – to wielki polityk! Wszędzie nakręci. Wiadomo całemu światu, że kiedy Anglia zażyje tabaki, to Francja kicha.

Dnia 25

Dzisiaj wielki inkwizytor znowu przyszedł do mego pokoju, ale ja, z daleka już dosłyszawszy jego kroki, schowałem się pod krzesło. Zobaczył, że mnie nie ma, zaczął więc na mnie wołać. Najpierw z nazwiska:

– Popryszczyn!

Ja ani słówkiem. Potem:

– Panie Aksencjusz! Radco tytularny! Szlachcicu! Ja dalej milczę.

– Ferdynandzie VIII, królu hiszpański!

Już chciałem wysunąć głową, alem pomyślał: „Nie nabierzesz mię, bratku! Znam cię! Znowu mi będziesz lał zimną wodę na głowę”.

W końcu zauważył mnie i wypędził kijem spod krzesła. Ten przeklęty kij bije bardzo boleśnie. Ostatecznie, wszystkie te przykrości wynagrodziłem sobie pewnym odkryciem, jakie dzisiaj zrobiłem – mianowicie, że każdy kogut ma swoją Hiszpanię, która leży pod piórami w pobliżu ogona. Wielki inkwizytor wyszedł ode mnie zagniewany, grożąc mi jakąś karą. Ale ja kpię sobie z jego bezsilnej złości, ponieważ wiem, że działa jak maszyna, jako narzędzie Anglika.

Dn 34 ia mca rkuo

Nie mam już sił cierpieć! Boże, co oni ze mną wyprawiają! Leją mi na głowę zimną wodę. Nie widzą, nie słuchają mnie, głusi są na moje błagania. Co im zrobiłem? Za co mnie męczą? Czego chcą ode mnie, biednego człowieka? Cóż ja im mogę dać? Nic nie mam. Jestem już bez sił, nie mogę wytrzymać tych wszystkich katuszy; głowa mi płonie, w oczach wszystko wiruje. Ratujcie mnie! Zabierzcie stąd! Dajcie mi trójkę lotnych jak wicher koni! Siadaj, mój woźnico, dzwońcie, moje dzwoneczki! Pomknijcie, konie, unieście mnie z tego świata! Dalej a dalej, żebym nic a nic tutaj nie widział…

Hen, przede mną, kłębi się niebo; gwiazdka migocze w dali; ucieka ciemny las, posrebrzony księżycem; siwa mgła ściele się do stóp; we mgle dźwięczy melodia; po jednej strome – morze; po drugiej – Włochy… Ale oto widnieją chaty rosyjskie. Czy to mój dom majaczeje w dali? Mojaż to matka siedzi pod oknem? Matko, ratuj swego biednego syna! Uroń łzę na jego chorą głowę! Spójrz, jak oni go męczą! Przytul do piersi swego biednego sieroteńkę! Nie ma dla niego miejsca na świecie! Pędzą go precz! Matko, użal się nad swym chorym dzieckiem!… A czy wiecie, że dej algierski ma guza pod samym nosem?

PORTRET

CZĘŚĆ I

Nigdzie nie zatrzymywało się tylu ludzi, co przed sklepikiem z obrazkami na bazarze szczukińskim. Sklepik ów stanowił po prostu zbiór różnorodnych osobliwości; wiszące tu obrazy były po większej części malowane olejno, kryte ciemno-zielonym werniksem, w ciemno-żółtych, szychowych ramach. Zima z białymi drzewami, zgoła czerwony wieczór, podobny do łuny pożaru, flamandzki chłop z fajką wykręconą ręką, podobny raczej do indyjskiego koguta w mankietach, niż do człowieka, – oto zwykłe ich tematy. Dodajemy do tego kilka grawiur: portret Chozrewa Mizry w baraniej czapce, konterfekty jakichś generałów w trójrożnych kapeluszach, z krzywymi nosami. Ponadto drzwi takiego sklepiku bywają obwieszone zazwyczaj wiązkami obrazków odbijanych z drzewa na wielkich arkuszach, świadczących o wrodzonych talentach Rosjanina. Na jednym była carówna Miliktrisa Kirbitjewna, na drugim miasto Jerusalem, po którego domach i kościołach rozlała się bez ceremonii czerwona farba, zatapiając część ziemi i dwu modlących się chłopów rosyjskich w rękawicach. Kupujących te obrazy bywa zazwyczaj niewielu, ale za to widzów – tłum. Jakiś tam łazęga lokaj stanie i ziewa przed niemi, trzymając w ręku menażki z obiadem, wziętym z garkuchni dla swego pana, który na pewno będzie jadł dziś zupę niezbyt gorącą. Stoi też tu na pewno żołnierz w płaszczu, ów rycerz gwarnego rynku, sprzedający dwa scyzoryki i handlarka z koszykiem pełnym trzewików. Każdy zachwyca się po swojemu; chłopi dotykają zazwyczaj palcami; kawalerowie przygadają się z powagą; chłopcy kredensowi i terminatorzy śmieją się i drażnią wzajemnie malowanymi karykaturami; starzy lokaje w bajowych płaszczach patrzą tylko dlatego, aby mieć sposobność do ziewania; handlarki, zaś młode rosyjskie baby, ulegają instynktowi, chcąc posłuchać o czym też to gadają ludzie i popatrzeć na to, na co i oni patrzą.

O takiej właśnie porze zatrzymał się mimo woli przed sklepem, przechodzący obok, młody malarz Czartkow. Stary płaszcz i niewykwintne ubranie zdradzały w nim człowieka, oddanego z zaparciem się swojej pracy, człowieka, który nie miał czasu na zajmowanie się swym strojem, tak zazwyczaj pełnym tajemnego uroku dla młodości. Zatrzymał się przed sklepem i najpierw śmiał się w głębi duszy z potwornych obrazów. W końcu ogarnęło go mimowolne zamyślenie i zaczął zastanawiać się komu też są one potrzebne. Nie dziwiło go to, że lud rosyjski zachwyca się Jerusłanowym Lazarewiczem, Tomaszem i Jaremą, gdyż wyobrażone historie zdawały się dostępne i zrozumiałe dla ludu; ale gdzie są kupcy tych pstrych brudnych olejnych malowideł? Komu są potrzebni ci flamandzcy chłopi, te czerwone i niebieskie pejzaże, ze śladami dążenia do nieco wyższego poziomu sztuki, w których jednak wyraziło się, głębokie jej poniżenie. Nie były to, zdawało się, wcale prace dziecka-samouka; gdyż w pierwszym wypadku przy całej karykaturalności całokształtu, przebijałby z nich jakiś silniejszy poryw. Tutaj zaś widniała po prostu tępota, bezsilne, nędzne niedołęstwo, które samowolnie wtargnęło w dziedzinę sztuki, gdy miejsce jego było pośród niskich rzemiosł, – niezdarność wierna przecież swemu powołaniu, wnosząca nawet do sztuki swoje rzemiosło. Te same barwy, ta sama maniera, ta sama automatyczna, nawykła ręka, należąca raczej do skleconego nędznie automatu, niż do człowieka.

Czartkow długo stał przed tymi brudnymi obrazami, i już przestał myśleć o nich, gdy tymczasem właściciel sklepu, szary człowieczek w bajowym płaszczu, niegolony od Bożego Narodzenia, gadał przed nim od dawna, targował się i umawiał o cenę, nie widząc jeszcze co mu się podobało i czego mu potrzeba. „Ot, za tych chłopków i „landszafcik“ wezmę rubla. – Wspaniałe malowanie! wprost bije w oczy: tylko co z wystawy, jeszcze werniks nie wysechł. Albo ta zima, – niech Pan weźmie zimę! piętnaście rubli! sama ramka kosztuje więcej! Co za wspaniała zima!“ Tu kupiec dał lekkiego szczutka w płótno, prawdopodobnie, aby wykazać wszystkie zalety zimy. „Czy rozkaże pan związać to i zanieść za sobą? Jaki adres? Ej, mały! podaj sznurek!“

„Zaczekaj! bracie nie tak prędko,“ rzekł malarz, oprzytomniawszy i widząc, te obrotny kupiec zabrał się nie na żarty do pakowania. Było mu trochę nieskładnie nie kupić nic po tak długiej bytności w sklepie i rzekł: „Ale czekaj zajrzę, czy nie ma czegoś dla mnie tutaj“ i schyliwszy się zaczął wyciągać z kupy nawalonych na podłodze obrazków, wytarte zakurzone stare malowidła, nie cieszące się widać wcale szacunkiem. Były tu stare portrety familijne, których spadkobierców zapewne nie dałoby się już znaleźć na świecie; obrazy zgoła nie do rozpoznania, z podartym płótnem; ramy z wytartą pozłotą, słowem wszelkiego rodzaju stare śmiecie. Ale malarz wziął się do przeglądania myśląc w duchu: „A nuż znajdzie się cokolwiek“. Nieraz słyszał opowieści o tym, jak u straganiarzy znajdowano w śmieciach dzieła wszelkich mistrzów.

Właściciel ujrzawszy czym zajął się gość, stracił na gorliwości i wróciwszy, usiadł przy drzwiach z odpowiednią godnością na swym zwykłym miejscu i zaczął wzywać przechodniów wskazując ręką na sklep: „Tutaj ojcze! oto obrazy! wejdźcie, wejdźcie! dopiero z wystawy“. Nawrzeszczał się już dowoli i przeważnie bezpłodnie; nagadał się do syta z tandeciarzem, stojącym naprzeciwko również przed swoim sklepem, aż w końcu przypominał sobie, że ma w sklepie kupca, odwrócił się do ludzi plecami i wszedł do wnętrza. – „No, ojcze, wybrał pan co?“ Ale malarz stał już dobrą chwilę nieruchomo przed jednym portretem w ogromnych niegdyś wspaniałych ramach, na których teraz widział ledwie ślad pozłoty.

Był to starzec o obliczu brązowego koloru muskularne, zapadnięte rysy twarzy schwycone były zda się w momencie konwulsyjnego skurczu i biła z nich wcale nie północna energia; gorzało w nich płomienne południe. Był on udrapowany w szeroki kostium azjatycki. Mimo, iż portret był zniszczony i zakurzony, malarz starłszy pył z oblicza zauważył w nim ślad pracy artysty wielkiej miary. Portret zdawało się, był nieskończony; lecz siła pędzla była uderzająca. Ze wszystkiego zaś najbardziej niezwykłe były oczy; zdawało się, że malarz skupił na nich całą potęgę swego pędzla i cały swój wysiłek. Po prostu patrzyły one, patrzyły nawet z samego portretu jakby niwecząc jego harmonię swym dziwnym życiem. Oczy patrzyły jeszcze silniej, gdy podszedł z portretem do drzwi. Prawie takie same wrażenie uczyniły na innych. Kobieta, stojąca poza nim krzyknęła: „Patrzy, patrzy!“ i cofnęła się. Malarz uczuł coś niemiłego, niepojętego dla siebie i postawił portret na ziemi.

– No i cóż, weźmie pan portret? rzekł– rzekł właściciel.

– A ile? – zapytał malarz.

– Któżby się tam drożył? Niech pan da trzy czworaki!

– Nie.

– No, a ile pan daje?

– Czterdzieści groszy – rzekł malarz, gotów do odejścia.

– Ech, też pan cenę wymyślił! przecież za to samej ramy nie można kupić! Widać zamierza pan kupić, ale jutro! Panie, panie, niech się pan wróci! Niech pan doda choć dwadzieścia groszy. Proszę wziąć, proszę wziąć, proszę o czterdzieści groszy. Naprawdę, że tylko na dobry początek; dlatego tylko, że pierwszy kupujący.

Przy tym zrobił gest ręką, jakby dodając „Niech już tak będzie, niech stracę obraz“.

W taki sposób Czartkow zgoła niespodzianie kupił stary portret i równocześnie pomyślał: „Po co ja to kupiłem? po co mi to?“ Ale cóż było robić! Wyjął z kieszeni czterdzieści groszy, oddał je kupcowi, wziął portret pod pachę i poniósł go. Po drodze przypomniał sobie, że grosze, które oddał były ostatnie. Myśli jego stały się mroczne; złość i obojętna pustota naszły go równocześnie. „Do diabła ohydnie na tym świecie!“ rzekł z pasją Rosjanina któremu się nie wiedzie. I prawie machinalnie kroczył szybko, obojętny na wszystko. Czerwona barwa zachodzącego słońca jeszcze była rozlana na połowie nieba, jeszcze domy, zwrócone ku tej stronie kąpały się w jej ciepłym świetle, a już z drugiej strony wzmagała się błękitnawa poświata księżyca. Na wpół przezroczyste, lekkie cienie padały na ziemię smugami, które rzucały nogi przechodniów i sylwety domów. Już malarz zaczął zwolna zagapiać się na niebo, oświecone jakimś przezroczem, subtelnym, niepewnym światłem, gdy naraz z ust padły słowa: „Jaki delikatny ton“ i „Do diabła, ohydnie!“ – i poprawiając portret, wymykający się ciągle z pod pachy, przyspieszył kroku.

Zmęczony i cały w potach, dowlókł się do domu na piętnastą linię Wasiljewskiego Ostrowu. Z trudem i sapaniem wdrapywał się po schodach, zalanych pomyjami i ozdobionych śladami kotów i psów. Na stukanie w drzwi nie było odpowiedzi: służącego nie było w domu. Oparł się o okno i cierpliwie czekał, dopóki na schodach poza nim nie rozległy się kroki chłopaka w niebieskiej koszuli, jego kucharza, modela, farbiarza i zamiatacza podłóg, brudzącego je równocześnie swymi buciarami. Chłopak nazywał się Nikita i spędzał cały czas nieobecności swego pana za bramą. Nikita długo usiłował trafić do dziurki od klucza, niewidzialnej z powodu ciemności. W końcu drzwi stanęły otworem, Czartkow wszedł do nieznośnie zimnego przedpokoju jaki bywa zawsze u malarzy, na co ci zresztą nie zwracają uwagi. Nie oddając płaszcza Nikicie, wkroczył z nim do swej pracowni – kwadratowej izby obszernej lecz wąskiej, z zamarzniętymi oknami pełnej różnorodnych gratów malarskich, jako to: kawałków gipsowych rąk, ramek z naciągniętym płótnem, szkiców zaczętych i porzuconych, draperii rozwieszonych na krzesłach. Zmęczony bardzo, rzucił płaszcz, postawił w roztargnieniu kupiony portret między dwa niewielkie płótna i legł na niskiej kanapce, o której nie można było powiedzieć, iż była pokryta skórą, ponieważ rząd drobnych goździków, przytrzymujących niegdyś skórę, cieszył się wolnością, tak samo jak leżąca na wierzchu skóra. Nikita wsuwał pod nią brudne skarpetki, koszule i w ogóle brudną bieliznę. Posiedziawszy i wyleżawszy się o tyle, o ile można było wyleżeć się na tak wąziutkiej kanapce, Czartkow poprosił o świecę.

– Nie ma świecy – rzekł Nikita.

– Jak to, nie ma?

– A przecież i wczoraj jej już nie było – powiedział Nikita.

Malarz przypomniał sobie, iż rzeczywiście i wczoraj już nie było świecy, uspokoił się i zamilkł. Dał się rozebrać i włożył tęgo podniszczony szlafrok.

– Aha, jeszcze, był gospodarz – rzekł Nikita.

– A, przychodził po pieniądze? Wiem... – odparł malarz, machnąwszy ręką.

– Ale nie był sam – mówił Nikita.

– A z kim?

– Nie wiem z kim... jakiś tam rewirowy.

– A rewirowy po co?

– Nie wiem po co; mówił, że mieszkanie nie zapłacone.

– No i co z tego będzie?

– Albo ja wiem, co będzie; powiada: „Jeśli nie chce, to niech się wynosi z mieszkania“. Chcieli przyjść jeszcze raz jutro.

– A niech sobie przyjdą – rzekł Czartkow z ponurym spokojem i ogarnęła go beztroska obojętność.

Młody Czartkow był utalentowanym malarzem, rokującym wielkie nadzieje, chwilami tu i ówdzie pędzel jego wykazywał spostrzegawczość, wyobraźnię i nagły pęd do zbliżenia się ku przyrodzie. „Uważaj, bracie“ – mówił do niego nieraz profesor – „masz talent; grzechem będzie jeśli go zatracisz; ale tyś niecierpliwy; byleco cię zniechęca, jedną rzeczą się przejmiesz i nią tylko się zajmujesz a reszta zdaje ci się niczym, nie chcesz nawet na nią patrzeć. Uważaj, abyś nie stał się modnym malarzem, już teraz barwy twoje zaczynają krzyczeć jaskrawo, rysunek też bywa nieścisły a czasami zgoła słaby, nie widać linii; już gonisz za modnym światłem, za tym, co uderza w oczy – uważaj, bo wpadniesz między kiczarzy. Strzeż się: zaczyna cię już świat nęcić, nieraz zauważyłem już na twej szyi fircykowatą chusteczkę, kapelusz glansowany... To nęcące... można puścić się na malowanie modnych obrazków i portrecików za pieniądze ale przez to gubi się i niweczy talent. Cierp. Obmyślaj każdą robotę, rzuć elegancję – niechaj inni zdobywają pieniądze – twój los cię nie minie“.

Profesor miał w części rację. Nieraz chciało się nasz mu malarzowi zabawić, zabłysnąć elegancją – słowem tu i owdzie objawić swa młodość lecz przy tym wszystkim zdołał panować nad sobą. Czasami mógł zapomnieć o wszystkim, wziąwszy pędzel do ręki i odrywał się od niego nie inaczej, jak od cudownego snu. Smak jego rozwijał się całkiem wyraźnie.

Nie pojmował jeszcze całej głębi Rafaela, ale już upajał się szybkim, szerokim pędzlem Guida, zastanawiał się nad portretami Tycjana, zachwycał się Flamandczykami. Ciemna zasłona otulająca stare obrazy, nie całkiem opadła przed nim, lecz już przeczuwał w nich coś niecoś, chociaż w głębi duszy nie zgadzał się z profesorem, żeby starzy mistrzowie tak byli niedosiężni dla nas, zdawało mu się nawet, że wiek dziewiętnasty w niejednym ich wyprzedził, że naśladowanie przyrody stało się teraz jakby jaśniejsze, żywsze i bliższe, słowem myślał o tym tak, jak myśli młodość, która już coś zdobyła i czuje to z dumą w swej świadomości. Nieraz złościło go, gdy widział, jak przyjezdny malarz, Francuz lub Niemiec, czasem wcale nie malarz z zawodu, jednym zmechanizowanym pociągnięciem, zacięciem pędzla i jaskrawością barw wywoływał powszechny podziw i w mig zbierał kapitał pieniężny.

Nie przychodziło mu to na myśl wtedy, gdy zajęty swą robotą zapominał o piciu, jedzeniu i całym świecie, ale wówczas, gdy w końcu zbyt doskwierała konieczność, gdy nie było za co kupić pędzli i farb, gdy natarczywy gospodarz przychodził po dziesięć razy na dzień żądać komornego. Wtedy z zazdrością wyobrażał sobie w swej głodnej fantazji los malarza – bogacza; wtedy nadchodziła go myśl, nawiedzająca często rosyjskie głowy: rzucić wszystko i zabawić się z biedy, na złość wszystkim. I teraz był prawie w takim samym powożeniu.

„Tak cierp, cierp!“ wyrzekł ze złością, „jest przecież i koniec męczarniom. Cierp! a za co będę jutro jadł obiad? Nikt mi przecież nie pożyczy. A jeśli zaniosę na sprzedaż wszystkie swoje obrazy i rysunki, dadzą mi za nie czterdziestkę. Są potrzebne, naturalnie. Każdy z nich był podjęty nie na próżno, z każdego nauczyłem się czegoś. Ale cóż za pożytek? studia, próby – i zawsze studia i próby – bez końca. I któż zresztą kupi je, nie znając mego nazwiska? I komu potrzebne są kopie z antyków i z modeli albo moja nieskończona „miłość Psyche“, lub perspektywa mojego pokoju czy też portret mojego Nikity, aczkolwiek lepszy on na pewno od portretów jakiegoś tam modnego malarza? Co robić naprawdę? Dlaczego męczę się i jak uczeń grzebię w abecadle, wówczas, gdy mógłbym zabłysnąć nie gorzej od innych i mieć tak jak oni pieniądze?“

Powiedziawszy to malarz nagle zadrżał i zbladł: patrzyło na niego wysunięte z poza płótna, czyjeś kurczowo wykrzywione oblicze, dwoje strasznych oczu wpiło się wprost w niego jakby chcąc go pożreć, usta zaś wyrażały groźny rozkaz milczenia. Przestraszony malarz chciał krzyczeć, wołać Nikitę, który zdążył już oddać się w przedpokoju bohaterskiemu chrapaniu, lecz nagłe powstrzymał się i roześmiał, uczucie strachu zniknęło momentalnie, był to świeżo kupiony portret, o którym całkiem zapomniał. Poświata księżycowa, rozwidniająca izbę padła na niego i nadała mu przerażającą żywość. Malarz wziął się do oglądania go i oczyszczenia. Zmoczywszy gąbkę przetarł go kilkakrotnie, zmył z niego prawie wszystek nagromadzony i wbity kurz oraz błoto, powiesił przed sobą na ścianie i podziwiał jeszcze bardziej niezwykłą robotę; cała twarz po prostu ożyła, zaś oczy wejrzały tak, że cofnął się wreszcie, wzdrygnął i zawołał zdumionym głosem: „Patrzy, patrzy ludzkimi oczami!“ Przyszła mu nagle do głowy historia, słyszana dawno temu od profesora, o pewnym portrecie znakomitego Leonarda da Vinci, nad którym wielki mistrz pracował kilka lat i ciągle uważał go za nieskończony, a który według Vasari, był uznany przez wszystkich za najdoskonalsze i najpełniejsze dzieło sztuki. Najbardziej wykończone były w nim oczy podziwiane przez współczesnych, nawet najmniejsze, ledwie widoczne żyłki nie były tam opuszczone, lecz oddane na płótnie. Ale w tym, stojącym teraz przed nim portrecie było coś niesamowitego. To nie była już sztuka, burzyło to nawet harmonię samego portretu, to były ludzkie oczy! Zdawało się jak gdyby były wyrżnięte żywemu człowiekowi i wstawione w obraz. Nie było tu już owej wielkiej rozkoszy, która ogarnia duszę na widok dzieła malarskiego, mimo nawet najstraszliwszego tematu, rodziło się tu chorobliwe jakieś dręczące uczucie. „Co to jest? – mimo woli zapytywał się malarz – przecież to jednak natura żywa, natura, skąd że to dziwnie niemiłe uczucie! Czyż niewolnicze, ścisłe naśladowanie natury jest już przestępstwem i wydaje się ostrym wstrętnym krzykiem? Czy jeżeli wziąć przedmiot obojętnie, bez uczucia i wniknięcia w niego, przedstawi się on tylko w samej swej strasznej nagości rzeczywistej i nieoświetlony błyskiem niedostępnej, skrytej we wszystkim myśli, przedstawi się w tej rzeczywistości, która ujawnia się wówczas, gdy chcąc zbadać pięknego człowieka, uzbrajamy się w lancet anatomiczny, rozcinamy jego wnętrze i widzimy człowieka wstrętnego? Dlaczego zwykła i marna natura u jednego malarza staje w jakiejś świetlnej aureoli – i nie czuje się żadnego niemiłego wrażenia, przeciwnie, zdaje się, jakby się człowiek nasycił rozkoszą i potem wszystko płynie spokojniej i równiej toczy się wokoło? I dlaczego ta sama natura u innego malarza wydaje się nędzną, zbrukaną, mimo że był on tak wierny jej obrazowi? Ale nie ma w niej czegoś świetlanego. Wszystko jedno jaki jest widok przyrody, gdyby był nawet nie wiadomo jak wspaniały, to jednak, brak nam czegoś jeśli na niebie nie ma słońca.

Podszedł znów do portretu, aby obejrzeć te cudowne oczy i ze zgrozą zauważył, że patrzą wprost na niego. Nie była to już kopia z natury; była to owa niesamowita żywość, którą rozświetliłoby się oblicze trupa, gdyby powstał z mogiły. Czy to światło księżyca, niosące z sobą majaczenia senne i oblekające wszystko w inne kształty, przeciwne trzeźwości dziennej, czy to, czy też co innego było przyczyną tutaj – ale malarzowi wydała się straszna samotność w izbie. Cicho odszedł od portretu, odwrócił się w inną stronę i usiłował nie patrzeć na niego, a jednak oko mimo woli, samo przez się, zezując spoglądało w tamtą stronę. Na koniec bał się nawet chodzenia po izbie; wydawało mu się że naraz ktoś zacznie chodzić za nim i ciągle oglądał się bojaźliwie poza siebie. Nie był nigdy tchórzliwy; ale wyobraźnię i nerwy miał czułe, tego zaś wieczoru sam nie mógł sobie wytłumaczyć swej bojaźni. Usiadł w kącie, ale i tutaj zdawało mu się, że ktoś nagle zajrzy mu przez ramię w oczy. Chrapanie Nikity, rozlegające się w przedpokoju, nie rozpraszało jego trwogi. W końcu, lękliwie, nie podnosząc oczu wstał, poszedł za parawan i położył się do łóżka; poprzez szczeliny w parawanie widział oświetlony przez księżyc pokój na wprost, wiszący na ścianie portret. Oczy wparły się w niego jeszcze straszliwiej, jeszcze wymowniej i zdawało się nie chciały na nic patrzeć, tylko na niego. Pełen przykrego uczucia zdecydował się wstać z łóżka, schwycił prześcieradło i zbliżywszy się do portretu owinął go dokładnie.

Uczyniwszy to, legł na łóżku spokojniej i zaczął rozmyślać o nędzy i godnym litości położeniu malarza, o cierniowej drodze przeznaczonej sobie na tym świecie; a tymczasem oczy jego mimo woli patrzyły przez szpary parawanu na owinięty prześcieradłem portret. Poświata miesięczna wzmocniła białość prześcieradła i zdawało mu się, że straszne oczy zaczęły błyszczeć nawet przez prześcieradło. Ze strachem wytężył uporczywie wzrok, jakby chcąc się przekonać, że to urojenie. Lecz w końcu, rzeczywiście.. widzi, widzi jasno.. nie ma już prześcieradła... portret całkiem odsłonięty i patrzy, mimo wszystko naokół, wprost w jego wnętrze... Zlodowaciało w nim serce. Widzi: starzec poruszył się nagle oparł się o ramy, wreszcie podniósł się na rękach, wsunął obie nogi i wyskoczył z ramy... Przez szczelinę parawanu widać było tylko puste ramy. W pokoju rozległ się stuk kroków, coraz bliższy i bliższy parawanu. Serce biednego malarza zaczęło silnie łomotać. Z zapartym ze strachu tchem oczekiwał że tuż już zajrzy ku niemu z za parawanu starzec. I oto zajrzał naprawdę z poza parawanu, z tym samym brązowym obliczem, wodząc wielkimi oczami. Czartkow usiłował krzyknąć, – i poczuł, że brak mu głosu, chciał się ruszyć uczynić gest jakiś – lecz członki odmówiły posłuszeństwa. Z otwartymi ustami i zamierającym oddechem patrzył na ten straszny fantom, wysokiego wzrostu, w szacie azjatyckiej i czekał, co się stanie. Staruch usiadł tuż przy jego nogach a następnie wyjął coś z pod fałd swej szerokiej sukni. Był to woreczek. Starzec rozwiązał go i chwyciwszy za oba końce, potrząsnął: z głuchym dźwiękiem upadły na podłogę ciężkie rulony, w postaci długich słupków; każdy był owinięty w niebieski papier i na każdym był napis: „1000 dukatów“. Wysunąwszy długie, kościste ręce z szerokich rękawów, starzec zaczął rozwijać rulony. Błysnęło złoto. I mimo uczucia wielkiego ciężaru i nieprzytomnego strachu, malarz wlepił oczy w złoto, patrząc nieruchomo, jak przelewało się ono w kościstych rękach, błyszczało, dzwoniło głucho i subtelnie i znowu zostało zawinięte. Zauważył przy tym, iż jeden rulon potoczył się dalej niż inne, aż do nogi łóżka przy głowach. Prawie gorączkowo chwycił go i pełen strachu patrzył, czy starzec nie zauważył. Ale starzec był jak się zdawało, bardzo zajęty: zebrał wszystkie rulony, włożył znów do worka i nie patrząc na niego skrył się za parawanem. Serce Czartkowa biło mocno, gdy słyszał w pokoju szelest oddalających się kroków. Ściskał silnie rulon w ręce, drżąc całym ciałem – i nagle usłyszał, że kroki znów zbliżają się do parawanu – widać starzec przypomniał sobie, że brakło mu jednego zwitka. Malarz z desperacją ścisnął rulon w ręku, skupił wszystkie siły, aby wyskoczyć z łóżka i obudził się.

Był oblany chłodnym potem, serce waliło w nim jak młotem, pierś była ściśniona, jakby miał z niej ulecieć dech ostatni. „Czyżby to był sen?“ rzekł, chwyciwszy się obiema rękami za głowę. Ale straszliwa namacalność zjawy nie była podobna do snu. Już po przebudzeniu widział, jak starzec wszedł w ramy, mignęła nawet poła jego szerokiej sukni, ręka zaś czuła wyraźnie, iż przed chwilą trzymała jakiś ciężar. Światło księżyca opromieniało pokój, wydobywając z ciemnych kątów to blejtram, to gipsową rękę, to porzuconą na stole draperię lub pantalony i zabłocone buty. Wówczas dopiero malarz zauważył, że nie leży w łóżku, lecz stoi przed portretem. W jaki sposób znalazł się tutaj – tego już nie mógł zgoła pojąć. Jeszcze bardziej zdumiał się, że portret był całkiem odsłonięty i rzeczywiście nie było na nim prześcieradła. Skamieniały ze strachu patrzył na niego i widział jak wbiły się wprost w niego ludzkie oczy. Zimny pot wystąpił mu na twarzy: chciał odejść, ale czuł, że nogi jakby mu wrosły w ziemię. I widzi – to już nie sen – rysy starca poruszyły się, a wargi jego zaczęły się wyciągać ku niemu, jakby chcąc go wyssać. Z wyciem rozpaczy odskoczył i – przebudził się. „Czyżby i to był sen?“ Z bijącym pękającym sercem macał wokoło siebie. Tak, leży w łóżku, w takiej samej pozycji, w jakiej zasnął. Przed nim stoi parawan: światło księżyca napełniało pokój. Przez szparę w parawanie widać było portret, zasłonięty jak należy prześcieradłem, tak samo jak go zakrył. Więc to był także sen! Lecz zwarta dłoń czuje jeszcze, jakby w niej coś był. Bicie serca było silne: ciężar w piersi nieznośny. Wpił oczy w szczelinę i uporczywie patrzył na prześcieradło. I widzi wyraźnie, że prześcieradło zaczyna się odsłaniać, jakby plątały się pod nim ręce, usiłując je zrzucić. „Panie, Boże mój! co to!“ Krzyknął żegnając się rozpaczliwie – i przebudził się. I to był także sen! Zeskoczył z łóżka, na pół przytomny, bez pamięci i już nie mógł zrozumieć, co się z nim dzieje: czy dławienie zmory lub diabła, czy majaczenie gorączkowe czy też żywa zjawa. Starając się uspokoić nieco duchowe wzburzenie i roztętnioną krew, która pulsowała gwałtownie w żyłach, podszedł do okna i otworzył lufcik. Zimny, pachnący wiatr ocucił go. Poświata księżycowa leżała ciągle jeszcze na dachach i białych ścianach domów, chociaż małe chmury zaczęły przepływać po niebie. Panowała głęboka cisza, z rzadka dochodził uszu, daleki turkot dorożki, której woźnica na pewno drzemał gdzieś w oddalonym zaułku, kołysany do snu przez leniwą klacz, w oczekiwaniu na spóźnionego pasażera. Długo patrzył, wytknąwszy głowę przez lufcik. Na niebie zjawiały się oznaki zbliżającego się świtu, w końcu poczuł senność, zatrzasnął lufcik, odszedł, położył się do łóżka i wkrótce zasnął jak zabity, twardym snem.

Zbudził się bardzo późno i poczuł się w tym niemiłym stanie, który bywa skutkiem zaczadzenia; doznawał przykrego bólu głowy. W pokoju panował mrok: niemiła wilgoć rozlana w powietrzu, przenikała przez szczeliny w oknach, zasłoniętych obrazami i zagruntowanym płótnem. Chmurny, niezadowolony, jak mokry kogut, usiadł na podartej kanapce, nie wiedząc do czego się zabrać, co robić i przypomniał sobie wreszcie sen. W miarę przypomnienia, sen ów ożył tak mocno, że Czartkow zaczął podejrzewać, czy też naprawdę był to sen i zwykłe majaczenie, czy nie było w tym czegoś innego, czy nie była to zjawa. Zerwawszy prześcieradło przyjrzał się portretowi przy świetle dziennym. Oczy wprost uderzały swym niezwykłym życiem, lecz nie widział w nich nic szczególnie strasznego; tylko w duszy zostawało się jakieś niewytłumaczone, przykre uczucie. Mimo to Czartkow nie mógł zgoła uwierzyć, że to był sen. Wydawało mu się, że między snami była jakaś dziwna cząstka rzeczywistości. Zdawało się nawet, iż w samym spojrzeniu starca coś mówiło, że był u niego tej nocy; ręka jego czuła trzymany przed chwilą ciężar, jakby ją przed minutą ktoś z niej wyrwał. Wierzył, że gdyby tylko trzymał mocniej rulon, zostałby on w jego ręce i po przebudzeniu.

Boże mój! Gdybyż choć część tych pieniędzy! – rzekł ciężko wzdychając i w wyobraźni jego zaczęły sypać się z worka wszystkie widziane we śnie rulony z nęcącym napisem „1000 dukatów“. Rulony rozwijały się, złoto błyszczało, zawijało się znowu – a on siedział, patrząc bezmyślnie i nieruchomo w pustkę, nie mogąc oderwać się od tego, niby dziecko, siedzące przed leguminą i patrzące z łykaniem ślinki, jak jedzą ją inni.

Na koniec rozległo się stukanie do drzwi, co otrzeźwiło go niemile. Wszedł gospodarz z rewirowym, którego oblicze jak wiadomo, jest bardziej przykre dla ludzi ubogich, niż twarze żebraka dla bogaczy. Gospodarz niewielkiego domu, w którym mieszkał Czartkow, był jednym z tych istot, jakimi bywają zazwyczaj właściciele domów gdzie bądź na Wasiljewskim Ostrowie, po stronie petersburskiej lub w odległym zakątku Kolomny, – istotą, jakich wiele w Rosji, o tak trudnym do odróżnienia charakterem, jak barwa znoszonego surduta. W młodości swej był i kapitanem i krzykaczem, zajmował się sprawami państwa, umiał po mistrzowsku chłostać, był i roztropny i elegancki i głupi; ale na starość te wszystkie oryginalne właściwości zlały się w mętną nieokreśloność. Był już wdowcem, był już dymisjonowany, nie stroił się więcej, nie chwalił się, nie był zadzierżysty, lubił tylko pić herbatę i plótł przy tym wszelkie możliwe głupstwa; chodził po pokoju i poprawiał łojowy ogarek; akuratnie po upływie każdego miesiąca nachodził swych lokatorów po pieniądze: wychodził na ulicę z kluczem w ręku po to, aby spojrzeć na dach swego domu; wypędzał kilkakrotnie stróża z jego barłogu, słowem był człowiekiem dymisjonowanym, któremu po całym życiu rozpusty i wytrząsania się w powozach zostały tylko niskie nałogi.

– Proszę, spójrzcie sami, Waruch Kuźmicz – rzekł gospodarz, zwracając się do rewirowego i rozkładając ręce – ot nie płaci za mieszkanie, nie płaci.

– Cóż, kiedy nie ma pieniędzy! Poczekajcie zapłacę.

– Ja, ojcze, czekać nie mogę rzekł – rzekł gospodarz z pasją, czyniąc gest kluczem, trzymanym w ręce – u mnie mieszka ot Podogonkin, podpułkownik, siedem już lat mieszka, Anna Piotrowna Buchmisterowa wynajmuje i wozownię i stajnię na dwa żłoby, ma trzech ludzi czeladzi – ot jakich mam lokatorów! U mnie, mówiąc otwarcie, nie taki interes, by nie płacono za mieszkanie. Proszę natychmiast zapłacić i wynosić się precz.

– Tak, jeżeli pan się już zgodził, to proszę płacić, – rzekł rewirowy z lekkim potakiwaniem, założywszy palec na guzik munduru.

– Ale czym płacić? pytanie. Nie mam teraz ani grosza.

– W takim razie niech pan zaspokoi Iwana Iwanowicza dziełami swej profesji – rzekł rewirowy – może zgodzi się wziąć zapłatę obrazami.

– Nie, ojcze, dziękuję za obrazy. Gdyby to były obrazy przyzwoitej treści, które można by powiesić na ścianie, chociażby jakiś generał z gwiazdą lub portret księcia Kutuzowa, a ten namalował chłopa w koszuli, służącego, który farby rozciera. Jeszcze z niego śmie robić portret! Dam ja mu po karku: powyciągał mi wszystkie gwoździe z zasuwek – złodziej. Ot popatrzcie, jakie tematy: oto maluje pokój. Gdyby choć wziął pokój sprzątnięty, wyporządzony, a on ot jak go namalował, ze wszystkimi śmieciami i gratami, jakie tylko są. Proszę patrzyć tylko, jak zapaskudził mi pokój, niech pan sam spojrzy. Przecież mieszkają u mnie lokatorzy po siedem lat, pułkownicy, Buchmisterowa, Anna Piotrowna... Nie, mówię panu: nie ma gorszego lokatora niż malarz, żyje jak najgorsza świnia, po prostu – nie daj Boże.

Wszystkiego tego musiał wysłuchać cierpliwie biedny malarz. Rewirowy tymczasem zajął się oglądaniem obrazów i studiów i zaraz dowiódł, że ma duszę wrażliwszą niż gospodarz, nieobcą nawet wrażeniom malarskim.

– Che, – rzekł, tykając palcem w jedno płótno, na którym była namalowana naga kobieta. – temat... tego... zabawny... A ten dlaczego ma tak czarno pod nosem? tabaką czy czym zasypał sobie?

– Cień – odpowiedział na to surowo, nie patrząc na niego, Czartkow.

– No, można by go przenieść gdzieś na inne miejsce, pod nosem miejsce zbyt widoczne – rzekł rewirowy. – A to czyj portret – mówił dalej, podszedłszy do portretu starca. – Zanadto straszny. Czyżby był on rzeczywiście taki straszny? Ach, przecież on po prostu patrzy! Ech, jakie piorunujące oczy! Kto panu pozował?

– A to jeden... – rzekł Czartkow i nie dokończył słowa: rozległ się trzask. Rewirowy nacisnął, widać, zbyt silnie ramę portretu, dzięki kamiennej budowie swych policyjnych łap, boczne deseczki wgniotły się do wnętrza, jedna wyleciała na podłogę, a wraz z nią upadł, z ciężkim brzękiem rulon w niebieskim papierze. Czartkowa uderzył w oczy napis; „1000 dukatów“. Jak szalony, rzucił się, schwycił rulon i ścisnął go kurczowo w ręce, którą opadła w dół od ciężaru.

– Tak, jakby zadźwięczały pieniądze? – rzekł rewirowy, słysząc stuk czegoś padającego na podłogę, nie zauważywszy jednak rulonu z powodu szybkości, i jaką rzucił się Czartkow, by go podnieść.

– A panu co do tego, co ja mam.

– A do tego, że powinien pan natychmiast zapłacić gospodarzowi za mieszkanie, że ma pan pieniądze, ale nie chce pan płacić – ot co.

– No, zapłacę mu dzisiaj.

– No, a dlaczego pan nie chciał zapłacić poprzednio i niepokoi pan gospodarza, i nawet policję alarmuje?

– Dlatego, że nie chciało mi się ruszać tych pieniędzy. Zapłacę mu dziś do wieczora i jutro opuszczę mieszkanie, dlatego, że nie chcę pozostawać u takiego gospodarza.

– No Iwanie Iwanowiczu, on panu zapłaci – rzekł rewirowy, zwróciwszy się do gospodarza. – Jeżeli zaś nie byłby pan zaspokojony jak należy do dziś wieczora, wówczas wybaczy pan, panie malarzu. – Rzekłszy to, włożył swój trójrożny kapelusz i wyszedł do sieni a za nim gospodarz z pochyloną głową, zdawało się w jakimś zamyśleniu.

– Dzięki Bogu, poszli do diabła! – powiedział Czartkow, słysząc zamykające się drzwi w przedpokoju. Zajrzał do przedsionka, wysłał po coś Nikitę, aby zostać samemu, zamknął za nim drzwi i, wróciwszy do pokoju, zaczął z silnym biciem serca rozwijać rulon. Były w nim dukaty, jeden w drugiego nowy, gorące jak ogień. Wprost oszalały siedział malarz nad kupą złota, wciąż jeszcze zapytując się: „Czy nie dzieje się to we śnie?“

W zwitku było ich równo tysiąc, wygląd jego był taki sam, jaki przedstawił mu się we śnie. Kilka chwil przesypywał je, oglądał i ciągle nie mógł przyjść do siebie. Wyobraźnia wskrzesiła nagle wszystkie historie o skarbach, szkatułach ze skrytymi szufladami, zostawianych dla zbankrutowanych wnuków przez przodków, pewnych ich marnotrawstwa przyszłego. Myślał: „może to jakiś dziadunio postanowił zostawić swemu wnukowi podarek, zamknięty w ramie familijnego portretu.“

Pełny romantycznych rojeń, zaczął już myśleć czy nie ma w tym jakiegoś tajemniczego związku z jego losem? czy istnienie portretu nie jest związane z jego bytem, a samo nabycie go, jakimś przeznaczeniem? Z ciekawością oglądał ramę portretu. Z jednego jej boku było wyżłobione zagłębienie, tak zręcznie i niewidocznie zakryte deseczką, że gdyby kapitalna dłoń rewirowego nie spowodowała załamania, dukaty zostałyby w spokoju na wieki. Oglądając portret, podziwiał znów niezwykłą robotę i nadzwyczajne wykończenie oczu, nie wydawały mu się one już straszne, ale mimo to zostawało w duszy mimo woli poczucie przykre. „Nie“ rzekł sam do siebie „Czyjkolwiek jesteś dziaduniu, wstawię cię za szkło i zrobię ci za to złote ramy“. Tu położył rękę na kupie złota i serce mocno zabiło w nim przy tym dotknięciu. „Co z tym robić?“ myślał wpatrzony w dukaty. „Jestem teraz zabezpieczony co najmniej na trzy lata: mogę zamknąć się w pokoju, pracować. Mam teraz na farby, na obiad na herbatę, na utrzymanie, na komorne – mam, nikt mi teraz nie będzie dokuczał. Kupię sobie wspaniały manekin, zamówię gipsowy tors, sformuję nogi, postawię Wenerę i nabędę grawiury z najlepszych obrazów. A jeśli popracuję trzy lata dla siebie bez pośpiechu, nie na sprzedaż, zapędzę wszystkich w kozi róg i mogę zostać sławnym malarzem“.

Mówił tak zgodnie z głosem rozsądku, ale z głębi przemawiał inny głos, bardziej donośnie i wyraźnie. I gdy spojrzał raz jeszcze na złoto, przemówiły w nim 22 lata i gorąca młodość. W mocy jego było teraz to wszystko na co patrzył dotychczas zawistnymi oczami, czym zachwycał się z daleka, łykając ślinkę. Och, jak zagrała w nim śledziona, gdy tylko pomyślał o tym! Ubrać się w modny frak, najeść się po długotrwałym poście, wynająć wspaniały lokal, pójść natychmiast do teatru, do cukierni, do... I tak dalej – i schwyciwszy pieniądze już był na ulicy.

Wszedł przede wszystkim do krawca, ubrał się od stóp do głowy i jak dziecko, przyglądał się sobie nieustannie; nakupił perfum, pomady, wynajął bez targu pierwsze z brzegu wspaniałe mieszkanie na Newskim Prospekcie, z lustrami i nabył przygodnie w sklepie drogą lornetę, przygodnie również zakupił masę krawatów, kołnierzyków więcej niż potrzeba, u fryzjera kazał zawinąć swe loki, przejechał się dwa razy po mieście bez powodu, objadł się bez miary cukrami w cukierni i wstąpił do restauracji francuskiej, o której miał dotychczas tak niejasne pojęcie, jak o państwie chińskim. Zjadł tam obiad, podparłszy się i poprawiając ciągle przed lustrem swe wijące się loki. Wypił butelkę szampana, który znał dotąd zaledwie ze słyszenia. Wino szumiało mu trochę w głowie, więc wyszedł na ulicę żywy, sprężysty według rosyjskiego określenia „czortu nie brat“. Przeszedł się po trotuarze z zadartym nosem, kierując na wszystkich lornetkę. Na moście spotkał swego byłego profesora i szybko minął go, jakby nie zauważywszy go wcale, tak że osłupiały profesor długo jeszcze stał bez ruchu na moście, a twarz jego zamieniła się w znak zapytania. Wszystkie rzeczy, które tylko posiadał, a więc sztalugi, płótna, obrazy zostały tego samego wieczoru przeniesione do wspaniałego mieszkania. Malarz rozstawił rzeczy lepsze na miejscach wydatniejszych, gorsze zaś rzucił w kąt i spacerował po wykwintnych pokojach, raz w raz spoglądając w lustro. W duszy narodziła mu się żądza schwytania sławy za ogon natychmiast i pokazania się światu. Już marzyły mu się okrzyki: „Czartkow, Czartkow! Czy widział pan obrazy Czartkowa? Jaki zręczny pędzel Czartkowa!“ W zachwycie chodził po pokoju a wyobraźnia unosiła go nie wiadomo dokąd. Zaraz na drugi dzień, wziąwszy dziesięć dukatów, wybrał się do pewnego wydawcy periodycznej gazety, z prośbą o wielkoduszną pomoc; dziennikarz przyjął go z otwartymi rękami i nazwał go natychmiast „najszanowniejszym“, uścisnął mu obie ręce, wypytując szczegółowo o imię, nazwisko, miejsce pobytu, a nazajutrz zjawił się w gazecie tuż za ogłoszeniem o świeżo wynalezionych świecach łojowych, artykuł pod tytułem „O nadzwyczajnym talencie Czartkowa“. Spieszymy z wiadomością o wspaniałym rzec można, nabytku, który ucieszy mieszkańców naszej stolicy. Godzimy się wszyscy, że jest u nas wiele przepięknych fizjonomii i przepięknych ludzi; ale do tej pory nie było sposobu przeniesienia ich na płótno, w celu przekazania ich potomności. Obecnie brak ten został uzupełniony, znalazł się malarz, skupiający w sobie wszystkie potrzebne zalety. Teraz piękność może być przekonana, iż zostanie oddana z całą gracją swego wdzięku: powietrzna, lekka, czarująca, miła, cudna, podobna do motylków, przelatujących po wiosennym kwieciu. Szanowny ojciec rodziny ujrzy się w otoczeniu całej swej familii. Kupiec, wojak, obywatel, mąż stanu – każdy przedłuży swoje bytowanie. Pośpieszajcie, pośpieszajcie, ze spacerów, z wizyt do przyjaciół, kuzynek i ze sklepów olśniewających, spieszcie zewsząd. Wspaniała pracownia malarza (Newski Prospekt numer taki a taki) zapełniona jest portretami jego pędzla, godnego Van Dycków i Tycjanów. Nie wiadomo co podziwiać: czy wierność podobieństwa do oryginałów, czy niezwykłą świeżość i giętkość pędzla. Chwała ci malarzu! wyciągnąłeś los szczęścia na loterii. Wiwat Andrzej Piotrowicz! (dziennikarz widocznie lubił familiarność). Rozsławiaj siebie i nas. Ogólne powodzenie, a z tym pieniądze, – jakkolwiek niektórzy z naszej dziennikarskiej braci pogardzają niemi – będą twoją nagrodą“.

Ze skrytym zadowoleniem malarz przeczytał to ogłoszenie i twarz mu się rozjaśniła. Zaczęto o nim pisać w gazetach – to było dla niego nowością, to też kilka razy przeczytał te wiersze. Porównanie z Van Dyckiem i Tycjanem pochlebiło mu mocno, a frazes: „Wiwat Andrzej Piotrowicz!“ także bardzo mu się podobał: w druku nazywają go po imieniu – był to zaszczyt nieznany dla niego dotychczas. Zaczął szybko chodzić po pokoju, wzburzył włosy i to siadał na fotelach, to zrywał się i siadał na kanapie; wyobrażając sobie jak zacznie przyjmować odwiedzających, podchodził do płótna i wykonywał w powietrzu ruch pędzlem, próbując nadać wdzięczne gesty ręce.

Nazajutrz rozległ się dzwonek u drzwi; pobiegł otworzyć. Weszła dama, w asyście lokaja w futrze i liberii, a wraz z damą młoda osiemnastoletnia panna, jej córka.

– Czy to pan Czartkow? – rzekła dama.

Malarz skłonił się.

– Piszą tyle o panu, mówią że pańskie portrety są więcej niż doskonałe. Rzekłszy to dama przyłożyła do oczu lornetkę i szybko podeszła do ścian, na których nic nie było. „A gdzież pańskie portrety!“.

„Przenoszą“ – rzekł malarz zmieszany – dopiero co sprowadziłem się do tego lokalu, są one jeszcze w drodze... nie dojechały.

– „Czy był pan we Włoszech?“ spytała dama, kierując na niego lornetkę w braku innego przedmiotu.

– Nie, nie byłem, ale chciałem być... Zresztą, na razie odkładam... Proszę, oto fotel... pani zmęczona?

– Dziękuję, siedziałam długo w karecie. A, oto wreszcie widzę pańską pracę, rzekła dama, i podbiegłszy do przeciwległej ściany zaczęła lornetować jego studia, projekty, perspektywy i portrety. C’est charmant, Lise! Lise, venez ici. Izba w rodzaju Teniersa. Widzisz? nieporządek, stół, na nim biust, ręka, paleta, o kurz, jak namalowany kurz! C’est charmant! A oto na drugim płótnie kobieta, twarz młoda – quelle jolie figure! Ach, chłopaki Lise! Lise! kmiotek w rosyjskiej koszuli! patrz! kmiotek! Więc pan nie tylko zajmuje się portretami?

– O, to głupstwo... to tylko tak z pustoty... studia...

– Proszę mi powiedzieć swe zdanie o dzisiejszych portrecistach? Czyż nie prawda, iż nie ma dziś już takich, jakim był Tycjan? nie ma tej siły kolorytu, nie ma tej... jaka szkoda, że nie mogę tego wyrazić po rosyjsku (dama była miłośniczką malarstwa i zwiedzała z lornetką wszystkie galerie włoskie). Jednak pan Nol... ach, jak on maluje! jaki nadzwyczajny pędzel! Znajduję, że w jego twarzach jest więcej wyrazu, niż u Tycjana. Nie zna pan mrs Nola?

– Kto to taki, ten Nol? – zapytał malarz.

– Nol. Och, jaki talent! Namalował jej portret, gdy miała lat dwanaście. Koniecznie musi pan przyjść do nas. Lise, pokażesz panu swój album. Czy wie pan, że przyjechałyśmy tutaj, aby pan zaraz rozpoczął jej portret.

– Proszę, gotów jestem w tej chwili! W mig przysunąwszy sztalugi z gotowym płótnem, wziął do ręki paletę i wpił oczy w bladą twarzyczkę córki. Gdyby był znawcą ludzkiej natury, wyczytałby z niej od razu początek dziecinnej namiętności do balów, zaród tęsknoty i skargi na dłużący się czas przed i po obiedzie, pragnienie pokazania się w nowej sukni na spacerze, bolesne ślady zajmowania się bez zainteresowań różnymi działami sztuki, narzuconymi przez matkę dla podniesienia duszy i uczucia. Ale malarz widział w tej delikatnej twarzyczce jedynie tylko, ponętną dla pędzla, prawie porcelanową przezroczystość ciała, czarującą, subtelną wątłość. Cienką jasną szyjkę i arystokratyczną lekkość talii. I już z góry gotował się do triumfu, chcąc dowieść delikatności i błyskotliwości swego pędzla, mającego dotychczas do czynienia tylko z surowymi rysami prostych modelów, z powagą antyków i z kopiami różnych klasycznych mistrzów. Już wyobrażał sobie w myślach, jak wyjdzie ta delikatna twarzyczka.

– Wie pan co? rzekła dama z cokolwiek wzruszonym wyrazem twarzy... ona teraz w sukni, nie chciałabym, wyznaję, aby była w sukni banalnej, chciałabym, aby ubrana zwyczajnie, z prostotą, aby siedziała w cieniu zieleni, na tle jakichś pól, aby w dali były stada lub las... żeby nie było widoczne, iż jedzie na jakiś bal lub wieczór. Nasze bale, przyznaję, tak zabijają duszę, tak niweczą resztki uczuć... Prostoty, rozumie pan, żeby było więcej prostoty. (Niestety! na twarzy matki i córki było napisane, że zhasały się do tego stopnia na balach, iż miały cerę prawie woskową). Czartkow biorąc to pod uwagę wziął się do roboty i ustawił oryginał, powiódł ręką w powietrzu wyznaczając w myśli punkty, przymrużył trochę oczy, cofnął się, spojrzał z daleka i w godzinę zaczął i skończył podmalowywanie. Zadowolony, wziął się do malowania: praca go porwała, zapomniał o wszystkim, zapomniał nawet, że znajduje się w obecności arystokratycznych dam, zaczął nawet od czasu do czasu pozwalać sobie na malarskie nałogi, wydając na głos różne dźwięki, czasem podśpiewując, jak to bywa u malarzy pogrążonych całą duszą w swej pracy. Bez żadnej ceremonii jednym skinieniem pędzla zmuszał do podnoszenia głowy modelkę, która w końcu zaczęła mocno kręcić się i objawiać kompletne znużenie.

– Dość, na pierwszy raz, dość – rzekła dama.

– Jeszcze trochę, mówił zatopiony w pracy malarz.

– Nie, czas już! Lise, trzecia godzina! – rzekła wyjmując mały zegarek, zawieszony na złotym łańcuszku u paska i zawołała: „Ach, jak późno!“

– Tylko chwileczkę! – mówił Czartkow, naiwnym i błagalnym głosem dziecka.

Ale damo, zdaje się nie była zgoła tym razem skłonna do ulegania jego malarskim wymaganiom i obiecała posiedzieć dłużej na następnej wizycie.

– Jest to jednak irytujące – pomyślał Czartkow – zaledwie ręka się włożyła... I wspomniał, że gdy pracował w swej pracowni na Wasiljewskim Ostrowie nikt mu nie przerywał i nie zatrzymywał. Nikita, bywało, siedział długo bez ruchu na jednym miejscu – malować było można dowoli, zasypiał nawet w określonej pozie. Niezadowolony, malarz położył pędzel i paletę na stół i stanął smutny przed płótnem.

Komplement wyrażony przez światową damę obudził go z marzeń. Rzucił się ku drzwiom, aby wyprowadzić gości; na schodach zaproszono go na obiad w przyszłym tygodniu i wrócił wesół do pokoju. Arystokratyczna dama całkiem go oczarowała. Dotychczas patrzył na podobne istoty, jak na coś niedostępnego, – urodzonego tylko dla przejazdu we wspaniałych powozach z lokajami w liberii i eleganckim woźnicą, rzucającego obojętne spojrzenia na człowieka, który drałuje pieszo w ubogim płaszczyku. I nagle jedna z tych istot weszła do jego pokoju, maluje jej portret, został zaproszony na obiad do arystokratycznego domu. Ogarnęło go niezwykłe zadowolenie, był upojony całkowicie i wynagrodził to sobie doskonałym obiadem, spektaklem wieczornym i znów przejechał się w karecie po mieście bez żadnej potrzeby.

Przez resztę dni nie interesowała go wcale zwykła praca. Przygotowywał się tylko i oczekiwał dzwonka. W końcu arystokratyczna dama przyjechała wraz ze swą bledziutką córką. Usadowił je, przysunął płótno ze zręcznością, już z pretensjami do światowych gestów i zaczął malować. Pomógł mu wiele słoneczny dzień i jasne oświetlenie. W delikatnym swym modelu ujrzał wiele rzeczy, które podchwycone i oddane mogłyby nadać portretowi wielką wartość, zauważył, iż można by zrobić coś niezwykłego, gdyby wykończyć wszystko w tej pełni, w jakiej przedstawiała się natura. Serce jego zaczęło nawet drżeć z lekka, gdy poczuł, że wypowie to, czego nie zauważyli inni. Oddał się cały pracy i pogrążył się zupełnie, zapominając o arystokratycznym pochodzeniu swej modelki. Chwytał każdy odcień, lekką żółtość, ledwie dostrzegalny niebieski cień pod oczami i już chciał zaznaczyć malutki pryszczyk na czole, gdy usłyszał nagle nad sobą głos matki: „Ach, po cóż to? tego nie potrzeba“, mówiła dama, „tutaj także... ot gdzieniegdzie... jakby trochę żółto, a tutaj zupełnie jakby czarne plamki“. Malarz zaciął tłumaczyć, że te plamki i żółtość właśnie grają dobrze, że składają się one na miły i delikatny ton twarzy. Lecz odpowiedziano mu, że one nie złożą się na żaden ton, i wcale nie grają że mu się tylko tak wydaje. „Lecz proszę pozwolić tylko w jednym miejscu, tutaj, dotknąć żółtą farbą“ – rzekł z prostotą malarz. Ale i na to mu nie pozwolono. Wytłumaczono mu, że Lise tylko dzisiaj trochę źle się czuje i że nigdy nie ma żółtości w twarzy zaś policzki jej uderzają zazwyczaj świeżością barw. Ze smutkiem wziął się malarz do zacierania tego, co wydobył pędzel na płótnie. Zniknęło wiele prawie niedostrzegalnych rysów, a wraz z niemi po części i podobieństwo. Bez serca zaczął nadawać portretowi ten banalny koloryt, który daje się z pamięci, przemieniając twarze nawet wzięte z natury w jakieś zimne, idealne, spotykane w szkicach uczniów. Ale dama była z tego zadowolona, że rażący ją koloryt był całkowicie zniweczony. Wyraziła tylko zdziwienie, iż praca trwa tak długo i dodała, że powiadano jej, jakoby on w dwa seanse wykończał portret. Malarz nie znalazł na to żadnej odpowiedzi. Damy wstały i zabierały się do wyjścia. On zaś położył pędzel, przeprowadził je do drzwi i długo potem smutny stał na jednym miejscu, przed swym portretem.

Tępo patrzył na niego, a w głowie jego tymczasem przewijały się te subtelne rysy, odcienie i eteryczne tony, które podchwycił i które zniszczył bez litości jego własny pędzel. Pełny tamtego odstawił portret na bok i odnalazł zarzuconą główkę Psychy, którą niegdyś jako szkic rzucił na płótno. Była to twarzyczka namalowana zręcznie, lecz całkowicie idealna, zimna, złożona tylko z rysów ogólnych, bez żywego ciała. Z nudów wziął się do poprawiania jej, wcielając w nią wszystko, co udało mu się zauważyć w twarzy arystokratycznej modelki. Podchwycone rysy, odcienie i tony układały się tutaj w jakiejś oczyszczonej postaci, w jakiej zjawiają się wówczas gdy malarz, napatrzywszy się na przyrodę oddala się już od niej i tworzy dzieło równe jej samej. Psyche zaczęła ożywać i ledwie świtająca myśl oblekała się zwolna w widzialne ciało. Typ twarzy młodej światowej panny udzielił mimo woli Psyche i przez to zyskała ona swoisty wyraz, dający jej prawo do nazwy istotnie oryginalnego dzieła. Zdawało się, że wyzyskał wszystko co dawał mu model i oddał się całkiem swej pracy. W ciągu kilku dni był tylko nią zajęty. I przy tej właśnie pracy zaskoczył go przyjazd znajomych dam. Nie zdążył zdjąć obrazu ze sztalug. Obie damy wydały radosny okrzyk zdumienia i klasnęły w ręce.

„Lise Lise! ach, jaka podobna! Superbe, superbe! Jak dobrze pan pomyślał, aby ubrać ją w grecki strój! Ach, jaka niespodzianka!“ Malarz nie wiedział jak wyprowadzić damy z miłego błędu. Walcząc z sumieniem i skłoniwszy głowę rzekł cicho: „To Psyche“. „W postaci Psychy? C’est charmant“ rzekła matka, uśmiechając się, przy czym uśmiechnęła się także córka. „Czy nie prawda Lise, że tobie najlepiej odpowiada portret w pozie Psychy? Quelle idée déilcieuse. Ależ co za robota! To Corregio. Przyznaję, że czytałam i słyszałam o panu, ale nie wiedziałam, że ma pan taki talent. Nie, musi pan koniecznie zrobić i mój portret.“ Damie widać zachciało się także przedstawić się w postaci jakiejś Psychy

„Co mam począć z nimi?“ pomyślał malarz. Jeżeli same tego chcą, to niech Psyche będzie tym czego im się zachciewa i rzekł na głos: „Proszę usiąść jeszcze na chwilkę, dotknę tylko cokolwiek“.

„Ach, boję, żeby pan przypadkiem nie... ona taka teraz podobna“. Ale malarz zrozumiał, iż objawy były a propos żółtości i uspokoił je, rzekłszy, iż doda tylko więcej blasku i wyrazu oczom. Oddając sprawiedliwość, chciał uspokoić sumienie i nadać więcej podobieństwa do oryginału, aby mu ktoś nie zarzucił ostatecznego bezwstydu. I rzeczywiście rysy bladej dziewczyny zaczęły się w końcu wyłaniać z oblicza Psychy.

– Dosyć! – powiedziała matka, zaczynając się obawiać, aby nie było zbytniego podobieństwa. Malarza nagrodzono wszystkim: uśmiechem, pieniędzmi, komplementem, serdecznym uściskiem ręki, zaproszeniem na obiady – słowem, otrzymał tysiąc pochlebnych nagród.

Portret wywołał hałas w mieście. Dama pokazała go przyjaciółkom: wszyscy zdumiewali się nad artyzmem, z jakim malarz zdołał zachować podobieństwo i dodać przy tym piękności oryginałowi. Ostatnią uwagę zrobiono rozumie się, nie bez pewnej, lekkiej zazdrości w twarzy. I malarz naraz został zasypany pracą. Zdawało się, jakby całe miasto chciało się u niego portretować. W drzwiach co chwila rozlegał się dzwonek. Mogło to być dobre z jednej strony, przez ciągłą i nieograniczoną praktykę w różnorodności i mnogości osób. Ale na nieszczęście byli to wszystko ludzie, z którymi trudno było dojść do ładu, – ludzie zajęci, niecierpliwi lub należący do świata, a więc jeszcze więcej zajęci niż inni i dlatego niecierpliwi do ostateczności. Zewsząd żądano tylko, aby było dobrze i prędko. Malarz przekonał się, że o wykończeniu nie mogło być mowy, że należało je zastąpić sprawnością i rzutkością pędzla – chwytał tylko jednak ogólny wyraz i nie zagłębiał się w subtelne szczegóły – że słowem nie można było iść za naturą w jej skończonej doskonałości. Dodać przy tym należy, że każdy z portretowanych miał swoje pretensje. Damy żądały, żeby przeważnie dusza i charakter przemawiały z portretu, aby nie zawsze trzymać się tego ostatniego, zaokrąglić wszystkie kąty, zmniejszyć wszystkie uszczerbki a nawet o ile możności pominąć je całkiem – słowem, aby na portret można było się zapatrzeć jeśli już nie zakochać się w nim. Skutkiem tego siadając do pozowania przybierały one taki wyraz, który zdumiewał malarza; ta starała się wyrazić na twarzy swojej melancholii, inna marzycielskość, trzecia zaś chciała za wszelką cenę zmniejszyć swe usta i ściągała je do tego stopnia, że zwężały się one wreszcie w jeden punkt nie większy od łebka szpilki. I nie bacząc na to wszystko, żądano podobieństwa i niewymuszonej naturalności. Mężczyźni także byli nie lepsi od pań: jeden żądał, oby go malowano w silnym, energicznym zwrocie głowy, drugi z podniesionymi do góry natchnionymi oczami, porucznik gwardii chciał koniecznie, by mu z oczu patrzył Mars, miejski urzędnik ustawiał się tak aby nadać twarzy więcej prostoty i uczciwości i aby ręka opierała się na książce, na której wyraźnymi literami stał napis: „Zawsze stawał w obronie prawdy“. Z początku te żądania wywoływały poty u malarza: wszystko to trzeba było obmyśleć, skombinować a czasu dawano niewiele. Wreszcie jednak poznał w czym rzecz i już nie trudził się ani trochę. Już z dwu, trzech słów orientował się z góry, kto się czym chciał wydawać. Temu, kto chciał Marsa wsadzał w twarz Marsa, kto pozował na Byrona, nadawał minę i gest ironiczny. Jeśli Korynną, czy Undiną, czy Aspazją chciały być panie, godził się z wielką ochotą na wszystko i na własną rękę dodawał każdemu ile wlazło piękności, co jak wiadomo nigdy nie zaszkodzi, za co wybaczają malarzowi nawet brak podobieństwa. Wkrótce sam nawet zaczął się dziwić szybkości i energii swego pędzla. Portretowani zaś, rozumie się samo przez się, byli zachwyceni i ogłosili go za geniusza.

Czartkow stał się modnym malarzem pod każdym względem. Zaczął jeździć na obiady, oprowadzał damy po galeriach a nawet spacerach, stroił się elegancko i twierdził głośno, że malarz powinien należeć do towarzystwa, że należy podnieść ten zawód, że malarze ubierają się jak szewcy, nie umieją się przyzwoicie zachowywać, nie przestrzegają tonu wyższości i są pozbawieni wszelkiego wykształcenia.

W domu swoim, w pracowni zaprowadził porządek i czystość w najwyższym stopniu, najął dwu pierwszorzędnych lokajów, przyjął eleganckich uczniów, przebierał się starannie kilka razy na dzień w różne stroje, ondulował się, zajął się ulepszeniem manier, z jakimi należało przyjmować klientów, oddał się upiększaniu wszelkimi sposobami swego wyglądu, aby wywierać wielkie wrażenie na damach, słowem, wkrótce nie można było już w nim poznać tego skromnego malarza, który pracował kiedyś nieznany w swej chatce na Wasiljewskim Ostrowie. O malarzach i sztuce wyrażał się teraz ostro: twierdził, że dawnym malarzom przypisywano nadmierne zalety, że wszyscy oni do Rafaela malowali nie postacie, ale śledzie; że tylko w wyobraźni widzów narodziła się myśl, jakoby biła od nich jakaś świętość; że sam Rafael nie zawsze malował dobrze a wiele z jego dzieł cieszy się sławą tylko dzięki tradycji; że Michał Anioł był samochwalcą, gdyż chciał się popisać znajomością anatomii; że nie ma u niego wdzięku żadnego i, że istotnej potęgi pędzla kolorytu należy szukać teraz, w obecnym wieku. Tu naturalnie mimo woli, dochodziło się do swojej osoby. „Nie, nie pojmuję, mówił, wytrwałości w siedzeniu nad pracą: człowiek, który grzebie po kilka miesięcy w obrazie to moim zdaniem robotnik a nie malarz, nie uwierzę, aby miał on talent, geniusz tworzy śmiało i szybko. – Ot ja – mówił zazwyczaj zwracając się do gości – namalowałem ten portret w dwa dni, tę główkę w jeden dzień, to w kilka godzin, to w godzinę z czymś. Nie... przyznaję, nie uważam za malarstwo tego, co składa się linijka po linijce, to już rzemiosło a nie malarstwo“. Tak przemawiał do swoich gości, a goście podziwiali siłę i rzutkość jego pędzla, wydawali nawet okrzyki, słysząc, jak szybkie było wykonanie, a potem opowiadali jeden drugiemu: „To talent, to prawdziwy talent! Popatrzcie jak on mówi, jak błyszczą mu oczy! Il y a quelque chose d’extraordinaire dans toute sa figure!“

Schlebiały malarzowi te słuchy. Gdy zjawiała się w pismach drukowana pochwała pod jego adresem, cieszył się jak dziecko, aczkolwiek ta sława była kupiona za jego własne pieniądze. Nosił on taki druk wszędzie i niby nieumyślnie, pokazywał go znajomym i przyjaciołom i radował się tym, aż do prostodusznej naiwności. Sława jego rosła, zwiększała się praca i zamówienia. Zaczęły go już nudzić te same portrety i osoby, których pozy stały się dla niego szablonowe. Malował je bez wielkiej ochoty, starając się tylko naszkicować byle jak głowę, resztę oddawał do wykończenia uczniom. Poprzednio bądź co bądź usiłował wyszukać jakąś nową pozę, uderzyć siłą, efektem. Teraz i to go znudziło. Wymyślenie i obmyślanie znużyło mózg. Było to ponad jego siły i brakło czasu; rozproszone życie i towarzystwo, w którem chciał grać rolę światowca, – wszystko odciągało go daleko od pracy i myślenia. Pędzel jego stygnął i tępiał i nieznacznie ograniczył się do określonych i wytartych form. Monotonne, zimne, wiecznie sztuczne i rzec można zapięte na ostatni guzik twarze urzędników, oficerów i dygnitarzy nie wiele dawały pola dla pędzla, zapomniał on o wspaniałych draperiach i wyrazistych gestach i namiętności. O grupach, o malarskim dramacie, o wzniosłej jego intrydze nie było co mówić. Stał przed nim tylko mundur, gorset, frak, wobec których malarz odczuwa chłód i ginie wszelka fantazja. Nawet najzwyklejsze zalety zniknęły z jego obrazów, które jednak miały ciągle popyt, wciąż cieszyły się sławą, chociaż prawdziwi znawcy i malarze wzruszali tylko ramionami na widok ostatnich jego prac. A niektórzy, dawni znajomi Czartkowa, nie mogli pojąć, w jaki sposób zmarnował się jego talent, którego oznaki wyraźne posiadał już na początku i, daremnie silili się, chcąc odgadnąć, jak może wygasnąć w człowieku dar boży, w chwili najpełniejszego rozwoju sił.

Ale tych opinii nie słyszał upojony malarz. Zaczął już dochodzić do ustatkowania rozumu i wieku, zaczął tyć i wyraźnie rozrastać się wszerz. Czytał już w gazetach i pismach epitety: „szanowny nasz Andrzej Piotrowicz, nasz zasłużony Andrzej Piotrowicz“. Zaczęto mu już proponować za zasługi honorowe stanowiska, zapraszać na egzaminy i do komitetów. Już zaczynał, jak to zawsze bywa w szanownym wieku, stawać mocno w obronie Rafaela i dawnych malarzy, nie wskutek wiary w ich wielkie zalety, ale by kłóć nimi w oczy młodych malarzy. Już, według zwyczaju wszystkich, wchodzących w ten wiek, usiłował poniżać całą młodzież bez wyjątku, za nieobyczajność i zły kierunek duchowy. Zaczął już wierzyć, że wszystko na świecie robi się prosto, że nie ma wyższego natchnienia, a wszystko powinno ulegać surowej regule akuratności i monotonii. Słowem, życie jego zbliżyło się do tych lat, gdy wszystkie dyszące porywy kurczą się w człowieku, gdy tony potężnego smyczka słabiej trafiają do duszy i nie owijają się przenikliwym dźwiękiem wokół serca, gdy zetknięcie się z pięknem nie przemienia dziewiczych sił w ogień i płomień, zaś zetlałe uczucia stają się dostępniejsze dla dźwięku złota, wsłuchując się gorliwiej w jego mamiącą muzykę i zwolna pozwalając jej usypiać się zupełnie. Sława nie może dać rozkoszy temu, kto ją ukradł, nie zasłużył; wywołuje ona ciągle drżenie tylko u godnych siebie. I dlatego wszystkie jego uczucia i porywy zwróciły się ku złotu. Złoto stało się jego ideałem, strachem, rozkoszą, żalem. Pęki asygnat rosły w kufrach, i jak każdy, komu przypadł w udziale ten straszliwy dar, zaczął być ponury, niedostępny dla wszystkiego, obojętny na wszystko prócz złota, sknerą bez powodu, bezcelowym zbieraczem i już miał się przemienić w jedną z tych dziwnych postaci, jakich wiele spotyka się w naszym społeczeństwie, na które z przerażeniem patrzy pełen życia i serca człowiek, widzący w nich ruchome groby kamienne z trupem we wnętrzu zamiast serca. Ale jedno zdarzenie wstrząsnęło nim silnie i zburzyło cały układ jego życia.

Pewnego dnia ujrzał na stole swym notatkę, w której akademia malarska prosiła go, jako dostojnego swego członka, aby przyjechał i wydał sąd o nowym, przysłanym z Włoch, dziele rosyjskiego malarza, doskonalącego się tam w swej sztuce. Malarz ów był jednym z jego dawnych kolegów, i od lat najmłodszych nosił w sobie namiętność do sztuki, pogrążał się w niej z całą płomiennością swej duszy artysty, odsunął się od przyjaciół, od rodziny, od miłych nałogów i pomknął tam, gdzie pod modrym niebem leży szczęśliwe, potężne źródło wszelakiej sztuki – do cudnego Rzymu, przy którego imieniu z taką siłą i pełnią bije serce malarza. Tam jak pustelnik, zatopił się w pracy i w niczym niezamącone studia. Nie interesował się, co mówiono o jego charakterze, o jego braku umiejętności w obcowaniu z ludźmi, o zaniedbaniu światowych obyczajów, o pogardzie, którą ściągał na zawód malarski swym zaniedbanym, nieeleganckim strojem. Nie interesował się, czy gniewała się na niego czy nie jego brać. Wszystkim pogardził, wszystko poświęcił sztuce. Niezmordowanie zwiedzał galerie, całymi godzinami wystawał przed dziełami wielkich mistrzów, śledząc i podpatrując cudotwórczy pędzel. Nic nie wykończał bez naradzenia się kilkakrotnego z tymi wielkimi nauczycielami, bez odczytania w ich pracach milczącej lecz wymownej rady. Nie wdawał się w hałaśliwe rozprawy i dyskusje, nie stał po stronie purystów, ani przeciw nim. Sprawiedliwie oddawał każdemu co należało, wyciągając zewsząd tylko to, co było piękne, a w końcu uznał za swego nauczyciela tylko boskiego Rafaela, – podobnie jak wielki poeta-malarz, który przeczytał wiele wszelkiego rodzaju utworów, pełnych zalet i wielkiego piękna, zostawiał w końcu na stole swym jedną książkę: Iliadę Homera, przekonawszy się, że jest w niej wszystko, czego trzeba, a nie ma nic, co nie wyraziłoby się już w niej w głębokiej i doskonałej pełni, i dlatego wyniósł on ze swej szkoły wielką ideę twórczości, potężne piękno myśli, wysoką doskonałość niebiańskiego pędzla.

Wszedłszy do sali, Czartkow zastał już ogromny tłum gości, zgromadzonych przed obrazem. Panowało tym razem najgłębsze milczenie, jakie rzadko bywa pośród większej liczby sędziów. Przybrawszy co prędzej ważną minę znawcy, Czartkow zbliżył się do obrazu, ale Boże, co ujrzał!

Czyste, bez skazy, przepiękne jak dziewica stało przed nim dzieło malarza. Skromnie, zbożnie, niewinnie i z prostotą jak geniusz przewyższało ono wszystko. Zdawało się, że niebiańskie postaci, zdumione tylu wpatrzonymi w siebie oczami, opuściły wstydliwie przecudne rzęsy. Z uczuciem mimowolnego podziwu patrzyli znawcy na dzieło nowego, nieznanego pędzla. Wszystko jak gdyby zjednoczyło się tutaj: wpływ Rafaela, zaznaczający się w wielkiej powadze póz, wpływ Corregia, dyszący w ostatecznej doskonałości pędzla. Ale dominowała nad wszystkim potęga twórcza, zamknięta w duszy samego malarza. Był nią przesycony najdrobniejszy nawet szczegół obrazu; wszędzie był kanon i siła wewnętrzna, wszędzie wyłowiono tę płynną krągłość linii, znajdującą się w przyrodzie, którą widzi tylko oko malarza – twórcy, a która wyłazi bokami u kopisty. Widać było, jak treść wziętą ze świata zewnętrznego malarz zamknął najpierw w swej duszy a dopiero stamtąd, z duchowego źródła, wylał ją w jednej, harmonijnej i zwycięskiej pieśni. Jasne stało się nawet dla niewtajemniczonych, jaka przepaść nieprzebyta dzieli dzieło twórcze od kopii przyrody. Prawie, że nie można określić tej niezwykłej ciszy, która objęła mimo woli wszystkich wpatrzonych w obraz – bez szelestu, bez dźwięku, a obraz stawał się coraz wznioślejszy: wyraźniej i cudowniej odbijał od otoczenia i w końcu, w jeden moment zmienił się w moment natchnionej myśli malarza, – moment, do którego całe życie ludzkie stanowi tylko przygotowanie. Mimowolne łzy, gotowe były trysnąć z oczu widzów, otaczających obraz. Zdawało się, że wszystkie upodobania, nieprawidłowe odchylenia smaku zlały się w jeden milczący hymn na cześć boskiego dzieła.

Nieruchomo, z otwartymi ustami, stał Czartkow przed obrazem i na koniec, gdy widzowie i znawcy zwolna zaczęli się ruszać i osądzać zalety dzieła i gdy zwrócili się wreszcie do niego z prośbą o wyrażenie zdania, przyszedł do siebie, usiłował przybrać wygląd obojętny i zwykły, chciał wypowiedzieć banalny, nędzny sąd skostniałych malarzy, w rodzaju: „Tak, rzeczywiście, prawda, nie można odmówić talentu malarzowi, jest tu coś nie coś, widać że chciał coś wyrazić, jednak, co się tyczy rzeczy głównej“... i w ślad za tym dodać jakieś pochwały, które nie poszłyby na zdrowie żadnemu malarzowi, chciał to zrobić, ale zdania zamarły na jego ustach, łzy i łkanie wyrwały mu się w odpowiedzi i jak szalony wybiegł z sali.

Stał chwilę nieruchomy i bez uczucia na środku swej wspaniałej pracowni. Cały układ życia jego był zburzony w jednym mgnieniu, jak gdyby wróciła do niego młodość, jak gdyby zagasłe iskry talentu zapłonęły znowu. Z oczu spadła mu nagle zasłona. Boże! stracić tak bezlitośnie najlepsze lata swojej młodości, wykorzenić i zagasić iskrę ognia może być tlejącego w duszy, który mógłby być może rozwijać się teraz w wielkości i pięknie, może być tak samo budzącym łzy podziwu i wdzięczności, jak tamto! I stracić to wszystko, stracić bez żadnej litości! Zdało się, jakby w duszy jego ożyły w tej chwili naraz znane mu niegdyś porywy i wysiłki. Schwycił pędzel i zbliżył się do portretu. Pot wystąpił mu z wysiłku na twarzy, cały zmienił się w jedno pragnienie i zapłonął jedną myślą: chciał namalować odtrąconego anioła. Idea ta była najbardziej zgodna ze stanem jego ducha. Lecz, niestety! figury jego, pozy, grupy, myśli układały się wymuszenie i bez harmonii. Pędzel jego i wyobraźnia zbyt ograniczyły się do jednej miary i bezsilny poryw zerwania granic i okowów, nałożonych sobie samemu, wyrażał się w postaci nieprawidłowości i błędów. Pogardził żmudną, długą drabiną postępowego zdobywania wiedzy i pierwszymi, zasadniczymi prawami wielkiej przyszłości. Chwyciła go złość. Kazał wynieść ze swej pracowni wszystkie ostatnie swe dzieła, wszystkie bezduszne modne obrazki, wszystkie portrety huzarów, dam i radców stanu, zamknął się sam w swym pokoju, nie pozwolił wpuszczać nikogo i pogrążył się całkowicie w pracy. Jak cierpliwy młodzieniec, jak uczeń, siedział przy swej robocie. Ale jakże nielitośnie – niewdzięczne było to, co wychodziło z pod jego pędzla! Na każdym kroku hamował go brak znajomości najprymitywniejszych zasad, prosty, nieznaczny mechanizm ochładzał cały poryw i stawał się nieprzebytym progiem dla fantazji. Pędzel mimo woli zwracał się do ustalonych form, ręce składały się w jeden nałogowy gest, głowa nie śmiała zrobić niezwykłego zwrotu, nawet fałdy ubrania pachniały szablonem i nie chciały poddać się udrapowaniu na nieznanym ruchu ciała. A on czuł, czuł i widział to sam!

„Czyż naprawdę miałem talent?“ rzekł na koniec, „czy nie oszukiwałem siebie?“ I wyrzekłszy te słowa, podszedł do poprzednich swych dzieł, które wykonywał niegdyś tak czysto, bezinteresownie tam w nędznej chatce, na samotnym Wasiljewskim Ostrowie, z dala od ludzi przepychu i wszelkich zachcianek. Zbliżył się do nich teraz i zaczął z uwagą przyglądać się, a wraz z tym zaczęło mu wracać na pamięć całe poprzednie, ubogie życie. „Tak“, rzekł z rozpaczą: „miałem talent! Wszędzie, we wszystkim widać jego ślad i znamiona“...

Zatrzymał się i nagle wstrząsnął się całym ciałem: wzrok jego spotkał się z nieruchomo wlepionymi w siebie oczami. Był to ten sam, kupiony na targowicy szczukińskiej niesamowity portret. Przez cały czas był zasłonięty, zawalony innymi obrazami i całkiem wyszedł mu z pamięci. Teraz zaś, jakby umyślnie, gdy wyniesiono wszystkie modne zapełniające pracownię, portrety i obrazy wyjrzał wraz z jego dziełami młodzieńczymi. Gdy wspomniał całą dziwaczną historię, gdy wspomniał, że pod pewnym względem on, ten niezwykły portret był przyczyną jego przemiany, że pieniężny skarb, otrzymany w tak cudowny sposób narodził w nim wszystkie nieszczęsne pobudki, które zgubiły jego talent, – zagotowała się w nim dusza prawie ze wściekłości. Rozkazał wynieść natychmiast nienawistny portret. Lecz wzburzenie duchowe od tego nie ustąpiło, wszystkie uczucia i cały system były wstrząśnięte do dna i poznał tą straszliwą mękę, która zjawia się czasami jako okropny wyjątek, gdy talent słaby sili się na wypowiedzenie i nie może się wypowiedzieć, – tę mękę rodzącą w młodzieńcu wielkie rzeczy, ale u tego, kto przekroczył granice marzeń zmienia się w bezpłodną żądzę, – tę straszną męką która czyni człowieka zdolnym do potwornych zbrodni. Ogarnęła go straszna zazdrość, zawiść do szaleństwa. Żółć wystąpiła mu na twarzy, gdy ujrzał dzieło, ze śladem talentu. Zgrzytał zębami i pożerał je wzrokiem bazyliszka. W duszy jego narodził się zamiar najpiekielniejszy, jaki żywił kiedyś człowiek i z szaloną energią wziął się do jego wykonania. Zaczął kupować najlepsze twory malarstwa. Nabywszy obraz za drogą cenę, przywoził go ostrożnie do swego pokoju i z wściekłością tygrysa rzucał się na niego, rwał, szarpał go, rznął na kawałki i deptał nogami, z towarzyszeniem śmiechu rozkoszy. Niezliczone zebrane bogactwa dostarczały mu środków do zadowolenia tej piekielnej żądzy. Rozwiązał wszystkie swe worki i otworzył wszystkie szkatuły. Nigdy żaden potwór ignorancji nie zniszczył tylu przepięknych dzieł, ile ten rozwydrzony mściciel. Na wszystkich licytacjach, gdzie tylko się zjawił, każdy z góry odstępował od kupna dzieł malarskich. Zdawało się, jakby rozgniewane niebiosa umyślnie wysłały na świat ten straszny bicz, pragnąc odebrać mu całą harmonię. Ta okropna namiętność rzuciła na niego jakiś straszny koloryt: wieczna żółć wyrażała się w jego twarzy. Bluźnierstwo i pogarda wyrażały się same przez się w jego rysach. Zdało się, że wcielił się w niego ów straszliwy demon, jakiego realnie odtworzył Puszkin. Prócz jadowitych słów i wiecznego wymyślania, usta jego nic więcej nie wypowiadały. Niby harpia jakaś był spotykany na ulicy a wszyscy, nawet znajomi, widząc go z daleka starali się wykręcić i uniknąć tego spotkania, mówiąc, że może ono zatruć cały dzień.

Na szczęście świata i sztuki, tak naprężone i gwałtowne życie nie mogło trwać długo: rozmiary namiętności zbyt były potężne i kolosalne na jego słabe siły. Napady szaleństwa i wariacji zaczęły powtarzać się częściej i wreszcie wszystko zmieniło się w najstraszniejszą chorobę. Okrutna gorączka łącznie z galopującymi suchotami, zawładnęła nim tak gwałtownie, że w trzy dni został z niego cień tylko. Do tego przyłączyły się wszystkie znamiona beznadziejnego obłąkania. Nieraz nie mogło mu dać rady kilku ludzi. Zaczęły mu się zjawiać, dawno zapomniane, żywe oczy niesamowitego portretu, – i wtedy szaleństwo jego było okropne. Portret dwoił się, troił w jego oczach, zdawało mu się, że wszystkie ściany są obwieszone portretami, które wpiły w niego swe nieruchome żywe oczy, straszne portrety patrzyły z sufitu, z podłogi, pokój rozszerzał się i wydłużał w nieskończoność, aby zmieścić jak najwięcej tych nieruchomych oczu. Lekarz, który podjął się opieki nad nim, nasłuchawszy się trochę o dziwnej jego historii, starał się ze wszystkich sił odnaleźć tajemniczy związek między halucynacjami jego a wypadkami z jego życia, lecz nic nie mógł osiągnąć. Chory nic nie rozumiał i nie czuł, prócz swych udręczeń, łkał okropnie i niepojęte wypowiadał zdania. W końcu, życie jego przerwało się w ostatnim, milczącym już ataku cierpienia. Trup jego był straszny. Nic nie można było znaleźć z jego ogromnych bogactw, ale gdy ujrzano pocięte szczątki z tych wielkich dzieł sztuki, których cena przenosiła miliony, zrozumiano okropne ich zużytkowanie.

CZĘŚĆ II

Niezliczona liczba karet, dorożek i powozów stała przed frontem domu, gdzie dokonywano licytacji rzeczy jednego z tych miłośników sztuki; którzy prześnili słodko swe życie, pogrążeni w marzeniach, niewinnie zasłynęli jako mecenasi i prostodusznie stracili na to miliony, zebrane przez zrównoważonych ojców, a często nawet własnym poprzednim trudem.

Takich mecenasów, jak wiadomo, dziś już nie ma, i nasz wiek 19-ty od dawna przybrał nudną fizjonomię bankiera, rozkoszującego się swymi milionami tylko w postaci cyfr wystawionych na papierze.

Długa sala była pełna pstrego tłumu zwiedzających, którzy zlecieli się jak drapieżne ptactwo na nagiego trupa. Była tu cała flotylla rosyjskich kupców z Gościnnego dworu a nawet z targowiska, w błękitnych niemieckich surdutach. Powierzchowność ich i wyraz twarzy były tu jakby pewniejsze siebie, swobodniejsze i nie wyrażały tej sztucznej usłużności, tak znamiennej dla rosyjskiego kupca wobec klienta w sklepie. Tutaj się wcale nie krępowali, nie bacząc, że w tej samej sali znajdowało się wielu arystokratów, przed którymi na innym miejscu gotowi byliby zmiatać pokłonami pył, wniesiony na własnych butach. Tutaj byli całkiem nonszalanccy, dotykali bez ceremonii książek i obrazów, pragnąc poznać dobroć towaru i śmiało podbijali ceny hrabiów – znawców. Było tu też wielu nieodstępnych uczestników licytacji, bywający na nich stale w miejsce śniadania; arystokraci – znawcy, uważający za swój obowiązek nieopuszczanie sposobności do powiększenia swej kolekcji i niemający innego zajęcia między godziną 12 a 1-szą, wreszcie ci szanowni panowie o stroju i kieszeni bardzo chudej, którzy zjawiają się co dzień bez żadnego zamiaru korzyści, a tylko, by popatrzeć, czym się co skończy, kto będzie dawał więcej, kto mniej, kto komu podbije i kto co nabędzie. Mnogość obrazów była rozrzucona bez wszelkiego związku; były pomieszane z meblami, z książkami o znakach dawnego właściciela, być może pozbawionego chwalebnej ciekawości zaglądania do nich. Chińskie wazy, marmurowe płyty do stołów, nowe i stare meble, o wygiętych liniach, z gryfami, sfinksami i lwimi łapami, lustra wyzłocone i bez pozłoty, kinkiety, – wszystko to było nawalone na kupę, bez zwykłego porządku sklepowego. Wszystko przedstawiało jakiś chaos różnych dziedzin sztuki. Na ogół uczucie doznawane podczas licytacji jest straszne; przewija się w nim coś podobnego do pogrzebowej procesji. Sala w której się odbywają licytacje, zawsze jest jakaś ponura; okna zastawione meblami i obrazami, sączą skąpe światło; milczenie, rozlane w twarzach i pogrzebowy głos licytatora, postukującego młotkiem i odśpiewującego requiem biednym, spotykanym tutaj dziełom sztuki, – wszystko to, zda się wzmaga jeszcze bardziej dziwne przykre wrażenie.

Licytacja była w pełni wrzenia. Cały tłum porządnych ludzi, skupiwszy się, gadał o czymś bez przerwy. Ze wszech stron dochodziły słowa: „rubel, rubel, rubel,“ nie dając licytatorowi czasu na powtórzenie podwyższonej sumy, która wzrosła w czwórnasób od ceny wywołania. Skupiony tłum toczył walkę o portret, który musiał zastanowić każdego, kto miał jakiekolwiek pojęcie o malarstwie. Wyraźnie zaznaczył się w nim doskonały pędzel artysty. Znać było, że portret był już kilkakrotnie restaurowany i odnawiany i przedstawiał smagłe rysy jakiegoś Azjaty w szerokiej szacie, z dziwnym wyrazem twarzy, lecz na wszystko uderzała otaczających niezwykła żywość oczu. Im więcej wpatrywano się w nie, tym bardziej zdawało się wpijały się one w duszę. Ta niesamowitość, ten nadzwyczajny trick malarza zajął prawie powszechną uwagą. Wielu już z ubiegających się o niego odstąpiło, gdyż cena wzrosła niewiarygodnie. Zostali tylko dwaj znani arystokraci, miłośnicy malarstwa, nie chcący za nic zrzec się takiego nabytku. Gorączkowali się i podbiliby zapewne cenę do niemożliwości, gdyby nagle jeden z widzów nie zawołał: „Proszę pozwolić, że przerwę na krótko wasz spór, mam być może większe niż ktokolwiek prawo do tego portretu!“

Słowa te w mig zwróciły uwagę obecnych na mówiącego. Był to przystojny człowiek, lat trzydziestu pięciu, z długimi, czarnymi włosami. Miła twarz, pełna jakiejś jasnej beztroski, wskazywała na duszę obcą wszelkim dręczącym światowym wstrząśnieniom, w ubraniu jego nie było żadnych pretensji do mody: wszystko mówiło, że to artysta. Był to istotnie malarz. Bardzo znany osobiście wielu obecnym.

„Mimo, iż słowa moje mogą się wam wydać dziwaczne – mówił on widząc skierowaną na siebie powszechną uwagę, – jeżeli zechcecie wysłuchać niewielkiej historii, być może zrozumiecie, że miałem prawo ją wygłosić. Wszystko jest za tym, iż portret jest tym samym, którego poszukuję“. Bardzo zrozumiała ciekawość zapaliła się we wszystkich prawie twarzach, a nawet licytator, z otwartymi ustami, zatrzymał się z podniesionym w górę młotkiem, gotując się do słuchania. Z początku opowiadania wielu zwracało się do portretu, lecz potem wszyscy wlepili oczy w opowiadającego w miarę, jak opowiadanie stawało się bardziej zajmujące.

„Znacie wszyscy tę dzielnicę miasta, zwaną Kolomną“, tak rozpoczął. „Wszystko tutaj jest niepodobne do innych dzielnic Petersburga: nie jest to ani stolica, ani prowincja, zdaje się, że słychać, gdy przechodzi się ulicami Kolomny, opuszczające nas młodzieńcze porywy i pragnienia. Nie zagląda tu przyszłość, wszystko tu jest ciszą i dymisją – osadem ruchu stołecznego. Przenoszą się tu na mieszkanie dymisjonowani urzędnicy, wdowy, biedni ludzie, mający miłe znajomości z senatem i skazujący się przeto na pobyt tu przez całe życie, wysłużone kucharki, gawędzące po całych dniach na targu, plotące androny z chłopami w sklepiku i biorące co dzień za pięć kopiejek kawy a za cztery cukru, wreszcie cały ów rodzaj ludzi, którzy wraz ze swym ubraniem, twarzą, włosami, oczami mają jakiś wygląd mętny, przysypany popiołem, niby dzień gdy nie ma na niebie burzy, ani słońca, a jak to bywa po prostu ni to ni owo: snuje się mgła i odbiera przedmiotom wszelką wyrazistość. Można tu zaliczyć byłych posługaczy teatralnych, dymisjonowanych tytularnych radców, dymisjonowanych dzieci Marsa z wykłutym okiem i rozciętą wargą. Ludzie ci są całkiem beznamiętni, idą nie zwracając na nic oczu, milczą, o niczym nie myśląc. W izbach ich niewiele zbytku, nieraz tylko sztof[1] czystej rosyjskiej wódki którą ciągną monotonnie cały dzień, bez żadnego przypływu krwi do głowy, który stwarza większa porcja, jaką lubi pociągnąć w dni niedzielne młody niemiecki rzemieślnik, ten student ulicy Mieszczańskiej, władający niepodzielnie trotuarem po upływie dwunastej godziny w nocy. „Życie w Kolomnie jest strasznie jednostajne, z rzadka pokaże się kareta, poza tą, którą jeżdżą aktorzy, hukiem, brzękiem i dźwiękiem mącąc powszechną ciszę. Wszyscy tu chodzą pieszo, dorożkarz zaplącze się tu rzadko bez gościa, taszcząc siano dla swego brodatego konika. Mieszkanie można dostać za pięć rubli na miesiąc nawet z kawą na śniadanie. Najarystokratyczniejszą sferą są tu wdowy otrzymujące pensje; urządzają się one wygodnie, zamiatają czy to swą izbę, gadają z przyjaciółkami o drożyźnie mięsa i kapusty, mają też przy sobie często młodziutką córeczkę, milczące stworzenie bez głosu, czasem milutkie, brzydkiego pieska i zegar ścienny ze smutno postukującym wahadłem. Po nich następują aktorzy, którym niska pensja nie pozwala wyprowadzić się z Kolomny, lud wolny jak wszyscy artyści żyjący dla rozkoszy. Siedząc w szlafrokach, naprawiają pistolety, kleją z kartonu rożne sprzęty potrzebne w domu, grają z przyjaciółmi w karty i szachy, spędzając w ten sposób ranki, a takie wieczory, tylko czasem z dodatkiem ponczu. Po tych asach i arystokracji Kolomny następuje zwykła drobnica i pospólstwo. Trudno ją tak samo sklasyfikować jak to mnóstwo robaczków lęgnących się w starym occie. Są tu staruchy modlące się i staruchy oddające się pijaństwu, staruchy, które modlą się i piją zarazem, staruchy żyjące z niewyśledzonych środków: niby mrówki, taszczące stare szmaty i bieliznę od mostu Kalinkina na targowisko, aby sprzedać je tam za piętnaście kopiejek, słowem sam osad człowieczeństwa, dla którego żaden dobroczynny ekonomista polityczny nie wymyślił środków do poprawy życia.

Przytoczyłem to, aby pokazać wam, jak często ludzi tych przyciska konieczność poszukiwania doraźnej, czasowej pomocy, zaciągania pożyczek, skutkiem czego osiadają wśród nich lichwiarze, pożyczający niewielkie sumy pod zastaw i na wysokie procenty. Ci niewielcy lichwiarze bywają nieraz wielekroć bardziej bezlitośni niż wielcy, gdyż wyrastają z nędzy i jaskrawo bijących w oczy żebranych łachmanów, których nie widzi bogaty lichwiarz, mając do czynienia tylko z przyjeżdżającymi w karetach. I dlatego zbyt wcześnie zamiera w ich duszach wszelkie ludzkie uczucie. Między takimi lichwiarzami był jeden... ale nie zaszkodzi dodać, że zdarzenie, które mam zamiar opowiedzieć, odnosi się do minionego wieku właśnie do czasów panowania nieboszczki carowej, Katarzyny Drugiej. Można się domyślić, że wygląd Kolomny i jej życie zmieniły się od tego czasu. A więc między lichwiarzami był jeden – istota pod każdym względem niezwykła, osiadły z dawna już z tej części miasta. Chodził w szerokiej, azjatyckiej sukni a ciemna barwa twarzy jego wskazywała na południowe pochodzenie; ale jakiej był właściwie narodowości – hindus, grek, pers – tego nikt na pewno powiedzieć nie mógł. Wysoki, prawie niezwykły wzrost, smagła, chuda, spalona twarz i jakaś niemożliwie straszna barwa, wielkie, dziwnie ogniste oczy, nawisłe brwi, odbijały silnie i ostro od spopielałych mieszkańców stolicy. Siedziba jego również nie była podobna do innych, małych drewnianych domków. Był to budynek kamienny w rodzaju budowanych niegdyś przez kupców genueńskich z nieprawidłowymi, nierównej wielkości oknami, o żelaznych ryglach i zasuwach. Lichwiarz ów odróżniał się od innych już tym, że mógł zaopatrzyć w sumę dowolną każdego począwszy od staruszki – żebraczki do wielmoży o szerokim geście. Przed jego domem ukazywały się często najpiękniejsze ekwipaże, z których okien wyglądała głowa cudnej damy światowej. Wieść niosła, jak zazwyczaj, że żelazne kufry jego pełne były bez liku pieniędzy, klejnotów, brylantów i wszelkiego rodzaju zastawów, i że miał on takie zyski jakie nie były przyjęte u innych lichwiarzy. Dawał pieniądze chętnie, rozdzielając, zdawało się, na bardzo przystępne terminy płatności: ale jakimiś dziwnymi wyliczeniami doprowadzał do niewiarygodnych procentów. Tak przynajmniej głosiła plotka. Lecz, co dziwniejsze, co musiało uderzyć wielu, – to straszny los tych wszystkich, którzy otrzymywali od niego pieniądze, gdyż wszyscy kończyli życie w nieszczęśliwy sposób. Czy to tylko opinia ludzka, naiwne zabobonne gadanie, czy celowo rozpuszczane słuchy – to zostało tajemnicą. Ale było kilka jaskrawych i żywych przykładów które zdarzyły się w krótkim czasie na oczach wszystkich.

W sferze ówczesnej arystokracji, zwracał uwagę młodzieniec z dobrej rodziny, który odznaczył się już w młodości na służbie państwowej, gorący wielbiciel wszystkiego co prawdziwe i wzniosłe, obrońca dzieł sztuki i ducha, zapowiadający się na mecenasa. W krótkim czasie został zaszczytnie odznaczony przez samą monarchinię, która powierzyła mu wybitne stanowisko, całkiem zgodne z jego własnym pragnieniem, – stanowisko na jakim mógł zdziałać wiele dla nauki i w ogóle dla dobra. Młody wielmoża otoczył się malarzami, poetami, uczonymi. Chciał dać wszystkim pracę, wszystkich popierać. Podjął na własną rękę sporo pożytecznych dzieł, dawał mnóstwo zamówień, ogłaszał nagrody konkursowe, wydając na to masę pieniędzy, aż w końcu zrujnował się. Ale pełen wielkodusznego porywu nie chciał wyrzec się swej pracy, szukał wszędzie pożyczki i wreszcie zwrócił się do znanego lichwiarza. Zaciągnąwszy znaczny dług u niego, człowiek ów zmienił się w krótkim czasie zupełnie: stał się wrogiem i prześladowcą początkujących talentów. We wszystkich dziełach zaczął dopatrywać się ujemnych stron, roztrząsać z uprzedzeniem każde słowo. Wówczas na nieszczęście wybuchła rewolucja francuska. Posłużyło mu to jako broń do wszelkiego rodzaju ohydy. Zaczął szukać we wszystkim jakiejś dążności rewolucyjnej, wszędzie roiły mu się aluzje. Stał się podejrzliwy do takiego stopnia iż zaczął w końcu podejrzewać sam siebie, pisał okropne, kłamliwe donosy, unieszczęśliwił masę ludzi. Rozumie się samo przez się, iż czyny takie musiały wreszcie dojść do tronu. Wielkoduszna monarchini przeraziła się i pełna szlachetności duszy, zdobiącej osoby koronowane, wyrzekła słowa, które nie mogły dojść do naszych czasów w całej ścisłości, których głęboki sens jednak zachował się w wielu sercach. Carowa zauważyła, iż monarchiczne rządy nie uciskają wielkich szlachetnych porywów ducha, nie prześladują i nie pogardzają tworów rozumu, poezji i malarstwa, że przeciwnie, tylko monarchowie byli ich opiekunami, że Szekspirowie, Molierzy rozkwitali pod ich wielkoduszną opieką, podczas gdy Dante nie mógł znaleźć kąta w swej republikańskiej ojczyźnie, że prawdziwi geniusze powstają w czasach świetności i potęgi monarchów i monarchii, nie zaś w czasach ohydnych zdarzeń politycznych i terroryzmu republikańskiego, który nie obdarzył świata dotychczas ani jednym poetą; że trzeba wyróżniać poetów malarzy, gdyż oni to wprowadzają do duszy spokój i przecudną ciszę a nie burzę i chaos; że uczeni, poeci i wszyscy twórcy sztuki są perłami i brylantami w koronie władcy: nimi zdobi się i nabiera większego blasku epoka wielkiego monarchy. Słowem cesarzowa wypowiadając to zdanie była bosko-piękna. Pamiętam, że starcy nie mogli mówić o tym bez łez. W sprawie wzięli udział wszyscy. Dla pochwały dumy narodowej należy zaznaczyć, iż w duszy rosyjskiej mieszka przepiękne uczucie brania w obronę uciśnionych. Zdradzający zaufanie wielmoża został ukarany dla przykładu i otrzymał dymisję. Lecz karę stokroć straszliwszą czytał on w twarzy współrodaków: była to powszechna i stanowcza pogarda. Trudno opisać, jak cierpiała ambitna jego dusza, duma, oszukane poczucie honoru, zrujnowane nadzieje, – wszystko zjednoczyło się i życie jego przerwały ataki szaleństwa i obłędu.

Drugi uderzający przykład zdarzył się również w oczach wszystkich; z pośród piękności, nie brakujących wówczas naszej północnej stolicy, jedna zdobyła nad innymi pierwszeństwo. Było to jakieś cudowne stopienie się północnego piękna z pięknem południa, – brylant, zdarzający się rzadko na świecie. Ojciec mój oświadczał, że nigdy nie widział czegoś podobnego. Zdawało się, że zespoliło się w niej wszystko: bogactwo, rozum i duchowe piękno. Konkubentów był tłum a w ich liczbie książę R. najszlachetniejszy i najlepszy z pośród młodzieży, o bardzo pięknej twarzy i rycerskich, wielkodusznych porywach, podniosły ideał romansów i kobiet, wielki pan w każdym calu. Książę R. zakochał się namiętnie i do szaleństwa; odpowiedziano mu taką samą miłością. Ale rodzinie wydała się partia nierówną. Rodowe majątki księcia dawno już nie należały do niego, familia była w opałach zaś kiepski stan jego interesów był znany powszechnie. Naraz książę opuszcza na krótko stolicę, jakoby z zamiarem poprawienia swych interesów; po niedługim czasie zjawia się otoczony niewiarygodną wspaniałością i świetnością.

Imponujące bale i uroczystości uczyniły go znanym na dworze. Ojciec pięknej panny skłania się ku niemu i w mieście odbywają się jedne z najbardziej interesujących zaślubin. Skąd się wzięła taka przemiana i niesłychane bogactwo narzeczonego, nie mógł nikt wytłumaczyć; ale na stronie mówiono, że wszedł on w jakieś stosunki z tajemniczym lichwiarzem i zaciągnął u niego dług. Jak było, to było, ale wesele zainteresowało całe miasto; narzeczony i narzeczona byli przedmiotem powszechnej zazdrości. Wszyscy wiedzieli o ich gorącej, wytrwałej miłości, o długotrwałych walkach, cierpieniach obustronnych i wielkich zaletach obydwojga. Płomienne kobiety z góry zapowiadały rajskie rozkosze, jakimi mieli napawać się młodzi małżonkowie. Ale stało się inaczej. W ciągu roku zaszła straszna zmiana w mężu.

Jego tak szlachetny charakter został zatruty jadem podejrzliwej zazdrości, niecierpliwością i nieustannymi kaprysami. Stał się tyranem i dręczycielem biednej żony i co trudno było przewidzieć, popełniał najbardziej nieludzkie czyny, a nawet bił ją. W rok już nikt nie mógł poznać tej kobiety, która niedawno jeszcze błyszczała i wiodła za sobą tłumy pokornych wielbicieli. W końcu nie mogąc znosić dłużej swego losu, pierwsza zaczęła mówić o rozwodzie. Mąż wściekał się na samą myśl o tym. W pierwszym napadzie szaleństwa wtargnął do jej pokoju z nożem i byłby ją przebił na pewno, gdyby go nie schwycono i nie zatrzymano. W porywie obłędu i rozpaczy skierował nóż na siebie – i zakończył życie w straszliwych męczarniach.

Prócz tych dwu przykładów, rozgrywających się na widowni publicznej, opowiadano mnóstwo wypadków w innych sferach, którym towarzyszył zawsze okropny koniec. Tam uczciwy, trzeźwy człowiek stawał się pijakiem; ówdzie subiekt sklepowy okradał swego pana; tu dorożkarz, pracujący kilka lat zaledwie zarznął o grosz pasażera. Trudno, aby takie wypadki, opowiadane nieraz z dodatkami, nie wzbudzały w skromnych obywatelach Kolomny pewnej mimowolnej trwogi.

Nikt nie wątpił o istnieniu w tym człowieku siły nieczystej. Powiadano, że stawiał on takie warunki, przy których włosy stawały dębem na głowie i których ofiara nie ośmieliła się nigdy zdradzić ich komu innemu – że pieniądze jego mają własności palące i noszą jakieś straszne znaki... słowem, wiele było o nim wszelkiego rodzaju niedorzecznych plotek.

I znamienne, że ludność Kolomny, ów cały świat biednych staruszek, małych urzędników i artystów, słowem drobnicy, którą dopiero co wymieniliśmy, godził się raczej na najgorszą ostateczność, niż na zwrócenie się do strasznego lichwiarza; znajdowano nawet wyczerpane z głodu staruszki, które wolały raczej umrzeć z nędzy, aniżeli zgubić duszę. Spotykając go na ulicy, doznawano mimowolnego strachu. Przechodzień cofał się ostrożnie i długo jeszcze oglądał się potem, śledząc niknącą w dali jego niepomiernie wysoką postać. W samym już wyglądzie miał tyle niezwykłego, że każdy był gotów przypisywać mu nadnaturalne istnienie. Te wyraziste rysy, wycięte tak głęboko, jak nie bywa u ludzi; ta gorąca, brązowa barwa twarzy; ta niezmierna gęstość brwi, owe straszne, nie do zniesienia oczy, a nawet fałdy jego azjatyckiej szaty, – wszystko zda się wskazywało, iż namiętności ludzi innych są blade wobec namiętności, drgających w jego ciele. Ojciec mój spotykając go, za każdym razem zatrzymywał się nieruchomo, i nie mógł się nigdy powstrzymać od okrzyku: „Diabeł, prawdziwy diabeł“! Ale należy państwa zaznajomić bliżej z mym ojcem, który między innymi jest głównym tematem naszej historii.

Ojciec mój był człowiekiem znamienitym pod wielu względami. Był on malarzem, jakich mało – jednym z tych cudów, które rodzi ze swego dziewiczego łona tylko Rosja. Malarz – samouk, odnalazł w duszy swej bez nauczycieli i szkoły prawidła i normy, zapalony żądzą doskonalenia się, idący z niewiadomych sobie samemu zapewne przyczyn, drogą wskazaną przez duszę, jeden z tych cudów, chrzczonych często przez współczesnych mianem „nieuka“, które jednak nie dbając o przeszkody i niepowodzenia, zyskują tylko coraz to nowe siły i pęd, daleko wyprzedzając te dzieła, co ściągnęły na nich zarzut nieuctwa. Głębokim instynktem wewnętrznym zrozumiał obecność musu w każdej rzeczy, własnymi siłami pojął znaczenie słowa „malarstwo historyczne“ i dlaczego można nazwać zwykłą główkę, zwykły portret Rafaela, Leonarda da Vinci, Tycjana, Corregio malarstwem historycznym, zaś ogromny obraz o treści historycznej będzie mimo wszystko tableau de genre, nie bacząc na wszelkie pretensje malarza do historycznego malarstwa. Wewnętrzny popęd i własne przekonania skierowały jego pęd ku chrześcijańskim tematom, do najwyższego i ostatniego szczebla wzniosłości. Nie miał on ambicji i nerwowości, tak nieodłącznej od charakteru wielu malarzy. Był to twardy charakter, uczciwy, prosty człowiek, nawet brutalny, pokryty z wierzchu cokolwiek szorstką korą, nie bez pewnej dumy w duszy, mówiący o ludziach łagodnie i ostro zarazem. „Co się na nich oglądać“?, mówił zazwyczaj, „przecież nie dla nich pracuję. Nie zaniosę moich obrazów do salonu. Kto mnie zrozumie – podziękuje, nie zrozumie, – to jednak pomodli się do Boga. Nie można winić światowca, że nie rozumie malarstwa: za to rozumie on grę w karty, zna się na dobrym winie, na koniach, – po cóż panu większa wiedza? Jeszcze, nie daj Boże, jeśli spróbuje tego i owego i puści się na mędrkowanie, to i życia się odechce i niech każdy ma swoje, niech każdy się zajmuje swoją rzeczą. Według mnie, lepszy jest ten człowiek, który mówi wprost, że nie rozumie się, niż ów, który blaguje mówi, niby znając się na tym, czego nie zna i tylko psuje i plugawi“. Pracował za skromne wynagrodzenie, to jest, za wynagrodzenie, potrzebne do utrzymania rodziny i możności dalszej pracy. Prócz tego nigdy nie odmawiał pomocy innym i wsparcia biednemu malarzowi, wyznawał prostą, prawą wiarę przodków i dlatego, być może, na malowanych przez niego twarzach przebijał samo przez się ów wzniosły wyraz, którego nie mogły osiągnąć nawet najwybitniejsze talenty.

W końcu wytrwałością swą w pracy i nieustępliwością z nakreślonej drogi zyskał nawet szacunek ze strony tych, którzy tytułowali go ignorantem i domorosłym samoukiem. Dawano mu ciągle zamówienia do kościołów – i roboty miał po uszy. Jedna praca zajęła go bardzo. Nie pamiętam na czym właściwe polegał jej temat, lecz wiem, że na obrazie miał się znajdować duch ciemności. Długo zastanawiał się ojciec, jak go przedstawić, pragnął wyrazić w jego twarzy całą, przygniatającą człowieka, troskę. Podczas takich rozmyślań nieraz przemykał mu w myśli obraz tajemniczego lichwiarza i mimowolna uwaga: „Oto, kto powinien być moim modelem do diabła“!

Wyobraźcie sobie jego zdumienie, gdy pewnego razu, pracując w swym warsztacie, usłyszał stukanie do drzwi i w ślad za tym wszedł straszny lichwiarz. Ojciec nie mógł się powstrzymać od jakiegoś wewnętrznego dreszczu, który mimo woli przeniknął jego ciało.

– To ty jesteś malarzem? – rzekł tamten bez wszelkich ceremonii do ojca.

– Tak, – jestem malarzem, – odparł ojciec czekając, co będzie dalej.

Dobrze – Dobrze. Namaluj mój portret. Być może, iż wkrótce umrę, nie mam dzieci; ale nie chcę umrzeć zupełnie, chcę żyć! Czy możesz namalować taki portret, aby był zupełnie jak żywy? –

Ojciec zamyślił się: – Czyż trzeba lepiej. On sam się prosi na diabła do mojego obrazu. – Przyrzekł. Umówili się o czas i cenę a nazajutrz ojciec mój, schwyciwszy pędzel, paletę był już u niego. Wysokie ogrodzenie, psy, żelazne drzwi i zawory, sklepione okna, kufry, pokryte dziwacznymi dywanami a wreszcie niezwykły gospodarz, siedzący nieruchomo przed nim, – wszystko wywołało na ojcu nadzwyczajne wrażenie. Okna, jakby umyślnie, były zawalone od dołu tak, że przepuszczały światło tylko górą. – Do diabła, jak dobre jest teraz oświetlenie jego twarzy! rzekł ojciec do siebie i zabrał się gorliwie do malowania, jakby w obawie, żeby pomyślne oświetlenie nie zniknęło. – Jakaż siła – powtarzał do siebie, – jeżeli chociaż w połowie oddam go tak, jakim jest teraz, zabije wszystkich moich świętych i aniołów; zbledną przy nim. Jaka diabelska siła! wyskoczy po prostu z płótna, jeżeli choć trochę będę wierny naturze. Jakie niezwyczajne rysy! – powtarzał nieustannie zdwajając zacięcie i już widział jak niektóre rysy przechodziły na płótno. Ale im więcej zbliżał się do nich, tym bardziej odczuwał jakiś ciężki, trwożliwy, niepojęty nastrój. Nie bacząc jednak postanowił ze ścisłą dokładnością śledzić na drobniejszy wyraz i właściwość. Przede wszystkim oddał się wykończeniu oczu. W oczach tych było tyle siły, że zdawało się, iż nie można się było kusić nawet o podobieństwo do natury. Mimo to ojciec postanowił doszukać się w nich ostatnich, najmniejszych odcieni i dojść ich tajemnicy... Lecz skoro tylko zaczął zagłębiać się w nie, w duszy jego narodził się tak straszny wstręt, tak niepojęte przygnębienie że musiał na pewien czas rzucić pędzel i brać się do pracy na nowo. Wreszcie nie mógł dłużej znieść, czuł, że oczy te wpiły mu się w duszę i wywołały w niej nieokreśloną trwogę. Na drugi i trzeci dzień wzrosło to jeszcze. Rzucił pędzel i wprost oznajmił, że nie może więcej portretować. Trzeba było widzieć, jak zmienił się przy tych słowach straszny lichwiarz. Rzucił się mu do nóg i błagał o ukończenie portretu, mówiąc, że od tego zależy jego los i istnienie na świecie; że żywe rysy jego zostały już schwycone przez pędzel; że jeżeli odmaluje go trafnie, życie jego siłą nadprzyrodzoną zachowa się w portrecie; że dzięki temu nie umrze on zupełnie, że musi żyć nadal na świecie. Ojciec mój uczuł grozę na te słowa; wydały mu się tak dziwne i straszne, iż cisnął pędzel i paletę i wybiegł pędem z pokoju.

Myśl o tym trwożyła go cały dzień i noc, nazajutrz zaś otrzymał od lichwiarza portret, przyniesiony przez jakąś kobietę, jedyną istotę, znajdującą się w służbie u niego, która zawiadomiła, że pan nie chce portretu, nie płaci zań nic i odsyła. Pod wieczór tego samego dnia dowiedział się ojciec, iż lichwiarz umarł i że mają go chować według obrzędów jego wyznania. Wszystko to wydało mu się niepojęcie dziwna. Tymczasem zaś zjawia się w usposobieniu jego uderzająca zmiana: doznawał stanów niepokoju, obawy, których przyczyny nie rozumiał i wkrótce dokonał czynu, jakiego nikt nie spodziewałby się po nim. Od pewnego czasu prace jednego z jego uczniów zaczęły zwracać uwagę znawców i miłośników. Ojciec mój widział w nim zawsze talent i objawiał mu za to szczególną przychylność. Naraz uczuł zazdrość. Powszechne uznanie i rozmowy o tamtym stały się dla niego nieznośne. W końcu dla pełni rozdrażnienia dowiedział się, że uczniowi zaproponowano namalowanie obrazu do świeżo zbudowanej cerkwi. To doprowadziło do wybuchu. „Nie, nie dam młokosowi triumfować!“ mówił, „za prędko, bracie, umyśliłeś nam starym podstawiać nogę! Jeszcze, dzięki Bogu, mam siły. Zobaczymy, kto komu nogę podstawi“. I szczery, czysty w istocie człowiek stosował intrygi i podstępy których zawsze się brzydził; osiągnął wreszcie to, że na obraz został ogłoszony konkurs i inni malarze mogli też uczestniczyć, po czym zamknął się w swej pracowni i z zapałem zabrał się do roboty. Zdawało się, że chciał skupić swe wszystkie siły, całą swą istotę. I doprawdy, było to jedno z lepszych jego dzieł. Nikt nie wątpił, o jego pierwszeństwie. Obrazy przedstawiono i wszystkie inne wydały się wobec jego jak noc przy dniu gdy naraz jeden z uczestników, o ile nie mylę się, osoba duchowna, zrobił uwagę, która uderzyła obecnych. „W obrazie malarza, istotnie, jest wiele talentu“, rzekł, „ale brak świętości w obliczach; przeciwnie jest coś demonicznego, jakby ręką malarza władało nieczyste uczucie“. Wszyscy spojrzeli i nie mogli zaprzeczyć prawdzie tych słów. Ojciec mój rzucił się do obrazu, jakby chcąc sprawdzić tę obrażającą uwagę i z przerażeniem ujrzał, że wszystkim prawie figurom dał oczy lichwiarza. Patrzyły one tak demonicznie i piorunująco, że mimo woli wzdrygnął się. Obraz odrzucono, on zaś musiał ku swej nieopisanej złości usłyszeć, że nagrodę otrzymał jego uczeń. Nie można wyobrazić sobie wściekłości, z jaką powrócił do domu. O mało co nie zabił matki mojej, porozpędzał dzieci, połamał pędzle i sztalugi, zerwał ze ściany portret lichwiarza, zażądał noża i kazał rozpalić ogień w piecu mając zamiar pociąć go na kawałki i spalić. W tej chwili zastał go wchodzący do pokoju przyjaciel, malarz podobnie jak i on wesołek i zawsze z siebie zadowolony, bez dalekich pragnień, pracujący radośnie nad tym, co się trafiało i jeszcze weselej uczestniczący w obiadach i ucztach.

– Co ty robisz? co chcesz spalić? – rzekł i zbliżył się do portretu. „Zlituj się, ale to przecież jedna z twoich lepszych prac. To lichwiarz, zmarły niedawno; tak, to rzecz doskonała. Po prostu nie tylko go trafiłeś pod serce, ale wlazłeś mu w oczy. Nigdy w życiu oczy tak nie patrzyły, jak patrzą tutaj“.

– Otóż chcę zobaczyć jak będą one patrzyły w ogniu! – rzekł ojciec, robiąc gest, jakby chciał rzucić portret do pieca.

– Powstrzymaj się, na Boga! zawołał przyjaciel, hamując go: „oddaj go lepiej mnie, jeżeli już do tego stopnia kłuje cię w oczy“. Początkowo ojciec upierał się, wreszcie zgodził się i wesołek, zabrał portret, nadzwyczaj zadowolony ze swego nabytku.

Po jego wyjściu ojciec mój od razu poczuł uspokojenie. Jakby wraz z portretem zwalił się ciężar z jego duszy. Sam zdumiewał się nad swym złym uczuciem, nad swoją zawiścią i wyraźną zmianą swego usposobienia. Rozważywszy swój czyn, zasmucił się w duszy i nie bez wewnętrznego żalu, powiedział: „Nie, to kara boska; obraz mój słusznie został potępiony. Był on podjęty w celu zgubienia brata. Demoniczne uczucie zazdrości kierowało mym pędzlem, a więc musiało się ono odbić w obrazie“. Natychmiast udał się na poszukiwanie swego byłego ucznia, uściskał go mocno, prosił go o przebaczanie i starał się jak mógł naprawić swą winę. Praca jego potoczyła się jak poprzednio spokojnie, ale zamyślenie coraz częściej zaczęło się zjawiać w jego twarzy. Więcej modlił się, częściej był milczący i nie wyrażał się tak ostro o ludziach; najsurowsza strona jego charakteru jakby zmiękła. Wkrótce pewna okoliczność wstrząsnęła nim jeszcze bardziej. Od dawna już nie spotykał się ze swym kolegą, który wziął portret. Wybierał się już do niego w odwiedziny, gdy nagle tamten nieoczekiwanie wszedł do pokoju. Po kilku słowach i pytaniach obustronnych, rzekł; „No, bracie, nie darmo chciałeś spalić portret. Niech go diabli wezmą, jest w nim coś strasznego... Nie wierzę czarownicom, lecz z pozwoleniem, siedzi w nim siła nieczysta...

– Jak to? powiedział ojciec.

– A tak to, że od chwili, gdy powiesiłem go w swoim pokoju poczułem taki niepokój... jakbym chciał kogo zarżnąć. W życiu swoim nie wiedziałem co to znaczy bezsenność, a teraz doznałem nie tylko bezsenności, ale snów takich... nie mogę sam powiedzieć, czy to sny, czy co innego: jakby zmora mnie dusiła i wciąż widziałem, przeklętego starca. Słowem nie mogę opisać ci mojego stanu. Nigdy nie byłem w podobnym stanie. Jak szalony chodziłem przez te dni; czułem jakąś trwogę, niemiłe oczekiwanie czegoś. Czułem, że nie mogę nikomu powiedzieć nic wesołego, tak jak gdyby obok mnie siedział jakiś szpieg. I dopiero od chwili, gdy oddałem portret siostrzeńcowi, który się o niego napierał, poczułem, jakby mi się kamień z pleców zwalił; poczułem się naraz, jak widzisz, wesół. No, bracie, nasmarowałeś też diabła!

Podczas tego opowiadania ojciec mój słuchał ze skupioną uwagą a w końcu zapytał: „A portret ma teraz twój siostrzeniec“.

– Gdzież tam siostrzeniec! nie wytrzymał! rzekł wesołek – „widać dusza lichwiarza zamieszkała w obrazie, wyłazi z ram, chodzi po pokoju, a to, co opowiada siostrzeniec jest wprost niepojęte. Urażałbym go za wariata, gdybym częściowo nie doświadczył sam. Sprzedał go jakiemuś zbieraczowi obrazów, ale i ten nie zniósł i pozbył się go także“.

Opowiadanie to wywarło silne wrażenie na mym ojcu. Zamyślił się nie na żarty, wpadł w hipochondrię i wreszcie upewnił się całkowicie, że pędzel jego służył za narzędzie diabelskiej sile i, że część życia lichwiarza przeszła naprawdę w portret, trwożąc teraz ludzi przez zaszczepianie im szatańskich pobudek, zawracając malarzy z drogi, rodząc straszną szarpaninę zawiści itd. Trzy nieszczęścia, które spotkały go w ślad za tym, trzy nagłe śmierci: żony, córki i nieletniego syna, uznał za karę bożą i postanowił niezwłocznie porzucić świat. Gdy tylko skończyłem dziesięć lat, umieścił mnie w akademii malarskiej, a wypłaciwszy swe długi, usunął się na odludzie i wkrótce wstąpił do klasztoru. Tam, surowością życia i gorliwym przestrzeganiem wąskich reguł klasztornych zdumiewał braciszków. Przełożony klasztoru, dowiedziawszy się o artyzmie jego pędzla, żądał od niego namalowania głównego obrazu w cerkwi. Ale pokorny brat odparł, że czuje się niegodnym wziąć pędzel, który został zbrukany, że trudem i wielkimi ofiarami musi wpierw oczyścić swa duszę, aby uczynić ją godną do takiej sprawy. Nie chciano go zmuszać. Sam, o ile można było, zwiększał dla siebie surowość życia klasztornego. W końcu wydała mu się ona za mało surową i niedostateczną. Usunął się, z błogosławieństwem przełożonego, na pustynię, aby być całkiem samotnym. Tam urządził sobie celę z gałęzi, żywił się surowymi korzonkami, nosił kamienie z miejsca na miejsce, stał od wschodu do zachodu słońca na jednym miejscu z podniesionymi ku niebu rękami bez przerwy modląc się, – słowem, wyzyskiwał wszelkie możliwe stopnie cierpienia i tego niezwalczonego samozaparcia, jakiego przykłady można by znaleźć chyba w żywotach świętych. W taki sposób umartwiał przez kilka lat swoje ciało, pokrzepiając je równocześnie pokarmem modlitwy. W końcu pewnego dnia przyszedł do klasztoru i rzekł twardo do przełożonego: „Teraz jestem gotów; jeżeli Bóg pozwoli, spełnię swą pracę“. Tematem podjętym przez niego, było narodzenie Jezusa. Cały rok siedział nad tym, nie opuszczając swej celi, żywiąc się nędznie prostym jedzeniem i modląc się bez przerwy. Po upływie roku obraz był gotów. Był to naprawdę cud pędzla. Trzeba wiedzieć, że ani bracia, ani przełożony nie znali się bardzo na malarstwie, ale wszystkich uderzyła niebywała świętość postaci. Wyraz zbożnego pokoju i skromności w twarzy Najświętszej Panny schylonej nad Dzieciątkiem, wielki rozum w oczach Boskiego Dziecięcia, jakby już przewidujących coś, potężne milczenie zachwyconych boskim cudem Królów, ścielących się u stóp Jego i wreszcie, święta, wzniosła cisza panująca w całym obrazie, – to wszystko objawiło się z taką zgodną siłą i potęgą piękna że wrażenie było magiczne. Wszyscy bracia padli na kolana przed nowym obrazem a przełożony w zdumieniu zawołał: „Nie, nie mógłby człowiek przy pomocy sztuki tylko stworzyć takiego obrazu! święta, wyższa siła kierowała pędzlem twoim, na pracy twojej spoczęło błogosławieństwo niebios”.

W tym czasie ukończyłem swe studia w akademii, otrzymałem złoty medal, a wraz z nim radosną nadzieję podróży do Włoch – najmilsze marzenie dwudziestoletniego malarza. Miałem się tylko pożegnać ze swym ojcem, z którym rozstałem się przed dwunastu laty. Przyznaję, że wymknęła mi się z pamięci nawet jego postać. Kilkakrotnie słyszałem o surowej świątobliwości jego życia i zawczasu wyobrażałem sobie, że spotkam się z pustelnikiem o szorstkim wyglądzie, obcym światu poza swą celą i modlitwą, wyschłym od ciągłych postów i umartwień. Ale jakże zdumiałem się, gdy stanął przede mną przepiękny, prawie boski starzec. Ani śladu wyczerpania nie było w jego obliczu; jaśniało ono światłością radości niebiańskiej. Biała jak śnieg broda i delikatne, powietrzne włosy, tak samo srebrzyste, rozsypane były na piersi i na fałdach jego czarnego habitu i spadały aż do sznura, który opasywał jego ubogą, mniszą szatę. Lecz najbardziej zdumiewające były padające z ust jego takie słowa o sztuce, które, wyznaję, długo będę chronił w swej duszy i chciałbym szczerze, aby każdy mój współtowarzysz czynił to samo.

„Czekałem na ciebie, synu mój“ rzekł, gdy zbliżyłem się, aby mnie pobłogosławił. „Leży przed tobą droga, po której odtąd będzie toczyło się twe życie. Droga twoja czysta – nie zawracaj z niej. Masz talent, talent to najcenniejszy dar Boga – nie strać go. Poznawaj, ucz się wszystkiego, co widzisz, przewyższ wszystkie pędzle lecz we wszystkim naucz się widzieć wewnętrzną myśl i przede wszystkim staraj się zgłębić wielką tajemnicę bytu. Błogosławiony wybraniec który ją posiadł. Nie masz dla niego nędznej rzeczy w przyrodzie. W rzeczy małej malarz – twórca jest tak samo wielki jak w wielkiej, w rzeczy pogardzanej nie ma u niego już pogardzanego, gdyż przenika niewidzialnie przez nie największa dusza twórcy, a pogardzany przedmiot nabiera siły, ponieważ przebył oczyszczenie w jego duszy... Zawiera się w sztuce idea boskiego niebiańskiego raju, i dla tego stoi ona ponad wszystko. O ile razy wyższy jest podniosły spokój od wszelkich burz świata, ilekroć wyżej stoi twórczość ponad zniszczeniem, o ile anioł przewyższa niewinnością świetlistą swej czystej duszy wszelkie nieogarnione siły i dumne żądze szatana, – o tyle góruje nad światem wielkie dzieło sztuki. Oddaj jej wszystko w ofierze, ukochaj ją z całą namiętnością, – nie namiętnością dyszącą ziemskim porywem, ale cichą, niebiańską żądzą, bez tego człowiek nie może podnieść się ponad ziemię i zaznać cudnych melodii ukojenia, gdyż wielkie dzieło sztuki zstępuje na ziemię dla uspokojenia i pogodzenia wszystkich. Nie może ono wywołać w duszy niepokoju, a dźwięczną modlitwą natomiast wiecznie zdąża do Boga. Są jednak chwile, chwile zaćmienia.“ Tu zatrzymał się i ujrzałem, że świetlane oblicze jego zamroczyło się, jakby przeleciał przez nie szybki obłok. „Jest pewne zdarzenie w mym życiu“ – rzekł. „Do dziś nie mogą zrozumieć, kim była ta dziwna postać, której portret namalowałem. Była to zaprawdę diabelska zjawa. Wiem, że świat zaprzecza istnieniu diabła i dlatego nie będę mówił o tym, powiem tylko, że malowałem ją ze wstrętem, nie czułem wówczas miłości do swej pracy. Gwałtem chciałem się zmusić i bezmyślnie głusząc w sobie wszystko, być wiernym naturze. Nie było to dzieło sztuki i dlatego, uczucia budzące się w ludziach na jego widok są uczuciami buntu, trwogi, nie uczuciami artysty, gdyż artysta nawet w trwodze oddycha spokojem. Mówiono mi, że portret ten przechodzi z rąk do rąk i sieje dręczące wrażenia, rodząc w artystach uczucie zawiści, ponurej zazdrości wobec braci, złośliwą żądzę prześladowania i ciemiężenia. Niech cię Najwyższy chroni przed tymi namiętnościami! Nie nie ma straszniejszego od nich. Lepiej znieść całą gorycz wszelkich możliwych prześladowań, niż okazać komuś najmniejszy jej cień. Ratuj czystość swej duszy. Kto posiada talent, winien być w duszy najlepszy ze wszystkich. Innym przebaczy się wiele, ale jemu nie będzie przebaczone. Wystarczy, aby na człowieka, który wyszedł czysty z domu bryznęła jedna kropla błota, a już ludzie go otoczą, wskażą na niego palcem i zaczną gadać o jego niechlujstwie, wówczas gdy ci sami ludzie nie zwracają uwagi na mnóstwo plam na innych przechodniach odzianych w codzienny strój, gdyż na ubraniu codziennym plam się nie widzi.

Pobłogosławił mnie i uścisnął. Nigdy w życiu nie czułem się tak duchowo podniesiony. Z czcią, większą niż synowskie uczucie przywarłem do jego piersi i ucałowałem rozsypane jego srebrne włosy.

Łza błysnęła mu w oczach. „Spełń synu mój jedną mą prośbę“, rzekł przy samem rozstaniu. Być może, iż zdarzy ci się kiedyś spotkać gdzie ten portret, o którym ci mówiłem, – poznasz go po niesamowitych oczach i nienaturalnym ich wyrazie, – za wszelką cenę zniszcz go“... Sądźcie sami, czy nie powinienem był zaprzysiąc spełnienia takiej prośby. W ciągu piętnastu lat nie zdarzyło mi się spotkać nic takiego, co byłoby chociaż trochę podobne do opisu mojego ojca, gdy nagle teraz podczas licytacji...

Tu malarz, nie dokończywszy zdania, zwrócił oczy na ścianę aby raz jeszcze spojrzeć na portret. Ten sam ruch wykonał wraz z nim cały tłum słuchaczy szukając oczami niezwykłego portretu.

Ale, ku najwyższemu zdumieniu, nie było go już na ścianie.

Lekki szept i szmer przebiegł po tłumie i w ślad za tym padły głośne słowa: „skradziony!“ Ktoś zdążył go unieść, korzystając z przejęcia się słuchaczy, porwanych opowieścią. I długo obecni pozostawali w niepewności, nie wiedząc, czy doprawdy widzieli te niezwykłe oczy, czy też to było po prostu złudzenie, które na moment zaćmiło ich wzrok strudzony, długotrwałym oglądaniem starych obrazów.

[1] rosyjska miara objętości płynów równa 1,23 litra.

POWÓZ

Miasteczko B. poweselało bardzo, od chwili gdy zaczął tu stacjonować pułk kawalerii; przedtem zaś było tu straszliwie nudno. Kiedy, bywało, przejeżdża się przez nie i patrzy na niziutkie lepianki, które spoglądają na ulicę nieprawdopodobnie kwaśno – wówczas nie sposób wypowiedzieć, co się wówczas wyprawiało w duszy: ckliwość taka, jak gdyby się człowiek zgrał albo odwalił ni w pięć, ni w dziewięć jakieś głupstwo – słowem, niedobrze. Glina na domkach poodpadała od deszczów, i ściany – zamiast białych – zrobiły się pstrokate; dachy pokryte były przeważnie trzciną, jak to jest we zwyczaju w naszych miasteczkach południowych. Ogródki od dawna Zostały t rozkazu burmistrza wycięte gwoli nadaniu miasteczku piękniejszego wyglądu. Na ulicach nie spotkasz żywej duszy; chyba tylko kogut przelezie przez jezdnię, miękką jak poduszka z powodu leżącej na niej grubej warstwy kurzu, który podczas najmniejszego deszczu zamienia się w błoto; a wówczas na ulice miasteczka B. wylęgają owe dorodne stworzenia, które burmistrz tamtejszy nazywa „francuzami”. Wystawiwszy poważne ryje ze swoich kąpieli, rozpoczynają takie chrząkanie, że podróżnikowi nie pozostaje nic innego, jak poganiać co prędzej konie. Zresztą, trudno spotkać podróżnika w miasteczku E. Rzadko, bardzo rzadko jakiś dziedzic, posiadający jedenaście dusz chłopskich, odziany w surdut nankinowy, tarabani się po jezdni w jakowejś półbryczce a półwózku, wyglądając na świat spoza worków mąki i okładając batem gniadą kobyłę, za którą biegnie źrebak.

Rynek miasteczkowy stanowi smutny widok: dom krawca wychodzi nań nadzwyczaj głupio, nie całą fasadą, lecz jednym węgłem; naprzeciwko niego od piętnastu lat stawiają jakiś murowany budynek o dwóch oknach; dalej, całkiem osobno sterczy modny drewniany parkan, wymalowany na szaro pod kolor błota, który to parkan, jako wzór dla innych, burmistrz wzniósł za czasów swej młodości, gdy nie miał jeszcze zwyczaju zasypiać natychmiast po obiedzie i pić na noc jakiś odwar, przyprawiony suszonym agrestem. Gdzie indziej widać tylko zwykłe opłotki. Pośrodku rynku trochę małych kramików; dostrzec w nich można zawsze wianek obwarzanków, babę w czerwonej sukni, pud mydła, kilka funtów gorzkich migdałów, śrut strzelniczy, perkal i dwóch młodych kupczyków, jak o każdej porze rżną przed drzwiami w karcięta.

Lecz od chwili gdy w powiatowym miasteczku B. rozkwaterował się pułk kawalerii, wszystko się zmieniło: ulice zapstrzyły się, ożywiły – słowem, nabrały zupełnie innego wyglądu; niziutkie domki często widywały mijającego je zgrabnego, postawnego oficera z kitą na głowie, jak szedł do kolegi, żeby pogawędzić o awansie, o najprzedniejszym tytoniu, niekiedy zaś postawić na kartę biedkę, którą można by nazwać pułkową, ponieważ, nie opuszczając pułku, zdołała obejść wszystkich: dziś jeździł nią major, nazajutrz ukazywała się w stajni któregoś z poruczników, a za tydzień – patrzcie ano – znowu ordynans majora smarował ją kołomazią. Opłotki pomiędzy domami usiane były wiszącymi na słońcu furażerkami żołnierskimi; szary płaszcz sterczał niezmiennie gdzieś na wrotach; w zaułkach napotykało się żołnierzy z tak szczeciniastymi wąsami jak szczotki do butów. Wąsy te widziało się powszędy: niech się tylko na rynku zejdą mieszczki z dzbankami, już zza ich ramion na pewno wyglądają wąsy. Oficerowie ożywili towarzystwo, które składało się dotychczas tylko z sędziego, mieszkającego w jednym domu z jakąś diakonisą, tudzież z burmistrza, człowieka z głową na karku, lecz przesypiającego absolutnie cały dzień – od obiadu do wieczora i od wieczora do obiadu. Towarzystwo stało się jeszcze bardziej liczne i ruchliwe, gdy do miasteczka przeniesiono kwaterę generała brygady. Okoliczni ziemianie, których istnienia nikt by dotychczas nie podejrzewał, poczęli coraz częściej odwiedzać miasteczko, aby się poznać z oficerami i trzymać niekiedy banczek majaczący mglisto w ich głowach, zaprzątniętych zleceniami żon, urodzajami i zającami.

Bardzo mi przykro, że nie mogę sobie przypomnieć, z jakiego to powodu generał wydawał wielki obiad proszony. Przygotowania doń poczynione były olbrzymie; stukot noży kucharskich z kuchni generalskiej słychać było już w pobliżu rogatek miejskich. Cały doszczętnie targ zagarnięto na potrzeby obiadu – tak że sędzia ze swoją diakonisą zmuszony był jeść tylko racuszki z mąki gryczanej ł kisiel. Niewielkie podwórko kwatery generalskiej zastawione było pojazdami i powozami. Towarzystwo było męskie: składało się z oficerów i poniektórych obywateli okolicznych.

Spośród obywateli wyróżniał się pan Pitagor Czertokucki, najwybitniejszy z arystokracji powiatowej, najbardziej hałasujący podczas wyborów marszałka szlachty i odwiedzający miasteczko w eleganckim ekwipażu. Odbywał on niegdyś służbę w jednym z pułków kawalerii i należał do grona oficerów niepospolitych i znacznych; widywano go bądź co bądź na wszystkich balach i zebraniach towarzyskich, gdziekolwiek obozował jego pułk; zresztą, można o to zapytać panien z tambowskiej i symbirskiej guberni. Bardzo możliwe, że i w innych guberniach zyskałby nie mniej korzystny rozgłos, gdyby nie przeszedł w stan spoczynku z racji pewnego wypadku, który zazwyczaj nosi nazwę „przykrej historii”: on dał komuś po uchu czy też sam wziął w ucho – tego już dokładnie nie pamiętam; grunt, że poproszono go, by się podał do dymisji. W niczym to zresztą nie umniejszyło jego znaczenia: nosił frak wcięty wysoko na modłę munduru wojskowego, u butów ostrogi, pod no3em zaś wąsy, gdyby nie one bowiem, szlachta mogłaby myśleć, że służył w piechocie, którą nazywał pogardliwie czasami piechciurą, czasami zaś piechanterią. Bywał stale na owych tłumnych kontraktach, na które głębiny Rosji, składające się z matek, dzieci, córek i grubych dziedziców, napływały, aby się zabawić, w bryczkach, taradejkach, tarantasach i w takich karetach, o jakich się nikomu nie śniło. Czertokucki wywąchał zawsze, gdzie stoi jakiś pułk kawalerii, i przybywał, żeby poznać oficerów; zgrabnie wyskakiwał przed nimi ze swego leciutkiego powoziku i niezwykle szybko zawierał znajomości. Podczas ostatnich wyborów wydał dla szlachty powiatowej wyśmienity obiad, przy którym oświadczył, że jeśli zostanie marszałkiem, postawi szlachtę na nogi. W ogóle prowadził życie wielkopańskie, jak to określają po powiatach; ożenił się z panną dosyć przystojną, wziął w posagu dwieście dusz i kilkadziesiąt tysięcy. Kapitał został natychmiast zużyty na sześciórkę znakomitych rzeczywiście koni, na pozłacane klamki u drzwi, oswojoną małpkę i na ochmistrza Francuza. Dwieście zaś dusz żony, łącznie z dwustu jego własnymi duszami, było zastawionych w lombardzie w jakimś tam celu handlowym. Słowem, był to dziedzic co się zowie, dziedzic całą gębą.

Oprócz Czertokuckiego na obiedzie u generała było jeszcze kilku innych ziemian, ale o nich nie ma co mówić. Resztę gości stanowili oficerowie pułku oraz dwóch oficerów sztabowych: pułkownik i dosyć tęgi major. Sam generał był to człowiek krzepki i otyły; porządny zresztą zwierzchnik, jak się wyrażali o nim oficerowie. Mówił głębokim, odpowiednim do swego stanowiska, basem.

Obiad był nadzwyczajny: różne odmiany jesiotra, dropie, szparagi, przepiórki, kuropatwy, grzyby –

wszystko to dowodziło, że kucharz od wczoraj nie brał do ust nic rozgrzewającego; czterech żołnierzy z nożami w rękach pomagało mu przez całą noc, robiąc frykasy i galarety. Gęstwa butelek, wydłużonych z burgundem i pękatych z maderą, przepiękny dzień letni, okna otwarte na przestrzał, talerze z lodem na stole, odpięty ostatni guzik u oficerów, zmiętoszone gorsy u właścicieli fraków, krzyżujące się rozmowy, tłumione generalskim basem i zalewane szampanem – wszystko harmonizowało ze sobą. Po obiedzie biesiadnicy powstali od stołu z przyjemną ociężałością w żołądkach i zapaliwszy fajki na długich i krótkich cybuchach, z filiżankami kawy w rękach, wyszli na ganek.

Generał, pułkownik, a nawet major mieli mundury zupełnie rozpięte – tak że widać było nieco ich dostojne szelki jedwabne; inni niżsi oficerowie, zachowując należny szacunek, wytrzymali w mundurach zapiętych, wyjąwszy trzy ostatnie guziki.

– Teraz możemy ją obejrzeć – powiedział generał. – Proszę cię, kochanku – dodał zwracając się do swego adiutanta, młodzieńca dosyć zgrabnego o przyjemnej powierzchowności. – Powiedz, żeby przyprowadzili gniadą klacz. Zobaczycie panowie sami.

Generał pociągnął fajkę i puścił kłąb dymu:

– Za mało ma jeszcze wygód. Przeklęta mieścina! Nawet porządnej stajni nie ma. A koń, pyk, pyk, szlachetny bardzo.

– Od dawna też ekscelencja, pyk, pyk raczy ją mieć w swym posiadaniu? – zapytał Czertokucki.

– Pyk, pyk, pyk, py… pyk niezbyt dawno; zaledwie dwa lata, jak ją dostałem ze stadniny.

– I raczył ekscelencja wziąć ją już ujeżdżoną czy też raczył tutaj ujeździć?

– Pyk, pyk, py, py, py… y… p…k, tutaj.

Co powiedziawszy generał zniknął w kłębach dymu.

Tymczasem ze stajni wyskoczył żołnierz, rozległ się stuk kopyt, z kolei ukazał się drugi, w białej opończy z ogromnymi czarnymi wąsami, wiodąc za uzdę drżącą i strachającą się klacz, która poderwawszy raptem łeb o mało nie uniosła do góry przykucniętego żołnierza wraz z jego wąsami.

– Ola, ola, panno Agrypino! – mówił żołnierz podprowadzając klacz pod ganek.

Klacz nazywała się Agrypina. Mocna i dzika jak południowa krasawica grzmotnęła kopytami w drewniany ganek i stanęła jak wryta.

Generał, wyjąwszy z ust fajkę, z zadowoleniem na obliczu począł się przyglądać Agrypinie. Sam pułkownik zszedł z ganku i pogłaskał Agrypinę po pysku. Sam major poklepał Agrypinę po szyi; reszta widzów cmokała.

Czertokucki zszedł z ganku i przyjrzał się klaczy z tyłu. Wyprężony żołnierz, trzymając uzdę, patrzył tak gościom w oczy, jakby chciał w nie skoczyć.

– Piękny koń, bardzo piękny! – powiedział Czertokucki. – Posągowy! A czy mógłbym się, ekscelencjo, dowiedzieć, jaki ma chód?

– Chód ma dobry, ale… diabli go wiedzą… ten bałwan felczer dał jej jakichś pigułek i trzeci dzień wciąż kicha.

– Dobry koń, bardzo dobry! – A czy ekscelencja raczy mieć odpowiedni ekwipaż?

– Ekwipaż? Przecie to wierzchówka.

– Tak jest, ekscelencjo, rozumiem to. Zapytałem tylko, żeby się dowiedzieć w ogóle, czy ekscelencja posiada do innych koni odpowiednie ekwipaże?

– No, ekwipaży nie mam za wiele. Muszę wyznać, że chciałbym mieć nowoczesny powóz. Pisałem już o tym do mego brata, który jest teraz w Petersburgu, ale nie wiem, czy mi przyśle, czy też nie..

– Wydaje mi się, ekscelencjo – wtrącił pułkownik – że nie ma lepszego powozu nad wiedeński.

– Słusznie pan mówi, pyk, pyk, pyk.

– Co się mnie tyczy, ekscelencjo – powiedział Czertokucki – mam nadzwyczajny powóz, prawdziwie wiedeńskiej roboty.

– Czy ten, którym pan przyjechał?

– O, nie. Ten to tak sobie, na rozjazdy, do moich codziennych wypraw. Lecz tamten,.. Zadziwiający. Lekki jak piórko, a gdy się w nim siedzi, po prostu, za pozwoleniem ekscelencji, jak gdyby niańka pana w kolebce kołysała.

– A więc wygodny?

– I jak jeszcze. A poduszki, resory – wszystko to jak na obrazku!

– To pięknie.

– A do tego pakowny! Doprawdy, ekscelencjo, nie widziałem jeszcze takiego. Gdy byłem w wojsku, ładowałem w skrzynki pod siedzeniem dziesięć butelek rumu i dwadzieścia funtów tytoniu, prócz tego ze sześć mundurów, bieliznę i dwa cybuchy, ekscelencjo, takie długie, jak – za pozwoleniem – soliter, a pod klapami fartucha można było zmieścić jeszcze całego wołu.

– To pięknie,

– Zapłaciłem za niego, ekscelencjo, cztery tysiące.

– Wnosząc z ceny powinien być dobry. Sam pan go kupił?

– Nie, ekscelencjo, doszedłem do niego przypadkiem. Kupił go mój przyjaciel, człowiek rzadki, ze świecą takiego szukać, towarzysz moich lat dziecinnych, z którym ekscelencja, gdyby go znał, na pewno by się, za pozwoleniem, pokumał. Byliśmy z nim z tych, co to – co twoje, to moje: wszystko jedno. Powóz wygrałem od niego w karty. Czy nie raczyłby ekscelencja zrobić mi zaszczytu i pofatygować się jutro do mnie na obiad? Zarazem obejrzy ekscelencja powóz.

– Nie wiem, co panu na to odpowiedzieć. Samemu jakoś nie tego… Chyba, że pan zezwoli razem z moimi oficerami?

– Uniżenie proszę i panów oficerów. Panowie! Będę sobie poczytywał za wielki zaszczyt podjąć panów jutro w moim domu.

Pułkownik, major i reszta oficerów podziękowali grzecznym ukłonem.

– Zawsze, ekscelencjo, byłem tego zdania, że jeśli kupić jakąś rzecz, to już dobrą; kiepskiej się nie opłaci. Jutro, gdy ekscelencja zaszczyci mię swymi odwiedzinami, pozwolę sobie pokazać ekscelencji niektóre moje urządzenia w zakresie gospodarki.

Generał popatrzył i puścił kłąb dymu.

Czertokucki był nad wyraz zadowolony, że zaprosił oficerów; już układał w myśli jadłospis, dobierał pasztety i sosy. Toteż spoglądał radośnie na oficerów, którzy ze swej strony jak gdyby zdwoili swoją wobec niego uprzejmość, co się dało zauważyć po ich oczach i lekkich ruchach ciała, w rodzaju półukłonów. Czertokucki postąpił o krok naprzód, jakby poczuł się bardziej swobodnie i poufale, i głos jego nabrzmiał rozlewnością, co świadczyło o jego wewnętrznym zadowoleniu:

– Pozna pan u mnie, ekscelencjo, i panią domu…

– Bardzo mi będzie miło – powiedział generał gładząc wąsy.

Czertokucki chciał niezwłocznie powracać do siebie, ażeby zawczasu przygotować wszystko na przyjęcie gości; sięgnął nawet po kapelusz, ale tak się jakoś dziwnie złożyło, że został jeszcze na pewien czas. śród tego rozstawiono już w pokoju stoliki do kart. Wkrótce towarzystwo podzieliło się na cztery partie do wista i rozsiadło się w czterech kątach pokoju generalskiego.

Zapalono świece. Czertokucki długo się wahał: czy ma zasiąść, czy też nie zasiąść do wista. Lecz wobec tego, że oficerowie zaczęli go zapraszać, wydało mu się, że odmowa byłaby nietaktem towarzyskim. Zasiadł więc. Niepostrzeżenie znalazła się przed nim szklanka z ponczem, którą też przez roztargnienie natychmiast wypił. Po zagraniu dwóch robrów Czertokucki znowu znalazł pod ręką szklankę z ponczem, który, również przez roztargnienie, znowu wypił, mówiąc:

– Komu w drogę, temu czas, moi panowie, doprawdy.

Ale zasiadł do drugiej partii. Tymczasem rozmowy w różnych kątach pokoju wzięły obrót zgoła prywatny. Ci, którzy grali w wista, byli dość milczący; ale ci, co nie grali i zalegli na uboczu otomanę, prowadzili swoje rozmowy. Rotmistrz, z fajką w zębach, podłożywszy sobie pod bok poduszkę, opowiadał dość swawolnie i płynnie o swych przygodach miłosnych, ściągając całkowicie uwagę kółka, które go otoczyło. Jakiś niezmiernie gruby ziemianin, o krótkich rękach, podobnych nieco do dwóch wyrośniętych ziemniaków, słuchał go z wyrazem niezwykłej słodyczy na twarzy i tylko od czasu do czasu usiłował zapuścić swą króciutką rękę za szerokie plecy, żeby z tylnej kieszeni fraka wydobyć tabakierkę. W innym kącie wywiązał się dosyć zażarty spór o musztrę kawaleryjską i Czertokucki, który w tym czasie dwukrotnie już zamiast damy rzucił waleta, wtrącał się nagle do cudzej rozmowy i krzyczał ze swego kąta: „W którym roku?”

albo „Z którego pułku?”, nie spostrzegając, że pytania jego są ni przypiął ni przyłatał. Wreszcie, na krótko przed kolacją, wist się skończył, lecz ciągnął się dalej, obrabiany językami graczów – tak że zdawało się, iż wszystkie głowy wypełnione były wistem. Czertokucki dobrze pamiętał, że wygrał dużo, ale nic nie zgarnął, i gdy się podniósł od stolika, stał długo z miną człowieka, który nie ma w kieszeni chustki do nosa. Tymczasem podano kolację. Rozumie się, że na napojach nie zbywało, toteż Czertokucki, prawie niechcący, musiał sobie Czasem nalewać kieliszek, ponieważ na prawo i na lewo Od niego stały butelki.

Rozmowy przy stole wlokły się nieskończenie, aczkolwiek skądinąd prowadzono je w sposób szczególny: jakiś ziemianin, który odbył kampanię roku 1812, opowiedział o takiej bitwie, jaka się w ogóle nigdy nie rozegrała, po czym nie wiedzieć z jakiego powodu wyjął korek z karafki i wetknął go w ciasto. Słowem, gdy się zaczęto rozjeżdżać, była godzina trzecia nad ranem i Stangreci zmuszeni byli kilka osób wynieść oburącz, niczym toboły podróżne. Czertokucki, mimo cały swój arystokratyzm, siedząc W powozie, kłaniał się tak nisko i z takim rozmachem, że, przyjechawszy do domu, przywiózł na wąsach dwa łopiany.

W domu wszyscy spali. Stangret zaledwie mógł odszukać kamerdynera, który przeprowadził swego pana przez bawialnię i przekazał go pokojówce; pod jej opieką Czertokucki jako tako dobrnął do sypialni i ułożył się obok swej młodziutkiej i ślicznej żony, spoczywającej W sposób najpowabniejszy w białej jak śnieg nocnej koszulce. Wstrząs, wywołany upadkiem małżonka na łoże, obudził ją. Przeciągnęła się, zatrzepotała rzęsami ł szybko trzykrotnie przymrużywszy oczy, otworzyła je z gniewnym na poły uśmiechem; lecz widząc, że małżonek tym razem stanowczo nie pragnie obdarzyć jej żadną pieszczotą, ze złością odwróciła się na drugi bok i kładąc swój świeżutki policzek na dłoń, natychmiast zasnęła.

Była już ta pora dnia, jakiej się nie określa na wsi słowem „wcześnie”, kiedy się obudziła młoda pani obok swego chrapiącego małżonka. Gdy sobie przypomniała, że powrócił nad ranem, żal jej się go zrobiło; nie budząc więc go włożyła ranne pantofelki, które małżonek sprowadził dla niej z Petersburga, i w białym kaftaniku, spływającym obejmliwie po jej kształtach, pobiegła do gotowalni, obmyła się wodą, świeżą jak ona sama, i Stanęła przed toaletą. Spojrzawszy na siebie ze dwa razy, przekonała się, że jest dzisiaj wyjątkowo urocza. Okoliczność ta, na pozór mało ważna, zniewoliła ją do przesiedzenia przed lustrem dwie godziny dłużej niż zwykle. Wreszcie ubrała się bardzo milutko i wyszła do ogrodu, żeby się odświeżyć. Jakby umyślnie dla niej, pogoda była tak piękna, jaką się może pochwalić tylko letni dzień na południu. Słońce stanąwszy w zenicie prażyło całą siłą promieni; lecz w gęstych ciemnych alejach można było znaleźć ochłodę i kwiaty przygrzane słońcem potroiły swe zapachy.

Urocza gospodyni zapomniała całkiem o tym, że już dwunasta, a małżonek wciąż śpi. Już dochodziło jej uszu poobiednie chrapanie dwóch stangretów i jednego dojeżdżacza, śpiących w utajni aa ogrodem. Lecz ona wciąż siedziała w cienistej alei, skąd odganiał się widok na gościniec, i w roztargnieniu patrzyła na jego bezludną pustkę, gdy nagle kurz, jaki się ukazał z dala, zwrócił jej uwagę. Przyjrzawszy się zobaczyła wkrótce kilka pojazdów. Przodem jechał otwarty, dwuosobowy, lekki powozik; siedział w nim generał, ozdobiony grubymi, błyszczącymi w słońcu epoletami, a obok niego pułkownik. Za powozikiem toczył się drugi – czteroosobowy; w nim siedział major z adiutantem generała, a naprzeciwko nich jeszcze dwaj inni oficerowie. Za powozem zdążała znana wszystkim biedka pułkowa, którą tym razem władał otyły major. Za biedką posuwał się czteroosobowy faeton, w którym siedzieli czterej oficerowie z piątym na kolanach; za faetonem widniało malowniczo trzech oficerów na pięknych gniado-jabłkowitych rumakach.

„Czyżby to do nas?” – pomyślała pani. – Ach, Boże! naprawdę do nas! Skręcili na most! – krzyknęła, plasnęła w dłonie i poprzez kwietniki i trawniki pobiegła wprost do sypialni. Mąż spał jak zabity.

– Wstawaj, wstawaj! Natychmiast wstawaj! – krzyczała szarpiąc go za rękę.

– Hę? – wymamrotał Czertokucki przeciągając się i nie otwierając oczu.

– Wstawaj, pulpecik! Słyszysz? Goście!

– Goście? Co za goście? – Co powiedziawszy małżonek wydał z siebie krótkie beczenie, jakie wydaje cielak, gdy szuka pyskiem cyca swej matki. – Mmm – mruczał – wyciągnij, muńmuniu, szyjkę, to cię pocałuję…

– Duszko, na miłość boską, wstawaj natychmiast! Generał z oficerami! Ach! Boże! Ty masz łopuchy w wąsach.

– Generał? Więc już jedzie? Dlaczego to, do wszystkich diabłów, nikt mnie nie obudził? A obiad? Gdzie obiad? Co z obiadem? Czy wszystko gotowe?

– Jaki znów obiad?

– Mówiłem przecie wczoraj.

– Ty? Przyjechałeś o czwartej nad ranem i słówka z ciebie wydobyć nie mogłam. A potem, pulpeciku, nie budziłam, bo mi cię było żal – prawie nic nie spałeś.

Ostatnie słowa wypowiedziała głosem nadzwyczaj słodkim i błagalnym.

Czertokucki, wytrzeszczywszy oczy, leżał przez chwilę jak gromem rażony; wreszcie wyskoczył z łóżka w samej koszuli, zapominając, że to jest całkiem nieprzyzwoicie.

– Ty stary koniu! – zawołał waląc się w czoło – zaprosiłem ich wszystkich na obiad I Co tu robić? Gdzie oni? Daleko?

– Nie wiem… lada chwila powinni tu być.

– Duszko, schowaj się… Hej, jest kto tam? Dziewczyna! Biegnij – czego się, głupia, boisz? – zaraz przyjadą tu oficerowie: powiedz im, że pana nie ma w domu, że w ogóle nie będzie, że z samego rana wyjechał… słyszysz? i czeladzi całej tak przykaż. Biegaj w te pędy!

Co powiedziawszy chwycił naprędce szlafrok i pomknął ukryć się w wozowni, przypuszczając, że będzie tam całkowicie bezpieczny. Lecz, stanąwszy w kącie wozowni, przekonał się, że i tu można go jednak wypatrzyć,

– Tak będzie najlepiej – przemknęło mu przez głowę i w tejże chwili, podniósłszy stopień stojącego obok powozu, skoczył tam, zatrzasnął za sobą drzwiczki, dla pewności przykrył się skórzanym fartuchem i ucichł, skuliwszy się w swym szlafroku.

Tymczasem pojazdy zbliżyły się do ganku. Generał wysiadł i otrząsnął się; za nim – pułkownik, poprawiając rękami pióropusz na swym stosowanym kapeluszu; potem zeskoczył z biedki gruby major, trzymając pod pachą szablę; potem wyskoczyło czterech szczuplutkich podporuczników z siedzącym na ich kolanach chorążym; wreszcie zsiadło z wierzchowców trzech malowniczych oficerów.

– Jaśnie pana nie ma w domu – oznajmił lokaj wychodząc na ganek.

– Jak to nie ma? Na obiad chyba będzie?

– Również nie. Jaśnie pan wyjechał na cały dzień. Może dopiero jutro o tej porze powróci.

– Ładny kwiat! – powiedział generał. – Jakżeż to tak?

– Trzeba przyznać, że niezły kawał – powiedział pułkownik ze śmiechem.

– Ależ… Jakże tak można robić? – ciągnął generał z widocznym niezadowoleniem – Pfuj… do diabła… Skoro nie możesz przyjąć, po co zapraszasz?

– Nie rozumiem ekscelencjo, jak można postępować w ten sposób – odezwał się któryś młody oficer.

– Co? – zapytał generał, mający zwyczaj wydawać z siebie zawsze tę pytającą partykułę, gdy rozmawiał z oficerami niższych stopni.

– Pozwalam sobie zauważyć, ekscelencjo, że nie rozumiem, jak można postępować w ten sposób.

– Oczywiście… No, jeśli się jakoś nie układa czy coś takiego – daj przynajmniej znać albo nie proś.

– Cóż, ekscelencjo, nie ma co! Jedziemy z powrotem – powiedział pułkownik.

– Rozumie się, innej rady nie ma. Zresztą, powóz możemy obejrzeć bez niego. Pewnie go nie zabrał ze sobą. Hej, jest tam kto! Chodź no, przyjacielu, tutaj!

– Słucham waszą celencję.

– Tyś stajenny?

– Stajenny, wasza celencjo.

– Pokaż no nam ten nowy powóz, co to go pan niedawno dostał.

– Panowie oficerowie raczą do wozowni. Generał udał się wraz z oficerami do wozowni.

– Wasza celencja pozwoli, to go nieco wytoczę, bo tu ciemnawo.

– Dosyć, dosyć, już dobrze…

Generał i oficerowie obeszli dokoła powóz i starannie obejrzeli koła i resory.

– Nie widzę w nim nic szczególnego – orzekł generał – najzwyczajniejszy powóz.

– Nawet całkiem niepokaźny – powiedział pułkownik: – nic a nic osobliwego.

– Wydaje mi się, ekscelencjo, że niewart czterech tysięcy – odezwał się któryś z młodych oficerów.

– Coo?

– Pozwalam sobie zauważyć, ekscelencjo, że mnie się wydaje, że powóz nie jest wart czterech tysięcy.

– Czterech? Nawet dwóch niewart. Po prostu nic tu nie ma. Chyba wewnątrz jakaś osobliwość… Proszę cię, kochanku, odepnij no fartuch.

I oczom oficerów ukazał się Czertokucki w szlafroku, zwinięty przedziwnym sposobem w kłębek.

– To pan tutaj? – powiedział zdumiony generał.

Co rzekłszy, gwałtownie zatrzasnął drzwiczki, przykrył znowu Czertokuckiego fartuchem i odjechał w towarzystwie panów oficerów.

NOS

I

Dnia 25 marca zdarzył się w Petersburgu niezwykle dziwny wypadek. Cyrulik Iwan Jakowlewicz, zamieszkały przy Woźniesieńskim prospekcie (nazwisko jego nie doszło do nas i nawet na szyldzie, na którym wymalowany jest pan z namydlonym policzkiem oraz napis: „I krew puszczają”, nic więcej nie figuruje), cyrulik Iwan Jakowlewicz obudził się dość wcześnie i poczuł zapach gorącego chleba. Uniósłszy się nieco na łóżku, spostrzegł, że małżonka jego, dama dość solidna, wielka amatorka kawy, wyjmowała z pieca świeżo upieczone chlebki.

– Dzisiaj, Praskowjo Osipowna, nie będę pił kawy – rzekł Iwan Jakowlewicz – i zamiast tego chciałbym zjeść gorącego chleba.

(Prawdę mówiąc, Iwan Jakowlewicz miał chętkę i na to, i na tamto, wiedział jednak, iż żądać obojga było rzeczą całkiem niemożliwą, albowiem Praskowja Osipowna nie lubiła takich kaprysów.)

„Niech sobie dureń je chleb – pomyślała małżonka – dla mnie nawet lepiej: zostanie dodatkowa porcja kawy”, po czym rzuciła jeden bochenek na stół.

Iwan Jakowlewicz wdział dla przyzwoitości frak wprost na koszulę i siadłszy przy stole przygotował sól oraz dwie główki cebuli, następnie wziął nóż i z uroczystą miną zaczął krajać chleb. Gdy go rozpołowił, zajrzał do środka – i ku swemu zdumieniu spostrzegł, że się tam coś bieli. Iwan Jakowlewicz ostrożnie dłubnął nożem i pomacał palcem.

– Twardawe – rzekł do siebie – cóż to może być?

Wsunął palce w głąb i wyciągnął – nos! W pierwszej chwili cyrulikowi naszemu ręce opadły; następnie przetarł oczy i znowu pomacał: nos, niewątpliwie nos! Przy czym odniósł wrażenie, że jakiś znany. Na twarzy Iwana Jakowlewicza odmalowało się przerażenie. Lecz przerażenie to było niczym w porównaniu z furią, w jaką wpadła pani Praskowja.

– Gdzieżeś ty, bestio, odkrajał nos? – krzyknęła gniewnie. – Łotrze, pijaczyno! Sama na ciebie, zbóju jeden, policji doniosę! Już od trzech osób słyszałam, że podczas golenia tak tarmosisz nosy, że ledwo się trzymają.

Ale Iwan Jakowlewicz nie wiedział, na jakim świecie stoi; poznał, że to nos nie żadnej innej osoby, tylko asesora kolegialnego Kowalewa, którego golił co środa i niedziela.

– Czekaj, Praskowjo! Zawinę go w gałganek i położę w kąciku: niech sobie tam troszeczkę poleży, a potem go wyniosę.

– Nawet słyszeć o tym nie chcę. Żebym ja u siebie w pokoju odciętemu nosowi pozwoliła leżeć! Ty wymoczku! Jedno umie – brzytwą po rzemieniu jeździć, a obowiązku swego wkrótce spełnić nie potrafi, dziwkarz, nikczemnik! Żebym ja za ciebie przed policją odpowiadała? Ach, ty paskudziarzu jeden! Drabie nieociosany! Wont z nim! wont! Nieś, dokąd chcesz! żeby mi tu nie śmierdział.

Iwan Jakowlewicz stał w zupełnym osłupieniu. Myślał, myślał – i nie wiedział, co wymyślić.

– Diabli wiedzą, jak to się stało – powiedział wreszcie, drapiąc się za uchem – pijany wczoraj do domu wróciłem, czy nie pijany, sam już nie wiem. A zdarzenie, jak wszystko świadczy, w samej rzeczy nie do pojęcia, albowiem chleb – to rzecz pieczona, a nos – całkiem co innego. Słowem: galimatias.

Iwan Jakowlewicz umilkł. Myśl o tym, że policja znajdzie w mieszkaniu nos i że będzie oskarżony, wprawiła go w stan zupełnej nieprzytomności. Zdawało mu się, że już widzi przed sobą pięknie srebrem wyszyty, szkarłatny kołnierz, szpadę… i dygotał jak w febrze. Sięgnął wreszcie po buty i pantalony, wlazł w te wszystkie łachy i przy akompaniamencie przekleństw i wyzwisk Pra-skowji Osipowny zawinął nos w gałganek i wyszedł na ulicę.

Chciał go gdzieś podrzucić: albo pod słupek przy bramie, albo tak jakoś, niby przez nieuwagę, upuścić i skręcić w zaułek. Ale na nieszczęście trafiał mu się wciąż jakiś znajomy, który od razu zaczynał od pytania: „Dokąd idziesz?” albo: „Kogo tak wcześnie będziesz golił?” – wobec czego Iwan Jakowlewicz w żaden sposób nie mógł złapać odpowiedniej chwili. A gdy mu się raz udało i upuścił zawiniątko, strażnik miejski już z daleka pokazał mu halabardą, dodając: – Podnieś, coś ci tam spadło – i cyrulik nasz musiał podnieść i schować nos do kieszeni. Ogarnęła go rozpacz – tym większa, że w miarę otwierania magazynów i sklepów ilość ludzi na ulicy bezustannie wzrastała.

Postanowił iść na Isakiewski most: może się uda rzucić jakoś nos do Newy?… Ale przepraszam… Poczuwam się w pewnym stopniu do winy, że nic dotychczas nie powiedziałem o Iwanie Jakowlewiczu – czcigodnym skądinąd człowieku.

Iwan Jakowlewicz, jak każdy porządny rzemieślnik rosyjski, był strasznym pijanicą i chociaż codziennie golił cudze podbródki, to jego własny zawsze był zarośnięty. Frak Iwana Jakowlewicza (Iwan Jakowlewicz nigdy nie chodził w surducie) był pstrokaty, tj. właściwie czarny, ale cały w brunatnożółte i szare plamy; kołnierz miał wyświechtany, a zamiast trzech guzików wisiały same nitki. Z Iwana Jakowlewicza był wielki cynik i kiedy asesor kolegialny Kowalew mówił mu zazwyczaj podczas golenia: „Zawsze ci ręce cuchną, Iwanie” – Iwan Jakowlewicz odpowiadał na to pytaniem: „Czemuż by miały cuchnąć?” „Nie wiem, bracie, ale fakt, że cuchną” – mawiał asesor kolegialny, a Iwan Jakowlewicz zażywszy tabaki namydlał mu za to i policzek, i pod nosem, i za uchem, i pod brodą – słowem, gdzie mu się żywnie podobało.

Szanowny ten obywatel znajdował się już na Isakiewskim moście. Obejrzał się przede wszystkim, potem przechylił się przez balustradę, niby że chce popatrzyć przez most, czy ryby gęsto idą – i niepostrzeżenie cisnął gałganek z nosem. Poczuł ulgę, jak gdyby się nagle pozbył dziesięciopudowej noszy. Iwan Jakowlewicz uśmiechnął się nawet. I zamiast pójść golić urzędnicze podbródki, skierował kroki w stronę przedsiębiorstwa z napisem „Jedzenie i herbata”, by zamówić sobie szklankę ponczu – gdy wtem na końcu mostu zauważył pana rewirowego, osobę o budzącej szacunek powierzchowności, z bokobrodami, w trójkątnym kapeluszu oraz przy szpadzie.

Zamarł. Pan rewirowy zaś kiwał nań palcem i mówił:

– A bądź no łaskaw bliżej, przyjacielu!

Iwan Jakowlewicz, znając fason, z daleka jeszcze zdjął kaszkiet, podszedł jak gdyby nigdy nic i powiedział:

– Sługa pokorny pana władzy szanownego!

– Nie, nie, braciszku, nie szanownego, ty mi lepiej powiedz, coś tam robił stojąc na moście?

– Jak Bóg w niebie, dobrodzieju, szedłem golić i tylkom spojrzał, czy rzeka szybko płynie.

– Łżesz! łżesz! Tym się nie wykręcisz. Więc co to było? Słucham.

– Gotów jestem dwa razy na tydzień albo nawet trzy golić waszą miłość bez żadnego sprzeciwieństwa – odrzekł Iwan Jakowlewicz.

– Nie, kochaneczku, to faramuszki! Mnie trzej cyrulicy golą i jeszcze za wielki honor sobie poczytują. No więc, proszę uprzejmie: coś ty tam robił?

Iwan Jakowlewicz zbladł… Ale w tym miejscu zdarzenie zasnuwa się całkowicie mgłą i co dalej nastąpiło – nic a nic nie wiadomo.

II

Asesor kolegialny Kowalew obudził się dość wcześnie i zrobił wargami: „brrr”… – co robił zawsze po przebudzeniu, choć sam nie umiał wytłumaczyć, z jakiego powodu. Kowalew przeciągnął się i kazał sobie podać stojące na stole lusterko. Chciał spojrzeć na pryszczyk, który mu wczoraj wieczorem wyskoczył na nosie, ale ku najwyższemu swemu zdumieniu zobaczył, że zamiast nosa ma zupełnie gładkie miejsce. Przerażony kazał podać wody i przetarł ręcznikiem oczy: w samej rzeczy nos znikł! Kowalew zaczął macać ręką, uszczypnął się, by się przekonać, czy nie śpi; zdaje się, że nie śpi. Asesor kolegialny zerwał się z łóżka, otrząsnął się – a nosa jak nie ma, tak nie ma. Ubrał się natychmiast i pobiegł wprost do oberpolicmajstra.

Ale tymczasem należy powiedzieć cośkolwiek o Kowalewie, by czytelnikowi dać pojęcie, jakiego to rodzaju był ów kolegionalny asesor. Asesorów kolegialnych, którzy otrzymują tę rangę przy pomocy naukowych patentów, żadną miarą nie można przyrównywać do tych kolegialnych asesorów, których fabrykowano na Kaukazie. Są to dwa całkiem różne rodzaje. Asesorowie kolegialni z wykształceniem… Ale Rosja jest ziemią tak przedziwną, że gdy powiesz coś o jednym kolegialnym asesorze, zaraz wszyscy asesorowie kolegialni, od Rygi do Kamczatki, z całą pewnością wezmą to do siebie, takoż wszelkie inne rangi i stany. Kowalew był kaukaskim asesorem kolegialnym. Od dwóch lat zaledwie piastował to stanowisko, a przeto ani na chwilę nie mógł o nim zapomnieć; żeby zaś dodać sobie jeszcze więcej rangi i znaczenia, nigdy samego siebie nie nazywał po prostu asesorem kolegialnym, lecz zawsze majorem. – Posłuchaj, skarbie – zwykł mawiać, gdy spotkał na ulicy babę sprzedającą półkoszulki – przyjdź do mnie do domu: mieszkam na Sadowej; zapytaj tylko: „Czy tu mieszka major Kowalew”, a każdy ci pokaże.

Jeżeli zaś spotykał jakąś wartą grzechu, dawał jej poza tym sekretne polecenie nadmieniając: „Zapytaj, duszko, o majora Kowalewa.” Z tego to powodu i my będziemy odtąd owego asesora kolegialnego tytułowali majorem.

Major Kowalew miał zwyczaj codziennie przechadzać się po Newskim prospekcie. Kołnierzyk jego koszuli był zawsze niezwykle czysty i wykrochmalony. Nosił tego typu bokobrody, jakie do dziś jeszcze można widzieć wśród gubernialnych i powiatowych jeometrów, architektów, lekarzy pułkowych, tak samo wśród pełniących różne obowiązki policyjne i w ogóle tych wszystkich mężów, którzy mają pulchne, rumiane policzki i bardzo dobrze grają w bostona. Idą te bokobrody przez sam środek policzka i dochodzą prościuteńko do nosa. Major Kowalew nosił mnóstwo rżniętych W kamieniu pieczątek – i z herbami, i takich, na których było wyrzezane: „środa”, „czwartek”, „poniedziałek” itp. Major Kowalew przyjechał do Petersburga za interesem, a mianowicie – szukać odpowiedniej dla swego stanowiska posady: gdyby się udało – to wicegubernatora; jeżeli nie – czynności egzekutorskich w jakimś znaczniejszym departamencie. Major Kowalew nie pogardziłby i ożenkiem, ale tylko w tym wypadku, gdyby panna posiadała dwieście tysięcy. I dlatego czytelnik sam teraz może zaopiniować, w jakiej sytuacji zalazł się ów major, gdy zamiast dość foremnego, przyzwoitego nosa, zobaczył arcygłupie, równe i gładkie miejsce.

Na ulicy, jak na złość, nie było ani jednego dorożkarza, musiał więc iść pieszo, otuliwszy się w płaszcz i zakrywając twarz chusteczką, jak gdyby mu krew szła z nosa. „Ale może mi się tylko tak wydało, przecież to niemożliwe, żeby nos ni stąd, ni zowąd zginął” – rozmyślał Kowalew i wyłącznie w tym celu, by się przejrzeć w lustrze, wszedł do cukierni. W cukierni na szczęście nie było nikogo; chłopcy zamiatali pokoje i rozstawiali krzesła; inni, zaspani, przynosili na tacach gorące paszteciki; na stołach i krzesłach poniewierały się zalane kawą wczorajsze gazety.

– No, dzięki Bogu, nie ma nikogo – powiedział – teraz można popatrzyć. – Nieśmiało podszedł do lustra i zerknął. – A niechże go diabli, co za świństwo! – rzekł spluwając – żeby chociaż coś innego było zamiast nosa – ale nic?!

Zły, zagryzając wargi wyszedł z cukierni i postanowił, wbrew swym obyczajom, na nikogo nie patrzyć i do nikogo się nie uśmiechać. Nagle, jak wryty, stanął przed bramą pewnego domu; zobaczył na własne oczy coś zupełnie niepojętego: przed domem zatrzymała się kareta; otworzyły się drzwiczki; wyskoczył, zginając się, pan w mundurze i wbiegł na schody. Jakież było przerażenie a zarazem i zdumienie Kowalewa, gdy poznał, że był to – własny jego nos! Na ten niezwykły widok wszystko mu się, miał wrażenie, w oczach przewróciło; czuł, że ledwo stoi, i choć dygotał jak w febrze, postanowił za wszelką cenę czekać, aż tamten wróci. Po dwóch minutach nos istotnie wyszedł. Był w wyszywanym złotem mundurze, z wielkim stojącym kołnierzem, nosił zamszowe pantalony, przy boku miał szpadę. Po kapeluszu z piórami można było poznać, że to radca stanu. Jak wszystko świadczyło, składał jakąś wizytę. Spojrzał na obie strony, wsiadł, krzyknął „jazda” i pojechali.

Biedny Kowalew ledwo nie zwariował. Nie wiedział nawet, co pomyśleć o tak dziwnym wypadku. Bo doprawdy! jakże tak można, żeby nos, który jeszcze wczoraj był na jego obliczu i nie mógł ani jeździć, ani chodzić, nosił mundur! Pobiegł za karetą, która na szczęście ujechała niewiele i zatrzymała się przed kramami miejskimi.

Szybko tam poszedł, przedostał się przez gromadkę starych żebraczek z zawiązanymi twarzami i dwoma otworami dla oczu. Dawniej – śmiał się z nich. Ludzi było niewiele. Kowalew czuł się tak rozstrojony, że się na nic nie mógł zdecydować, i po wszystkich kątach szukał oczami tamtego pana. Zobaczył go nareszcie: nos stał przed sklepem; twarz schował zupełnie w wielkim, stojącym kołnierzu i z głęboką uwagą przyglądał się jakimś towarom.

„Jak do niego podejść? – zastanawiał się Kowalew. – Z munduru, z kapelusza, ze wszystkiego zresztą wynika, że to radca stanu. Diabli wiedzą, jak to zrobić!”

Zaczął koło niego pokasływać; ale nos ani na chwilę nie zmienił pozycji.

– Łaskawy panie – rzekł Kowalew zmuszając się do odwagi – łaskawy panie!…

– Czego pan sobie życzy? – odpowiedział nos zwracając się do majora.

– To dziwne, łaskawy panie… mam wrażenie… Pan powinien znać swoje miejsce. I oto nagle znajduję pana – i gdzie? Przyzna pan…

– Przepraszam, nie mogę zrozumieć, o czym pan raczy mówić… Proszę wyjaśnić…

„Jakże ja mu wyjaśnię?” – pomyślał Kowalew i zdobywając się na śmiałość zaczął:

– Oczywiście, że… Zresztą, jestem majorem. Chodzić bez nosa, przyzna pan, że mi to nie przystoi. Jakaś przekupka, która na Woskresieńskim moście sprzedaje obrane pomarańcze, owszem – ta może siedzieć bez nosa; ale ja? Mając dostać… utrzymując przy tym w wielu domach znajomości z damami: Czechtarewa, wdowa po radcy stanu, i inne… Niech sam pan zważy… Nie wiem, łaskawy panie (tutaj major Kowalew wzruszył ramionami)… wybaczy pan… jeżeli spojrzeć na to zgodnie z przepisami obowiązku i honoru… pan może sam zrozumie…

– Absolutnie nic nie rozumiem – odparł nos. – Proszę to wypowiedzieć w sposób bardziej zadowalający.

– Łaskawy panie – rzekł Kowalew z poczuciem własnej godności – nie wiem, jak sobie pańskie słowa wytłumaczyć. Cała sprawa jest, zdaje mi się, całkiem jasna… czy też pan chce… przecież pan jesteś – moim własnym nosem!

Nos spojrzał na majora – i brwi jego nachmurzyły się nieco.

– Myli się pan, łaskawy panie: jestem sam przez się. Poza tym, wszelka bliższa komitywa między nami jest niemożliwa. Sądząc według guzików pańskiego munduru należy pan do innej dykasterii służbowej.

Co powiedziawszy nos się odwrócił.

Kowalew był zupełnie zmieszany, nie wiedząc, co czynić i nawet, co pomyśleć. Nagle usłyszał przyjemny szelest kobiecej sukni: nadeszła leciwa dama, cała przyozdobiona koronkami, a z nią młodziutka, w białej sukience, bardzo miło opływającej smukłą jej kibić, w złotawym kapelusiku, lekkim jak ciasteczko. Za paniami stanął i otworzył tabakierkę wysoki hajduk z dużymi bokobrodami i całym tuzinem kołnierzy.

Kowalew zbliżył się, wysunął batystowy kołnierzyk owej koszuli, poprawił wiszące na złotym łańcuszku pieczątki i, uśmiechając się, zwrócił uwagę na leciutką damę, która jak wiosenny kwiatek lekko się pochylała i podnosiła do czoła swą rączkę z półprzezroczystymi palcami. Uśmiech na twarzy Kowalewa rozszerzył się jeszcze bardziej, gdy zobaczył on pod kapelusikiem okrągluchny, śnieżnie biały podbródek i część policzka, ocienionego kolorem pierwszej wiosennej róży; ale odskoczył jak oparzony. Przypomniał sobie, że tam, gdzie powinien być nos, nie ma absolutnie nic, i łzy trysnęły mu z oczu. Odwrócił się, by wręcz oświadczyć panu w mundurze, że udaje on tylko radcę stanu, że jest łotrem, oszustem i niczym innym jak własnym jego nosem… Ale nosa już nie było: zdążył pomknąć karetą, znów na pewno na jakąś wizytę.

Pogrążyło to Kowalewa w rozpaczy. Wrócił, zatrzymał się na chwilę pod kolumnadą, bacznie rozglądając się na wszystkie strony, czy mu się gdzieś nos nie nawinie. Pamiętał dobrze, że nosił kapelusz z piórami i mundur ze złotym szamerowaniem, ale nie zauważył ani płaszcza, ani koloru karety, ani koni, ani tego, czy z tyłu był jakiś lokaj i w jakiej liberii. Pędziło przy tym i tam, i z powrotem takie mnóstwo karet, że trudno było dostrzec; a gdyby nawet którą dostrzegł, nie miał żadnego sposobu, żeby ją zatrzymać. Dzień był piękny i słoneczny. Na Newskim tłumy ludzi; istny wodospad kwiecisty pań sypał się po całym trotuarze poczynając od Policyjnego aż do Aniczkinowego mostu. Oto i znajomy radca dworu, którego tytułował podpułkownikiem, zwłaszcza gdy się to przy obcych zdarzało. Oto i Jaryżkin, kierownik jednej z kancelarii w senacie, dobry jego przyjaciel, ten, co to w bostonie zawsze remisował, gdy grał na osiem. A tam jeszcze jeden major, co też na Kaukazie dostał asesurę: macha ręką, żeby doń podszedł.

– A niech go diabli! – powiedział Kowalew. – Hej, dorożka! Do policmajstra! Żywo!

Kowalew siadł i tylko pokrzykiwał: – Prędzej! Na całego!

– W domu policmajster? – zawołał, gdy wszedł do sieni.

– Melduję, nie ma! – odrzekł szwajcar. – Tylko co wyjechać raczył.

– Masz tobie!

– Tak jest – dodał szwajcar – nawet i nie tak dawno, ale wyjechał; o minutkę wcześniej by pan przyszedł, to może by go pan i zastał.

Kowalew, nie odejmując chusteczki od twarzy, wrócił do dorożki i ryknął:

– Jazda!

– Dokąd? – zapytał dorożkarz.

– Prosto!

– Jakże tak – prosto? Tutaj skręt: na prawo czy na lewo?

Pytanie to zatrzymało Kowalewa i kazało mu się zastanowić. Będąc w takiej sytuacji powinien był przede wszystkim zwrócić się do policji, nie dlatego, żeby sprawa do niej bezpośrednio należała, lecz że zarządzenia policyjne mogły być szybsze niż czyjekolwiek; dochodzenie zaś swoich praw u władzy tego urzędu, który nos podał jako swój macierzysty – nie, to nie miałoby sensu, bo już z własnych odpowiedzi nosa można się było przekonać, że dla tego człowieka nie ma nic świętego i że mógł tak samo skłamać w tym wypadku, jak kłamał zapewniając, że nigdy się z Kowalewem nie widział. Słowem, pan major już chciał jechać na policję, gdy przyszło mu do głowy, że ten łajdak i oszust, który podczas pierwszego spotkania tak nikczemnie z nim postąpił, mógł teraz bardzo łatwo wymknąć się z miasta, zwłaszcza że miał więcej czasu – i wtedy wszelkie poszukiwania byłyby daremne lub, co nie daj Boże, mogłyby trwać cały miesiąc. Zdawało się wreszcie, że go samo Niebo natchnęło. Postanowił zwrócić się wprost do ekspedycji pism i póki czas, podać do wiadomości publicznej ogłoszenie z dokładnym opisem wszystkich właściwości nosa, aby każdy, kto go spotka, mógł go niezwłocznie zatrzymać i sprowadzić albo przynajmniej zawiadomić o miejscu przebywania. Gdy tak postanowił, kazał dorożkarzowi jechać, gdzie należy, i przez całą drogę nie przestawał mu wlepiać w plecy kuksańców przynaglając: – Prędzej, złodzieju! Prędzej, kanalio! – Ech, panie! – mówił dorożkarz potrząsając głową i smagając lejcami konia, który miał sierść długą jak pudel. Dorożka wreszcie stanęła i Kowalew, ledwo dysząc, wpadł do małego pokoju, w którym siedział przy stole urzędnik w starym fraku i okularach, i trzymając pióro w zębach, liczył wpływające miedziaki.

– Kto tutaj przyjmuje ogłoszenia? – krzyknął Kowalew. – A, witam!

– Moje uszanowanie – powiedział siwy urzędnik podnosząc na chwilę oczy i znów je opuszczając na rozłożone kupki pieniędzy.

– Chciałbym wydrukować…

– Zechce pan poczekać momencik – rzekł urzędnik, jedną ręką stawiając cyfrę na papierze i przesuwając pakami dwa oczka na liczydłach.

Lokaj w krawacie i o dość schludnej powierzchowności, dowodzącej, że przebywa on w arystokratycznym domu, stał obok z papierkiem w ręku i uważał za stosowne wykazać się swym obyciem w świecie:

– Czy pan szanowny uwierzy, że kundelek niewart osiemdziesięciu kopiejek, tj. ja bym za niego i ośmiu groszy nie dał, ale hrabina go kocha, jak Bóg w niebie, kocha! – no i proszę: temu, co znajdzie, sto rubli. Uczciwie powiedziawszy, to… jak tu dwaj jesteśmy… ludzkie gusta całkowicie są nieodpowiedzialne: jakeś już myśliwy, to trzymaj wyżła albo pudla; pięciuset rubli nie żałuj, tysiąc daj! Ale za to niech już pies będzie dobry.

Czcigodny urzędnik słuchał tych słów z pełną powagi miną, obliczając jednocześnie, ile liter zawiera przyniesione ogłoszenie. Z obu stron stało mnóstwo starszych paniuś, subiektów sklepowych i stróżów, wszyscy z papierkami. Na jednym z nich zawiadamiano, że stangret bez nałogu szuka pracy; na drugim – mało używany powozik, wywieziony w 1814 r. z Paryża; tutaj zwalniano do pracy 19-letnią dziewkę dworską, wypróbowaną praczkę, nadającą się i do innych robót; solidna bryczka bez jednego resoru; młoda, gorąca kobyła, szarojabłkowita, siedemnastoletnia; przybyłe świeżo z Londynu nasiona rzepy i rzodkiewki; letnie mieszkanie z wszelkimi wygodami: stajnią o dwóch przegrodach i miejscem, na którym można wyhodować brzozowy lub jodłowy zagajnik; było tam również wezwanie do kupna starych podeszew, z zaproszeniem, aby reflektujący zgłaszali się na przetarg co dzień od ósmej do trzeciej. Pokój, w którym się to całe towarzystwo mieściło, był maleńki, a powietrze nadzwyczaj gęste, lecz asesor kolegialny Kowalew nie mógł czuć zapachu, albowiem zakrył twarz chusteczką, i dlatego jeszcze, że jego nos przebywał Bóg raczy wiedzieć w jakich stronach.

– Pozwoli łaskawy pan , że zapytam, bardzo mi pilno… – powiedział wreszcie zniecierpliwiony.

– Zaraz, zaraz!… Dwa ruble czterdzieści trzy kopiejki… W tej sekundzie!… Jeden rubel sześćdziesiąt cztery kopiejki! – mówił siwowłosy pan rzucając paniusiom i stróżom kwitki. – Panu czym mogę służyć? – odezwał się nareszcie, zwracając się do Kowalewa.

– Chciałem prosić – powiedział Kowalew – popełniono oszustwo czy szalbierstwo, dotychczas w żaden sposób nie mogę się dowiedzieć. Proszę tylko ogłosić, że kto mi tego łajdaka przyprowadzi, otrzyma sowitą nagrodę.

– Nazwisko pańskie, proszę?

– Nie… Po cóż nazwisko! Nazwiska nie mogę powiedzieć. Mam liczne znajomości: Czechtarewa, wdowa po radcy stanu; Pałageja Grigoriewna Podtoczina, sztab-oficerowa… Mogą się dowiedzieć, broń Boże! Może pan po prostu napisać: „asesor kolegialny” albo jeszcze lepiej: „posiadający rangę majora…

– A dezerter był z dworskiej czeladzi pana?

– Z jakiej tam czeladzi! to by jeszcze nie było najgorsze! Uciekł mi… nos!

– Hm! Jakie dziwne nazwisko! Czy na dużą sumę okradł pana ten p. Nosów?

– Nos! Pan mnie nie zrozumiał! Nos, mój własny nos zginął i nie wiem, gdzie się podziewa. Diabeł mi figla spłatał!

– Jak to – zginął? W jaki sposób? Nie mogę sobie uprzytomnić, żeby…

– Właśnie, sam nie wiem, w jaki sposób! Ale rzeczą najważniejszą jest to, że rozbija się teraz po mieście i opowiada, że jest radcą stanu. Dlatego proszę ogłosić, że ten, co go schwyta, ma natychmiast przyprowadzić go do mnie. Bo niech pan zechce zważyć: jakże mogę istnieć bez tak widocznej części ciała? To nie jakiś mały palec u nogi, który ja, proszę pana, do buta – i nikt nie zobaczy, jeżeli go nie ma. Ja co czwartek bywam u wdowy po radcy etanu Czechtarewej; Podtoczina Pałageja Grigorjewna, sztab-oficerowa, i jej bardzo przystojna córeczka to także moje dobre znajome. Niech pan sam przyzna, jakże ja teraz… Przecież nie mogę się tak u nich pokazać.

Urzędnik zamyślił się; dowodem tego były mocno ściśnięte wargi.

– Nie, nie mogę umieścić takiego ogłoszenia – powiedział wreszcie po długim milczeniu.

– Jak to? Dlaczego?

– A tak. Opinia gazety może na tym ucierpieć. Jeżeli każdy zacznie pisać, że uciekł mu nos, to… I tak już wygadują, że drukuje się dużo niestosownych rzeczy i fałszywych pogłosek.

– Ale cóż w tym niestosownego? Nie ma tu chyba nic takiego, co by…

– To się tak panu zdaje, że nie ma. A proszę: w zeszłym tygodniu był taki sam wypadek. Przyszedł urzędnik, tak samo jak pan teraz, przyniósł ogłoszenie, rachunek wyniósł dwa ruble siedemdziesiąt trzy kopiejki, a cała rzecz polegała na tym, że uciekł czarny pudel. Zdawałoby się – nic takiego. A wyszedł paszkwil: pudel ten był kasjerem w pewnej instytucji, nie pamiętam w jakiej.

– Ależ ja panu daję ogłoszenie nie o pudlu, lecz o własnym nosie, więc prawie jakby o sobie samym.

– Nie, takiego ogłoszenia w żaden sposób nie mogę umieścić.

– Lecz mnie doprawdy zginął nos.

– Jeżeli zginął, to jest to sprawa medyka. Są podobno ludzie, co każdy nos potrafią przyprawić. A zresztą, podejrzewam, że jest pan człowiekiem wesołego usposobienia i lubi pan w towarzystwie pożartować.

– Przysięgam na Boga! Jeżeli zaś do tego doszło, proszę: mogę panu pokazać.

– Po co się fatygować! – ciągnął urzędnik wąchając tabakę. – A zresztą, jeżeli to panu nie sprawi kłopotu – dodał z odruchem ciekawości – pragnąłbym rzucić okiem.

Asesor kolegialny odjął od twarzy chusteczkę.

– Rzeczywiście, niesłychanie dziwne – powiedział urzędnik – miejsce zupełnie gładkie, niczym świeżo upieczony blin. Tak jest, niewiarygodnie równe.

– I co? Czy i teraz będzie się pan spierał? Sam pan widzi, że nie można nie wydrukować. Będę panu specjalnie wdzięczny i bardzo rad jestem, że mi to zdarzenie dało sposobność zawarcia znajomości z panem.

Jak widzimy, major zdecydował się tym razem na lekkie lizusostwo.

– Oczywiście, wydrukować to rzecz nietrudna – powiedział urzędnik – ale nie wróżę panu żadnej z tego korzyści. Jeżeli już pan chce koniecznie, niechże pan to powierzy komuś, kto posiada umiejętne pióro – żeby opisał jako osobliwość natury i wydrukował artykulik w „Pszczółce Północnej” (tutaj urzędnik znowu zażył tabaki), aby młodzież skorzystała (tu wytarł nos) lub w ogóle, dla powszechnej ciekawości.

Asesor kolegialny stracił resztki nadziei. Wzrok jego padł na dolną część gazety, gdzie były ogłoszenia o widowiskach; już-już gotów był uśmiechnąć się spostrzegłszy nazwisko przystojnej aktorki, sięgnął ręką do kieszeni, czy ma przy sobie niebieski banknot, gdyż sztab-oficerowie powinni, zdaniem Kowalewa, siedzieć w fotelach pierwszych rzędów; lecz myśl o nosie wszystko popsuła I

Sam urzędnik był widocznie przejęty przykrą sytuacją Kowalewa. Pragnąc choć trochę ulżyć jego trosce, uznał, że wypada wyrazić w paru słowach swe współczucie:

– Jestem doprawdy bardzo zmartwiony, że się panu taka historia przytrafiła. Może pan pozwoli niuch tabaczki? rozprasza to bóle głowy i melancholijne usposobienie, i nawet w odniesieniu do hemoroidów dobre.

Mówiąc to podsunął majorowi tabakierkę, przy czym dość zręcznie przegiął pod jej spód pokrywkę z portretem jakiejś damy w kapeluszu.

Nierozważna ta propozycja wyprowadziła Kowalewa z cierpliwości.

– Nie rozumiem, jak pan może jeszcze żartować – powiedział z pasją – czy nie widzi pan, że nie posiadam właśnie tego, czym mógłbym powąchać? Niech diabli wezmą pańską tabakę! Nie mogę teraz na nią patrzyć i nie tylko na tę nędzną berezyńską, lecz gdyby mnie pan nawet samą rape poczęstował!

I wyszedł do głębi oburzony. Wprost z ekspedycji gazet udał się do komisariatu cyrkułu.

Kowalew trafił na chwilę, gdy komisarz przeciągnął się, chrząknął i powiedział: „Ech, słodko sobie pośpię dwie godzinki!” – i dlatego można było z góry przewidzieć, że wizyta asesora kolegialnego wypadła całkiem nie w porę. Komisarz był wielkim lubownikiem wszelakich kunsztów i rękodzieł; lecz asygnacje banku państwowego przekładał nade wszystko. „Oto rzecz – mawiał zazwyczaj – nic nie ma od tej rzeczy lepszego: jeść nie prosi, miejsca zajmie niewiele, w kieszeni się zmieści – upuścisz, nie potłucze się.”

Komisarz przyjął Kowalewa dość sucho i oświadczył, że pora poobiednia nie nadaje się do prowadzenia śledztwa; że sama natura wyznaczyła, żeby człowiek, gdy się naje, odpoczął troszeczkę (z których to słów asesor kolegialny mógł się przekonać, że komisarzowi cyrkułu nie – obce były maksymy starożytnych mędrców), że porządnemu człowiekowi nikt nosa nie oberwie.

Czyli: nie w brew, ale prosto w oko.

Należy zaznaczyć, że Kowalew był człowiekiem bardzo na pewnym punkcie wrażliwym; mógł wybaczyć wszystko, cokolwiek by o nim samym mówiono, ale nigdy nie darował, jeżeli chodzi o rangi lub stany. Był nawet zdania, że w sztukach teatralnych można puszczać wszystko, co dotyczy ober-oficera, ale na sztab-oficera napadać nie wolno. Sposób, w jaki go przyjął komisarz, tak go skonfundował, że potrząsnął głową, po czym rzekł z poczuciem godności i z lekka rozstawiając ręce:

– Wyznam panu, że po tych obraźliwych uwagach nic więcej nie mam do powiedzenia.

I wyszedł.

Przyjechał do domu własnych nóg nie czując. Był już zmierzch. Po tych wszystkich niefortunnych poszukiwaniach mieszkanie wydało mu się smutne, nawet budziło obrzydzenie. W przedpokoju zobaczył lokaja swego, Iwana, który leżąc na poplamionej kanapie pluł w sufit i dość celnie trafiał w to samo miejsce. Taka obojętność służącego rozwścieczyła go; uderzył Iwana kapeluszem po głowie, dodając:

– Zawsze się, świnio, głupstwami zajmujesz! Iwan wstał szybko i rzucił się co sił do zdejmowania swemu panu płaszcza.

Znużony i smutny, major wszedł do swego pokoju i padł na fotel. Wreszcie, po kilku westchnieniach, powiedział:

– Boże mój! Boże! Za co takie nieszczęście? Wolałbym już zostać bez ręki albo bez nogi; ale człowiek bez nosa – to diabli wiedzą co: ptak nie ptak, obywatel nie obywatel; nic, tylko wziąć i przez okno wyrzucić. I gdyby go przynajmniej na wojnie odrąbali albo w czasie pojedynku lub gdybym to sam spowodował; ale zginął przecież za nic, zginął za darmo! Żeby choć za jeden grosz!… Ale jakże to? To niemożliwe! – dodał po krótkim namyśle – to rzecz nie do wiary, żeby zginął – nos! W żaden sposób nie do wiary! Albo śpię i śni mi się to, albo mi się wydaje po prostu; może przez pomyłkę wypiłem zamiast wody spirytusu, którym sobie po goleniu wycieram twarz. Iwan, dureń, nie zabrał i pewno łyknąłem go porządnie.

Aby się przekonać, czy nie jest pijany, major uszczypnął się tak mocno, że aż krzyknął. Ten ból ostatecznie przekonał go, że działa i że żyje na jawie. Zbliżył się na palcach do lustra i najpierw przymrużył oczy z myślą, że a nuż, kto wie, może nos zjawi się na swoim miejscu – ale odskoczył natychmiast i zawołał:

– Co za widok! Paszkwil, nie twarz!

Bo to w samej rzeczy było niepojęte!

Gdyby zginął guzik, srebrna łyżeczka, zegarek lub coś podobnego… lecz żeby zginął… zginął… kto? I jeszcze we własnym mieszkaniu!… Wziąwszy pod uwagę wszystkie okoliczności major Kowalew zaczął skłaniać się ku przypuszczeniu, które było chyba całkiem najbliższe prawdy, a mianowicie: że zawinił tu nie kto inny, tylko sztab-oficerowa Podtoczina; pragnęła ona bowiem, aby Kowalew ożenił się z jej córką, on zaś, choć rad umizgał się do panny, unikał kroku decydującego. A kiedy sztab-oficerowa oświadczyła mu otwarcie, że chce córkę wydać za niego, Kowalew cichutko wycofał się ze swymi komplementami mówiąc, że jest jeszcze za młody, że musi z pięć lat poświęcić służbie dla państwa, żeby już mieć równe czterdzieści dwa lata. I dlatego pewno, przez zemstę, sztab-oficerowa postanowiła „zepsuć” go i wynajęła w tym celu jakieś baby guślarki, gdyż absolutnie nie do pomyślenia było, że nos odkrajano: nikt przecie nie wchodził do pokoju, cyrulik Iwan Jakowlewicz golił go jeszcze we środę, a przez całą środę i nawet czwartek nos był na miejscu – o tym pamiętał i bardzo dobrze wiedział – następnie: czułby przecież ból i nie ma żadnej wątpliwości, że rana nie mogłaby się tak prędko zagoić i stać się gładką jak blin. Układał w głowie plany i rozważał, czy posłać sztab-oficerowej formalne wezwanie do sądu, czy też zjawić się u niej i dowieść winy. Rozmyślania te przerwało światło, które nagle błysnęło przez wszystkie szpary drzwi; znaczyło to, że Iwan zapalił już w korytarzu świecę. I rzeczywiście, po chwili wniósł ją oświetlając jasno cały pokój. Kowalew odruchowo złapał chusteczkę, by zakryć miejsce, na którym jeszcze wczoraj był nos; nie chciał bowiem, aby ten głupiec wytrzeszczył gały widząc taką osobliwość na twarzy swego pana.

Zaledwie Iwan wyszedł ze swej komórki, w przedpokoju rozległ się nieznany głos:

– Czy tu mieszka asesor kolegialny Kowalew?

– Proszę wejść. Major Kowalew jest tutaj – rzekł Kowalew zrywając się szybko i otwierając drzwi.

Wszedł policjant, przystojny, z bokobrodami (niezbyt jasnymi i nie zanadto ciemnymi), o dość pulchnych policzkach – ten sam, co na początku tej powieści stał przy końcu Isakiewskiego mostu.

– Czy to wielmożny pan zgubił swój nos?

– Tak jest… Co pan mówi? – krzyknął major Kowalew. Radość odjęła mu mowę. Wlepił oczy w rewirowego, na którego pulchnych wargach i policzkach ostro migotały dygocące blaski świecy. – Jak się to stało?

– Przez dziwny przypadek: złapano go nieomal w drodze. Już siadał do dyliżansu i chciał wyjechać do

Rygi. I paszport miał dawno wystawiony na imię pewnego urzędnika! I dziwna rzecz: że ja sam wziąłem go z początku za żywego pana; ale na szczęście wziąłem ze sobą okulary i natychmiast spostrzegłem, że to był nos. Jestem krótkowidzem i jeżeli pan szanowny stanie przede mną, tylko tyle zobaczę, że posiada pan twarz, ale ani nosa, ani brody, nic w ogóle nie zauważę. Teściowa moja, tj. matka mej żony, również nic nie widzi.

Kowalew nie wiedział, co się z nim dzieje.

– Gdzie on jest? Gdzie? Zaraz pobiegnę!

– Niechże się pan nie fatyguje. Wiedząc, że jest panu potrzebny, przyniosłem go ze sobą. I dziwna rzecz: głównym winowajcą jest tutaj ten łotrzyk cyrulik z Woźniesieńskiej ulicy, który teraz siedzi w areszcie. Dawno już podejrzewałem, że to pijak i złodziej, i nie dalej jak przedwczoraj świsnął w pewnym kramie tuzin guzików. A nos pański nic się nie zmienił.

Mówiąc to rewirowy sięgnął do kieszeni i wyciągnął zawinięty w papierek nos.

– Tak, to on! – krzyknął Kowalew – na pewno on! Może wypije pan ze mną filiżankę herbaty?

– Poczytywałbym za wielką przyjemność, ale w żaden sposób nie mogę: muszę wstąpić do więzienia… Ogromna nastała drożyzna wszelakich produktów. Utrzymuję w domu teściową, tj. matkę mojej żony, i dzieci; zwłaszcza starszy rokuje duże nadzieje, bardzo mądry chłopaczek; ale żadnych środków na wychowanie zupełnie nie posiadam…

Po wyjściu rewirowego asesor kolegialny przez parę minut pozostawał w jakimś nieokreślonym stanie i nie prędzej niż po paru minutach odzyskał możność widzenia i słyszenia, do takiej nieprzytomności doprowadziła go niespodziana radość. Ostrożnie wziął nos w obie dłonie, złożone jak do czerpania wody, i jeszcze raz uważnie mu się przyjrzał.

– Tak! On! Na pewno on! – powtarzał major Kowalew. – Oto po lewej stronie ten pryszczyk, który wczoraj wyskoczył.

Major ledwie nie roześmiał się z radości.

Ale nic na świecie nie trwa długo, więc i radość już w następnej minucie nie jest tak żywa, w dalszych staje się słabsza, aż wreszcie zlewa się niepostrzeżenie ze zwykłym stanem duszy; podobnie jak krąg na wodzie, zrodzony przez rzucenie kamyka, zlewa się w końcu z gładką powierzchnią wody. Kowalew zaczął medytować i wnet zrozumiał, że sprawa nie jest jeszcze skończona: nos się znalazł, ale trzeba go przecież przystawić, umieścić, gdzie należy.

– A jeżeli nie przyrośnie?

Major zbladł, gdy zadał sobie to pytanie.

Z uczuciem niepojętego strachu rzucił się do stołu; przysunął lustro, żeby nie przystawić krzywo. Ręce jego drżały. Ostrożnie i pieczołowicie nałożył go na dawne miejsce. O, zgrozo! Nos się nie przyklejał! Wziął go przed usta, zaczął lekko nagrzewać oddechem i znów przyłożył do gładkiego miejsca między dwoma policzkami; ale nos w żaden sposób nie chciał się utrzymać.

– No, no! Właź, bęcwale! – przemawiał do niego; ale nos był jakby z drewna i padał na stół z jakimś dziwnym stukiem jak korek. Twarz majora wykrzywiła się kurczowo. – Więc jak to? Czy nie przyrośnie? – szeptał przerażony. Lecz ilekroć podnosił go na własne jego rodzone miejsce, usiłowania pozostawały bezskuteczne.

Zawołał Iwana i posłał go po doktora, który zajmował w tym samym domu najlepsze mieszkanie na pierwszym piętrze. Doktor ten był okazałym mężczyzną, miał wspaniałe smoliste bokobrody, świeżą, zdrową doktorową, jadł na czczo surowe jabłka i utrzymywał jamę ustną w niezwykłej czystości, płucząc ją codziennie blisko trzy kwadranse i polerując zęby pięcioma różnego rodzaju szczoteczkami. Doktor zjawił się natychmiast. Najpierw zapytał, jak dawno stało się to nieszczęście, a potem uniósł nieco podbródek majora Kowalewa i dał mu wielkim palcem prztyczka w to właśnie miejsce, gdzie przedtem był nos, tak że major musiał odrzucić głowę w tył i to z taką siłą, że uderzył się o ścianę. Medyk powiedział, że nic nie szkodzi, i poradził odsunąć się trochę od ściany, następnie kazał mu przechylić głowę na prawą stronę i pomacawszy to miejsce, gdzie przedtem był nos, powiedział; „hm!”, potem kazał mu przechylić głowę na lewą stronę i powiedział: „hm!” – a na zakończenie dał mu znowu takiego prztyczka wielkim palcem, że major Kowalew szarpnął głową jak koń, któremu zaglądają w zęby. Po zrobieniu tej próby medyk pokiwał głową i oświadczył:

– Nie, nie można. Niech pan już lepiej tak zostanie, bo może się zrobić jeszcze gorzej. Przystawić, oczywiście, dałoby się; nawet zaraz bym go panu przystawił; ale zapewniam, że to by pogorszyło sprawę.

– To mi się podobał Jakże ja mogę zostać bez nosa? – powiedział Kowalew. – Cóż może być gorszego niż taki stan rzeczy? To przecież po prostu diabli wiedzą co! Komu ja się z takim paszkwilem pokażę? Posiadam nie lada znajomości: wdowa po radcy stanu, Czechtarewa, sztab-oficerowa Podtoczina… chociaż po tym jej postępku nie chcę mieć z nią nic wspólnego, chyba za pośrednictwem policji. Zaklinam pana – ciągnął Kowalew błagalnym głosem – czy nie ma jakiegoś środka? Niechże go pan jakoś przymocuje! Choćby i nie najlepiej, byłe się tylko trzymał; w razie czego mogę go sam podeprzeć ręką. Trzeba panu wiedzieć, że ja nie tańczę, więc nie ma obawy, że zaszkodzę jakimś nieostrożnym ruchem.

Pod względem zaś wdzięczności za wizyty, zapewniam pana, że wszystko, co w miarę możności będę mógł…

– Niech mi pan wierzy – rzekł doktor ani mocnym, ani cichym głosem, lecz niezwykle ujmującym i magnetycznym – że nie leczę nigdy dla zysku. Przeczyłoby to moim zasadom i sztuce. Biorę co prawda za wizyty, lecz jedynie dlatego, by nie obrażać odmową. Nos pański, ma się rozumieć, potrafiłbym przystawić; ale – honor przywołuję na świadka, jeżeli pan słowu memu nie wierzy – że byłoby to znacznie gorsze. Niech pan to lepiej pozostawi działaniu samej natury. Proszę częściej przemywać zimną wodą – i jestem przekonany, że pan nie mając nosa będzie tak samo zdrowy, jak gdyby go pan miał. Radzę umieścić go w słoiku ze spirytusem, albo jeszcze lepiej wlać tam dwie łyżki stołowe ostrej wódki i zagrzanego octu; wtedy będzie pan mógł uzyskać zań porządną sumę. Nawet sam go wezmę, jeżeli pan nie zaceni zbyt wysoko.

– Nie, nie! Za nic nie sprzedam! – krzyknął zdesperowany major Kowalew – już niech raczej przepadnie!

– Przepraszam – powiedział doktor żegnając się – chciałem się panu przysłużyć… Ale trudno… Jakkolwiek jest, widział pan moje najlepsze chęci.

Co powiedziawszy doktor z dostojną wytwornością wyszedł z pokoju. Kowalew nie zauważył nawet jego twarzy i pozostając w zupełnym bezwładzie dostrzegł tylko wystające z czarnego fraka mankieciki jego białej i czystej jak śnieg koszuli.

Nazajutrz postanowił, że zanim złoży skargę, napisze do sztab-oficerowej, czy zgodzi się ona bez walki zwrócić mu to, co należy. List był treści następującej:

„Łaskawa Pani, Aleksandro Grigorjewna! Nie mogę zrozumieć dawnego postępowania Pani. Zapewniam Panią, że w ten sposób niczego Pani nie osiągnie i bynajmniej nie zmusi mnie do ożenku ze swoją córką. Niech Pani wie, że historia z moim nosem jest całkiem jasna, tak samo jak wiadomo, że to Pani właśnie, nie kto inny, jest jej główną sprawczynią. Nagłe porzucenie swego miejsca, ucieczka i ukrywanie się to pod maską pewnego urzędnika, to we własnej swojej postaci – jest na pewno rezultatem guseł zastosowanych bądź przez Panią, bądź przez osoby uprawiające tego rodzaju chwalebne praktyki. Co do mnie, uważam za swój obowiązek uprzedzić Panią, że jeżeli wspomniany przez mnie nos dziś jeszcze nie wróci na swoje miejsce, zmuszony będę uciec się pod obronę i opiekę prawa.

Z całkowitym skądinąd szacunkiem dla Pani mam zaszczyt pozostać pokornym Jej sługą

Płaton Kowalew”

„Łaskawy Panie!

Nadzwyczajnie mnie list Pana zdziwił. Wyznam Panu otwarcie, że się tego żadną miarą nie spodziewałam, a tym bardziej odnośnie do niesprawiedliwych wyrzutów ze strony Pana. Z góry uprzedzam, że urzędnika, o którym Pan wspomina, nigdy w domu swoim nie przyjmowałam ani zamaskowanego, ani w rzeczywistej postaci. Owszem, bywał u mnie Filip Iwanowicz Potanczikow. I chociaż istotnie starał się o rękę mojej córki, sam będąc dobrze ułożonym, trzeźwego sprawowania i wielkiej uczoności człowiekiem, ale nigdy mu nie robiłam żadnej nadziei. Wspomina Pan jeszcze o nosie. Jeżeli Pan przez to rozumie, jakobym chciała zostawić Pana z nosem, czyli formalnie odmówić, to dziwię się, że Pan sam o tym mówi, gdyż ja, o ile Panu wiadomo, byłam wprost przeciwnego zdania, i jeżeli Pan, choćby zaraz, oświadczy się mojej córce zgodnie z prawem i obyczajem, gotowa jestem natychmiast zadowolić Pana, albowiem stanowiło to zawsze przedmiot mego najżywszego pragnienia, w której to nadziei pozostaję zawsze gotowa do usług

Aleksandra Podtoczina”

– Nie – mówił Kowalew po przeczytaniu listu – rzeczywiście nie ma tu jej winy. Nie może być. Takiego listu nie napisze człowiek, na którym ciąży przestępstwo.

Asesor kolegialny znał się na tym, gdyż parokrotnie posyłano go na śledztwo, jeszcze na Kaukazie.

– Jakim tedy sposobem się to stało? Jakim zrządzeniem losu? Jeden diabeł mógłby się tu połapać! – rzekł wreszcie, opuszczając ręce.

Tymczasem wieść o nadzwyczajnym wypadku rozeszła się po całej stolicy i jak to zawsze bywa, nie bez specjalnych dodatków. Umysły ogółu były wtedy odpowiednio nastrojone: publiczność zostawała pod świeżym wrażeniem eksperymentów magnetycznych i historii o tańczących krzesłach z Koniuszennej ulicy. Więc nic dziwnego, że zaraz zaczęto opowiadać, jakoby nos asesora kolegialnego Kowalewa punktualnie o trzeciej przechadzał się po Newskim prospekcie. Mnóstwo ciekawych gromadziło się codziennie. Ledwo ktoś rzucił pogłoskę, że nos znajduje się rzekomo w magazynie Junkera – a już koło Junkera zrobił się taki ścisk i tłok, że aż policja musiała interweniować. Pewien spekulant o solidnej prezencji, z bokobrodami, sprzedający przed wejściem do teatru rozmaite suche ciasteczka, umyślnie sporządził pewną ilość bardzo ładnych i mocnych ławek, na których ciekawi mogli stawać, po 80 kopiejek od osoby. Pewien zasłużony pułkownik specjalnie w tym celu wyszedł z domu i z wielkim trudem przepchał się przez tłum; lecz Im wielkiemu swemu oburzeniu, zamiast nosa zobaczył w oknie magazynu zwykły wełniany kaftanik i litografię przedstawiającą panienkę, która poprawia sobie pończochę, oraz fircyka w modnej kamizelce i z małą bródką, przyglądającego się temu zza drzewa – obrazek już przeszło dziesięć lat wiszący na tym samym miejscu. Pułkownik odszedł zagniewany i rzekł: – Jak można siać zamieszanie śród ludności takimi głupimi i nieprawdopodobnymi pogłoskami?…– Potem rozeszła się wieść, że nos majora Kowalewa przechadza się nie po Newskim prospekcie, lecz w Taurydzkim ogrodzie; że podobno już od dawna tam przebywa; że już Chozrew-Mirza, gdy jeszcze tam mieszkał, bardzo się dziwił temu niezwykłemu kaprysowi natury. Potem poszło tam kilku studentów Akademii Chirurgicznej. Pewna znakomita i powszechnie szanowana dama zwróciła się listownie do dozorcy ogrodu, by pokazał jej dzieciom ten rzadki fenomen, i jeżeli wolno prosić, z pouczającym i budującym objaśnieniem.

Ze wszystkich tych wydarzeń byli niesłychanie zadowoleni wszelacy wielkoświatowi bywalcy rautów, bawidamkowie, których pomysłowość doszczętnie się już podówczas wyczerpała. Nieliczni ludzie poważni i stateczni byli w najwyższym stopniu niezadowoleni. Pewien pan mówił z oburzeniem, iż nie rozumie, jak w teraźniejszym oświeconym wieku mogą się krzewić bezsensowne wymysły, i że dziwi się, czemu rząd nie zwróci na to uwagi. Widać z tego, że ów pan należał do liczby tych, co by pragnęli wplątać rząd we wszystko, nawet w swoje codzienne sprzeczki z żoną. Następnie… ale tutaj całe wydarzenie znowu zasnuwa się mgłą i co było potem – nic a nic nie wiadomo.

III

Brednia najzupełniejsza robi się na świecie. Czasami wcale nie ma żadnego prawdopodobieństwa… Nagle ten sam nos, który rozjeżdżał po mieście w randze radcy stanu i narobił tyle hałasu, znalazł się, jak gdyby nigdy nic, znów na swoim miejscu, tj. między dwoma policzkami majora Kowalewa. Stało się to dnia 7 kwietnia. Major obudził się, spojrzał niechcący do lustra i widzi: nos! Cap ręką – owszem: nos! – Ehe! – powiedział i z radości ledwo nie machnął bosymi nogami „trepaka” przez cały pokój; ale mu wejście Iwana przeszkodziło. Kazał natychmiast podać wodę do mycia i myjąc się, jeszcze raz spojrzał do lustra – nos! Wycierając się ręcznikiem znów spojrzał do lustra – nos!

– A popatrz no, Iwanie, wydaje mi się, że mam pryszczyk na nosie – powiedział i pomyślał jednocześnie: „Biada, jeżeli Iwan powie: „Ależ nie, proszę pana; nie tylko pryszczyka – nawet samego nosa nie ma!”

Lecz Iwan powiedział:

– Nie, żadnego pryszczyka – nos czysty. „Pysznie, niech to diabli” – pomyślał major i prztyknął palcami.

W tej chwili zajrzał przez drzwi cyrulik Iwan Jakowlewicz, lecz tak bojaźliwie jak kot, którego dopiero co zbito za kradzież szperki.

– Powiedz od razu: ręce czyste?– krzyknął Kowalew jeszcze z daleka.

– Czyste.

– Łżesz!

– Bóg mi świadkiem, że czyste, proszę wielmożnego pana.

– No! pamiętaj!

Kowalew siadł. Iwan Jakowlewicz zawiązał mu serwetkę i przy pomocy pędzla momentalnie zrobił z całego podbródka i części policzka krem, jaki podają u kupców na imieninach. – Wiisz go! – powiedział sam do siebie Iwan Jakowlewicz spojrzawszy w nos; potem przechylił głowę na drugą stronę i popatrzył nań z boku. – Ot go! jaki tego!… i pomyśleć, że hm… – ciągnął dalej i długo przyglądał się nosowi. Wreszcie, leciuteńko, z ostrożnością, jaką sobie trudno wyobrazić, uniósł nieco dwa palce, by chwycić nimi koniuszek nosa. Taki już system miał Iwan Jakowlewicz.

– No, no! Uważaj! – krzyknął Kowalew.

Cyrulikowi ręce opadły; zmieszał się, zatrwożył, stropiony był jak nigdy. Wreszcie zaczął ostrożnie muskać brzytwą podgardle Kowalewa i choć mu było bardzo trudno i nieporęcznie golić nie trzymając się wąchalnej części ciała, to jednak, wparłszy szorstki swój palach w policzek i dolne dziąsła majora, przezwyciężył w końcu wszelkie przeszkody i ogolił go.

Gdy już wszystko było załatwione, Kowalew ubrał się szybko, wziął dorożkę i pojechał wprost do cukierni. Wchodząc zawołał natychmiast: – Mały! filiżankę czekolady! – a sam momentalnie do lustra – jest nos! Obrócił się wesoło i z satyryczną miną, przymrużywszy nieco oczko, popatrzył na dwóch wojskowych, z których jeden miał nos nie większy niż guzik od kamizelki. Następnie udał się do kancelarii tego departamentu, w którym starał się o stanowisko wicegubernatora, a gdyby się nie udało – egzekutora. Idąc przez poczekalnię spojrzał do lustra – jest nos! Potem pojechał do drugiego kolegialnego asesora, czyli majora – wielkiego żartownisia, któremu często odpowiadał na różne uszczypliwe uwagi: „A idźże ty, już ja cię znam, ty szpilko!” Po drodze rozmyślał: „Jeżeli i major nie pęknie na mój widok ze śmiechu, będę miał najlepszy dowód, że wszystko, co trzeba, siedzi na swoim miejscu”. Ale asesor kolegialny nic. „Świetnie, świetnie, niech to diabli!” – powtarzał sobie w duchu Kowalew. Na ulicy spotkał sztab-oficerową Podtoczinę z córką, ukłonił się i został powitany radosnymi okrzykami – a więc wszystko w porządku, nie ma w nim żadnej luki. Długo z nimi rozmawiał i wyjąwszy tabakierkę, nabijał swój nas z obu podjazdów, myśląc sobie „Macie! Patrzcie, babsztyle, rodzie kokoszy! A z córeczką i tak się nie ożenię. Jeżeli po prostu par amour – służę!”

I od tego czasu major Kowalew, jak gdyby nigdy nic, chodził sobie i po Newskim prospekcie, i do teatrów, i wszędzie. I nos także, jak gdyby nigdy nic, sterczał na jego twarzy i zachowywał się tak, jakby ani na chwilę jej nie opuszczał. I odtąd widywano majora Kowalewa zawsze w dobrym humorze, uśmiechniętego i uganiającego się za każdą bez wyjątku przystojną damulką, a pewnego razu spostrzeżono nawet, że przystanął przed kramem i kupował wstążeczkę do orderu – nie wiadomo, z jakiego powodu, bo kawalerem żadnego orderu nie był.

Taka to historia zdarzyła się w północnej stolicy obszernego naszego imperium! Dopiero teraz, po rozważeniu wszystkiego, widzimy, że jest w niej dużo nieprawdopodobieństw. Nie mówiąc już o tym, że dziwne jest doprawdy to nadprzyrodzone oddzielenie nosa i jego ukazywanie się w rozmaitych miejscach jako radcy stanu – jakże Kowalew mógł nie zmiarkować, że nie podobna dawać do gazety ogłoszenia o nosie? Mówię to nie w tym sensie, że cenę miałbym uważać za wygórowaną: to absurd i wcale nie jestem sknerą; ale – nie wypada, nie uchodzi, nie przystoi! I znów to samo: skąd się wziął nos w bochenku chleba i jak Iwan Jakowlewicz?… Nie! absolutnie, zupełnie nie rozumiem! Lecz co jest dziwniejsze, najdziwniejsze ze wszystkiego: jak autorzy mogą brać podobne tematy? Przyznam się, że to już całkiem niepojęte, po prostu… nie! nie! nic a nic nie rozumiem. Przecie wszystkim: żadnej, ale to żadnej korzyści dla ojczyzny; po wtóre… ale po wtóre również żadnej korzyści. Słowem, nie wiem, co to za….

A jednak, mimo wszystko, chociaż naturalnie można przypuścić i to, i tamto, i owo, może nawet… bo i gdzież ostatecznie wszystko jest zawsze w ładzie i porządku? – a przecież, gdy się zastanowić, coś w tym jest, tak. Niech sobie kto, co chce, mówi, a podobne wypadki bywają na świecie – rzadko, ale bywają.

SZYNEL

W departamencie… Lepiej jednak nie wymieniać, w jakim departamencie. Nie ma nic badziej gniewliwego nad wszelakie departamenty, pułki, kancelarie – słowem, wszelkiego rodzaju kasty urzędowe. Dziś nawet pierwszy lepszy człowiek prywatny uważa, że w jego osobie obrażone zostało całe społeczeństwo. Powiadają, że niedawno wpłynęło do władz podanie jakiegoś naczelnika policji – nie pamiętani już, w jakim mieście – w którym to podaniu wykłada on dobitnie, że ustawy państwowe walą się, ponieważ jego święte imię wymawiane bywa całkiem po próżnicy; na dowód czego załączył do podania ogromniasty tom jakiegoś utworu romantycznego, gdzie co dziesięć stron zjawia się naczelnik policji, niekiedy nawet w stanie całkowicie nietrzeźwym. Toteż gwoli uniknięcia wszelkich nieprzyjemności nazwijmy lepiej departament, o którym rzecz prowadzimy – pewnym departamentem.

Otóż w pewnym departamencie służył pewien urzędnik – urzędnik, o którym nie można powiedzieć, żeby się czymś wyróżniał: niziutkiego wzrostu, nieco dziobaty, nieco ryżawy, nawet jak gdyby nieco przy – ślepy, z niewielką łysinką nad czołem, ze zmarszczkami na obu policzkach i z cerą twarzy – co się zowie! – hemorbidalną… Co począć? Winien jest klimat petersburski. Co się tyczy jego rangi (u nas bowiem przede wszystkim należy zacząć od rangi), był on tym, co się nazywa wiecznym radcą tytularnym , do woli, jak wiadomo, wykpionym i wyszydzonym przez różnych pisarzy, mających chwalebny zwyczaj napastowania tych, którzy się nie mogą odgryźć.

Nazwisko urzędnika brzmiało: Kamaszkin . Widać z niego, że musiało niegdyś powstać od kamasza; kiedy to jednak i w jaki sposób nastąpiło – nic o tym nie wiadomo. I ojciec jego, i dziad, i nawet szwagier, i wszyscy jak jeden Kamaszkinowie chodzili w butach, zmieniając tylko ze trzy razy do roku zelówki. Na imię miał Akakiusz. Być może, wyda się ono czytelnikowi nieco dziwne i wyszukane, wolno jednak że zapewnić, że nie szukano go nigdzie, natomiast złożyły się tak same przez się okoliczności, że żadną miarą nie można mu było dać innego imienia. Stało się to mianowicie tak. Urodził się Akakiusz Kamaszkin jakoś na noc, o ile nas pamięć nie myli, z 22 na 23 marca. Nieboszczka matka jego, również żona urzędnika i bardzo poczciwa kobieta, postanowiła ochrzcić dziecko jak przystoi. Leżała jeszcze w łóżku, na wprost drzwi, a po prawej jej ręce stał kum, zacności człowiek, Iwan Iwanowicz Jeroszkin, referent z senatu, oraz kuma, żona naczelnika cyrkułu, niewiasta rzadkich cnót, Arina Siemionowna Biełobriuszkowa. Położnicy dano do wyboru trzy imiona: Mokiusza, Sosjusza lub też męczennika Chozdazata.

– Nie – pomyślała nieboszczka – imiona wszystkie jakieś takie…

Żeby jej dogodzić, otwarto kalendarz w innym miejscu: wypadły znowu trzy imiona: Tryfiliusz, Duliusz i Barachasjusz.

– A to skaranie boskie! – powiedziała nieboszczka. – Co za imiona! Doprawdy, nigdy w życiu nie słyszałam takich. Niechby jeszcze Baradat albo Baruch, ale Tryfiliusz i Barachasjusz…

Odwrócono jeszcze kartę: wypadł Fauzykachiusz i Bachtysjusz.

– Widzę – rzekła nieboszczka – że taki już jego los. A jeżeli tak, niech się lepiej nazywa tak samo jak ojciec. Ojciec – Akakiusz, niech i syn będzie, Akakiusz.

W taki sposób powstał Akakiusz Akakiu – szowicz Kamaszkin. Dziecko ochrzczono; przy chrzcie tak zapłakało i zrobiło taki grymas, jak gdyby przeczuwało, że będzie z niego radca tytularny. Oto więc w jaki sposób wszystko to się stało. Przytoczyliśmy to w tym celu, żeby czytelnik sam mógł się przekonać, że wydarzyło się to z konieczności, i nadać innego imienia nijak nie było można.

Kiedy i w jakich okolicznościach pan Akakiusz wstąpił do departamentu i kto go tam urządził – tego nikt nie pamięta. Wielu się zmieniło dyrektorów i rozmaitych naczelników, a jego widziano wciąż na tym samym miejscu, na tym samym stanowisku, przy tych samych czynnościach, wciąż jako urzędnika od przepisywania – tak że wreszcie wszyscy byli pewni, iż pan Akakiusz snadź przyszedł już na świat w stanie całkowicie gotowym, w urzędniczym mundurze, z łysiną na głowie. W departamencie nie okazywano mu żadnego szacunku. Woźni nie tylko nie podnosili się ze stołków, kiedy przechodził, ale nawet nie patrzyli na niego, jak gdyby przez poczekalnię przelatywała zwykła mucha. Przełożeni traktowali go jakoś zimno-despotycznie. Byle jaki pomocnik referenta wtykał mu pod nos papiery, nie mówiąc nawet: „Proszę przepisać” albo: „Oto ciekawa, przyjemna korespondencyjka” lub coś równie miłego, jak to bywa we zwyczaju w eleganckich urzędach.

I pan Akakiusz brał, spojrzawszy tylko na papier, nie patrząc, kto mu go podsunął i czy miał do tego prawo; brał i natychmiast przystępował do przepisywania. Młodzi urzędnicy wyśmiewali się z niego i podżartowywali, ile im starczyło dowcipu kancelaryjnego; opowiadali wobec niego najrozmaitsze, wymyślone o nim historie; o jego gospodyni, siedemdziesięcioletniej babinie, mówili, że go bije; pytali, kiedy się odbędzie ich wesele; sypali mu na głowę papierki, nazywając to śniegiem. Ale pan Akakiusz nie odpowiadał na to ani słówkiem, jak gdyby w ogóle nikogo przy nim nie było. Nie miało to nawet wpływu na jego pracę: wśród wszystkich tych dokuczliwości nie robił ani jednego błędu w pisaniu. Dopiero gdy figiel był już całkiem nie do zniesienia, gdy trącano go w łokieć, przeszkadzając w pisaniu, szeptał:

– Przestańcie. Czemu mnie krzywdzicie?

I coś dziwnego brzmiało w jego słowach i w głosie, jakim je wypowiadał. Dawało się w nim słyszeć coś takiego, co budziło litość – tak że pewien młodzieniec, od niedawna urzędujący, który za przykładem innych pozwolił sobie na drwiny z niego, stanął nagle jak przeszyty i od tej chwili wszystko jak gdyby przemieniło się dokoła niego i ukazało w innej postaci. Jakaś siła nadprzyrodzona odepchnęła go od kolegów, z którymi pozawierał był znajomości, biorąc ich za przyzwoitych, dobrze wychowanych ludzi. I nieraz potem, w chwilach najweselszych, stawał mu w oczach niziutki urzędnik z łysinką nad czołem, i młodzieniec słyszał jego przejmujące słowa:

– Przestańcie. Czemu mnie krzywdzicie? A w tych słowach przejmujących pobrzmiewały inne słowa:

– Jam brat twój.

I biedny młodzieniec zakrywał twarz ręką, i wiele razy potem wzdrygał się w życiu swoim, widząc, ile jest w człowieku nieludzkości, ile rozjuszonego chamstwa kryje w sobie wyrafinowana, ukształcona światowość – i, o Boże! – nawet ten człowiek, którego świat uznał za szlachetnego i uczciwego.

Wątpliwe, czy dałoby się znaleźć człowieka, który by się tak wywiązywał ze swoich obowiązków jak pan Akakiusz. Za mało jest powiedzieć, że służył gorliwie: nie – on służył z miłością. Tam, w tym przepisywaniu, zwidywał mu się jakiś własny, urozmaicony i przyjemny świat. Na twarzy je go malowała się rozkosz; niektóre litery by ty jego ulubienicami i gdy się dobierał dc nich, był po prostu nieswój: i podśmiechiwał się, i mrugał porozumiewawczo, i pomagał sobie wargami – tak że na twarzy jego można było, zda się, odczytać każdą literę, którą na papierze wykreślało jego pióro. Gdyby stosownie do jego żarliwości dawano mu awanse, ujrzałby się, ku swemu zdziwieniu, być może, nawet radcą stanu, lecz dochrapał się tylko, jak mawiali dowcipnisie – jego koledzy, guzika do pętelki i dorobił się hemoroidów. Z tym wszystkim niepodobna utrzymywać, by nie zwracano na niego całkiem uwagi. Jakiś dyrektor, poczciwy człowiek, chcąc go wynagrodzić za wierną służbę, kazał mu dać coś ważniejszego niźli zwykłe przepisywanie; mianowicie – na podstawie gotowego już aktu polecono mu sporządzić jakieś pismo do innego urzędu; rzecz polegała tylko na tym, że trzeba było zmienić nagłówek i przerobić gdzieniegdzie czasowniki z pierwszej osoby na trzecią. Sprawiło mu to tyle trudności, że spocił się jak mysz, tarł czoło i wreszcie rzekł:

– Nie. Dajcie mi lepiej coś do przepisania.

Odtąd stał się już na zawsze przepisywaczem. Poza przepisywaniem nic, zda się, dla niego nie istniało. Nie myślał wcale o swoim ubraniu: jego mundur urzędniczy nie był zielony, lecz jakiejś barwy rudawomącznej. Kołnierzyk miał wąziutki, niziutki, że szyja Akakiusza, mimo że nie była długa, wychodząc z kołnierzyka wydawała się niezwykle długa, niczym szyja owych gipsowych kociaków, co to kiwają głowami, sprzedawanych na ulicach przez domokrążców. I zawsze coś musiało się czepić jego munduru: albo źdźbło siana, albo jakaś nitka; na dobitek posiadał szczególną umiejętność: idąc ulicą nadążał zawsze pod okno w owej właśnie chwili, gdy wyrzucano przez nie wszelakie paskudztwo, i skutkiem tego wiecznie nosił na swoim kapeluszu skórki od kawonów i dyń i tym podobne terefele. Ani razu w życiu nie zwrócił uwagi na to, co się dzieje i odbywa codziennie na ulicy, którym to widokom, jak wiadomo, przypatrują się zawsze kamraci jego – młodzi urzędnicy, doprowadzając przenikliwość swego wzroku do takiego ostrowidztwa, że dostrzegają nawet, komu po drugiej stronie chodnika odpruło się u dołu pantalonów strzemiączko – co wywołuje stale chytry uśmiech na ich twarzach. Lecz pan Akakiusz, jeśli nawet spojrzał na coś, widział wszędzie swoje czyściutkie, równym charakterem zapisane linijki i chyba tylko, gdy – nie wiedzieć skąd się biorąc – pysk koński kładł mu się na ramię i puszczał nozdrzami istny wiatr na jego policzek, dopiero wówczas Akakiusz zauważał, że jest nie w pośrodku wiersza, lecz raczej w pośrodku ulicy. Przyszedłszy do domu siadał natychmiast do stołu. Chłeptał na chybcika swój kapuśniak i zjadał kawałek wołowiny z cebulą, nie zwracając uwagi na smak strawy; zjadał to wszystko z muchami i z tym, co zsyła Pan Bóg o tej porze. Spostrzegłszy, że żołądek zaczyna pęcznieć, wstawał od stołu, wyciągał flaszeczkę z atramentem i przepisywał papiery przyniesione do domu. Jeśli takowych nie było, robił umyślnie, dla własnej przyjemności, odpisy dla siebie, zwłaszcza gdy papier wyróżniał się nie ozdobnością stylu, lecz skierowany był do jakiejś nowej i znacznej osobistości.

Nawet o tej godzinie, gdy szare niebu petersburskie gaśnie zupełnie i wszystek naród urzędniczy nasycił się już i pozjadał swe obiady, sporządzone wedle możliwości, odpowiednio do otrzymywanej pensji i osobistych zachcianek; gdy wszystko już odpoczęło od departamentalnego skrzypienia piór i bieganiny, od swoich i cudzych koniecznych interesów i od tego wszystkiego, co sobie narzuca dobrowolnie, więcej niż trzeba, krzątający się bezustannie człowiek, gdy urzędnicy śpieszą się, by poświęcić resztę czasu przyjemnościom: kto śmielszy, ten mknie do teatru; ktoś inny na ulicę, przeznaczając swój czas na przyglądanie się jakimś kobietkom; inny spędza go na wieczorku, prawiąc dusery jakiejś przylepeczce – gwiazdce małego światka urzędniczego; inny wreszcie – i to się zdarza najczęściej – idzie wprost do swego kamrata, na trzecie czy drugie piętro, do dwóch niedużych pokoików z przedpokojem albo z kuchnią z pretensjami do ostatniej mody, z lampą albo z innym gracikiem zdobytym za cenę wielu wyrzeczeń, odmawiania sobie obiadów i rozrywek – słowem – nawet o tej godzinie, gdy się wszyscy urzędnicy rozpraszają po malutkich mieszkankach swych przyjaciół, by zagrać w wista, popijając herbatę z groszowymi sucharkami, zaciągając się dymem z długich cybuchów, opowiadając sobie przy rozdawaniu kart jakąś płotkę zawleczoną z wyższego świata, który nęci Rosjanina zawsze i wszędzie; albo też, gdy już nie ma o czym gadać, powtarzają odwieczną anegdotę o policmajstrze, którego zawiadomiono, że został nadrąbany ogon koński z pomnika Piotra Wielkiego – słowem – nawet wówczas gdy wszystko dąży do rozrywki, pan Akakiusz nie oddawał się żadnej rozrywce. Nikt nie mógł powiedzieć, żeby kiedykolwiek widział go na jakiejkolwiek zabawie. Gdy się nasycił pisaniem – ile dusza zapragnie – kładł się spać, uśmiechając się zawczasu na myśl o dniu jutrzejszym: co też mu Pan Bóg ześle jutro do przepisywania? Tak upływało ciche życie człowieka, który przy czterech setkach pensji rocznej umiał być zadowolony ze swego losu i być może dopłynęłoby do późnej starości, gdyby nie różne niedole, jakie napotykają na drodze swego życia nie tylko tytularni, ale nawet tajni, rzeczywiści, nadworni i najrozmaitsi radcy, nawet ci, którzy nikomu rad nie dają j od nikogo ich nie przyjmują.

Jest w Petersburgu potężny wróg tych wszystkich, którzy otrzymują rocznie 400

rubli pensji lub coś koło tego. Ten wróg – to nikt inny jeno nasz mróz północny, aczkolwiek powiadają, że jest on bardzo zdrowy. O godzinie dziewiątej z rana, właśnie o tej godzinie, gdy czeredy idące do departamentów wylegają na ulice, zaczyna on dawać takie mocne i szczypiące szczutki we wszystkie bez różnicy nosy, że biedni urzędnicy absolutnie nie wiedzą, gdzie je podziać. W takich chwilach, kiedy nawet wysokich dygnitarzy bolą od mrozu czoła i łzy stają im w oczach, biedni radcy tytularni bywają niekiedy bezbronni. Cały ratunek polega na tym, żeby w wątlutkim szyneliku przebiec, jak można najszybciej, pięć – sześć ulic, a potem natupać się porządnie w szatni, dopóki nie odtają tym sposobem wszystkie zamarzłe po drodze umiejętności i zdolności do zatrudnień urzędowych.

Pan Akakiusz od niejakiego czasu zaczął odczuwać, że go coś szczególnie mocno przypieka w plecy i w ramię, mimo że usiłował jak najszybciej przebiegać prawem przepisaną odległość. Pomyślał wreszcie, czy nie ma w tym czasami winy jego szynela. Zbadawszy go dokładnie w domu, odkrył, że w paru miejscach, mianowicie na plecach i na ramionach, zrobiła się z niego istna tkanka: sukno przetarło się do tego stopnia, że przeświecało, a podszewka rozlazła się. Trzeba wiedzieć, że szynel pana Akakiusza stanowił również przedmiot kpin urzędników.

odjęto mu nawet szlachetne imię szynela, nazywając go kapotą. W rzeczy samej cechowały go jakieś dziwne właściwości: pelerynka jego kurczyła się coraz bardziej z każdym rokiem, służyła bowiem do sztukowania i łatania innych jego części. Sztukowanie nie świadczyło o mistrzostwie krawca i wyglądało rzeczywiście workowato i nieładnie. Przekonawszy się, jak rzeczy stoją, pan Akakiusz postanowił, że szynel trzeba będzie zanieść do krawca Pietrowicza, który mieszkał gdzieś na trzecim piętrze z wejściem od kuchni i pomimo swego bielma na jednym oku i dziobów na całej twarzy trudnił się dosyć skutecznie naprawianiem urzędniczych tudzież wszelakich Innych pantalonów i fraków, oczywista wówczas, gdy bywał w stanie trzeźwości i nie żywił w sercu żadnych innych zamiarów. O krawcu tym, naturalnie, nie byłoby potrzeby się rozwodzić, lecz wobec tego, że tak już jest ustalone, iż w powieści charakter każdej postaci musi być dokładnie zarysowany – trudna rada: dawać nam tutaj Pietrowicza!

Najpierw nazywał się on zwyczajnie Grzegorzem i był chłopem pańszczyźnianym jakiegoś dziedzica; Pietrowiczem zaczął się zwać od czasu, gdy został usamowolniony i jął popijać dosyć tęgo w każde święto – początkowo uroczyste – a potem w ogóle bez wyboru każdego dnia oznaczonego w kalendarzu krzyżykiem. Pod tym względem dochował wiary obyczajom pradziadowskim i kłócąc się z żoną nazywał ją kobietą ziemską i heretycką Niemknią. Wobez tego, żeśmy już zawadzili o żonę, trzeba i o niej parę słów powiedzieć; niestety niewiele o niej wiemy: chyba tylko to, że Pietrowicz miał żonę, która nawet nosiła czepek, nie chustkę; urodą, jak się zdaje, nie grzeszyła: co najwyżej żołnierze gwardii, mijając ją, zaglądali jej pod czepek i ruszali wąsem, wydając przy tym jakiś szczególny głos.

Wspinając się po schodach wiodących do Pietrowicza, które – oddajmy im sprawiedliwość – były gruntownie wymaszczone pomyjami i wodą oraz przesiąknięte na wskroś tym zapachem gorzelnianym, co gryzie oczy i jest, jak wiadomo, nieodłączny od wszystkich schodów kuchennych w kamienicach petersburskich – wspinając się po schodach, pan Akakiusz rozmyślał już o tym, ile zaceni Pietrowicz, i postanowił w duszy nie dawać mu więcej niż dwa ruble. Drzwi były otwarte, ponieważ gospodyni, smażąc jakąś rybę, tak nadymiła w kuchni, że nie było widać nawet karaluchów. Pan Akakiusz przeszedł przez kuchnię, nie zauważony nawet przez gospodynię, i wkroczył dc izby, gdzie ujrzał Pietrowicza, siedzącego na szerokim, drewnianym, nie bejcowanym stole, z nogami podwiniętymi jak pasza turecki. Stopy jego, wedle zwyczaju krawców siedzących przy robocie, były bose; w oczy pana Akakiusza rzucił się przede wszystkim jego duży palec, dobrze mu znany, z jakimś spotworniałym paznokciem, grubym i twardym jak skorupa żółwia. Z karku Pietrowicza zwisał motek jedwabiu i nici, a z kolan jakiś łach. Od kilku minut nawlekał igłę nie trafiając w uszko, toteż złościł się wielce na ciemności i nawet na samą nitkę, mrucząc półgłosem: – Nie włazi, łajdaczka! Zamęczyłaś ty mnie, szelmo jedna!

Panu Akakiuszowi zrobiło się markotno, że przyszedł właśnie w takiej chwili, gdy Pietrowicz się złościł, lubił bowiem czynić u niego zamówienia wówczas, kiedy Pietrowicz miał nieco w czubie albo – jak się wyrażała jego żona – „ochwacił się siwuchą, ciort jednooki”. W takich stanach Pietrowicz zazwyczaj chętnie opuszczał ż ceny, zgadzał się na wszystko, kłaniał się nawet i dziękował. Potem co prawda przychodziła żona z biadoleniem, że mąż niby był pijany i dlatego podjął się tak tanio, ale dorzuci się, bywało, dziesiątkę – i po krzyku. Teraz zaś Pietrowicz był, jak się zdaje, w stanie trzeźwości, więc skutkiem tego twardy, nieustępliwy i skłonny do wyśrubowania ceny, diabeł wie jak wysoko. Pan Akakiusz zmiarkował to od razu i chciał, jak to się mówi, dać drapaka, ale początek był już zrobiony. Pietrowicz przymrużył na niego badawczo swoje zdrowe oko, więc pan Akakiusz wyszeptał mimo woli:

– Jak się masz, Pietrowicz!

– Powitać pana dobrodzieja; – rzekł Pietrowicz i wywrócił swe oko na ręce pana Akakiusza, chcąc wypatrzyć; jakiego rodzaju przynosi on zdobycz.

– A ja tu do ciebie, Pietrowicz, tego…

Trzeba wiedzieć, że pan Akakiusz wysławiał się przeważnie za pomocą przyimków, przysłówków i takich wreszcie cząstek wyrazowych, które absolutnie nie mają żadnego znaczenia. Gdy zaś rzecz nastręczała szczególnych trudności, miał zwyczaj w ogóle nie kończyć zdania, toteż bardzo często zaczynał przemówienia od słów: „To, doprawdy, zupełnie tego…”, a potem już nic nie dodawał, zapominając wątku i mniemając, że powiedział już wszystko.

– Cóż takiego? – zapytał Pietrowicz lustrując jednocześnie swym zdrowym okiem cały mundur pana Akakiusza, poczynając od kołnierza aż po rękawy, plecy, fałdę i pętelki, wszystko to bowiem było mu dobrze znane, jako że stanowiło dzieło rąk jego. Taki już zwyczaj mają krawcy pierwsza rzecz – muszą klienta obejrzeć.

– A ja otóż tego… ten, Pietrowicz… szynel właśnie… sukno, sam widzisz, wszędzie zupełnie mocne… troszkę się zakurzyło i wygląda jak gdyby stare a jest nowe, tylko w jednym miejscu troszkę tego… na plecach… i tego, na jednym ramieniu trochę się przetarło… i na tym też troszeczkę… widzisz? To wszystko… i roboty niewiele…

Pietrowicz wziął kapotę, rozłożył ją na’ stole, oglądał długo, pokiwał głową i sięgnął ręką na okno po okrągłą tabakierkę z wizerunkiem jakiegoś generała – jakiego mianowicie, nie wiadomo, ponieważ miejsce, gdzie miał twarz, było przedziurawione palcem i zalepione czworokątnym kawałeczkiem papieru. Zażywszy tabaki, Pietrowicz rozpostarł kapotę na rękach i obejrzał pod światło, i znowu pokiwał głową; po czym wywrócił ją podszewką do góry i znowu pokiwał; otworzył znowu pokrywkę z generałem zalepionym papierkiem i wciągnąwszy w nos tabaki zamknął tabakierkę, schował ją i rzekł na koniec:

– Nic z tego. Naprawić się nie da: gara deroba kiepska.

Na te słowa w panu Akakiuszu zakołatało serce,

– Dlaczego się nie da, Pietrowicz?… – zapytał błagalnym prawie głosem dziecka. – Tyle przecież, że się na ramionach przetarło… masz chyba jakieś skrawki…

– Skrawki naturalnie można znaleźć, skrawki się znajdą – powiedział Pietrowicz – ale naszyć ich nie ma gdzie; rzecz jest całkowicie zgniła: tkniesz igłą, a rozłazi się w zupełności.

– Niechaj się rozłazi, a ty zaraz łateczkę.

– Ale łateczki nie ma na co nałożyć, wzmocnić jej nie ma na czym: podtrzymania żadnego. Cały punkt honoru, że sukno, a niech tylko wiatr dmuchnie – rozleci się.

– Ale jakoś tam przymocuj. Jakżeż to Jak, doprawdy, tego…

– Nie – odparł Pietrowicz stanowczo – nic się nie da zrobić. Rzecz całkiem kiepska. Jak nadejdzie zimowa pora, niech pan sobie z tego narobi onucek, ponieważ skarpeta nie grzeje. Niemcy ją wymyślili, żeby więcej pieniędzy wyłudzić (Pietrowicz lubił przy sposobności dociąć Niemcom). A względem szynela wygląda na to, że trzeba będzie sobie nowy sprawić.

Na słowo „nowy” panu Akakiuszowi zaćmiło się w oczach i wszystko, co było w izbie, zakołowało przed nim. Widział wyraźnie tylko jednego generała z zalepioną papierkiem twarzą – na wieczku tabakiery Pietrowicza.

– Jak to nowy? – zapytał jak we śnie, – Nie mam przecież na to pieniędzy.

– Tak jest, nowy – odrzekł z szatańskim spokojem Pietrowicz.

– Więc… gdyby do tego doszło, ileż by on tego…?

– To jest, co by kosztował?

– Tak.

No ze trzy półsetki z ogonkiem trzeba by wyłożyć – powiedział Pietrowicz zaciskając wymownie wargi. Lubił on silne efekty, lubił nagle zaskoczyć klienta, a potem spojrzeć z ukosa, jak też zaskoczonemu wyciągnie się gęba po takich słowach.

– Sto pięćdziesiąt rubli za szynel! – wrzasnął biedny pan Akakiusz, wrzasnął, być może po raz pierwszy w życiu, odznaczał się bowiem zawsze cichością głosu.

– Tak jest – powiedział Pietrowicz – ale za to, co za szynel! Jeśli do tego dodać kuny na kołnierz, a pod kaptur jedwabnej podszewki, dociągnie do dwustu.

– Pietrowicz, zmiłuj się! – mówił pan Akakiusz głosem błagalnym, nie słysząc i nie starając się nawet słyszeć ani słów Pietrowicza, ani wszystkich jego efektów

– Jakoś tam napraw, żeby mi jeszcze troszeczkę mógł służyć.

– Gdzie tam! Szkoda mojej roboty i pańskich wyrzuconych pieniędzy – powiedział Pietrowicz i pan Akakiusz po tych słowach wyszedł całkowicie unicestwiony. Pietrowicz zaś po jego wyjściu długo stał bezczynnie, wymownie zacisnąwszy wargi, zadowolony, że i godności swej nie poniżył, i kunsztowi krawieckiemu wstydu nie zrobił.

Znalazłszy się na ulicy pan Akakiusz szedł jak we śnie.

Takaż to sprawa takowa, – mówił do siebie – doprawdy nie myślałem, żeby to tak tego…

Po czym po krótkim milczeniu dodał:

– Otóż to tak… nareszcie oto wynikło… a ja, doprawdy… nawet mi do głowy nie przyszło, żeby to aż tak…

Po czym nastąpiło znowu dłuższe milczenie, po którym pan Akakiusz wyrzekł;

– Oto, jak to tak! Taka już nieoczekiwana, w żaden… tego… ten… sposób… takowa okoliczność!

Co powiedziawszy, zamiast się udać do domu, poszedł całkiem w przeciwną stronę, nie zdając sobie z tego sprawy. Po drodze potrącił o niego całym swym wysmolonym bokiem kominiarz i wyczernił ma ramię; wielka czapa wapna posypała się na niego ze szczytu budowanej kamienicy. Nic z tego nie zauważył i dopiero wówczas, gdy się natknął na stójkowego, który odstawiwszy halabardę wytrząsał z rożka tabakę na swoją zaskorupiałą pięść – dopiero wówczas ocknął się pan Akakiusz, i to tylko dzięki temu, że stójkowy fuknął:

– Czego się pchasz na pysk? Nie dosyć ci tretułaru?

Zmusiło to pana Akakiusza do zastanowienia się i powrotu do domu. Dopiero tutaj począł zbierać myśli, rozważył należycie swoje położenie, jął rozmawiać ze sobą już nie urywanie, lecz rozsądnie i szczerze, jak z rozumnym przyjacielem, z którym można pomówić o sprawach najbardziej osobistych i poufnych.

– Nie – powiedział sobie – teraz z Pietrowiczem nie ma co gadać, teraz on… tego… żona, widać, wytłukła go. Zajdę lepiej do niego w niedzielę rano: po sobocie będzie bardzo zezował, będzie zaspany i zechce się podchmielić, a żona pieniędzy nie da; więc ja mu wtedy tego… dziesiątkę w łapę… zrobi się rozmowniejszy, ustępliwszy, i szynel wtenczas. tego…

W ten sposób gawędząc ze sobą, rozstrzygnął pan Akakiusz sprawę, pokrzepił się na duchu i doczekał najbliższej niedzieli.

Spostrzegłszy już z daleka, że żona Pietrowicza wychodziła gdzieś z domu, pan Akakiusz – szust wprost do niego. Pietrowicz istotnie po sobocie mocno zezował, głowę zwiesił do podłogi i był całkiem zaspany. Z tym wszystkim, gdy się tylko dowiedział, o co chodzi, jakby szatan w niego wstąpił.

– Nie ma mowy – powiedział – raczy pan obstalować nowy.

Pan Akakiusz natychmiast wetknął mu dziesiątkę.

– Dzięki – odrzekł Pietrowicz – wzmocnię się ździebełko za pańskie zdrowie. A względem szynela raczy się pan nie niepokoić: na żadną zdatność się nie nadaje. Zrobię panu nowy, jak się patrzy: wszelkiego starunku dołożymy.

Pan Akakiusz nawrócił znowu do naprawy starego, ale Pietrowicz nie dosłyszał i odparł:

– Co się tyczy nowego, zrobię go panu niezawodnie; wedle tego raczy pan już na mnie polegać: wysiłku nie pożałujemy. Można będzie nawet, jak to moda teraz nastała, żeby się kołnierz zapinał na metalowe łapki pod srebro.

Przekonał się nareszcie pan Akakiusz, że bez nowego szynela ani rusz, i upadł całkowicie na duchu. Jakżeż to tak, w rzeczy samej? Za co? Za jakie pieniądze go zrobić? Można by od biedy liczyć na przyszły dodatek świąteczny, ale kwota tą od dawna już miała swoje przeznaczenie i dziury do załatania. Należało się zaopatrzyć w nowe pantalony, spłacić u szewca stary dług za nowe przyszwy do starych cholew i zamówić u szwaczki trzy koszule tudzież ze dwie pary tej bielizny, której nazwy wymieniać w druku nie przystoi; słowem wszystkie pieniądze powinny się były rozejść i gdyby nawet dyrektor był tak miłościwy, żeby zamiast czterdziestu rubli dodatku – wyznaczył czterdzieści pięć albo pięćdziesiąt, pozostałby przecie śmieszny drobiazg, który w kapitale szynelowym stanowiłby kroplę w morzu. Wiedział wprawdzie pan Akakiusz, że Pietrowicz miał zwyczaj wygłupiać się i zaśpiewać nieraz, diabli wiedzą jak wygórowaną cenę, że nawet żona jego nie mogła się czasami powstrzymać, żeby nie krzyknąć:

– Cóżeś ty zbzikował, durniu jeden!… Innym razem bierze za robotę grosze a tera z licho go podkusiło zażądać takiej ceny, jakiej i sam nie wart!

Wiedział wprawdzie pan Akakiusz, że Pietrowicz przystanie i na osiemdziesiąt rubli: skąd jednak wydobyć te osiemnaście siat? Połowę, jeszcze by można jakoś zna leźć; połowę dałoby się wysupłać; może na wet troszkę więcej; ale skąd wziąć drugą połowę?

Wszelako nasamprzód czytelnik musi wiedzieć, skąd by się wzięła pierwsza połowa Pan Akakiusz miał zwyczaj od każdego wydanego rubla odkładać po groszu do nie wielkiej skarbonki, zamykanej na kluczyk, z wyciętą w pokrywie dziurą do wrzucenia miedziaków. Co półrocze przeliczał uciułaną w miedziakach kwotę i wymieniał ją na drobne srebro. Tak postępował od dawna, i tym sposobem w ciągu kilku lat uzbierał sobie przeszło czterdzieści rubli. Połowa tedy gotówki była. Ale skąd wziąć drugą połowę? Skąd wytrzasnąć jeszcze czterdzieści rubli? Pan Akakiusz myślał, myślał – i po stanowił, że trzeba będzie zmniejszyć co dzienne wydatki, przynajmniej na przeciąg jednego roku: zaprzestać picia herbaty wieczorem, nie palić wieczorami świecy; jeśliby zaś wypadło coś zrobić, udawać się do pokoju gospodyni i pracować przy jej świeczce; chodząc ulicami stąpać jak najlżej i najostrożniej po bruku i chodnikach, niemal na palcach, żeby nie zdzierać przedwcześnie zelówek; jak najrzadziej oddawać bieliznę do prania; żeby zaś jej nie zapuścić, za każdym razem po przyjściu do domu zdejmować ją i pozostawać tylko w szlafroku bawełnianym, bardzo starym i szczędzonym nawet przez czas. Trzeba wyznać prawdę, że początkowo było mu dosyć trudno naginać się do takich ograniczeń, lecz stopniowo się przyzwyczaił i wszystko jakoś się ułożyło; wdrożył się nawet do zupełnego głodowania wieczorami; lecz za to żywił się duchem, piastując w myśli nieśmiertelną ideę przyszłego szynela. Odtąd jak gdyby samo jego istnienie nabrało większej treści; odtąd jak gdyby się ożenił; jak gdyby jakiś drugi człowiek był w nim obecny; jak gdyby był już nie sam, lecz jakaś miła towarzyszka życia zgodziła się odbywać z nim wędrówkę życiową – a towarzyszką tą była myśl o szynelu na grubej wacie, na mocnej podszewce nie do zdarcia,

Pan Akakiusz stał się bardziej ożywiony, nabrał nawet jakiejś mocy charakteru, jak człowiek, który wytknął sobie j zakreślił wyraźny cel. Jego oblicze i postępki wyzbyły się same przez się wątpliwości, niezdecydowania – słowem, wszystkich chwiejnych i niewyraźnych cech. Ogień niekiedy iskrzył się w jego oczach, przez głowę przebiegały najbardziej zuchwałe myśli: a nuż rzeczywiście zrobić kołnierz z kuny? Rozmyślania o tym o mało go nie przyprawiły pewnego razu o roztargnienie. Przepisując papier o mały włos nie zrobił błędu – aż krzyknął niemal głośno: „ojej”! i przeżegnał się.

Przynajmniej raz na miesiąc odwiedzał Pietrowicza, żeby pogawędzić o szynelu: gdzie najlepiej kupić sukna i jakiego koloru, i w jakiej cenie; i – acz nieco zatroskany – lecz zawsze zadowolony, powracał do domu, tusząc, że wreszcie nadejdzie czas, gdy się to wszystko zakupi i szynel będzie zrobiony.

Rzecz wzięła obrót nadspodziewanie szybszy, Wbrew przypuszczeniom pana Akakiusza dyrektor wyznaczył mu nie czterdzieści czy też czterdzieści pięć rubli, lecz okrągło aż sześćdziesiąt. Czy przeczuwał może, że pan Akakiusz potrzebuje szynela, czy samo przez się tak się złożyło – dość, że pan Akakiusz ujrzał się w posiadaniu nadwyżki dwudziestu rubli. Ta okoliczność przyśpieszyła bieg sprawy. Jeszcze parę miesięcy niewielkiej głodówki – i pan Akakiusz uzbierał istotnie około osiemdziesięciu rubli. Serce jego, na ogół dość spokojne, poczęło walić. Tegoż dnia udał się wraz z Pietrowiczem po zakupy. Nabyli sukna dobrego – i nie dziwota, myśleli bowiem o tym od pół roku i cc miesiąc zaglądali do sklepów, żeby się przewiedzieć o ceny. Ale też sam Pietrowicz oświadczył, że lepszego sukna ze świecą nie znaleźć. Na podszewkę wybrali grubej satyny, ale tak ścisłej i w tak dobrym gatunku, że – zdaniem Pietrowicza – lepsza była od jedwabiu i nawet z wyglądu okazalsza i bardziej połyskliwa. Kuny nie kupili, dlatego że była rzeczywiście za droga, ale za to wybrali kota, najlepszego, jakiego znaleźli w sklepie – kota, którego z daleka zawsze można było wziąć za kunę. Pietrowicz marudził nad szynelem całego kramu dwa tygodnie, ponieważ było dużo stębnowania; gdyby nie to, szynel byłby gotów wcześniej. Za robotę wziął dwanaście rubli – mniej nie można było w żaden sposób: wszystko bez wyjątku szyte było jedwabiem, podwójnym drobnym ściegiem, a każdy ścieg Pietrowicz wygniatał własnymi zębami, wyciskając na nim różne esy-floresy. Działo się to… Niepodobna ściśle określić, jakiego mianowicie dnia, był to jednak dzień w życiu pana Akakiusza najbardziej uroczysty, gdy Pietrowicz przyniósł nareszcie szynel. Przyniósł go z rana, właśnie na krótko przed tym, gdy należało iść do departamentu. Była to pora w ogóle jak najbardziej odpowiednia, albowiem zaczynały się już dosyć ostre mrozy i zanosiło się na to, że się zwiększą. Pietrowicz zjawił się z szynelem, jak przystało na dobrego krawca. Przybrał taki znaczący wyraz twarzy.

jakiego pan Akakiusz nigdy jeszcze nie widział. Wydawało się, iż czuł w całej pełni, że dokonał dzieła wielkiego i ukazał nagle tę przepaść, jaka dzieli partacza, który sztukuje tylko podszewkę i trudni się przeróbkami, od mistrza, co szyje nowe odzienie. Wyjął szynel z chustki, w której go przyniósł (chustka była dopiero co od praczki; potem zwinął ją i złożył do kieszeni, żeby ją użytkować). Wyjąwszy szynel, spojrzał nań z dumą i, ujmując w obie ręce, narzucił go nader zgrabnie na ramiona pana Akakiusza, po czym poprawił go i obciągnął z tyłu ręką ku dołowi; po czym udrapował go na nim, odsłaniając nieco pierś pana Akakiusza. Pan Akakiusz, jako człowiek już w łatach, chciał spróbować na rękawy. Pietrowicz pomógł mu włożyć na rękawy: wypadło, że i na rękawy leży, równie dobrze jak w narzutkę. Krótko mówiąc, okazało się, że szynel pod każdym względem jest doskonały. Pietrowicz nie omieszkał przy sposobności zaznaczyć, że to tylko tak – dlatego że mieszka bez szyldu przy bocznej ulicy i od dawna zna pana Akakiusza, dlatego wziął tak tanio, bo na Newskim Prospekcie zażądano by za samą tylko robotę siedemdziesiąt pięć rubli. Pan Akakiusz nie chciał o tym rozprawiać, lękał się zresztą tych zawrotnych sum, jakimi Pietrowicz lubił czarować. Zapłacił więc należność, podziękował i poszedł natychmiast w szynelu do departamentu. Pietrowicz udał się śladem za nim i przystanąwszy na chodniku długo patrzył z daleka na szynel, po czym skręcił umyślnie w łukowaty zaułek, żeby zabiec panu Akakiuszowi drogę i spojrzeć raz jeszcze na swój szynel z drugiej strony, to znaczy od przodu.

Tymczasem pan Akakiusz szedł, nastrojony we wszystkich swych uczuciach najbardziej odświętnie. Co chwileczka, co ułamek chwileczki czuł, że ma na ramionach nowy szynel, i kilka razy uśmiechnął się nawet, pełen wewnętrznej błogości. Jakoż korzyść podwójna: raz, że ciepło, po drugie – przyjemnie. Ani się spostrzegł, jak odbył długą drogę i znalazł w departamencie. W szatni zdjął szynel, obejrzał go ze wszystkich stron i polecił szczególnej opiece woźnego. Nie wiedzieć jakim cudem wszyscy się wnet dowiedzieli w departamencie, że pan Akakiusz ma nowy szynel i stara kapota już nie istnieje. Wszyscy w jednej chwili wybiegli do szatni, żeby obejrzeć nowy szynel pana Akakiusza. Zaczęli mu winszować, wiwatować – że początkowo uśmiechał się tylko, lecz potem zrobiło mu się nawet wstyd. Gdy zaś wszyscy, obstąpiwszy go, zaczęli mówić, że trzeba nowy szynel oblać, że pan Akakiusz powinien wyprawić dla wszystkich przyjęcie, stropił się zupełnie, nie wiedział, gdzie się podziać, co odpowiedzieć i jak się wykręcić. Cały w pąsach jął nawet zapewniać prostodusznie, że szynel nie jest wcale nowy, że to tylko tak, że to stary szynel. W końcu któryś z urzędników, zdaje się, że nawet jakiś pomocnik referenta, zapewne w tym celu, żeby pokazać, iż nie jest ani trochę dumny i zadaje się nawet z niższymi od siebie, powiedział:

– Niechże tak będzie: ja zamiast pana Akakiusza robię przyjęcie i proszę wszystkich dziś do siebie na herbatkę; tak się zresztą składa oryginalnie, że obchodzę dzisiaj imieniny.

Naturalnie, że urzędnicy złożyli natychmiast życzenia pomocnikowi referenta i ochoczo przyjęli zaproszenie. Pan Akakiusz chciał się jakoś wymigać, ale zakrzyczeli go, że to niegrzecznie, że to po prostu wstyd i hańba, i już żadną miarą nie mógł odmówić. Zresztą zrobiło mu się zaraz przyjemnie na myśl, że dzięki temu będzie miał możność przespacerować się i wieczorem w swym szynelu. Cały ten dzień był w ogóle dla pana Akakiusza niby wielkie, uroczyste święto. Wrócił do domu w różowym humorze, zdjął szynel i powiesił go troskliwie na ścianie, napawając się raz jeszcze widokiem sukna i podszewki, po czym umyślnie wyciągnął dla porównania swoją kapotę, która się rozłaziła doszczętnie. Spojrzał na nią i nawet się roześmiał: cóż za olbrzymia różnica! I potem jeszcze, podczas obiadu, wciąż się uśmiechał, gdy uprzytamniał sobie stan, w jaki popadła kapota. Zjadł obiad na wesoło i po obiedzie nic już nie pisał, żadnych papierów, a troszkę leniuchował rozkosznie w łóżku, dopóki się nie ściemniło. Wreszcie, nie marudząc ubrał się, wdział szynel i wyszedł na ulicę. Gdzie mieszkał urzędnik, który zaprosił swych kolegów, nie możemy, niestety, wskazać: pamięć zawodzi nas i wszystko, co się znajduje w Petersburgu, wszystkie ulice i domy tak się nam pokiełbasiły w głowie, że bardzo trudno jest wydobyć stamtąd coś w należytym porządku. Jakkolwiek się rzeczy mają, pewne jest tylko to, że urzędnik mieszkał w lepszej dzielnicy miasta, a więc wcale nie blisko pana Akakiusza. Najpierw musiał pan Akakiusz przebyć jakieś ulice opustoszałe, nikle oświetlone; lecz potem, w miarę jak się zbliżał do mieszkania urzędnika, ulice stawały się bardziej ożywione, ludniejsze i jaśniej oświetlone; coraz częściej migali przechodnie; trafiały się nawet damy pięknie wystrojone; u mężczyzn widziało się kołnierze bobrowe; coraz rzadziej napotykało się tych woźniców z przedmieść, co to mają drewniane, kratowane sanki, nabijane błyszczącymi ćwiekami; przeciwnie – wciąż pędzili chwaccy sankarze w aksamitnych czapach koloru malinowego, w saniach lakierowanych, osłoniętych skórami niedźwiedzi;

i mknęły ulicą, świszcząc kołami w śniegu, karety o kozłach ozdobnych. Wszystko to było dla pana Akakiusza nowością, od kilku bowiem lat nie wychodził wieczorami z domu. Z zaciekawieniem przeto stanął przed oświetlonym oknem sklepowym, żeby obejrzeć malowidło wyobrażające piękną kobietę, która zdejmowała bucik, ukazując tym sposobem całą nogę, owszem – zupełnie niebrzydką; za jej plecami wysuwał głowę przez drzwi drugiego pokoju mężczyzna z bokobrodami i piękną hiszpanką pod dolną wargą. Pan Akakiusz pokiwał głową, uśmiechnął się i poszedł dalej. Dlaczego się uśmiechnął? Czy dlatego, że zetknął się z rzeczą nieznaną, którą wszelako każdy jakoś odczuć potrafi, czy też pomyślał tak, jak myśli wielu innych urzędników.

– Ależ ci Francuzi! Co tu dużo gadać! Jak już coś takiego zrobią, to już rzeczywiście tego… ten…

A może nawet nie pomyślał tak; niepodobna przecie wleźć człowiekowi w duszę i wywiedzieć się wszystkiego, co myśli.

Nareszcie dotarł pan Akakiusz do kamienicy, gdzie mieszkał pomocnik referenta. Pomocnik referenta żył na wielką stopę: na schodach paliła się latarnia, mieszkanie było na pierwszym piętrze. Wszedłszy do przedpokoju pan Akakiusz zobaczył na podłodze szeregi kaloszy. Pomiędzy nimi, na środku, stał samowar sycząc i puszczając kłęby pary. Na ścianach wisiały szynele i płaszcze: niektóre z nich miały nawet kołnierze bobrowe albo aksamitne klapy. Za ścianą słychać było hałas i gwar, który raptem stał się wyraźny i dźwięczny, gdy się drzwi otworzyły i wyszedł lokaj z tacą zastawioną opróżnionymi szklankami, garnuszkiem do śmietanki i koszyczkiem sucharków. Urzędnicy snadź zebrali się już dawno i wypili pierwszą szklankę herbaty. Pan Akakiusz powiesił własnoręcznie swój szynel, wszedł do pokoju – i w jednym mgnieniu zamajaczyli przed nim urzędnicy, fajki, świece, zielone stoliki i uszu jego mętnie dobiegała urywana, ze wszystkich stron brzmiąca rozmowa oraz łoskot przesuwanych krzeseł. Zatrzymał się niezdarnie na środku pokoju, usiłując pomyśleć o tym, co ma zrobić. Lecz już go zauważono, przyjęto okrzykami i wszyscy udali się natychmiast do przedpokoju, żeby obejrzeć znowu jego szynel. Pan Akakiusz zawstydził się poniekąd, ale jako człowiek szczerego serca nie mógł się nie cieszyć widząc, jak wszyscy chwalą szynel. Wkrótce, ma się rozumieć, wszyscy porzucili i jego, i szynel, i zwrócili się, jak trzeba, ku stolikom, przeznaczonym do wista. Wszystko to: hałas, rozgwar i ciżba – wszystko to wydało się jakoś dziwaczne panu Akakiuszowi. Nie wiedział po prostu, jak się zachować, gdzie podziać ręce, nogi i całą swą postać; w końcu przysiadł się do graczów, zaglądając w karty, patrzył jednemu z drugim w twarz i po pewnym czasie zaczął ziewać czując nudę, zwłaszcza że dawno już minęła pora, kiedy wedle zwyczaju kładł się spać. Chciał się nawet pożegnać z gospodarzem, ale go nie puszczono mówiąc, że trzeba będzie koniecznie – z powodu nowego nabytku – wychylić kielich szampana.

Po godzinie podano kolację złożoną z winegretu, cielęciny na zimno, pasztetu, pierożków i szampana. Pana Akakiusza zmuszono do wypicia dwóch kielichów, po których uczuł, że w pokoju zrobiło się weselej, nie mógł wszelako w żaden sposób zapomnieć, że już dwunasta i od dawna czas do domu. Żeby gospodarzowi nie strzeliło do głowy zatrzymywać go, wymknął się ukradkiem z pokoju, odszukał w przedpokoju swój szynel, stwierdził nie bez żalu, że się poniewiera na podłodze, otrzepał go, zdjął z niego najdrobniejszy pyłek, włożył na siebie i zszedł po schodach na ulicę.

Ulice były jeszcze oświetlone. Tu i ówdzie – malutkie kramiki, owe stałe kluby pospólstwa i wszelkiej czeladzi, były otwarte; inne, acz zamknięte, z których sączyły się strugi światła poprzez długie szczeliny w drzwiach, dawały do poznania, że i one nie są pozbawione towarzystwa; że dziewki służebne i słudzy kończą tu jeszcze swoje rajcowanie, pogrążając swych chlebodawców w pełną zdumienia niewiedzę co do miejsca swego pobytu. Pan Akakiusz kroczył w najprzyjemniejszym nastroju; pobiegł nawet niespodziewanie i nie wiedzieć czemu za jakąś damą, która minęła go jak błyskawica, a której każda część ciała wibrowała niezwykłym ruchem. Jednakże zatrzymał się natychmiast i poszedł dalej znowu spokojniutko, dziwiąc się sam, skąd mu się raptem zebrało na taki truchcik. Wkrótce zaczęły się ciągnąć owe ulice pustynne, które nawet w dzień są niewesołe – cóż dopiero wieczorem. Teraz stały się jeszcze bardziej głuche i odludne: latarnie migotały coraz rzadziej (widocznie wydzielano mało oliwy); ukazały się rzędy drewnianych domostw i płoty; ani żywej duszy dokoła; skrzył się tylko śnieg na ulicach i czerniały posępnie, śpiące z zamkniętymi okiennicami niziutkie lepianki. Pan Akakiusz doszedł do miejsca, gdzie ulicę przecina olbrzymi plac z ledwie widniejącymi po jego drugiej stronie domami – plac, który zionął straszliwą pustką. Daleko, Bóg wie gdzie, mrugało światełko w jakiejś budce, stojącej, zda się, na końcu świata.

Wesołość poczęła jakoś opuszczać pana Akakiusza. Wstąpił na plac nie bez mimowolnego lęku, jak gdyby jego serce przeczuwało coś niedobrego. Obejrzał się za siebie i na wszystkie strony: istne morze dokoła niego.

– Lepiej nie patrzeć – pomyślał.

I szedł zamknąwszy oczy, a kiedy otworzył, żeby sprawdzić, jak daleko do końca placu, zobaczył naraz przed sobą jakichś ludzi wąsatych – co za ludzi, tego już nie mógł odróżnić. Mgła przesłoniła mu oczy, w piersiach coś załomotało.

– Toż to mój szynelik! – powiedział jeden z nich głosem grzmiącym, chwytając pana Akakiusza za kołnierz.

Pan Akakiusz chciał już krzyknąć: „Gwałtu! rety!” – gdy drugi przytknął mu do ust pięść, prawie tak wielką jak urzędnicza głowa, mówiąc:

– Ano, krzyknij!

Pan Akakiusz czuł tylko, jak zdjęto z niego szynel, dano mu kopniaka, że padł plackiem na śnieg, i nic już więcej nie czuł. Gdy po kilku chwilach oprzytomniał i zerwał się na nogi, nikogo już nie było. Poczuł, że jest zimno, a szynela nie ma. Zaczął krzyczeć, lecz głos, zda się, nawet nie myślał o tym, żeby dolecieć do krańców placu. Zrozpaczony, nie przestając krzyczeć puścił się przez plac, wprost na budkę, przy której stał stójkowy, i oparłszy się o swoją halabardę patrzył, jak się zdaje, z ciekawością, chcąc wybadać, po kiego diabła pędzi do niego z wrzaskiem człowiek.

Pan Akakiusz, przybiegłszy do niego, począł się drzeć zadyszanym głosem, dlaczego śpi, na nic nie uważa, nie widzi, jak rabują człowieka! Stójkowy wytłumaczył, że nic nie widział, że widział tylko, jak pana Akakiusza zatrzymało na środku placu dwóch ludzi, sądził jednak, że to jego znajomi; niech tedy pan Akakiusz, zamiast wymyślać na próżno, uda się jutro do naczelnika cyrkułu, to naczelnik znajdzie tego, co skradł szynel.

Pan Akakiusz przyleciał do domu w zupełnym nieładzie: włosy, które w niewielkiej ilości krzewiły mu się jeszcze na skroniach i potylicy, potargały się zupełnie; pierś, boki i całe pantalony miał w śniegu. Jego stara gospodyni, słysząc straszliwy łomot w drzwi, zerwała się z łóżka i w pantoflu na jednej nodze biegła otworzyć, skromnie przytrzymując ręką na piersiach koszulę. Otworzywszy żachnęła się widząc pana Akakiusza w takim stanie. Kiedy zaś opowiedział jej, co się stało, plasnęła w dłonie mówiąc, że trzeba iść wprost do komisarza, bo naczelnik cyrkułu krętacz: przyobieca i będzie zwodził; najlepiej więc iść do komisarza, bo to nawet jej znajomy, dlatego że Anna, która przedtem była u niej za kucharkę, poszła teraz za niańkę do komisarza i że ona go nawet często widuje, jak przejeżdża obok ich domu i co niedziela bywa w cerkwi, gdzie się modli przykładnie, a jednocześnie spogląda wesoło na wszystkich, więc z tego wszystkiego widać, że musi to być dobry człowiek. Po wysłuchaniu tych rad smutny pan Akakiusz powlókł się do swego pokoiku; jak tam spędził noc, niech osądzi ten, kto umie wejść w położenie bliźniego.

Nazajutrz z rana udał się do komisarza; powiedziano mu, że śpi; przyszedł o dziesiątej – powiedziano znowu: „Śpi”; przyszedł o jedenastej – powiedziano: „Nie ma komisarza w domu”; przyszedł w porze obiadowej, ale kanceliści w poczekalni nie chcieli go żadną miarą wpuścić, chcąc się koniecznie dowiedzieć, po co przychodzi, w jakiej sprawie, co go sprowadza i co się stało. W końcu pan Akakiusz po raz pierwszy w życiu objawił stanowczość i powiedział wręcz, że musi widzieć osobiście komisarza, że kanceliści nie mają prawa go nie dopuszczać, że przyszedł z departamentu w sprawie urzędowej i że jak się na nich poskarży, to dopiero zobaczą. Temu kanceliści nie ośmielili się już opierać i jeden z nich poszedł zameldować.

Wiadomość o zrabowaniu szynela przyjął komisarz jakoś nadzwyczaj dziwnie. Zamiast zwrócić uwagę na sedno rzeczy, zaczął wypytywać pana Akakiusza: a dlaczego tak późno wracał do domu? a czy nie wstępował po drodze gdziekolwiek? a może był w jakim nieodpowiednim zakładzie? Pan Akakiusz tak się zmieszał i zawstydził, że wyszedł od niego nie mając ani krzty pewności, czy sprawa szynela otrzyma należyty bieg.

Dnia tego pan Akakiusz nie był w urzędzie – po raz pierwszy w życiu. Na drugi dzień zjawił się blady i w swej starej kapocie, która stała się jeszcze bardziej godna pożałowania. Opowieść o zrabowaniu szynela, acz znaleźli się tacy urzędnicy, którzy nie omieszali i tym razem pośmiać się z pana Akakiusza, wzruszyła jednak wielu. Postanowiono doraźnie zrobić na niego składkę, ale zebrano jakąś drobnostkę, ponieważ urzędnicy znacznie się przedtem nadszarpnęli, złożywszy się na kupno portretu dyrektora i jakiejś książki, zaproponowanej przez naczelnika wydziału, który był przyjacielem jej autora; zebrana więc kwota okazała się drobiazgiem. Ktoś, powodowany współczuciem, postanowił przynajmniej pomóc panu Akakiuszowi dobrą radą, tłumacząc mu, żeby nie chodził do naczelnika cyrkułu, dlatego że aczkolwiek może się tak zdarzyć, że naczelnik cyrkułu, chcąc zyskać uznanie zwierzchności, odnajdzie jakimś cudem szynel, jednakowoż szynel pozostanie w rękach policji, dopóki pan Akakiusz nie przedłoży dowodów prawnych, że jest on jego własnością; lepiej więc, żeby się pan Akakiusz zwrócił do pewnej znacznej osobistości, że owa znaczna osobistość, po skomunikowaniu się, z kim należy, może wpłynąć na to, by rzecz wzięła obrót pomyślny. Trudna rada: pan Akakiusz odważył się iść do znacznej osobistości.

Jakiego rodzaju było i na czym polegało stanowisko znacznej osobistości – pozostaje to do dziś dnia nie znane. Musimy tylko nadmienić, że znaczna osobistość dopiero od niedawna stała się znaczną osobistością, przedtem zaś była osobistością nieznaczną. Zresztą urząd, jaki ten dygnitarz piastował, nie był poczytywany za znaczny w porównaniu z innymi, bardziej jeszcze znacznymi. Ale zawsze się znajdzie takie grono ludzi, dla których znaczne bywa to, co w oczach innych jest nieznaczne. Co się tyczy naszego dygnitarza, starał się on podnieść swoje znaczenie za pomocą wielu rozmaitych środków – mianowicie: zarządził, żeby niżsi urzędnicy witali go już na schodach, gdy przychodził do pełnienia swych czynności; żeby się nikt nie ośmielał wchodzić wprost do niego, lecz żeby wszystko się odbywało wedle surowych przepisów: pomocnik referenta miał składać meldunek referentowi, referent – zastępcy sekretarza albo w razie czego samemu sekretarzowi, i żeby już tą drogą sprawa dochodziła do samej osobistości. Tak oto święta Ruś zarażona jest naśladownictwem: każdy przedrzeźnia i małpuje swego naczelnika. Powiadają nawet, że jakiś radca tytularny, gdy zrobiono z niego kierownika jakiejś niewielkiej kancelarii, natychmiast wzniósł tam przepierzenie, nazwał to „gabinetem przyjęć” i postawił u drzwiczek jakiegoś woźnego w czerwonym kołnierzu ze złotą naszywką, który ujmował za klamkę i otwierał drzwiczki interesantowi, aczkolwiek w „gabinecie przyjęć” z ledwością mogło się zmieścić zwykłe biurko.

Nawyki i obyczaje znacznej osobistości były dostojne i majestatyczne, lecz nieskomplikowane. Podstawę systemu tego dygnitarza stanowiła surowość.

– Surowość, surowość i raz jeszcze: surowość – mawiał zazwyczaj, patrząc znacząco w twarz temu, do kogo się zwracał, aczkolwiek doprawdy nie było do tego najmniejszego powodu, ponieważ dziesięciu urzędników, z których się składał cały mechanizm rządzący jego kancelarii, miało i tak należnego stracha: zoczywszy go z daleka, wszyscy rzucali pracę i czekali w postawie na baczność, dopóki pan naczelnik nie przejdzie przez pokój. Jego powszednia rozmowa z podwładnymi nacechowana była surowością i składała się zazwyczaj z trzech zdań:

– Jak pan śmiesz?

– Czy pan wiesz, z kim mówisz?

– Czy pan rozumiesz, kogo masz przed sobą?

Poza tym był to w gruncie człowiek dobry, koleżeński i uczynny. Ale tytuł ekscelencji zbił go zupełnie z pantałyku. Otrzymawszy go, jakoś się zabłąkał, wykoleił i nie wiedział zgoła, co zrobić ze sobą. Jeśli mu się zdarzyło być w towarzystwie równych sobie, był jeszcze człowiekiem jak należy – porządnym, pod niejednym względem nawet niegłupim. Ale gdy się znalazł w otoczeniu ludzi choć o jedną rangę niższych, stawał się do niczego: milczał i budził po prostu litość, tym bardziej iż sam czuł, że mógł spędzać z nimi czas nieskończenie milej. Z oczu jego wyglądała nieraz żądza wzięcia udziału w jakiejś zajmującej rozmowie, prowadzonej w jakimś kółku, lecz powstrzymywała go myśl: czy to wypada? czy nie będzie to z uszczerbkiem dla niego? czy nie za wiele poufałości? czy nie narazi na szwank swego dostojeństwa? Skutek tych rozważań bywał taki, że dostojnik pozostawał w stanie mrukliwości, wydając z siebie z rzadka jakieś dźwięki jednozgłoskowe, i zyskał tym sposobem opinię najnudniejszego człowieka.

Do tej właśnie znacznej osobistości zgłosił się pan Akakiusz – i zgłosił się bardzo nie w porę: w chwili najmniej przyjaznej dla siebie, acz wielce przyjemnej dla znacznej osobistości. Dygnitarz siedział w swoim gabinecie, gawędząc nader wesoło z pewnym starym znajomym i towarzyszem swych lat dziecięcych, którego nie widział od dawna, a który dopiero co przyjechał. Zameldowano mu, że przyszedł jakiś Kamaszkin. Zapytał urywanie:

– Kto taki?

– Jakiś urzędnik – usłyszał w odpowiedzi.

– A! niech poczeka. Nie mam teraz czasu – odrzekł ten znaczny człowiek.

Tu musimy nadmienić, że człowiek znaczny łgał jak najęty: miał bowiem czas; od dawna już się nagadał o wszystkim z przyjacielem i od dawna obydwaj przeplatali pogawędkę długimi chwilami milczenia, klepiąc się tylko nawzajem po udach i powtarzając:

– Tak to tak, drogi Iwanie…

– Tak to tak, kochany Stiepanie… Mimo to dostojnik kazał czekać urzędniczynie, żeby pokazać przyjacielowi, który nie pełnił żadnej służby i porastał w tłuszcz na wsi, jak to urzędnicy muszą u niego wyczekiwać długo w przedpokoju. Wreszcie, nagadawszy się, a raczej namilczawszy się do woli i wypaliwszy cygaro, siedząc w miękkim fotelu z wygodnym oparciem, dygnitarz jak gdyby sobie coś raptem przypomniał i rzekł do sekretarza, który stał przy drzwiach z teczką papierów do podpisu:

– Zdaje się, że tam czeka jakiś urzędnik? Proszę mu powiedzieć, że może wejść.

Widząc korną postać pana Akakiusza i jego staruteńki mundur dygnitarz zwrócił się do niego raptownie:

– Czego pan sobie życzy? – zapytał tym urywanym i ostrym tonem, którego się umyślnie uczył u siebie w domu, w samotności, przed lustrem, już na tydzień przed otrzymaniem obecnego stanowiska i tytułu ekscelencji.

Pan Akakiusz, który już zawczasu czuł przepisową nieśmiałość, stropił się jeszcze bardziej; jak umiał i o ile mu na to pozwoliła łatwość języka, wyjaśnił, dodając częściej niż zazwyczaj partykułę „tego”, że szynel niby był całkiem nowy, a teraz jest on obrabowany w sposób nieludzki, zwraca się więc do niego, tj. do ekscelencji, żeby swym wstawiennictwem jakoś tego… żeby się skomunikował z panem nadpolicmajstrem… czy tam z kim innym i odszukał szynel…

Ekscelencji, nie wiedzieć czemu, wydało się to wszystko poufałością.

– Cóż to, łaskawco? – zapytał ostro. – Nie znasz pan trybu postępowania? Gdzieżeś to pan trafił? Czy pan nie wiesz, jak się załatwia sprawy drogą urzędową? Powinieneś był pan złożyć podanie w kancelarii, na ręce odnośnego referenta, który by je przekazał kierownikowi działu, ten zaś sekretarzowi, a sekretarz dopiero przedłożyłby je mnie…

– Ależ, ekscelencjo – powiedział pan Akakiusz, usiłując zebrać do kupy resztkę przytomności umysłu, jaka w nim jeszcze pozostała, i czując jednocześnie, że spocił się jak mysz. – Ośmieliłem się niepokoić waszą ekscelencję dlatego właśnie, że sekretarze… tego… to naród niepewny.

– Co? Co? Co? – zapytała znaczna osobistość. – Skądżeś to pan nabrał takiej fantazji? Skądżeś nabrał takich myśli? Cóż to za wywrotowość pleni się wśród młodzieży przeciw zwierzchności i przełożonym!

Ekscelencja, jak się zdaje, nie zauważył, że pan Akakiusz przekroczył już pięćdziesiątkę i wobec tego, jeśli go nawet można było nazwać młodzieńcem, to chyba tylko stosunkowo, to znaczy w stosunku do tego, kto miał lat siedemdziesiąt.

– Czy pan wiesz, z kim mówisz? Czy pan to rozumiesz? Rozumiesz pan, pytam ja pana?

Tutaj dygnitarz tupnął nogą, wznosząc głos do tak mocnej tonacji, że zrobiłoby się strasznie nawet i nie panu Akakiuszowi, który po prostu zamarł, zachwiał się, zatrząsł na całym ciele i nie mógł się utrzymać na nogach: gdyby nie podbiegli doń woźni, klapnąłby na podłogę: bezwładnego wyniesiono go z gabinetu. Dygnitarz zaś, zadowolony, że efekt przeszedł nawet oczekiwanie, i upojony myślą, iż słowo jego może pozbawić człowieka zmysłów, spojrzał z ukosa na swego przyjaciela, ażeby wybadać, jak on się na to zapatruje, i stwierdził nie bez przyjemności, że przyjaciel znajduje się w stanie zgoła nieokreślonym i nawet sam zaczyna czuć pietra.

W jaki sposób pan Akakiusz zszedł ze schodów i znalazł się na ulicy – tego nie pamiętał. Nie czuł ani rąk, ani nóg: nigdy w życiu nie był jeszcze tak wybuzowany przez żadnego dygnitarza, na domiar z innego departamentu. Szedł w zawiei gwiżdżącej po ulicach, rozdziawiwszy usta, zbaczając z chodników; wichura – zwyczajem petersburskim – dęła na niego ze wszystkich stron, ze wszystkich zaułków. W mig nadmuchała mu do gardła zapalenie; dowlókł się do domu nie mając siły wykrztusić z siebie jednego słowa: cały napuchnięty położył się do łóżka. Takie bywają niekiedy skutki należytego zhepania!

Nazajutrz wystąpiła gwałtowna gorączka. Dzięki wspaniałomyślnemu poparciu klimatu petersburskiego choroba rozwinęła się szybciej, niż można się było spodziewać; gdy zjawił się lekarz i pomacał tętno pana Akakiusza, uczuł się zmuszony przepisać mu tylko okłady, wyłącznie po to, żeby nie pozbawiać chorego dobroczynnej pomocy medycyny; zresztą zapowiedział, że w ciągu półtorej doby najpóźniej z panem Akakiuszem będzie bezwarunkowo kaput; toteż, zwracając się do gospodyni, oświadczył:

– Wy, babciu, nie traćcie na próżno czasu, a obstalujcie zaraz trumnę sosnową, bo na dębową go nie stać.

Czy pan Akakiusz słyszał ten fatalny wyrok na siebie, a jeśli słyszał, czy doznał wrażenia wstrząsającego, czy zrobiło mu się żal swego nieszczęsnego życia – nic o tym nie wiadomo, albowiem cały czas leżał w gorączce i majaczył. Zjawy, jedna dziwniejsza od drugiej, ukazywały mu się nieustannie: to mu się zwidywał Pietrowicz, u którego zamawiał szynel, z jakimiś potrzaskami na złodziejów zakradających mu się ustawicznie pod łóżko, że wzywał co chwila gospodynię, aby wyciągnęła jednego z nich nawet spod kołdry; to znowu pytał, po co wisi przed nim stara kapota, skoro ma nowy szynel; to mu się troiło, że stoi przed ekscelencją wysłuchując należytego buzowania i powtarza: „Ekscelencja wybaczy, ekscelencjo”, to wreszcie wygadywał takie sprośności, wymawiał tak plugawe słowa, że stara gospodyni żegnała się nawet, nigdy dotychczas nie słysząc z ust jego nic podobnego – tym bardziej że wyrazy owe następowały bezpośrednio po słowie „ekscelencja”. W końcu mówił już zupełnie od rzeczy, że nic nie można było zrozumieć; widać tylko było, że jego słowa bezładne i myśli obracają się wciąż dokoła szynela.

Wreszcie biedny pan Akakiusz wyzionął ducha. Ani pokoju, ani rzeczy jego nie opieczętowano, albowiem – po pierwsze, nie było spadkobierców, po wtóre – spadek pozostał całkiem nieznaczny, a mianowicie: pęczek piór gęsich, libra białego papieru skarbowego, trzy pary skarpetek, kilka guzików od pantalonów i znana już czytelnikowi kapota. Komu to wszystko przypadło – Bóg raczy wiedzieć; autor niniejszej opowieści wyznaje, że nawet się tym nie zainteresował. Pana Akakiusza pogrzebano. I Petersburg pozostał bez pana Akakiusza, jak gdyby go w ogóle tam nigdy nie było. Zniknęła i skryła się istota, którą się nikt nie zajmował, nikt jej nie brał w obronę, nikt nie kochał, która nie zwróciła nawet na siebie uwagi przyrodnika, co to nie przepuści zwykłej muszce, żeby jej nie wetknąć na szpilkę i nie rozpatrzyć pod mikroskopem – istota, która pokornie znosiła drwiny kancelaryjne i zeszła do grobu nie dokonawszy żadnego niezwykłego czynu. Wszelako u kresu jej życia, wprawdzie na chwilę tylko, nawiedził ją jednak i opromienił jej biedny schyłek miły gość w postaci szynela, aby wnet potem zwaliło się na nią nieszczęście nie do zniesienia, tak samo jak spada ono na głowy możnych świata tego.

W kilka dni po śmierci pana Akakiusza przysłano do niego z departamentu woźnego z rozkazem, żeby się zjawił natychmiast: pan naczelnik go niby wzywa. Ale woźny powrócił z kwitkiem, że pan Akakiusz nie może już przyjść. Na zapytanie: „dlaczego?” – odpowiedział:

– A tak. Bo mu się zmarło. Onegdaj pochowali.

Tą drogą departament dowiedział się o śmierci pana Akakiusza. I na drugi już dzień na miejscu jego siedział nowy urzędnik, wzrostu znacznie odeń wyższego i kaligrafujący litery pismem nie prostopadłym, lecz daleko bardziej pochyłym i ukośnym.

Lecz któż mógłby sobie wyobrazić, że tutaj nie koniec historii pana Akakiusza, że było mu przeznaczone huczne życie w ciągu kilku dni po śmierci, jak gdyby w nagrodę za to, że za życia nikt go nie zauważał. Tak się jednak złożyło – i smutna opowieść nasza niespodziewanie otrzymuje zakończenie fantastyczne.

Po Petersburgu rozeszły się nagłe słuchy, że przy moście Kalinkinowym i w jego okolicy ukazuje się nocami upiór w postaci urzędnika, który szuka jakiegoś zrabowanego szynela i pod tym pozorem zdziera ze wszystkich, nie bacząc na rangę i stanowisko, rozmaite płaszcze: na kotach, na bobrach, na wacie, szuby oposowe, lisie, niedźwiedzie – słowem wszelakiego rodzaju futra i skóry, jakie wymyślili ludzie, żeby przykryć własną. Jeden z urzędników departamentu widział na własne oczy upiora i natychmiast rozpoznał w nim pana Akakiusza; obleciał go jednak taki strach, że wziął nogi za pas i skutkiem tego nie przyjrzał mu się dokładnie: widział tylko, jak tamten z daleka pogroził mu palcem. Zewsząd zaczęły napływać nieprzerwane skargi, że plecy i ramiona – niech by już tytularnych – ale nawet nadwornych radców narażone są na przeziębienie z powodu nieustannego ściągania z nich szynelów. W policji wydano zarządzenie, aby schwytać upiora za wszelką cenę – żywego czy umarłego, i ukarać go dla przykładu innym, w sposób najbezwzględniejszy. I o mały włos to się nie udało. A mianowicie: stójkowy, mający posterunek w zaułku Kiriuszkinowym, złapał już był upiora za kołnierz na gorącym uczynku zdzierania palta syberynowego z jakiegoś wysłużonego muzykanta, który w swoim czasie grywał na flecie. Złapawszy go za kołnierz, stójkowy zaczął przywoływać dwóch swoich kolegów, którym polecił trzymać upiora, sam zaś sięgnął na jeden moment za cholewę po tabakierkę brzezinową, żeby orzeźwić swój nos, sześciokrotnie w życiu odmrażany; lecz widocznie tabaka była takiej mocy, że nie mógł jej znieść nawet upiór. Nie zdążył jeszcze stójkowy, zatykając palcem prawe nozdrze wciągnąć w lewe pół garści, gdy upiór kichnął tak gwałtownie, że zapryskał wszystkim trzem oczy. Zanim podnieśli pięści, żeby je przetrzeć, po upiorze ślad wszelki zaginął: stójkowi nie byli nawet pewni, czy mieli go rzeczywiście w ręku. Od tej chwili nabawili się takiego strachu przed upiorami, że bali się łapać nawet żywych, i z daleka pokrzykiwali:

– Hejże tam! Przechodzić, przechodzić!

Wobec powyższego upiór urzędnika począł się zjawiać nawet za mostem Kalikinowym, napędzając wiele strachu wszystkim ludziom bojaźliwym.

Wszelako porzuciliśmy całkiem pewną znaczną osobistość, którą w istocie należałoby uznać za przyczynę fantastycznego obrotu, jaki wzięła nasza historia, zresztą najzupełniej prawdziwa. Przede wszystkim w imię sprawiedliwości musimy oznajmić, że pewna znaczna osobistość wkrótce po wyjściu biednego, startego na proch pana Akakiusza uczuła coś w rodzaju żalu. Współczucie nie było obce temu dostojnikowi; serce jego umiało się zdobyć na szlachetne odruchy, aczkolwiek wysoka ranga bardzo często nie pozwalała się im ujawniać. Zaledwie przyjaciel, bawiący przejazdem, opuścił jego gabinet, dygnitarz nawet się zamyślił nad biednym panem Akakiuszem. Od tej chwili niemal codziennie stawał mu w oczach blady pan Akakiusz, który nie wytrzymał urzędowego zhepania. Myśl o nim gryzła dygnitarza tak mocno, że po upływie tygodnia postanowił nawet posłać do niego kancelistę, żeby się dowiedzieć, co tam u niego i czy w rzeczy samej nie można mu jakoś dopomóc; kiedy więc doniesiono mu, że pan Akakiusz nagle a niespodziewanie umarł na gorączkę zapalną, wstrząśnięty tą wiadomością dygnitarz uczuł wyrzuty sumienia i nawet na cały dzień stracił humor.

Chcąc się nieco rozerwać i otrząsnąć z przykrego wrażenia, udał się wieczorem do jednego ze swych przyjaciół, u którego zastał miłe towarzystwo, i – co najważniejsza

– wszyscy tam byli prawie w tej samej randze, skutkiem czego mógł się nie czuć wcale skrępowany. Odbiło się to w sposób zdumiewający na jego nastroje. Popuścił sobie cugli, zrobił się rozmowny, uprzejmy

– słowem, spędził wieczór bardzo przyjemnie. Przy kolacji wypił ze dwie szklanki szampana, który, jak wiadomo, jest środkiem nieźle działającym w sensie rozweselenia. Szampan rozbudził w nim popęd do różnych nadzwyczajności – mianowicie: dygnitarz postanowił nie wracać jeszcze do domu, lecz zajechać do pewnej znajomej damy – pani Karoliny, osoby, jak się zdaje, pochodzenia niemieckiego, z którą łączyły go stosunki całkowicie przyjacielskie.

Trzeba nadmienić, że znaczna osobistość był to człowiek już niemłody, przykładny małżonek, poważny ojciec rodziny. Dwaj synowie, z których jeden już był urzędnikiem, i przystojna szesnastoletnia córka z noskiem nieco zadartym, lecz ładniutkim, przychodzili co rano ucałować go w rękę, mówiąc: bonjour, papa.. Jego małżonka, kobieta jeszcze świeża i niebrzydka, dawała mu najpierw do pocałowania swoją rękę, po czym, odwracając ją na drugą stronę, całowała jego ręką. Jednakże dygnitarz, którego te domowe czułości rodzinne najzupełniej zadowalały, uznał za stosowne pozostawać jeszcze w zażyłych związkach z przyjaciółką w innej dzielnicy miasta. Przyjaciółka ta nie była bynajmniej ani młodsza, ani ładniejsza od jego żony; wszelako zagadki takie bywają na świecie i rozwiązywać je nie jest naszą rzeczą.

Tak więc dygnitarz zszedłszy ze schodów siadł do sanek i rzucił stangretowi: „Do pani Karoliny”, sam zaś, zaśtuliwszy się błogo w ciepły szynel, pogrążył się w tym rozkosznym nastroju, nad który trudno wymyślić coś bardziej rozkosznego dla Rosjanina: polega on na tym, że człowiek sam o niczym nie myśli, a tymczasem myślunki same włażą mu do głowy, jeden przyjemniejszy od drugiego, i nie potrzeba ani trochę wysiłku, żeby się uganiać za nimi i szukać ich. Pełen zadowolenia, dygnitarz przypominał sobie leciutko najweselsze chwile spędzonego wieczoru, słówka, które pobudzały do śmiechu dobrane grono; wiele z nich powtarzał nawet półgłosem, dochodząc do wniosku, że są tak samo śmieszne jak przedtem; nie dziwota więc, że się podśmiewał w duszy. Jednakowoż od czasu do czasu przeszkadzał mu gwałtowny wicher, który, wyrwawszy się nagle Bóg wie skąd i nie wiedzieć z jakiego powodu, zacinał go po twarzy, ciskał w nią grudkami śniegu, napinał jak żagiel pelerynkę szynela albo też znienacka z nienaturalną siłą zarzucał mu ją na głowę, sprawiając tym sposobem okropny kłopot z wygrzebywaniem się z niej.

Raptem znaczna osobistość uczuła, że ktoś ją złapał nader mocno za kołnierz. Odwróciwszy się ujrzała człowieka wzrostu niedużego, w starym znoszonym mundurze i nie bez przerażenia poznał w nim pana Akakiusza. Twarz urzędnika była biała jak śnieg i wyglądała najzupełniej trupio. Ale przerażenie dygnitarza przeszło wszelkie granice, gdy zobaczył, że usta upiora wykrzywiły się i, zionąc na niego straszliwie stęchlizną grobową, wyrzekł te słowa:

– A tuś mi wreszcie, bratku! Złapałem cię nareszcie… tego… za kołnierz! Właśnie twego szynela potrzebuję. Nie zatroszczyłeś się o mój, jeszcześ mnie wybuzował – oddajże teraz swój!

Biedny dygnitarz o mało nie umarł. Aczkolwiek bardzo stanowczy w urzędzie i w ogóle wobec podwładnych, aczkolwiek każdy, kto tylko rzucił okiem na jego męską postawę, mówił od razu: „Ależ to charakter” – w danym wypadku, jak to bywa często z ludźmi o wyglądzie bohaterskim, doznał takiego strachu, że nie bez powodu zaczął się lękać jakiegoś paroksyzmu. Własnoręcznie zrzucił co prędzej z ramion szynel i krzyknął stangretowi nieswoim głosem:

– W te pędy do domu!

Słysząc głos, który zazwyczaj wydaje człowiek w chwilach decydujących i któremu najczęściej towarzyszy coś bardziej rzeczowego, stangret wtulił na wszelki wypadek głowę w ramiona, zamachnął się batem i pomknął jak strzała. W niespełna siedem minut znaczna osobistość znalazła się już przed podjazdem swego domu. Blada, wystraszona, bez szynela, zamiast do pani Karoliny przyjechała do siebie, dowlokła się jako tako do swego pokoju i spędziła noc w takim zamęcie, że nazajutrz z rana, przy herbacie, córka powiedziała jej wprost:

– Jesteś dziś bardzo blady, papa.

Lecz papa milczał i nikomu ani słówkiem o tym, co mu się przytrafiło, gdzie był i dokąd jechał. Opisany wypadek wywarł na nim wielkie wrażenie. Znacznie rzadziej mówił teraz do podwładnych: „Jak pan śmiesz? Czy pan rozumiesz, kogo masz przed sobą?” – a jeśli nawet zwracał się w ten sposób, to dopiero wówczas, gdy wysłuchał, o co chodzi.

Ale jeszcze bardziej znamienne jest to, że od tej chwili urzędnik-upiór całkiem się przestał ukazywać: snadź szynel ekscelencji był dla niego w sam raz. W każdym bądź razie nie słychać było już odtąd o wypadkach, żeby z kogoś zdzierano płaszcze, acz wielu ludzi, przepełnionych troską obywatelską, nie chciało się żadną miarą uspokoić i rozpowiadało, że na krańcach miasta wciąż jeszcze się zjawia upiór urzędnika. Jakoż pewien stójkowy na Kołomnie widział na własne oczy, jak zza węgła jakiegoś domu wyszło widmo; lecz będąc nieco słabowity z natury (pewnego razu zwykły wieprzak, wypadłszy z jakiegoś prywatnego domu, zwalił go z nóg ku niezmiernej uciesze tłoczących się dokoła dorożkarzy, od których zażądał natychmiast po groszu na tabakę za takie naigrywanie się) – będąc tedy słabowity, nie odważył się zatrzymać widma, szedł tylko sobie za nim w ciemnościach dopóty, dopóki się w końcu widmo nie obejrzało i pokazując mu taką pięść, jakiej nie posiada nikt z żyjących, zapytało:

– A ty czego?

– A nic, tak sobie – odpowiedział stójkowy i natychmiast zawrócił.

Widmo to jednakże było wzrostu znacznie wyższego, miało olbrzymie wąsy i skierowawszy, jak się zdaje, swe kroki w stronę mostu Obuchowa, znikło całkiem w pomroku nocy.