Spis treści

1. ROZDZIAŁ I

2. ROZDZIAŁ II

3. ROZDZIAŁ III

4. ROZDZIAŁ IV

5. ROZDZIAŁ V

6. ROZDZIAŁ VI

7. ROZDZIAŁ VII

Tytuł oryginału: EMMA

Wydawca: Magdalena Hildebrand
Redaktor prowadzący: Beata Kołodziejska
Redakcja: Barbara Kopeć
Korekta: Maria Włodarczyk, Irena Kulczycka

Copyright © for the Polish translation by Prószyński Media Sp. z o.o., 2015

ISBN 978-83-813-9934-0
Warszawa 2021

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2
Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Dystrybucja Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

ROZDZIAŁ I

Emma Woodhouse, osóbka przystojna, rozumna i bogata, posiadająca dostatni dom i obdarzona pogodnym usposobieniem, otrzymała, zda się, wszelkie dary, jakie życie ofiarować może; toteż przeżyła na świecie blisko dwadzieścia jeden lat bez większych powodów do zmartwień i niezadowolenia.

Była młodszą z dwóch córek najczulszego i najpobłażliwszego z ojców, wskutek zaś wczesnego zamęścia siostry bardzo wcześnie została panią domu. Matka umarła zbyt dawno, by sierota zachowała coś więcej niż mgliste wspomnienie jej pieszczot; miejsce nieboszczki zajęła guwernantka, niezwykle zacna kobieta, która darzyła ją niemal macierzyńskim uczuciem.

Panna Taylor przebyła szesnaście lat w rodzinie pana Woodhouse’a bardziej jako szczera przyjaciółka obu panienek niż jako ich wychowawczyni; zwłaszcza między nią a Emmą wytworzyła się zażyłość raczej siostrzana. Panna Taylor, łagodna z natury, nie potrafiła narzucić pupilce niemal żadnych rygorów nawet wówczas, gdy piastowała jeszcze godność guwernantki, a kiedy już zniknął nawet cień jej autorytetu, żyły nadal pod jednym dachem jak dwie przywiązane do siebie przyjaciółki, przy czym Emma postępowała tak, jak się jej podobało, ceniąc sobie wielce zdanie panny Taylor, lecz kierując się przeważnie własnym.

Prawdziwe zło w położeniu Emmy polegało na tym, że mogąc powodować się jedynie własną wolą, miała nieco zbyt pochlebną opinię o sobie; obie te niepomyślne okoliczności razem wzięte groziły zmąceniem wielu przyjemnych chwil, które mogłyby stać się jej udziałem. Niebezpieczeństwo wszakże było na razie tak niedostrzegalne, że cechy owe bynajmniej nie wydawały się jej niefortunne.

Przyszedł wprawdzie smutek, lecz był to łagodny smutek, pozbawiony wszelkiej przykrości – panna Taylor wyszła za mąż. Strata panny Taylor była pierwszym zmartwieniem Emmy. Wieczorem, w dzień ślubu ukochanej przyjaciółki, po raz pierwszy pogrążyła się przez dłuższą chwilę w smutnych myślach. Przyjęcie weselne dobiegło końca, goście wyjechali, ona została; zjedli obiad we dwoje z ojcem, bez nadziei na obecność osoby trzeciej, która ożywiłaby nieco długi wieczór. Ojciec usadowił się do zwykłej poobiedniej drzemki, córce zaś nie pozostało nic innego, jak siedzieć i rozmyślać nad tym, co utraciła.

Zmiana losu zdawała się wróżyć szczęście przyjaciółce. Pan Weston był człowiekiem dość zamożnym, w odpowiednim wieku, miał ponadto nienaganną opinię i miły sposób bycia. Emma znajdowała pewne zadowolenie w rozważaniu, z jakim samowyrzeczeniem, z jak bezinteresowną przyjaźnią zawsze popierała ten związek, lecz była to z jej strony ciężka ofiara. Brak panny Taylor odczuwać teraz miała co dzień, o każdej godzinie. Wspominała dobroć, jaką panna Taylor od tak dawna ją otaczała, tkliwość okazywaną przez szesnaście lat – wspominała, jak guwernantka uczyła ją i jak się z nią bawiła od piątego roku jej życia, jak dokładała wszelkich starań, by ją do siebie przywiązać i zabawić, jak pielęgnowała ją w przeróżnych chorobach dziecięcego wieku. Emma zaciągnęła wobec niej już wówczas ogromny dług wdzięczności, lecz okres ostatnich siedmiu lat – doskonała równość i całkowita otwartość, jakie zapanowały między nimi wkrótce po zamążpójściu Izabelli, gdy zostały tylko we dwie – stanowił jeszcze droższe, jeszcze rzewniejsze wspomnienie. Panna Taylor była przyjaciółką i towarzyszką, jaką nieliczni tylko posiadają: inteligentna, wykształcona, pomocna, łagodna, znająca na wskroś zwyczaje rodziny, szczerze przejęta wszystkim, co tej rodziny dotyczyło, a zwłaszcza nią, Emmą, każdą jej przyjemnością, każdym zamierzeniem; była istotą, której Emma mogła wyjawić każdą budzącą się myśl, istotą, która darzyła ją niezawodnym uczuciem.

Jakże miała znieść tę zmianę? Wprawdzie przyjaciółka osiadła w bliskim sąsiedztwie, tylko o pół mili, lecz Emma zdawała sobie sprawę z tego, jak wielka jest różnica pomiędzy panią Weston oddaloną o pół mili a panną Taylor przebywającą pod tym samym dachem; toteż Emmie, pomimo wyjątkowych przywilejów, jakie były jej udziałem, istotnie groziło duchowe osamotnienie. Szczerze kochała ojca, lecz nie był on dla niej dobrym towarzyszem i nie mógł podjąć z nią rozmowy – ani poważnej, ani żartobliwej.

Ujemne strony dość znacznej różnicy wieku (pan Woodhouse ożenił się niemłodo) pogłębiały jeszcze jego usposobienie i nawyki; ustawicznie kwękający, ociężały na ciele, jak i na umyśle, prowadził tryb życia właściwy dla człowieka o wiele bardziej niż on wiekowego, i choć był lubiany przez wszystkich za dobroć serca i łagodność charakteru, nie błyszczał nigdy intelektem.

Z siostrą, którą małżeństwo niewiele oddaliło od domu, mieszkała bowiem stale w Londynie, to znaczy zaledwie w odległości szesnastu mil, Emma nie mogła się co dzień widywać; toteż wiedziała, że wypadnie przetrwać w Hartfield niejeden długi wieczór październikowy i listopadowy, zanim na Boże Narodzenie doczeka się następnej wizyty Izabelli z mężem i dziećmi i dom zapełni się i ożywi ich miłym towarzystwem.

W Highbury, dużej i ludnej osadzie, niemal miasteczku (w jego to obrębie, mimo odmiennej nazwy, leżało Hartfield wraz z należącymi doń polami i lasami), nie mieszkał nikt równy jej stanem. Woodhouse’owie zajmowali tu bezsprzecznie pierwsze miejsce i wszyscy się na nich wzorowali. Emma miała w Highbury wielu znajomych, gdyż ojciec jej był uprzejmy dla wszystkich, nie było jednakże wśród nich nikogo, kto mógłby zastąpić pannę Taylor, choćby tylko na pół dnia. Nastąpiła więc nad wyraz smutna zmiana w życiu Emmy, toteż mogła teraz jedynie wzdychać i pragnąć rzeczy niemożliwych, dopóki ojciec się nie obudzi; wówczas trzeba będzie udawać dobry humor. Pan Woodhouse wymagał stałego duchowego wsparcia. Był człowiekiem nerwowym, łatwo wpadał w depresję, przywiązywał się do tych, do których towarzystwa nawykł, nie cierpiał się z nimi rozstawać, ponadto nienawidził wszelkich nowości. Małżeństwo, jako powód wielkich zmian, budziło w nim zawsze niechęć, nie mógł w żaden sposób pogodzić się z myślą, że jego własna córka wyszła za mąż, ani mówić o niej inaczej jak ze współczuciem, chociaż zawarła małżeństwo z najczystszej miłości; teraz, kiedy musiał z kolei rozstać się z panną Taylor, był skłonny sądzić – a jego łagodny egoizm nie dopuszczał myśli, by ktokolwiek odczuwał coś inaczej niż on – że panna Taylor odważyła się na krok, którego następstwa będą równie smutne dla niej, jak dla nich, i że byłaby znacznie szczęśliwsza, gdyby dokonała dni swego żywota w Hartfield. Emma uśmiechała się i gawędziła, jak mogła najweselej, aby odpędzić od niego podobne myśli, ale gdy nadeszła pora wieczornej herbaty, pan Woodhouse nie oparł się pokusie i powtórzył dokładnie to samo, co powiedział przy obiedzie:

– Biedna panna Taylor! Chciałbym, żeby znów z nami była. Jaka szkoda, że panu Westonowi przyszło do głowy ożenić się z nią!

– Nie zgadzam się z tobą, papo, wiesz o tym dobrze. Pan Weston to człowiek tak pogodny, miły, zacny, że zasłużył sobie w pełni na dobrą żonę. A nie chciałbyś chyba, żeby panna Taylor wiecznie u nas mieszkała, znosząc moje kaprysy, skoro może mieć własny dom?

– Własny dom! A cóż jej z tego przyjdzie, że będzie miała własny dom! Nasz jest trzy razy większy, a ty nigdy nie kaprysisz, moja droga.

– Będziemy tak często u nich bywać, a oni u nas! Nie przestaniemy się widywać! Teraz musimy zrobić pierwszy krok i złożyć im niedługo wizytę.

– Moja droga, a jakże ja się tam dostanę, tak daleko? Do Randalls to spory kawał, nie dobrnąłbym nawet do połowy drogi.

– Ależ, papo, a któż to mówi, żebyś szedł na piechotę? Pojedziemy powozem, oczywiście.

– Powozem! James nie lubi zaprzęgać na tak krótki dystans i gdzież się podzieją biedne konie przez ten czas, kiedy my będziemy składali wizytę?

– W stajni pana Westona, papo. Wiesz przecie, że to postanowione. Omówiliśmy to wszystko z panem Westonem wczoraj wieczorem. A James zawsze z ochotą pojedzie do Randalls, możesz być tego pewien, jego córka jest tam pokojówką. Wątpię nawet, czy zechce nas zawieźć gdziekolwiek indziej. To już twoja sprawka, papo! To ty znalazłeś Hannie takie dobre miejsce! Nikt nawet nie myślał o Hannie, póki tyś o niej nie wspomniał. James taki ci jest wdzięczny!

– Bardzo się cieszę, że wpadłem na tę myśl, nie chciałbym za nic w świecie, by biedny James myślał, że o nim zapominamy; jestem pewien, że z jego córki będzie znakomita służąca, to grzeczna dziewczyna, ładnie się wysławia, mam o niej jak najlepszą opinię. Ile razy ją spotkam, zawsze dyga i pyta, jak moje zdrowie, w bardzo miły sposób; a kiedy brałaś ją czasem do szycia, zauważyłem, że zawsze obracała klamką we właściwą stronę i nigdy nie trzaskała drzwiami. Jestem pewien, że wyrobi się na znakomitą pokojową; a dla biednej panny Taylor będzie to wielka pociecha mieć przy sobie kogoś, kogo nawykła widywać. Ile razy James pójdzie odwiedzić córkę, panna Taylor dowie się, co u nas słychać. On jej powie, jak się wszyscy miewamy.

Emma nie szczędziła trudu, by utrzymać ten pogodniejszy nastrój, miała też nadzieję, że grając z ojcem w tryktraka, zapewni mu znośny wieczór, sama zaś uwolni się od żalów innych niż te, które ją samą nurtowały. Rozstawiono stolik do kart, lecz odwiedziny gościa, który nadszedł niebawem, sprawiły, że projektowana rozrywka okazała się zbyteczna.

Pan Knightley, stateczny człowiek lat trzydziestu siedmiu czy ośmiu, był nie tylko dawnym i zażyłym przyjacielem rodziny, ale nawet powinowatym, jako starszy brat męża Izabelli. Mieszkał o milę od Highbury, bywał gościem częstym i mile widzianym, tym razem milej niż kiedykolwiek, jechał bowiem prosto od wspólnych krewnych w Londynie. Po kilkudniowej nieobecności wrócił do domu na trochę spóźniony obiad, a teraz przyszedł spacerkiem do Hartfield, aby powiedzieć, że wszyscy na Brunswick Square są w dobrym zdrowiu. Był to bardzo szczęśliwy zbieg okoliczności i pan Woodhouse ożywił się nieco. Pan Knightley miał pogodne usposobienie, co dobrze wpływało na gospodarza, i na wszystkie pytania o „biedną Izabellę” i jej dzieci odpowiadał w sposób wielce zadowalający. W końcu pan Woodhouse stwierdził z wdzięcznością:

– Jak to uprzejmie z pańskiej strony, że wyszedł pan o tak późnej porze, by nas odwiedzić. Obawiam się, że droga jest fatalna.

– Ani trochę, proszę pana. Jest piękna księżycowa noc, tak ciepła, że muszę się nawet nieco odsunąć od tego sutego ognia na kominku.

– Ależ na dworze musi być straszna wilgoć i błoto, obyś się pan tylko nie przeziębił.

– Błoto! Proszę, niech pan spojrzy na moje buty. Nie ma na nich ani plamki.

– No, to zdumiewające, bośmy tu mieli tęgi deszcz. Lało jak z cebra przez godzinę, gdyśmy byli przy pierwszym śniadaniu, chciałem już, żeby odłożyli ślub.

– Skoro o tym mowa, nie spieszyłem się ze składaniem gratulacji, zdaję sobie bowiem sprawę, że cieszycie się oboje nieszczególnie. Ale mam nadzieję, że wszystko poszło znośnie. Jak się zachowali uczestnicy uroczystości? Kto najwięcej płakał?

– Ach, biedna panna Taylor! Co za smutna historia.

– Za pozwoleniem, biedni pan Woodhouse i panna Emma, ale nie mogę w żaden sposób powiedzieć „biedna panna Taylor”. Żywię najgłębszy szacunek dla państwa, ale gdy wchodzi w grę niezależność!… W każdym razie lepiej mieć jedną osobę, którą trzeba zadowolić, niż dwie.

– Zwłaszcza jeżeli jedna z nich jest tak kapryśna i sprawia tyle kłopotu – odrzekła Emma żartobliwie. – Wiem, co pan ma na myśli i co by pan powiedział, gdyby tu ojca nie było.

– To chyba szczera prawda, moja droga – rzekł pan Woodhouse z westchnieniem. – Boję się, że bywam czasem bardzo kapryśny i dużo jest ze mną kłopotu.

– Najdroższy papo! Nie sądzisz chyba, że ja albo pan Knightley mówimy o tobie. Co za okropne przypuszczenie! Ach, nie, miałam jedynie siebie na myśli. Pan Knightley lubi mnie krytykować, wiesz, tak żartem. Zawsze mówimy sobie nawzajem wszystko, co nam strzeli do głowy.

Po prawdzie, pan Knightley był jednym z nielicznych ludzi, którzy dostrzegali wady w Emmie Woodhouse, i jedynym, który jej o tym mówił, a choć nie było jej to szczególnie miłe, wiedziała, że ojcu byłoby to jeszcze mniej miłe, nie chciała więc, by powziął nawet podejrzenie, że nie wszyscy uważają jego córkę za doskonałość.

– Panna Emma wie, że nigdy jej nie schlebiam – rzekł pan Knightley – nie zamierzałem czynić aluzji pod niczyim adresem. Po prostu panna Taylor nawykła zadowalać dwie osoby, teraz pozostanie jej tylko jedna. Wszystko wskazuje, że wygra na tym.

– A więc – powiedziała Emma, chcąc zmienić temat – jest pan ciekaw, jak się odbył ślub; chętnie panu o tym opowiem, gdyż zachowaliśmy się wzorowo. Wszyscy byli punktualni, wszyscy wyglądali jak najlepiej, ani jednej łzy, nikt nie miał nosa na kwintę. Ależ nie, wiedzieliśmy, że będziemy od siebie zaledwie o pół mili i z pewnością nie przestaniemy się co dzień widywać.

– Moja droga Emma zawsze wszystko tak dzielnie znosi – wtrącił ojciec. – Jednakże, prawdę powiedziawszy, bardzo jej przykro, że straciła biedną pannę Taylor, i jestem pewien, że odczuje jej brak znacznie silniej, niż sama sądzi.

Emma odwróciła głowę – łzy i uśmiech walczyły o lepsze na jej twarzy.

– Byłoby rzeczą niemożliwą – odparł pan Knightley – żeby panna Emma nie odczuwała braku takiej towarzyszki. Nie lubilibyśmy jej tak, jak lubimy, gdyby można było ją posądzić o podobny brak serca: jednakże panna Emma wie, że małżeństwo jest wielką wygraną dla panny Taylor, rozumie dobrze, jakie to pomyślne dla osoby w jej wieku osiąść we własnym domu, jak ważne mieć zapewniony dostatni byt! Z pewnością panna Emma nie pozwala sobie na to, by przykrość wzięła w niej górę nad uczuciem zadowolenia. Ktokolwiek żywi przyjaźń dla panny Taylor, cieszy się, że wyszła za mąż tak szczęśliwie.

– A zapomniał pan o jednej jeszcze przyczynie mojej radości – dodała Emma – i to bardzo poważnej, a mianowicie, że to ja skojarzyłam tę parę. Wie pan, zaczęłam ją kojarzyć przed czterema laty. Myśl, że się to w końcu stało, że miałam słuszność, podczas gdy tyle osób twierdziło, że pan Weston nigdy się ponownie nie ożeni, jest dla mnie pociechą i nagrodą za wszystko.

Pan Knightley pokręcił na to głową. Ojciec zaś odrzekł serdecznie:

– Ach, moje drogie dziecko, chciałbym, żebyś przestała kojarzyć pary i przepowiadać przyszłość, bo cokolwiek powiesz, zawsze się sprawdzi. Proszę cię, nie kojarz już więcej małżeństw.

– Przyrzekam ci, papo, że nie uczynię tego nigdy dla siebie, ale nie mogę się wyrzec tej przyjemności, gdy chodzi o innych. To najlepsza zabawa, jaka istnieć może! A rozumiesz, jeszcze po takim sukcesie! Wszyscy mówili, że pan Weston nigdy się ponownie nie ożeni. A gdzie tam! Pan Weston, który tak dawno owdowiał, któremu tak dobrze było bez żony, stale zajęty bądź w biurze, bądź wśród tutejszych przyjaciół, zawsze mile widziany, gdziekolwiek się udał, zawsze pogodny, pan Weston mógł przez okrągły rok nie spędzić ani jednego wieczoru samotnie w domu, jeżeli nie miał na to ochoty. Skąd znowu! Pan Weston z pewnością nigdy się ponownie nie ożeni! Niektórzy wspominali nawet, że obiecał to żonie na łożu śmierci, inni znów, że syn i wuj mu na to nie pozwolą. Mówiono na ten temat wszelkie możliwe bzdury, ale wcale temu nie wierzyłam. Od dnia, kiedy mniej więcej przed czterema laty spotkałam go, idąc z panną Taylor na Broadway Lane, a on, z chwilą gdy zaczął mżyć lekki deszczyk, z taką galanterią pobiegł do farmy Mitchella i pożyczył dla nas dwie parasolki, wiedziałam, co o tym myśleć. Od razu zaświtało mi w głowie, że należałoby skojarzyć to małżeństwo, a skoro moje starania zostały uwieńczone takim powodzeniem, nie sądzisz chyba, drogi papo, bym miała poniechać dalszych swatów.

– Nie rozumiem, co pani ma na myśli, mówiąc o „powodzeniu” – rzekł pan Knightley. – Powodzenie, zwykliśmy uważać, jest wynikiem wytrwałych wysiłków. Zaiste, postępowała pani właściwie i taktownie, jeżeli przez cztery lata usiłowała pani doprowadzić do tego małżeństwa. Zajęcie godne młodej damy! Atoli jeśli, jak przypuszczam, owe swaty – jak je pani nazwała – polegały tylko na planowaniu tego małżeństwa, na powiedzeniu sobie pewnego dnia, kiedy nie miała pani nic lepszego do roboty: „Zdaje mi się, że byłoby dobrze dla panny Taylor, gdyby pan Weston się z nią ożenił”, i powtarzaniu tego potem w myśli raz po raz, czemu nazywa to pani powodzeniem? Gdzież tu zasługa? Z czego jest pani dumna? Po prostu zgadła pani trafnie, nic więcej o tym powiedzieć się nie da.

– A czy pan nigdy nie zaznał zadowolenia i triumfu, jakie człowiek odczuwa, gdy odgadnie coś trafnie? Żal mi pana. Posądzałam pana o większą subtelność. Proszę mi wierzyć, odgadnąć coś trafnie nie jest tylko kwestią szczęścia. Tkwi w tym jakaś odrobina intuicji. A jeżeli chodzi o samo niefortunne słowo „powodzenie”, którego mi pan tak zawzięcie odmawia, nie wiem, czy moje pretensje są znów tak zupełnie bezpodstawne. Nakreślił pan dwa ładne obrazki. Sądzę jednak, że istnieje trzeci, coś pośredniego pomiędzy tym, gdy ktoś nie zrobi nic, a tym, gdy zrobi wszystko. Gdybym nie była ułatwiała panu Westonowi wizyt w naszym domu, gdybym go często delikatnie nie zachęcała i nie usuwała pewnych drobnych trudności, mogłoby w ogóle nie dojść do niczego. Sądzę, że dość pan zna Hartfield, by to zrozumieć.

– Prostolinijnego, szczerego człowieka, jakim jest Weston, i rozsądną, bezpretensjonalną kobietę, jaką jest panna Taylor, można było śmiało pozostawić ich własnym losom; sami by sobie poradzili. Wdając się w te sprawy, mogła pani raczej sobie zaszkodzić niż im pomóc.

– Emma nigdy nie myśli o sobie, jeżeli może komuś się przysłużyć – zabrał znowu głos pan Woodhouse, częściowo tylko rozumiejąc dyskusję. – Ale, moje drogie dziecko, przestań na przyszłość bawić się w swaty; to niedorzeczne zajęcie i zakłóca harmonię rodzinnego kółka.

– Jeszcze jeden jedyny raz, papo! Trzeba się zająć biednym panem Eltonem! Lubisz pana Eltona, papo, prawda? Muszę znaleźć żonę dla niego. W Highbury nie ma nikogo, kto byłby go wart; mieszka tu już od roku, urządził sobie dom tak wygodnie, że szkoda, by miał nadal żyć w kawalerskim stanie; gdy dziś łączył ręce oblubieńców, zdawało mi się, że sam pragnąłby poddać się podobnemu obrządkowi! Mam jak najlepsze zdanie o panu Eltonie, a to jedyny sposób, w jaki mogę mu się przysłużyć.

– Pan Elton jest młodzieńcem bardzo przystojnym i z pewnością ogromnie zacnym, żywię dla niego głęboki szacunek. Jeżeli jednak chcesz mu wyświadczyć jakąś grzeczność, moja droga, zaproś go raczej któregoś dnia do nas na obiad. Tak będzie znacznie lepiej. Sądzę, że pan Knightley nie odmówi wówczas naszemu zaproszeniu i zechce się z nim u nas spotkać.

– Z ogromną przyjemnością, proszę pana, i to każdej chwili – odrzekł pan Knightley, śmiejąc się. – Zgadzam się z panem w zupełności, że tak będzie znacznie lepiej. Niech go pani zaprosi na obiad, panno Emmo, wybierze mu najlepszy kawałek ryby i kurczęcia, ale wybór żony pozostawi jemu. Proszę mi wierzyć, mężczyzna dwudziestosześcio- czy też dwudziestosiedmioletni potrafi sam dać sobie radę.

ROZDZIAŁ II

Pan Weston, rodem z Highbury, pochodził z cieszącej się powszechnym szacunkiem rodziny, która w ciągu ostatnich dwóch czy trzech pokoleń stopniowo zyskiwała na pozycji i majątku. Otrzymał staranną edukację, ale osiągnąwszy bardzo młodo niezależność materialną, stracił zamiłowanie do gospodarstwa, jakie mieli jego bracia, zaspokoił natomiast swój czynny, pogodny umysł i nerw społeczny, wstępując w szeregi milicji swego hrabstwa, właśnie wtedy tworzonej.

Kapitan Weston był ulubieńcem wszystkich, a gdy koleje kariery wojskowej sprawiły, że przedstawiono go pannie Churchill, córce wielkiego rodu osiadłego w hrabstwie York, po czym panna Churchill zakochała się w nim, nikt się temu nie dziwił, z wyjątkiem jej braterstwa, którzy go nie znali, a których dumę i wysokie mniemanie o sobie obrażał podobny związek.

Panna Churchill wszakże, będąc już pełnoletnią i dysponując całkowicie swoim majątkiem – chociaż majątek ów był nieporównanie mniejszy od dóbr rodowych – nie dała sobie wyperswadować tego małżeństwa; zostało ono zawarte ku głębokiemu niezadowoleniu państwa Churchill, którzy odsunęli się od niej, zachowując jedynie należne pozory. Jednak ów mezalians nie dał żadnemu z małżonków prawdziwego szczęścia. Młoda pani Weston nie potrafiła docenić swego losu; znalazła bowiem męża o tak gorącym sercu i łagodnym usposobieniu, iż pragnął żonie przychylić nieba za to, że w swej wielkiej dobroci raczyła go pokochać; sama jednak miała charakter silny, lecz nie najlepszy. Była dość stanowcza, by przeprowadzić własną wolę wbrew woli brata, lecz nie dość stanowcza, by stłumić w sobie nierozsądny żal z powodu nierozsądnego gniewu tegoż brata, a także tęsknotę za zbytkownym życiem w rodzicielskim domu. Państwo Weston żyli zatem nad stan, wydając więcej, niż pozwalały ich dochody, wszystko to było wszakże niczym w porównaniu ze świetnością Enscombe: pani Weston nie przestała kochać męża, ale najchętniej byłaby żoną kapitana Westona, pozostając zarazem panną Churchill.

Kapitan Weston, który zdaniem wszystkich, a zwłaszcza rodziny Churchillów, zrobił tak zdumiewająco świetną partię, w gruncie rzeczy marnie na tym wyszedł, bo gdy żona jego umarła po trzyletnim pożyciu małżeńskim, był biedniejszy niż wówczas, gdy się żenił, i musiał w dodatku łożyć na utrzymanie dziecka. Z wydatków na dziecko wkrótce go jednak zwolniono. Chłopiec pomógł mu pogodzić się z rodziną, do czego przyczyniła się już uprzednio długotrwała choroba matki; że zaś państwo Churchill nie mieli własnych dzieci ani żadnych młodocianych krewnych, zaofiarowali się wkrótce, że obejmą całkowitą opiekę nad małym Frankiem. Owdowiały ojciec miał zapewne jakieś skrupuły i opory, jednakże przemogły inne względy, oddał więc dziecko pod opiekuńcze skrzydła Churchillów oraz ich fortuny, sam zaś troszczył się odtąd tylko o własne potrzeby i, w miarę możności, o poprawę bytu.

Zapragnął radykalnej zmiany trybu życia. Wystąpił z milicji i zajął się handlem – bracia jego wyrobili już sobie mocne stanowiska w Londynie, co zapewniało mu pomyślny debiut. Przedsiębiorstwo nie pochłaniało mu zbyt wiele czasu. Posiadał jeszcze niewielki domek w Highbury, gdzie spędzał większość wolnych dni, i tak, pomiędzy pożytecznymi zajęciami a rozrywkami życia towarzyskiego, upłynęło mu pogodnie osiemnaście czy dwadzieścia następnych lat. Osiągnąwszy przez ten czas dobrobyt, mógł sobie pozwolić na kupno małej posiadłości graniczącej z Highbury, którą od dawna pragnął nabyć, mógł sobie pozwolić nawet na to, by poślubić kobietę tak bezposażną jak panna Taylor i zacząć żyć zgodnie z pragnieniami własnej rodziny oraz swej towarzyskiej natury.

Osoba panny Taylor wywierała już od pewnego czasu wpływ na jego plany, nie był to wszakże wpływ tak przemożny, jak ten, który młodość wywiera na młodość. Nie zachwiał on powziętym przez kapitana postanowieniem, że założy dom dopiero wówczas, gdy będzie mógł kupić Randalls, a na sprzedaż Randalls czekał już od dawna; wytrwale nie spuszczał z oka obu tych celów, aż wreszcie się urzeczywistniły. Dorobił się majątku, kupił dom, zdobył żonę, zaczynał się dla niego nowy okres życia, obiecujący mu więcej szczęścia, niż kiedykolwiek zaznał. Nie był nigdy człowiekiem nieszczęśliwym, nawet w pierwszym małżeństwie, broniło go przed tym usposobienie; jednakże drugi związek winien dowieść, jak zachwycającą towarzyszką może być roztropna i prawdziwie urocza kobieta, winien dowieść, że znacznie lepiej jest wybrać niż być wybranym, wzbudzać wdzięczność niż samemu ją odczuwać.

Czyniąc wybór, mógł się w pełni kierować własnym gustem; majątek należał wyłącznie do niego, Frank bowiem, który na mocy milczącej umowy był wychowywany jako spadkobierca swego wuja, po dojściu do pełnoletności przyjął nazwisko Churchill – usynowienie go było sprawą oczywistą. Zakrawało na niepodobieństwo, aby kiedykolwiek potrzebował ojcowskiej pomocy i jego ojciec nie żywił żadnych obaw pod tym względem. Bratowa była wprawdzie kobietą kapryśną i rządziła mężem całkowicie, jednakże nie leżało w naturze pana Westona wyobrażać sobie, że istnieje kaprys dość silny, by skrzywdzić osobę tak drogą jego sercu – w jego przekonaniu tak zasłużenie drogą – jak Frank. Widywał syna, ilekroć bywał w Londynie, i był z niego dumny, a pełne ojcowskiej miłości opowiadania o nim, jako o młodzieńcu niezwykłych zalet, sprawiły, że Highbury również na swój sposób się nim chlubiło. Uważano, że łączą go z miasteczkiem dość silne więzy, aby jego zasługi i widoki na przyszłość były przedmiotem ogólnego zainteresowania.

Pan Frank Churchill, chluba Highbury, wzbudzał żywe zaciekawienie, wszyscy pragnęli go poznać, jednakże uczucia te nie były, niestety, wzajemne, i to tak dalece, że obiekt owych zainteresowań nigdy się w mieście nie pokazał. Mówiono często, że zamierza odwiedzić dom rodzinny, lecz zamiar ten jakoś się nie urzeczywistnił. Teraz, z uwagi na ożenek ojca, sądzono powszechnie, że wypada ze wszech miar, aby ta wizyta doszła na koniec do skutku. Nie odezwał się ani jeden głos wyrażający odmienny pogląd ani wówczas, gdy pani Perry przyszła na herbatę do pań Bates, ani kiedy panie Bates rewizytowały panią Perry. Nadeszła pora, aby pan Frank Churchill pojawił się wśród nich; nadzieje umocniły się jeszcze, gdy się dowiedziano, że młodzieniec rzekomo napisał z powinszowaniem do swej macochy. Przez kilka dni, podczas każdej porannej wizyty, jaką składali sobie mieszkańcy Highbury, wspominano o pięknym liście, jaki odebrała pani Weston. „Słyszał pan zapewne o tym pięknym liście? Podobno bardzo piękny list, naprawdę. Tak mnie zapewnił pan Woodhouse. Pan Woodhouse czytał ten list i twierdzi, że równie pięknego nigdy jeszcze nie widział”.

List ten spotkał się istotnie z najwyższą oceną adresatki. Pani Weston wyrobiła sobie, rzecz prosta, nader pochlebne pojęcie o młodzieńcu; podobna atencja była jeszcze jednym dowodem jego rozsądku i niezwykle miłym uzupełnieniem licznych, z różnych stron płynących gratulacji, jakie otrzymała z okazji zamążpójścia. Uważała się za bardzo szczęśliwą kobietę – co więcej, żyła już dość długo, by rozumieć, jak szczęśliwą jest w pojęciu innych, jedyną bowiem chmurką, przesłaniającą ów jasny obraz, było niewielkie oddalenie od przyjaciół, których przyjaźń dla niej bynajmniej nie ochłodła i którzy wręcz nie mogli znieść rozstania!

Wiedziała, że odczuwano nieraz jej brak i nie mogła myśleć bez żalu o Emmie pozbawionej jakiejś przyjemności albo cierpiącej przez godzinę ennui[1], z tęsknoty za jej towarzystwem. Jednakże kochana Emma nie była istotą o słabym charakterze; bardziej dorosła do sytuacji niż wiele innych dziewcząt na jej miejscu, miała zdrowy rozsądek, energię i siłę ducha, co rokowało nadzieję, że przetrwa zwycięsko życiowe trudności i wyrzeczenia. A przy tym wielką pociechę stanowiła nieznaczna odległość dzieląca Randalls od Hartfield – spacer odpowiedni nawet dla samotnej kobiety. Dzięki sprzyjającym okolicznościom oraz usposobieniu pana Westona nawet nadchodząca zima nie zdoła stanąć na przeszkodzie wspólnemu spędzeniu kilku wieczorów w tygodniu.

Pani Weston na ogół całymi godzinami rozmyślała z wdzięcznością nad szczęśliwą zmianą, jaka zaszła w jej życiu, z rzadka tylko odczuwając żal; zadowolenie, więcej nawet niż zadowolenie, radosna pogoda była tak oczywista i tak widoczna, że Emma, chociaż dobrze znała ojca, dziwiła się nieraz, że pan Woodhouse mógł jeszcze litować się nad „biedną panną Taylor”, kiedy pozostawiali ją w Randalls w wygodnym, przytulnym domu lub gdy żegnali ją wsiadającą w towarzystwie troskliwego męża do własnego powozu. Nie zdarzyło się jednak nigdy, by po jej wyjeździe pan Woodhouse nie westchnął lekko i nie powiedział:

– Biedna panna Taylor! Chętnie by z nami została.

Nie było jednak mowy o odzyskaniu panny Taylor, jak również o tym, by pan Woodhouse przestał się nad nią litować, jednakże najbliższe tygodnie przyniosły mu pewne ukojenie. Skończyły się gratulacje sąsiadów, przestano mu dokuczać, składając życzenia szczęścia z racji tak smutnego ewenementu, a przy tym tort weselny, który był dla niego przyczyną utrapień, został nareszcie zjedzony co do okruszyny. Jego wrażliwy żołądek nie znosił żadnych cięższych potraw, nie mógł więc nigdy uwierzyć, by ludzie różnili się od niego pod tym względem. To, co jemu nie służyło, musiało być, jego zdaniem, szkodliwe dla wszystkich, dlatego też usiłował całkiem serio namówić narzeczonych, aby wyrzekli się w ogóle tortu weselnego, a gdy to się okazało daremne, z równą powagą doradzał gościom, by go nie jedli. Zasięgał nawet w tej materii rady pana Perry’ego, aptekarza. Pan Perry był człowiekiem inteligentnym, doskonale wychowanym, a jego częste wizyty były wielką pociechą w życiu pana Woodhouse’a; toteż farmaceuta, gdy go klient zapytał o zdanie, musiał przyznać – acz, jak się zdawało, wbrew przekonaniu – że tort weselny mógłby zaszkodzić wielu osobom, może nawet większości, chyba że raczyłyby się nim bardzo umiarkowanie. W oparciu o tak miarodajną opinię, która potwierdzała jego własne zdanie, pan Woodhouse powziął nadzieję, że zdoła wpłynąć na wszystkich gości nowo zaślubionej pary; mimo to jedzono tort, a póki nie zniknął ostatni jego okruch, wrażliwe nerwy gospodarza nie zaznały spokoju.

Dziwne słuchy krążyły w Highbury: widziano rzekomo, jak każde z dzieci aptekarza zajada duży kawał weselnego tortu pani Weston, ale pan Woodhouse za nic nie chciał dać im wiary.

ROZDZIAŁ III

Pan Woodhouse na swój sposób lubił towarzystwo. Gdy go znajomi odwiedzali, bardzo był rad, i to z wielu powodów: składały się na to długie lata pobytu w Hartfield, wrodzona dobroduszność, dostatek, dom własny, córka – ponadto jego pozycja pozwalała mu w znacznym stopniu regulować wizyty małego kółka, w którym się obracał. Poza tym szczupłym gronem miał ze światem niewiele do czynienia; jego niechęć do zasiadywania się późno w noc, do wielkich obiadów proszonych, sprawiała, że utrzymywał stosunki tylko z tymi, którzy chcieli go odwiedzać na podyktowanych przez niego warunkach. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności zarówno w Highbury, wraz z Randalls, leżącym w tej samej parafii, jak i Donwell Abbey, w sąsiedniej, w siedzibie pana Knightleya, mieszkało wiele takich osób. Nierzadko, ulegając namowom Emmy, zapraszał na obiad wybranych, i to samą śmietankę, lecz miał szczególną predylekcję do zebrań wieczornych, toteż z wyjątkiem chwil, kiedy czuł, że nie nadaje się do towarzystwa, nie było prawie wieczoru, aby Emma nie mogła mu zorganizować partii kart.

Długoletni, niezmienny szacunek przyciągał tu państwa Westonów i pana Knightleya; pan Elton zaś, młody człowiek, trawiący, acz niechętnie, życie w samotności, poczytywał sobie za wielki zaszczyt, kiedy, zamiast spędzić wieczór w swej pustelni, mógł znaleźć się w eleganckim, ludnym salonie pana Woodhouse’a i ujrzeć uśmiech jego ślicznej córki. Nie było zatem obawy, aby miał kiedykolwiek wyrzec się tej przyjemności.

Istniał także drugi garnitur gości, spośród którego najłatwiej osiągalne były pani i panna Bates oraz pani Goddard; wszystkie te trzy panie nie omieszkały nigdy skorzystać z zaproszenia do Hartfield, posyłano po nie i odwożono je do domu tak często, że pan Woodhouse przestał uważać to za ciężką pańszczyznę zarówno dla Jamesa, jak dla koni. Gdyby podobna konieczność miała zdarzać się zaledwie raz na rok, byłoby to, rzecz prosta, istne utrapienie.

Pani Bates, wdowa po pastorze z Highbury, była wiekową damą, która nie mogła już robić nic zgoła poza wypiciem filiżanki herbaty i zagraniem partyjki kwadryla[2]. Mieszkała z niezamężną córką, żyła bardzo skromnie, okazywano jej zaś względy i poważanie należne nieszkodliwej starszej pani znajdującej się w trudnych warunkach życiowych. Jej córka cieszyła się niezwykłą sympatią jak na kobietę ani młodą, ani przystojną, ani bogatą, ani zamężną. Panna Bates zdawała się mieć najmniej w świecie szans, by zdobyć sobie poklask ogółu; nie odznaczała się też wybitnym umysłem, który mógł bądź zastąpić naturalne powaby, bądź zastraszyć niechętnych tak, aby okazywali jej pozorny szacunek. Nie szczyciła się nigdy ani pięknością, ani rozumem. Młodość jej minęła bez żadnych szczególnych przeżyć, wiek średni zaś poświęciła całkowicie opiece nad podupadającą na zdrowiu matką oraz wysiłkom, aby niewielkie dochody starczyły w miarę możności na zaspokojenie bieżących potrzeb. Mimo to była kobietą pogodną, kobietą, którą każdy wspominał życzliwie. Jej bezgraniczna dobra wola i bezpośredniość dokonały tego cudu. Kochała wszystkich, szczęście wszystkich leżało jej na sercu, jej bystre oko umiało dostrzec zalety każdego; siebie samą uważała za istotę wyjątkowo szczęśliwą, obdarzoną widomymi oznakami łaski losu: idealną matką, dobrymi sąsiadami i przyjaciółmi, domem, gdzie nie zbywało na niczym. Prostota i pogoda jej charakteru, wdzięczne serce, skromne wymagania zjednywały wszystkich i były zarazem nieprzebraną kopalnią szczęścia dla niej samej. Umiała szeroko się rozwodzić nad drobiazgami, co bardzo odpowiadało panu Woodhouse’owi, który miał zawsze w zanadrzu mnóstwo błahych nowinek i niewinnych plotek.

Pani Goddard była przełożoną pensji, nie szkoły ani zakładu naukowego, ani też żadnej z tych instytucji, które w długich, bezsensownie kwiecistych zdaniach głoszą, że rozwijają talenty we wszelkich dziedzinach sztuki, zaszczepiając zarazem swoim wychowankom wytworne maniery oraz kształtując ich umysły i serca wedle nowych zasad i nowych systemów pedagogicznych, i gdzie młode panny, w zamian za olbrzymią opłatę, mogą tylko stracić zdrowie, a nabrać próżności. Nie, pani Goddard prowadziła prawdziwą, uczciwą staroświecką pensję z internatem, gdzie rozsądną dawkę wiedzy sprzedawano po rozsądnej cenie, gdzie można było umieścić córki, by nie zawadzały w domu i mogły zdobyć sobie nieco wykształcenia bez obawy, że powrócą pod dach rodzicielski jako geniusze. Pensja pani Goddard cieszyła się jak najlepszą opinią, bardzo zresztą słusznie, gdyż Highbury uchodziło za miejscowość wielce zdrowotną; przełożona posiadała obszerny dom i ogród, dzieci żywiła zdrowo i obficie, latem pozwalała im dużo biegać, zimą zaś własnoręcznie opatrywała ich odmrożenia. Nic dziwnego więc, że prowadziła za sobą do kościoła dwadzieścia par pensjonarek. Była kobietą nieładną, o silnie rozwiniętym instynkcie macierzyńskim i ciężko pracowała za młodu, uważała więc, że należy się jej teraz od czasu do czasu chwila wytchnienia, jak na przykład pójście do kogoś na herbatę; a ponieważ wiele zawdzięczała niegdyś dobroci pana Woodhouse’a, gotowa była na jego wezwanie opuścić swoją schludną bawialnię, obwieszoną dokoła robótkami ręcznymi uczennic, by wygrać lub przegrać parę szylingów przy jego kominku.

Te właśnie panie Emma często gromadziła u siebie, rada, że może to czynić ze względu na ojca, choć dla niej osobiście ich obecność nie była żadnym lekarstwem na brak pani Weston. Cieszyło ją, że ojciec najwyraźniej dobrze się bawi, i była bardzo zadowolona ze swej przedsiębiorczości; jednakże monotonne pogawędki trzech kobiet tego pokroju uzmysławiały jej, że każdy tak spędzony wieczór to właśnie jeden z owych dłużących się wieczorów, których się zawczasu obawiała.

Któregoś rana, kiedy siedziała, rozmyślając nad czekającym ją zakończeniem dnia, doręczono jej bilecik od pani Goddard; przełożona pensji prosiła w pełnych szacunku zwrotach o pozwolenie przyprowadzenia z sobą panny Smith; prośba wielce pożądana, gdyż panna Smith była to osóbka siedemnastoletnia, którą Emma dobrze znała z widzenia i od dawna się nią interesowała z uwagi na jej niezwykłą urodę. W odpowiedzi na bilecik zostało zatem wystosowane bardzo uprzejme zaproszenie, wieczór zaś przestał już napełniać lękiem uroczą panią domu.

Harriet Smith była czyjąś nieślubną córką. Przed kilku laty ktoś umieścił ją na pensji pani Goddard i ten sam ktoś niedawno wyniósł ją z rangi pensjonarki do rangi pensjonariuszki przełożonej. Tyle wiedziano na ogół o jej dziejach. Nie widać było, aby miała przyjaciół poza tymi, których zdobyła sobie w Highbury, i wróciła niedawno z długich odwiedzin u młodych panien, koleżanek z pensji.

Była to bardzo ładna dziewczyna, a jej typ urody budził w Emmie szczególny podziw. Niewielkiego wzrostu, pulchna, miała delikatną świeżą cerę, błękitne oczy, jasne włosy, regularne rysy, wyraz twarzy pełen słodyczy; toteż, zanim wieczór dobiegł końca, Emma była równie zachwycona jej sposobem bycia, jak jej osobą, i postanowiła, że będzie podtrzymywała tę znajomość.

Panna Smith nie zdradzała w rozmowie niezwykłej inteligencji, lecz Emma uważała, że jest bardzo ujmująca: nie będąc przesadnie nieśmiałą, rozmawiała chętnie, a jednak bez narzucania się, z należnym i przynoszącym jej zaszczyt szacunkiem; zdawała się tak wdzięczna za goszczenie jej w Hartfield i tak szczerze pod wrażeniem wszystkiego, co ją tu otaczało, a co górowało poziomem i wykwintem nad warunkami, do których nawykła, że musiała być osobą obdarzoną zdrowym rozsądkiem i zasługującą na poparcie. I poparcie to otrzymać powinna. Łagodne błękitne oczy i wszystkie wrodzone jej wdzięki nie mogły się zmarnować wśród pośledniejszego towarzystwa Highbury i kół z nim związanych. Znajomości, które dotychczas nawiązała, są jej niegodne. Przyjaciółki, u których właśnie bawiła, choć z bardzo zacnego środowiska, mogły jej tylko zaszkodzić. Rodzina ta, nazwiskiem Martin – Emma znała ją dobrze ze słyszenia, dzierżawiła bowiem dużą farmę od pana Knightleya i mieszkała w obrębie parafii Donwell – cieszyła się wprawdzie szacunkiem, pan Knightley cenił ją wysoko, lecz byli to ludzie prości i nieokrzesani i nie godziło się, by dziewczyna, której do doskonałości brakło tylko trochę wykształcenia i poloru, utrzymywała z nimi zażyłe stosunki. Emma się nią zajmie, ogładzi ją, oderwie od niewłaściwych znajomości, wprowadzi w krąg dobrego towarzystwa, ukształtuje jej przekonania, nauczy dobrych manier. Było to zadanie ciekawe, świadczące o dobrym sercu, całkowicie odpowiednie dla pozycji Emmy i jej możliwości, zdolne wypełnić wolny czas, jakim rozporządzała.

Była tak pochłonięta podziwianiem łagodnych, błękitnych oczu, przemawianiem do Harriet i słuchaniem jej odpowiedzi oraz, w przerwach, snuciem w myśli planów na przyszłość, iż wieczór mknął z niezwykłą szybkością. Dość powiedzieć, że stolik z zastawioną kolacją – którego wyczekiwała zazwyczaj niecierpliwie, bo oznaczał zakończenie podobnych zebrań – zanim się spostrzegła, stał już gotów, nakryty i przysunięty do kominka. Z ochotą, przerastającą jeszcze jej zwykłe, instynktowne dążenie, by czynić wszystko wzorowo i z uwagą, pełna prawdziwie dobrej woli, zachwycona własnym pomysłem, zaczęła czynić honory domu i tak skwapliwie częstować gości pasztetem z drobiu i ostrygami w kokilkach, iż mogła być pewna, że pan domu uda się wcześnie na spoczynek, a zebrani nie będą długo robić ceremonii.

W takich razach panem Woodhouse’em szarpały nader sprzeczne uczucia. Lubił nakryty stół, taka bowiem moda panowała za jego młodych lat, lecz nabyte z wiekiem przekonanie, że kolacje są rzeczą niezdrową, sprawiało, że przykrym był mu widok każdego półmiska; przez wrodzoną gościnność gotów był uraczyć odwiedzających, czym tylko mógł, jednak przez dbałość o ich zdrowie smucił się, że będą w ogóle coś jedli. Płytki talerz wodnistej kaszki, jaką sam jadał, to wszystko, co mógł z czystym sumieniem doradzić każdemu, choć czasem, gdy panie beztrosko opróżniały półmiski smaczniejszych potraw, zmuszał się do powiedzenia:

– Pozwolę sobie zaproponować pani to jajko. Jajka na miękko nie są szkodliwe. Nasza Serle umie gotować jajka jak nikt na świecie. Nie odważyłbym się nigdy częstować jajkiem ugotowanym przez kogo innego, ale takie małe jajeczko z pewnością pani nie zaszkodzi. Niech pani pozwoli, żeby Emma nałożyła pani kawałeczek placka, maleńki kawałeczek. To placek z jabłkami. Proszę się nie obawiać, nie używamy żadnych niezdrowych przetworów. Nie namawiam na krem. Ale co by pani powiedziała na pół kieliszka wina? – tu zwrócił się do pani Goddard. – Pół kieliszeczka wina rozcieńczonego szklanką wody? Nie sądzę, aby to było coś złego.

Emma pozwalała ojcu mówić, lecz nakładała i dolewała gościom znacznie hojniejszą ręką, znajdując tego wieczoru szczególną przyjemność w poczuciu, że panie opuszczą ich dom zadowolone z przyjęcia. Radość panny Smith dorównywała całkowicie zamierzeniom pani domu. Panna Woodhouse była tak ważną osobistością w Highbury, że możliwość poznania jej napełniała Harriet w równym stopniu lękiem, co zadowoleniem. Nic dziwnego, że pokorna, wdzięczna dziewczyna odeszła uszczęśliwiona, pełna zachwytu nad uprzejmością, jaką panna Emma okazywała jej przez cały wieczór. Ba, nawet uścisnęła jej dłoń na pożegnanie!

ROZDZIAŁ IV

Pomiędzy Harriet Smith i mieszkańcami Hartfield zawiązała się wkrótce i utrwaliła serdeczna zażyłość. Emma, szybka i stanowcza, nie tracąc czasu, zaprosiła dziewczynę, zachęcając ją do jak najczęstszych wizyt; w miarę jak umacniała ich znajomość, były sobą coraz bardziej zachwycone. Emma szybko zorientowała się, jak cenną towarzyszkę spacerów znajdzie w Harriet; pod tym względem utrata pani Weston pozostawiła poważną pustkę w jej życiu. Ojciec nie zapuszczał się nigdy dalej niż do sadu, w którym dwie kwatery wystarczały mu całkowicie jako teren dłuższego albo krótszego spaceru, zależnie od pory roku; toteż od dnia ślubu pani Weston Emma zażywała zbyt mało ruchu. Odważyła się raz pójść sama do Randalls, ale nie było to przyjemne; znajomość z Harriet Smith, której mogła w każdej chwili zaproponować spacer, była więc cennym dopełnieniem jej licznych możliwości. Im częściej widywała dziewczynę, tym bardziej przypadała jej ona do gustu i tym bardziej utwierdzała się w życzliwych wobec niej zamierzeniach.

Harriet niewątpliwie nie była inteligentna, posiadała natomiast naturę łagodną, posłuszną i wdzięczną, wolną od wszelkiej afektacji, pragnęła tylko, by nią kierował ktoś, czyją wyższość nad sobą uznawała. Emmie bardzo miłe było przywiązanie, którego dowody Harriet wkrótce zaczęła jej dawać; jej upodobanie do dobrego towarzystwa i zdolność oceniania tego, co wytworne, świadczyło o wyrobionym smaku, chociaż nie można było się tu spodziewać zbyt wielkiego rozumu. Słowem, Emma była głęboko przekonana, że Harriet Smith jest właśnie nową wymarzoną przyjaciółką, której szukała – czymś, czego brakowało jej w domu. O przyjaciółce podobnej do pani Weston nie mogło oczywiście być mowy. Drugiej takiej nie znajdzie w życiu. I drugiej takiej nie pragnie. To zupełnie coś innego, uczucie odmienne i jedyne w swoim rodzaju. Pani Weston była przedmiotem głębokiego szacunku, opartego na wdzięczności i uznaniu. Natomiast Harriet Emma pokochała dlatego, że mogła być jej pomocna. Dla pani Weston nie była zdolna nic zrobić, dla Harriet zaś – wszystko.

Pierwsze wysiłki Emmy, by przyjść z pomocą przyjaciółce, zmierzały do wyjaśnienia, kim są jej rodzice: Harriet nie umiała tego powiedzieć. Gotowa była wyznać wszystko, co wie, ale wszelkie pytania na ten temat okazały się daremne. Emma była więc zdana tylko na swoją bujną fantazję, nie mogła jednak uwierzyć, żeby ona sama w podobnej sytuacji nie wykryła prawdy. Harriet całkowicie brakło dociekliwości. Zadowoliła się tym, co usłyszała z ust pani Goddard, a co ta uważała za właściwe jej wyjawić, i nie prowadziła dalszych dociekań.

Pani Goddard, nauczycielki, koleżanki i w ogóle sprawy dotyczące szkoły – stanowiły główny temat rozmów młodych panien i gdyby nie znajomość Harriet z rodziną Martinów z Abbey Mill Farm, byłyby ich jedynym tematem. Jednakże Martinowie często zaprzątali myśl dziewczęcia: spędziła u nich dwa miesiące, czuła się tam szczęśliwa i lubiła teraz opowiadać o licznych wygodach i cudach tego domu. Emma zresztą podsycała jej gadatliwość – bawił ją obraz odmiennego świata, ujmowała ją młodzieńcza naiwność Harriet, która mogła mówić z takim zachwytem, że „pani Martin ma dwie bawialnie, dwie naprawdę bardzo piękne bawialnie, jedna równie duża jak salon pani Goddard, i ma klucznicę, która jest już u niej dwadzieścia pięć lat, i państwo Martin posiadają osiem krów, z tych dwie rasy Alderney, jedna zaś to mała walijska krówka, naprawdę śliczna, i pani Martin powiedziała, że jeśli Harriet tak lubi tę krówkę, to powinno się ją nazywać «krówką Harriet»; państwo Martin mają też w ogrodzie wspaniałą altanę i któregoś dnia na przyszły rok wszyscy wypiją tam herbatę; wspaniała altana, tak duża, że śmiało zmieści się w niej dwanaście osób”.

Emmę bawiła przez pewien czas ta paplanina, nie zastanawiała się jednak nad nią głębiej, ale gdy z opowiadań dziewczęcia lepiej poznała tę rodzinę, zbudziły się w niej inne uczucia. Wytworzyła sobie zrazu błędne pojęcie, że jest tam matka i córka, syn i synowa, którzy mieszkają wszyscy razem; lecz kiedy się okazało, że ów pan Martin, który odgrywał dużą rolę w opowiadaniu i o którego serdeczności Harriet wspominała zawsze z uznaniem, że ów pan Martin jest kawalerem, że nie ma żony, że nie istnieje młoda pani Martin, Emma powzięła podejrzenie, że cała ta gościnność i życzliwość może być niebezpieczna dla jej młodej przyjaciółki i że jeżeli się nią nie zaopiekuje, Harriet może pogrążyć się bezpowrotnie.

Pod wpływem tego przeczucia poczęła stawiać pytania coraz liczniejsze i bardziej konkretne; naprowadzała Harriet zwłaszcza na rozmowy o panu Martinie, co zdawało się nie sprawiać dziewczęciu przykrości. Harriet chętnie wspominała, jak brał udział w ich spacerach przy księżycu i wesołych wieczornych zabawach, i długo się rozwodziła nad jego pogodnym usposobieniem i uprzejmością. Któregoś dnia poszedł aż trzy mile po włoskie orzechy, bo przyznała się, że bardzo je lubi, i w ogóle jest taki uczynny. Innego wieczoru sprowadził do bawialni syna swojego pastucha po to tylko, żeby dla niej zaśpiewał. Harriet lubi śpiew. Pan Martin także umie trochę śpiewać. Jej zdaniem jest w ogóle bardzo mądry i wszystko umie. Ma stado pięknych owiec, a kiedy bawiła w ich domu, wspominał, że dawano mu za wełnę wyższą cenę niż komukolwiek w okolicy. O ile Harriet wiadomo, wszyscy dobrze o nim mówią. Matka i siostry bardzo go kochają. Pani Martin powiedziała jej pewnego dnia – tu Harriet się zarumieniła – że nikt nie może być lepszym synem, dlatego też jest pewna, że jeżeli Robert się kiedyś ożeni, będzie bardzo dobrym mężem. To nie znaczy bynajmniej, że pragnie, aby się ożenił. Wcale jej nie pilno.

Świetnie, pani Martin! – pomyślała Emma. – Ta przynajmniej wie, co robi.

A gdy Harriet wyjeżdżała, pani Martin była tak uprzejma, że przysłała przez nią pani Goddard w upominku piękną gęś, najwspanialszą gęś, jaką pani Goddard kiedykolwiek widziała. Pani Goddard przyrządziła ją w niedzielę i zaprosiła na obiad wszystkie trzy nauczycielki, pannę Nash, pannę Prince i pannę Richardson.

– Przypuszczam, że pan Martin mało posiada wiadomości poza kręgiem swoich interesów? Pewno nie czyta?

– Ależ tak… to znaczy… nie wiem na pewno, ale zdaje mi się, że dużo czyta, tylko nie takie rzeczy, które by pani sobie ceniła. Czyta „Wiadomości Rolnicze” i parę innych książek, które leżą we wnęce okna, ale czyta je tylko dla siebie. Czasem jednak wieczorem, zanim zasiedliśmy do kart, czytywał nam głośno „Echa eleganckiego świata”, to bardzo ciekawe. Wiem, że zna „Plebana z Wakefieldu”. Nie zna za to „Opowieści leśnych” ani „Dzieci z opactwa”[3]. Nie słyszał nawet o takich książkach, póki mu o nich nie wspomniałam, ale postanowił je sobie sprowadzić jak najprędzej.

Następne pytanie brzmiało:

– Jak też wygląda pan Martin?

– Och, nie jest przystojny, wcale nie jest przystojny. Z początku wydawał mi się bardzo, bardzo brzydki, ale teraz mi się już taki nie wydaje. To tak zawsze bywa, po pewnym czasie. Ale czy pani go nigdy nie widziała? Bywa w Highbury od czasu do czasu, a co tydzień przejeżdża tędy konno w drodze do Kingston. Z pewnością często panią mijał.

– Bardzo być może, mogłam go spotkać pięćdziesiąt razy, nie mając pojęcia, jak się nazywa. Młody farmer, konno czy na piechotę, to chyba ostatnia postać, jaka mogłaby pobudzić moją ciekawość. Farmerzy należą właśnie do rzędu tych ludzi, z którymi, czuję, nie mam nic wspólnego. Ktoś stojący o parę szczebli niżej, a wyglądający poczciwie, raczej by mnie interesował, miałabym nadzieję, że mogę w czymś pomóc jemu albo jego rodzinie. Ale farmerowi niepotrzebna jest pomoc z mojej strony, toteż w pewnym sensie stoi on zbyt wysoko w hierarchii społecznej, bym go miała zauważyć, w każdym innym zaś – jest poniżej moich zainteresowań.

– Z całą pewnością. Tak! Nie sposób, aby pani mogła go kiedykolwiek zauważyć, ale on panią zna doskonale, naprawdę, to znaczy z widzenia.

– Nie tylko nie wątpię, że jest to młodzieniec zasługujący na wszelki szacunek, ale wiem nawet, że tak jest, i z uwagi na to życzę mu jak najlepiej. Jak sądzisz, ile on może mieć lat?

– Skończył dwadzieścia cztery ósmego czerwca, a moje urodziny przypadają dwudziestego trzeciego, tylko dwa tygodnie i jeden dzień różnicy! Jakież to dziwne!

– Dopiero dwadzieścia cztery lata! Jest za młody, żeby się żenić. Jego matka ma świętą rację, że się z tym nie spieszy. Zdaje się, że tak, jak jest, są bardzo szczęśliwi, i gdyby pani Martin chciała go ożenić, na pewno potem by tego żałowała. Za sześć lat, gdyby poznał zacną, młodą osobę, równej mu kondycji, z niewielkim posagiem, małżeństwo takie mogłoby dla niego być pożądane.

– Za sześć lat! Ależ, droga panno Woodhouse, miałby już wtedy trzydziestkę!

– No cóż, większość mężczyzn, którzy nie są całkowicie niezależni materialnie, nie może sobie pozwolić na wcześniejszy ożenek. Pan Martin musi, jak sądzę, dopiero zdobyć sobie majątek, nie może zatem liczyć na zbyt wiele. Jakąkolwiek schedę odziedziczy po śmierci ojca, jakikolwiek jest jego udział w majętności rodzinnej, przypuszczam, że wszystko to jest w ruchu, to znaczy, stanowi kapitał obrotowy i tak dalej. Dzięki wytrwałości i pracy, przy pewnej dozie szczęścia, może stać się kiedyś zamożnym człowiekiem, wydaje mi się niemal nieprawdopodobne, aby zdołał już cośkolwiek odłożyć.

– Z pewnością tak jest. Mimo to żyją bardzo dostatnio. Nie mają wprawdzie służącego, ale poza tym na niczym im nie zbywa, a pani Martin wspominała, że na przyszły rok przyjmie chłopca na posługi.

– Żebyś tylko nie narobiła sobie biedy, Harriet, jak się młody Martin ożeni. Mam na myśli… żebyś tylko nie nawiązała znajomości z jego żoną, bo chociaż nie można mieć nic przeciwko jego siostrom, gdyż otrzymały wyższą edukację, nie wynika z tego bynajmniej, że on poślubi osobę, której towarzystwo byłoby dla ciebie odpowiednie. Nieszczęśliwe okoliczności, w jakich się urodziłaś, zmuszają cię do niezwykle oględnego dobierania tych, z którymi obcujesz. Jesteś niewątpliwie córką człowieka z wyższej sfery i powinnaś dołożyć wszelkich starań, aby utrzymać się na tym poziomie, w przeciwnym razie nie zabraknie ludzi, którzy znajdą przyjemność w poniżaniu cię.

– Tak, z pewnością… pewnie są i tacy. Ale póki bawię w Hartfield i pani okazuje mi tyle życzliwości, nie boję się nikogo.

– Widzę, że rozumiesz dość dobrze, jakie znaczenie może mieć czyjś wpływ, Harriet, jednakże pragnęłabym, żebyś zajęła tak mocną pozycję w towarzystwie, by stać się niezależną zarówno od Hartfield, jak i ode mnie. Chciałabym, żebyś wyrobiła sobie raz na zawsze stosunki, a do osiągnięcia tego celu jest wskazane, byś miała jak najmniej przygodnych znajomości; jeśli zatem będziesz jeszcze mieszkała w tych stronach, kiedy pan Martin się ożeni, lepiej nie daj się wciągnąć w aż tak wielką zażyłość z jego siostrami, abyś nie musiała potem zaznajamiać się z jego żoną, którą będzie prawdopodobnie córka jakiegoś farmera, osoba bez wykształcenia.

– Z pewnością. Tak. Nie dlatego, abym sądziła, że pan Martin ożeni się z osobą, która nie posiadałaby pewnego wykształcenia i nie była bardzo dobrze wychowana. Jednakże nie mam zamiaru bynajmniej pani przeczyć i jestem pewna, że nie będę pragnęła znajomości z jego żoną. Zachowam zawsze wielki szacunek dla obu panien Martin, zwłaszcza dla Elżbiety; przykro by mi było z nimi zerwać, otrzymały bowiem równie staranne wychowanie jak ja. Jednakże, jeżeli ich brat ożeni się z jakąś nieokrzesaną, ordynarną kobietą, to oczywiście lepiej, abym u niej nie bywała.

Emma obserwowała ją przez cały czas tej odpowiedzi pełnej wahań, lecz nie zauważyła żadnych niepokojących objawów zakochania. Młodzieniec był pierwszym wielbicielem Harriet, miała jednak nadzieję, że nie łączą ich żadne inne więzy i że dziewczyna nie będzie się zbyt stanowczo opierała jej własnym życzliwym zamierzeniom.

Spotkały pana Martina zaraz nazajutrz podczas spaceru drogą do Donwell. Szedł pieszo i objąwszy najpierw Emmę spojrzeniem pełnym szacunku, popatrzył z niekłamanym zadowoleniem na jej towarzyszkę. Emma, rada, że nadarza się podobna sposobność lustracji, wysunęła się o parę kroków naprzód i kiedy tamci dwoje rozmawiali, bystrym okiem przyjrzała się panu Robertowi Martinowi. Prezentował się bardzo dobrze i robił wrażenie rozumnego człowieka, lecz nie posiadał poza tym żadnych innych zalet; a gdyby się go porównało z panami z wyższych sfer, straciłby, jak sądziła Emma, wszelki urok w oczach Harriet. Harriet była dość wrażliwa na dobre maniery i sama zauważyła niezwykłą kurtuazję pana Woodhouse’a, dla której wyraziła podziw i uznanie. Pan Martin natomiast zdawał się nie mieć pojęcia o dobrych manierach.

Rozmawiali z sobą zaledwie parę minut, gdyż nie można było kazać czekać pannie Woodhouse; Harriet podbiegła do niej rozpromieniona, w podnieceniu, które Emma obiecywała sobie wkrótce uśmierzyć.

– Niech pani tylko pomyśli, co za traf, żeśmy się spotkali! Jakie to dziwne. Powiedział, że tylko przypadkiem nie poszedł drogą przez Randalls. Zdawało mu się, że nigdy tędy nie chodzimy. Myślał, że bywamy prawie co dzień w Randalls. Nie mógł jeszcze dostać „Opowieści leśnych”. Taki był zajęty za ostatnią bytnością w Kingston, że zupełnie o tym zapomniał. Ale wybiera się tam znów jutro. Jakie to dziwne, żeśmy się spotkali! No więc, czy wygląda tak, jak się pani spodziewała? Co pani o nim sądzi? Czy uważa pani, że jest naprawdę taki brzydki?

– Jest niewątpliwie bardzo brzydki, wyjątkowo brzydki, ale to jeszcze nic w porównaniu z jego zupełnym brakiem ogłady. Nie miałam prawa wiele się spodziewać, i wiele się nie spodziewałam, ale nie przypuszczałam, że może być taki pospolity i śmieszny, taki zupełnie bez żadnej prezencji, przypuszczałam, przyznaję, że jest trochę bardziej dystyngowany.

– W rzeczy samej – powiedziała Harriet zgnębionym głosem. – Nie jest tak dystyngowany, jak prawdziwy dżentelmen.

– Sądzę, moja droga, że odkąd nas poznałaś i przebywasz wciąż w towarzystwie prawdziwych dżentelmenów, ciebie samą musiała uderzyć różnica pomiędzy nimi a panem Martinem. W Hartfield widziałaś ludzi wykształconych i dobrze wychowanych, w najlepszym znaczeniu tego słowa. Zdziwiłoby mnie, gdybyś po tym, znalazłszy się znowu w towarzystwie pana Martina, nie zdała sobie sprawy, że należy on do istot niższego rzędu, i nie była zdumiona, że mogłaś go kiedykolwiek uważać za człowieka sympatycznego. Czy nie zaczynasz już tego odczuwać? Czy cię to nie uderzyło? Jestem pewna, że musiałaś zauważyć jego dziwaczny wygląd i obcesowe maniery. No i ten szorstki głos! Z daleka słyszałam przecież, że jest pozbawiony wszelkiej modulacji.

– No, na pewno nie jest podobny do pana Knightleya. Nie ma tak wytwornego wyglądu ani ruchów. Widzę doskonale różnice. Ale pan Knightley jest człowiekiem tak wyjątkowo wytwornym!

– Istotnie, pan Knightley jest człowiekiem tak wyjątkowym, że porównywanie z nim pana Martina to niesprawiedliwość. Wśród setek ludzi trudno znaleźć kogoś, kto równie wyraźnie jak pan Knightley miałby wypisane na twarzy „oto dżentelmen”. Ale nie jest to jedyny dżentelmen, jakiego ostatnio widywałaś. Na przykład pan Weston albo pan Elton! Porównaj pana Martina z którymkolwiek z nich. Porównaj ich sposób bycia, mówienia, milczenia. Zobaczysz od razu różnicę.

– Tak, różnica jest ogromna. Tylko że pan Weston jest już niemal stary, ma chyba pod pięćdziesiątkę.

– To właśnie sprawia, że jego dobre maniery są jeszcze cenniejsze. Im człowiek starszy, Harriet, tym jest ważniejsze, aby nie miał złych manier; wszelka wybuchowość, brak okrzesania, niezdarność stają się wówczas jeszcze bardziej rażące i wstrętne. To, co można darować za młodu, staje się w późniejszym wieku nieznośne. Pan Martin jest już dziś dziwaczny i szorstki. Jaki będzie, gdy dożyje lat pana Westona?

– Doprawdy, trudno przewidzieć – odrzekła Harriet uroczyście.

– Ale można się łatwo domyślić. Będzie ordynarnym, pospolitym farmerem, całkowicie obojętnym na swój wygląd zewnętrzny, myślącym wyłącznie o zyskach i stratach.

– Czyż tak? To byłoby fatalne.

– Jak dalece interesy już go dziś pochłaniają, widać choćby z tego, że zapomniał postarać się o książkę, którą mu poleciłaś. Miał głowę zanadto nabitą targiem, aby myśleć o czymkolwiek innym, co jest rzeczą całkiem właściwą dla kogoś, kto jest na dorobku. Cóż go obchodzą książki? Nie wątpię, że się dorobi i z czasem stanie się bogatym człowiekiem, ale cóż nam to szkodzi, że będzie nieoczytany i pospolity?

– Dziwi mnie, że nie pamiętał o książce – tyle tylko odpowiedziała Harriet, z głębokim niezadowoleniem, które Emma uznała za wystarczające. Toteż nie dodała już ani słowa. Zaczęła natomiast z innej beczki:

– Pod pewnym względem maniery pana Eltona są nawet lepsze od manier pana Knightleya albo pana Westona. Są jeszcze wytworniejsze. Mogą być śmiało uważane za wzór. Pan Weston jest tak bezpośredni, żywy, niemal zbyt impulsywny, wszyscy go za to lubią, gdyż jest przy tym tak dobroduszny, ale nie należy tego naśladować. To samo trzeba powiedzieć o zachowaniu pana Knightleya, tak prostolinijnym, stanowczym, poniekąd dyktatorskim, choć jemu to przystoi – jego postać, wygląd i pozycja pozwalają mu na to; jednakże gdyby jakiś młodzieniec chciał go naśladować, byłoby to nie do zniesienia. Natomiast sądzę, że każdemu młodemu człowiekowi można z całym spokojem doradzić, by obrał sobie za wzór pana Eltona. Pan Elton jest pogodny, wesoły, uczynny i łagodny. Zdaje mi się, że w ostatnich czasach stał się jeszcze łagodniejszy. Nie wiem, czy zamierza wkraść się w łaski którejś z nas, Harriet, okazując jeszcze większą subtelność, ale uderzyło mnie, że jego maniery są wytworniejsze niż dawniej. Jeżeli istotnie kryje się w tym jakaś myśl, to prawdopodobnie chęć przypodobania się tobie. Czy mówiłam ci, co o tobie powiedział któregoś dnia?

Po czym przytoczyła młodej dziewczynie jakieś gorące pochwały, które wydusiła była z pana Eltona, a teraz powtarzała najdokładniej; Harriet rumieniła się, uśmiechała i powiedziała, że pan Elton wydawał jej się zawsze bardzo miły.

Pan Elton był tą właśnie osobą, którą Emma upatrzyła sobie, aby wybić z głowy Harriet młodego farmera. Uważała, że byłby to wymarzony związek, tyle tylko, że zbyt przez wszystkich pożądany, naturalny i prawdopodobny, aby powzięcie takiego planu poczytano jej za szczególną zasługę. Obawiała się, że już wszyscy o tym myślą i spodziewają się tego. Natomiast nikt zapewne jej nie ubiegł, plan ów bowiem zaświtał jej w głowie już pierwszego wieczoru, który Harriet spędziła w Hartfield. Im dłużej Emma go rozważała, tym bardziej wydawał się jej rozsądny i wskazany. Sytuacja pana Eltona była jak najbardziej odpowiednia; dżentelmen w każdym calu, bez jakichkolwiek przynoszących mu ujmę koneksji, a równocześnie nie z takiej rodziny, która mogłaby sprzeciwić się temu małżeństwu z uwagi na nieznane pochodzenie Harriet. Mógł jej zaofiarować wygodny dom i, jak sądziła Emma, wystarczające dochody, bo choć plebania w Highbury nie była wielka, wiadomo było, że pan Elton posiada fundusz zapewniający mu niezależność materialną; wyrobiła sobie o nim bardzo wysokie pojęcie, wiedziała, że ma usposobienie pogodne, charakter prawy, że jest młodzieńcem zasługującym na szacunek, przy czym nie brak mu ani rozumu, ani znajomości świata.

Upewniła się już, że pan Elton uważa Harriet za piękną, ufała więc, że są to wystarczające podstawy, by powziął decyzję, zwłaszcza wobec tak częstych spotkań w Hartfield; dla Harriet zaś – Emma nie wątpiła ani na chwilę – sama myśl, iż została przez niego wyróżniona, będzie miała należytą wagę i wpływ. Był to naprawdę wielce ujmujący młody człowiek, mogący podobać się każdej niezbyt kapryśnej kobiecie. Uchodził za bardzo przystojnego, wszyscy na ogół podziwiali jego urodę, choć Emma nie dzieliła tych zachwytów – rysom pana Eltona brak było szlachetności, tego zaś nie mogła mu darować; ale dziewczynę, którą uszczęśliwiało, że jakiś tam Robert Martin jeździ dla niej po włoskie orzechy, łatwo chyba podbije uwielbienie pana Eltona.

ROZDZIAŁ V

– Nie wiem, jakie jest pani zdanie – zwrócił się pan Knightley do pani Weston – ale ja tej wielkiej zażyłości Emmy z Harriet Smith nic dobrego nie wróżę.

– Nic dobrego! Czy pan tak sądzi naprawdę? Nic dobrego? Ależ czemu?

– Myślę, że nie mają na siebie nawzajem dodatniego wpływu.

– Zadziwia mnie pan! Emma będzie miała niewątpliwie dodatni wpływ na Harriet, Harriet zaś, można śmiało powiedzieć, ma dodatni wpływ na Emmę, stwarzając jej nowy obiekt zainteresowań. Ja osobiście z największą radością patrzę na ich rosnącą zażyłość. Jak różnie to odczuwamy! Też coś, nie mają na siebie dobrego wpływu! Będzie to chyba powód do jeszcze jednej naszej kłótni na temat Emmy.

– Może pani przypuszcza, że przyszedłem umyślnie się z panią pokłócić, wiedząc, że Westona nie ma w domu i że będzie pani musiała sama się bronić?

– Mój mąż by mnie poparł z pewnością, gdyby tu był, jesteśmy bowiem co do tej sprawy zupełnie zgodni. Nie dalej jak wczoraj mówiliśmy o tym i stwierdziliśmy oboje, jak to szczęśliwie dla Emmy, że jest w Highbury dziewczyna, z którą może utrzymywać przyjazne stosunki. Nie, w tym wypadku nie jest pan sprawiedliwym sędzią. Pan tak nawykł do życia w samotności, że nie docenia pan, jak wiele warte jest towarzystwo, zresztą żaden mężczyzna nie potrafi zrozumieć, jaką pociechę znajduje kobieta w towarzystwie osoby tej samej płci, zwłaszcza jeżeli była do tego przyzwyczajona przez całe życie. Domyślam się, jakie są pańskie obiekcje co do Harriet Smith. Nie jest to osoba tak wybitna, jaką powinna być przyjaciółka Emmy. Skądinąd jednak, ponieważ Emma chciałaby dopełnić luki w edukacji tego dziewczęcia, będzie to dla niej bodźcem, by samej więcej czytać. Będą czytały razem. O ile wiem, tak przynajmniej zamierza Emma.

– Emma stale zamierza więcej czytać, od dwunastego roku życia. Widywałem niejedną listę przez nią sporządzoną w różnych okresach, zawierającą książki, które zamierzała przeczytać od deski do deski; pamiętam piękne listy, doskonale wybrane i nadzwyczaj starannie ułożone, niekiedy w porządku alfabetycznym, niekiedy na innej zasadzie. Spis lektur, który sporządziła, gdy miała zaledwie czternaście lat, tak dobrze moim zdaniem świadczył o jej guście, iż zachowałem go przez jakiś czas, przypuszczam więc, że i teraz znakomicie ułożyła nowy spis. Ale przestałem się spodziewać, aby Emma kiedykolwiek wytrwale poświęciła się lekturze. Nie podda się nigdy niczemu, co wymaga wysiłku i cierpliwości oraz podporządkowania fantazji rozumowi. Tam, gdzie nie udało się pannie Taylor, tam i Harriet Smith nic nie zdziała, jestem tego pewien. Nigdy się pani nie powiodło nakłonić Emmy do przeczytania nawet połowy tego, czego pani sobie życzyła. Sama pani wie o tym najlepiej.

– Prawdopodobnie – odrzekła pani Weston z uśmiechem – i ja kiedyś tak myślałam, ale odkąd się rozstałyśmy, nie mogę sobie przypomnieć, żeby Emma kiedykolwiek nie spełniła jakiegoś mego życzenia.

– Toteż nie należy pragnąć, aby podobne wspomnienia miały w pani odżyć – rzekł pan Knightley z przejęciem i zamilkł na chwilę. Lecz dodał wkrótce: – Ja wszakże, którego zmysły nie uległy podobnym czarom, widzę, słyszę i pamiętam. Emmę zepsuło to, że była najinteligentniejsza z całej rodziny. Gdy miała dziesięć lat, potrafiła – na swoje nieszczęście – odpowiedzieć na pytania, nad którymi na próżno łamała sobie głowę jej siedemnastoletnia siostra. Była zawsze bystra i pewna siebie, Izabella zaś powolna, niepewna i nieśmiała. Mając lat dwanaście, Emma zaczęła rządzić domem i wami wszystkimi. Ze śmiercią matki straciła jedyną osobę zdolną przeciwstawić się jej woli. Odziedziczyła zdolności matki i szkoda, że nie podlega już jej wpływowi.

– Ubolewałabym szczerze, gdybym opuściwszy dom pana Woodhouse’a i zmuszona szukać nowej posady, polegać miała na pana rekomendacji; sądzę, że nie powiedziałby pan nikomu dobrego słowa o mnie. Jestem pewna, że uważał mnie pan zawsze za osobę nieodpowiednią na stanowisko, jakie zajmowałam.

– Tak – odrzekł z uśmiechem. – Tutaj jest pani właściwsze miejsce, jest pani stworzona na żonę, nie na guwernantkę. Jednakże cały okres pobytu w Hartfield był dla pani znakomitą szkołą, jak stać się idealną żoną. Być może nie wykształciła pani Emmy tak wszechstronnie, jak pozwalały na to możliwości, to raczej ona dopełniła pani edukacji, właśnie z punktu widzenia przyszłego małżeństwa: nauczyła panią podporządkowywać komuś własną wolę i czynić to, czego sobie życzy kto inny. Toteż gdyby wtedy pan Weston poprosił mnie, bym mu wskazał odpowiednią dla niego żonę, wymieniłbym niewątpliwie pannę Taylor.

– Dziękuję panu. Niewielka to zasługa być dobrą żoną dla takiego człowieka jak mój mąż.

– Rzeczywiście, prawdę powiedziawszy, mam obawy, że się pani zmarnuje i że, pomimo tak wielkich zdolności cierpliwego znoszenia swojej doli, nie będzie nic takiego w pani życiu, coby pani z trudem znosić musiała. Jednakże niechaj żywi nie tracą nadziei. Charakter Westona może ulec zmianie na gorsze wskutek nadmiaru komfortu albo syn może zacząć go dręczyć.

– Mam nadzieję, że się nigdy tak nie stanie! To nieprawdopodobne! Niech pan nie przepowiada przykrości z tej strony.

– Ani mi to w głowie. Wymieniam tylko możliwości. Nie zamierzam dorównać Emmie w jej darze przepowiadania i odgadywania przyszłości. Pragnę z całego serca, aby ów młodzian okazał się nieodrodnym Westonem pod względem zalet serca i umysłu, Churchillem zaś pod względem fortuny. Ale powróćmy do Harriet Smith – nie dokończyłem nawet połowy tego, co miałem do powiedzenia. Uważam, że jest to najgorsza towarzyszka, jaką Emma mogła sobie wyszukać. Sama nic nie wie, uważa zaś, że Emma wie wszystko. Całe jej zachowanie to zachowanie pochlebczyni, tym gorzej, że niezamierzone. Jej nieuctwo jest ustawicznym pochlebstwem. Jakże Emma ma zrozumieć, że powinna się sama czegoś uczyć, jeżeli Harriet wykazuje na każdym kroku tak czarującą niższość? Śmiem twierdzić, że Harriet ze swej strony też niewiele zyska przez tę znajomość. Hartfield przewróci jej w głowie, jej własne środowisko przestanie jej przypadać do gustu. Tyle tylko nabierze ogłady, że będzie nieszczęśliwa wśród tych, którzy na skutek urodzenia oraz życiowych okoliczności są jej właściwym światem. Musiałbym się wielce mylić, gdyby głoszone przez Emmę zasady miały dodać hartu ducha bądź też nakłonić młodą dziewczynę do rozsądnego pogodzenia się ze zmiennymi kolejami losu i swoją sytuacją życiową. Mogą najwyżej dać jej trochę zewnętrznego poloru.

– Widocznie mam więcej zaufania do zdrowego rozsądku Emmy niż pan albo może bardziej się troszczę o jej chwilowe zadowolenie, nie ubolewam bowiem wcale nad tą znajomością. Tak ślicznie wczoraj wyglądała!

– Ach, woli pani mówić o jej powierzchowności niż o jej inteligencji? Doskonale, nie mam zamiaru przeczyć, że Emma jest ładna.

– Ładna! Mógłby pan raczej powiedzieć – piękna. Czy pan może sobie wyobrazić kogoś, kto rysami twarzy i postacią byłby bliższy doskonałości?

– Nie wiem, co mógłbym sobie wyobrazić, ale przyznaję, że rzadko zdarzało mi się widzieć twarz i figurę milszą dla oka. Ja wszakże jestem zbyt starym przyjacielem, żeby być bezstronnym.

– A jakie oczy, prawdziwie orzechowe oczy, i tak błyszczące! Rysy regularne, szczery wyraz twarzy, cera kwitnąca zdrowiem i taki piękny wzrost i kształty! Kibić silna i prosta; zdrowie bije nie tylko od różanych policzków, świadczy o nim cała postawa, osadzenie głowy, spojrzenie. Słyszymy nieraz, że jakieś dziecko to „obraz zdrowia”, otóż gdy patrzę na Emmę, wydaje mi się, że jest ona najdoskonalszym obrazem zdrowia osoby dorosłej. To wcielenie piękna, nieprawdaż, panie Knightley?

– Nie widzę nawet najmniejszej skazy w jej wyglądzie – odrzekł pan Knightley – podzielam całkowicie pani zdanie. Chętnie na nią patrzę, od siebie zaś dodam, że ja osobiście nie uważam jej za osobę próżną. Zważywszy, jak bardzo jest urodziwa, nie wydaje się zbytnio troszczyć o swoją urodę; próżność jej ma źródło w czym innym. Nie, droga pani, nie uda się pani odwieść mnie od tematu, obstaję przy swoim – nie podoba mi się ta zażyłość z Harriet Smith, mam obawy, że okaże się ona szkodliwa dla nich obu.

– Ja zaś twierdzę niemniej stanowczo, że nie przyniesie ona ujmy ani jednej, ani drugiej. Pomimo uroczych drobnych przywar Emma to najlepsze stworzenie pod słońcem. Czy znajdziemy lepszą od niej córkę, czulszą siostrę, wierniejszą przyjaciółkę? Nie i nie! Posiada zalety, którym można zaufać, nigdy nikogo nie namówi do złego, nie popełni błędu nie do naprawienia: jeżeli Emma nawet raz przypadkiem w czymś się omyli, w stu innych wypadkach postąpi słusznie i właściwie.

– Zgoda, nie będę pani dłużej dręczył. Niech Emma pozostanie aniołem, ja zaś zachowam swą zgryźliwość dla siebie aż do przyjazdu Izabelli i Jana na Boże Narodzenie. Jan żywi wobec Emmy uczucie rozsądne – a więc nie ślepe, Izabella zaś we wszystkim podziela jego zdanie, czyniąc wyjątek tylko wówczas, gdy mąż nie dość drży o dzieci. Jestem pewien, że poglądy ich będą zgodne z moimi.

– Ja zaś jestem głęboko przekonana, że wszyscy zbyt kochacie Emmę, aby sądzić ją niesprawiedliwie lub surowo, wybaczy pan jednak, jeżeli sobie pozwolę napomknąć – uważam, iż mam prawo zabrać głos, tak jak jej matka by zabrała – że nie sądzę, by podobne dyskusje między wami nad zażyłością Emmy i Harriet dały coś dobrego. Proszę mi darować moją szczerość, ale gdyby nawet ta zażyłość miała przynieść jakieś ujemne skutki, to trudno się spodziewać, by Emma, która opowiada się tylko przed ojcem – on zresztą całkowicie aprobuje tę znajomość – miała ją zerwać, skoro znajduje w niej źródło przyjemności. Udzielanie rad było przez tak długie lata moim obowiązkiem, że niech pana nie dziwią te resztki dawnych nawyków.

– Skąd znowu – wykrzyknął – jestem pani za nie bardzo wdzięczny. Są to z pewnością zbawienne rady, spotka je zaś lepszy los, niż bywało często z pani radami, gdyż zostaną wzięte pod uwagę.

– Pani Knightley jest z natury lękliwa i mogłaby się zaniepokoić o siostrę.

– Niech się pani nie obawia – rzekł – nie podniosę wielkiej wrzawy. Zachowam swoje niezadowolenie dla siebie. Sprawy Emmy szczerze mnie obchodzą. Uważam ją tak samo za moją szwagierkę jak Izabellę, może nawet interesuje mnie bardziej. W uczuciach, jakie wzbudza we mnie, jest zarazem zaciekawienie i niepokój. Chciałbym wiedzieć, jakie będą jej losy.

– Ja także – powiedziała miękko pani Weston – bardzo bym chciała.

– Twierdzi zawsze, że nigdy nie wyjdzie za mąż, co oczywiście zupełnie nic nie znaczy. Nie sądzę jednak, by dotychczas spotkała mężczyznę, który poruszyłby jej serce. Nie zaszkodziłoby, gdyby się zakochała na zabój, byle obiekt miłości był właściwy. Chciałbym widzieć Emmę zakochaną, niepewną wzajemności, byłoby to dla niej bardzo zdrowe. Ale nie ma tu nikogo, kto mógłby wzbudzić w niej uczucie, a ona tak rzadko wyjeżdża z domu.

– Istotnie, nic nie grozi na razie jej postanowieniu – przyznała pani Weston – ale to się jeszcze stać może, tymczasem jednak, kiedy widzę, jak jest szczęśliwa w Hartfield, nie mogę pragnąć dla niej uczucia, które naraziłoby biednego pana Woodhouse’a na kłopoty. Nie doradzałabym jeszcze małżeństwa Emmie, chociaż zapewniam pana, że nie mam nic przeciwko tej instytucji.

Słowa te miały częściowo na celu ukrycie pewnych myśli, które zarówno ona, jak pan Weston z upodobaniem snuli na ten temat. Mieszkańcy Randalls mieli określone życzenia co do losu Emmy, ale nie chcieli się z nimi zdradzać, toteż gdy pan Knightley wkrótce potem zmienił temat rozmowy, zapytując ze spokojem: – Co pani Weston sądzi o pogodzie? Czy możemy spodziewać się deszczu? – nabrała przekonania, że gość jej nie ma nic więcej do powiedzenia o Hartfield ani nie wyciąga żadnych wniosków z poprzedniej rozmowy.

ROZDZIAŁ VI

Emma nie miała nawet najmniejszej wątpliwości, iż nadała właściwy kierunek wyobraźni Harriet i pobudziła jej młodocianą próżność w nader wskazanym kierunku, zauważyła bowiem, iż przyjaciółka bardziej niż poprzednio zdaje sobie teraz sprawę, że pan Elton jest nieprzeciętnie przystojnym mężczyzną, przy tym ma niezwykle miły sposób bycia; nie wahała się też nadal drogą wielce przyjemnych napomknień zapewniać przyjaciółki o jego podziwie, toteż wkrótce nabrała nieomal pewności, że wzbudziła w Harriet tyle dlań sympatii, ile można by oczekiwać w danych warunkach. Była najmocniej przekonana, że pan Elton jest na najlepszej drodze do zakochania – jeżeli się już nie zakochał. Nie odczuwała wobec niego najlżejszych nawet skrupułów. Mówił tak chętnie o Harriet, wychwalał ją tak gorąco, że Emma nie wątpiła ani na chwilę, że uczucia jego wymagają tylko trochę czasu, by się w pełni rozwinąć. Jego uwagi o uderzającej zmianie na lepsze, jaka zaszła w manierach Harriet, odkąd zaczęła bywać w Hartfield, były jednym z bardziej miłych dowodów jego wzrastającego przywiązania.

– Obdarzyła pani pannę Smith wszystkim, czego jej było brak, nauczyła ją pani gracji i swobody obejścia. Była piękną istotą, gdy przekroczyła progi pani domu, jednakże, moim zdaniem, uroki, których jej pani przysporzyła, przewyższają nieskończenie wrodzone jej zalety.

– Cieszy mnie, że mogłam, pana zdaniem, być jej użyteczną, jednakże Harriet wymagała jedynie lekkiego podciągnięcia, zaledwie kilku drobnych wskazówek. Ma ona wrodzony wdzięk, jaki daje łagodny charakter i prostota. Zrobiłam bardzo niewiele.

– Gdyby było rzeczą dopuszczalną zaprzeczyć damie… – rzekł pan Elton, jak zawsze pełen galanterii.

– Starałam się może wyrobić w niej więcej stanowczości – skierowałam jej myśl na sprawy, z którymi nigdy się dotychczas nie spotkała.

– Zapewne, zapewne! To mnie właśnie najsilniej uderzyło. Nabrała takiej stanowczości! Zręczna ręka nią pokierowała!

– Proszę mi wierzyć, że doznałam wielkiej satysfakcji. Nie zdarzyło mi się jeszcze napotkać podatniejszego charakteru.

– Nie wątpię o tym. – Było to powiedziane żywo, acz z westchnieniem zdradzającym zakochanego.

Nie mniejszą przyjemność sprawił Emmie sposób, w jaki młody pastor poparł jej nagły kaprys, kiedy zapragnęła mieć portret Harriet.

– Czy robiono kiedyś twoją podobiznę, Harriet? – zapytała. – Czy pozowałaś komuś do portretu?

Harriet wychodziła właśnie z pokoju, zatrzymała się tylko na chwilę, by odpowiedzieć z ujmującą naiwnością:

– Ach! Mój Boże, nie, nigdy.

Ledwie zdążyła zniknąć za progiem, gdy Emma zawołała głośno:

– Jakąż rozkoszą byłoby posiadanie dobrego jej portretu! Nie wiem, co bym za to dała. Pragnęłabym niemal sama pokusić się o zrobienie jej podobizny. Nie wie pan o tym zapewne, że przed paru laty miałam pasję do portretów, próbowałam uwiecznić kilkoro znajomych, twierdzono na ogół, że mam dobre oko, zarzuciłam to jednak, zniechęcona z tej czy innej przyczyny. Teraz jednak mogłabym się odważyć, gdyby tylko Harriet chciała mi pozować. Jakąż radością dla mnie byłoby posiadanie jej portretu!

– Ależ tak, błagam panią! – wykrzyknął pan Elton. – Byłaby to istotnie wielka radość! Zaklinam panią, byś wykorzystała swój czarujący talent dla dobra przyjaciółki. Znam wartość pani rysunków. Czy mogła mnie pani posądzać o taką niewiedzę? Czyż ten pokój nie jest bogato ozdobiony krajobrazami i kwiatami wykonanymi przez panią? I czyż salonu pani Weston, w Randalls, nie zdobi kilka pani niezrównanych obrazków?

Ale cóż to ma wspólnego – pomyślała – z uchwyceniem podobieństwa, poczciwcze? Nie masz pojęcia o rysunku. Nie udawaj, że wpadasz w zachwyt nad moimi pracami. Zachowaj swoje zachwyty na chwilę, gdy będziesz podziwiał doskonałość rysów Harriet… Głośno zaś powiedziała:

– A więc, skoro mi pan tak uprzejmie dodaje otuchy, myślę, że spróbuję sił. Harriet ma niezmiernie subtelne rysy, co utrudnia uchwycenie podobieństwa, jednakże kształt jej oczu i linia ust są tak niezwykłe, że powinno się chyba udać.

– Zapewne, zapewne. Kształt oczu i linia ust… nie wątpię ani na chwilę, że wysiłki pani zostaną uwieńczone powodzeniem. Proszę, proszę na wszystko, niech pani spróbuje. A jeśli pani to uczyni, posiadanie tego portretu będzie istotnie – niech mi wolno powtórzyć pani słowa – wielką rozkoszą.

– Obawiam się tylko, wie pan, że Harriet nie zechce mi pozować, ma tak skromne mniemanie o swojej urodzie. Czy nie zauważył pan tonu, jakim mi odpowiedziała? To brzmiało przecież jak: „A dlaczegóż by miano malować mój portret?”.

– Ależ tak, zauważyłem, zapewniam panią, nie uszło to mojej uwagi. A jednak sądzę, że dałaby się namówić.

Harriet pojawiła się wkrótce i Emma wystąpiła niemal od razu ze swoją propozycją; wysuwane przez dziewczynę obiekcje nie były dość poważnej natury, by miały ostać się dłużej niż kilka minut gorącym naleganiom tamtych dwojga. Emma chciała przystąpić od razu do dzieła, toteż wyjęła tekę zawierającą liczne szkice portretowe – żaden z nich nie został wykończony – chcąc, aby postanowili wspólnie, który format będzie najodpowiedniejszy. Wyciągnięto na światło dzienne liczne niedokończone prace. Przeglądano kolejno miniatury, portrety różnych rozmiarów, szkice ołówkiem, pastele, akwarele. Emma próbowała wszystkiego i istotnie, zarówno w rysunku, jak i w muzyce zrobiła znacznie większe postępy, niż zdołałoby to – podobnie małym wysiłkiem – uczynić wiele osób. Grała na fortepianie i śpiewała, rysując, naśladowała niemal każdy styl, jednakże we wszystkim brak jej było wytrwania; toteż w niczym nie osiągnęła tego stopnia doskonałości, jaki pragnęła i niewątpliwie powinna była osiągnąć. Nie łudziła się zbytnio co do swego talentu malarki czy pianistki, nie było jej wszakże niemiłe, jeśli inni dawali się zwieść pod tym względem ani jeżeli sława jej uzdolnień była większa, niż na to zasługiwały.

Jej rysunki nie były pozbawione wartości, a im mniej wykończone, tym większe posiadały zalety. Zdradzały pewien polot, ale nawet gdyby był on znacznie mniejszy bądź też dziesięciokrotnie większy, podziw obojga widzów pozostałby niezmienny. Oboje nie posiadali się z zachwytu. Każdemu sprawia przyjemność widok uchwyconego podobieństwa, próby zaś panny Woodhouse z góry zostały uznane za doskonałe.

– Jak państwo widzą, wciąż powtarzają się te same fizjonomie – powiedziała Emma. – Za przedmiot studiów służyła mi jedynie moja rodzina. Oto szkic przedstawiający ojca, a tu jeszcze jeden – denerwował się na samą myśl, że ma pozować, i musiałam szkicować ukradkiem, żaden więc nie jest bardzo podobny. A to pani Weston, jeszcze raz i jeszcze raz, jak pan widzi. Droga pani Weston, zawsze i we wszystkim była mi najlepszą przyjaciółką. Pozowała mi, ilekroć ją o to prosiłam. A to moja siostra, udało mi się utrafić jej zgrabną figurkę, a i twarz jest dość podobna. Byłabym lepiej uchwyciła podobieństwo, gdyby mi dłużej pozowała, ale tak jej było pilno, bym narysowała portreciki wszystkich czworga dzieci, że nie mogła usiedzieć spokojnie. A tu są moje próby naszkicowania trojga z tej czwórki, widzi pan, to Henryczek i Jaś, a to Bella, cały arkusz od brzegu do brzegu, sami bracia i siostry, równie dobrze mogłoby to być każde z nich. Izabelli tak bardzo zależało, bym narysowała jej dzieci, że nie mogłam odmówić, ale nie sposób zmusić trzy- czy czteroletniego brzdąca, by stał spokojnie, wie pan; niełatwo też uchwycić podobieństwo, co najwyżej oddać można wyraz i koloryt, chyba że mają grubsze rysy, niż się to zdarza w naszej rodzinie. Oto szkic najmłodszego, kiedy był jeszcze niemowlęciem. Rysowałam go, gdy spał na kanapie, kokardka jest zadziwiająco podobna. Spuścił główkę, co mi ogromnie ułatwiło zadanie: uderzające podobieństwo. Dumna jestem z małego Jerzyka. Róg kanapki także mi się udał. A to moje ostatnie dzieło – powiedziała, odsłaniając ładny, nieduży szkic: całą postać młodego mężczyzny – ostatni i najlepszy portret mojego szwagra, Jana Knightleya. Był już prawie gotów, kiedy go odłożyłam w ataku złości i przysięgłam sobie, że już nigdy nie zrobię niczyjego portretu. Trudno, byłam rozżalona, gdyż po tylu trudach, kiedy naprawdę udało mi się uchwycić podobieństwo – obie z panią Weston uznałyśmy zgodnie, że Jan jest bardzo podobny, tylko zbyt przystojny, ale to raczej zaleta niż wada – otóż po tylu trudach usłyszałam z ust Izabelli chłodną pochwałę: „Tak, jest może trochę podobny, ale chyba nie oddałaś mu sprawiedliwości”. Ledwo dał się namówić, by w ogóle pozować, oboje z Izabellą uważali to za wielką łaskę, nie mogłam już tego wytrzymać, toteż nie dokończyłam akwareli, nie chcąc, żeby ją pokazywano każdemu z gości na Brunswick Square z uwagą, że Jan na portrecie jest brzydszy niż w naturze; tak więc, jak już powiedziałam, przysięgłam sobie wtedy, że nikogo nigdy więcej nie narysuję. Jednakże ze względu na Harriet, a raczej ze względu na siebie samą, złamię teraz słowo, nie ma tu bowiem na razie ani mężów, ani żon, którzy mogliby wtrącić swoje trzy grosze.

Myśl ta najwyraźniej bardzo przypadła do smaku panu Eltonowi, który z takim naciskiem powtarzał: „Nie ma ani mężów, ani żon, na razie, jak to pani zauważyła. Zapewne. Ani mężów, ani żon”, aż Emma zaczęła się zastanawiać, czy nie lepiej zostawić go sam na sam z Harriet. Ale ponieważ chciała się zabrać od razu do rysowania, uznała, że oświadczyny muszą zaczekać na inną sposobność.

Zdecydowała się dość szybko na rozmiary portretu i technikę malarską. Postanowiła malować akwarelą całą postać, podobnie jak portret Jana Knightleya, i myślała z upodobaniem, że dzieło jej zajmie honorowe miejsce nad kominkiem.

Rozpoczął się seans; Harriet, uśmiechnięta i zapłoniona, drżąc, że nie potrafi zachować pozy i powagi, przedstawiała utkwionym w nią oczom artystki uroczą mieszaninę młodzieńczych uczuć. Emma nie mogła jednak pracować, dopóki pan Elton kręcił się za nią niespokojnie, obserwując każdą postawioną kreskę. Czekała, aż obierze sobie pozycję, skąd będzie mógł przyglądać się, nie przeszkadzając jej w pracy, w końcu jednak musiała położyć temu kres i poprosić go, by obrał sobie inne miejsce. Wówczas to przyszło jej do głowy, aby go zająć głośnym czytaniem.

– Gdyby pan zechciał nam poczytać, byłaby to naprawdę wielka uprzejmość! Dopomogłoby mi to w pokonaniu trudności, pannie Smith zaś złagodziłoby nudę pozowania.

Pan Elton był uszczęśliwiony propozycją. Harriet słuchała, Emma zaś mogła rysować w spokoju. Musiała jednak pozwolić, by od czasu do czasu rzucił okiem, w przeciwnym razie bowiem nie spełniałby warunków, jakich zwykliśmy żądać od zakochanego; on zaś, ilekroć ołówek przestawał biegać po papierze, zrywał się z krzesła, by przekonać się, jak postępuje rysunek, i wyrazić swój zachwyt. Trudno było nie przyjąć łaskawie takich słów zachęty; jego oczarowane oczy dopatrywały się podobieństwa, zanim jeszcze dało się ono dostrzec. Emma nie poważała jego znawstwa, jednakże zarówno uczucie, jak uprzejmość pastora były bezsporne.

Seans w ogóle bardzo się udał; Emma była na tyle zadowolona z pierwszego szkicu, że pragnęła malować dalej. Portretowi nie można było zarzucić braku podobieństwa, poza została wybrana szczęśliwie; że zaś Emma zamierzała poprawić nieco figurę przyjaciółki, dodać jej nieco wzrostu i odpowiednio więcej wytworności, miała nadzieję, że rysunek po wykończeniu będzie naprawdę ładny pod każdym względem i że zawiśnie na swoim miejscu, przynosząc zaszczyt im obu – stanie się zarazem pomnikiem piękności modela, dowodem kunsztu artystki i uwieńczeniem ich wzajemnej przyjaźni, nie mówiąc już o wielu przyjemnych wrażeniach, jakie zdawało się zapowiadać wzrastające uczucie pana Eltona.

Harriet miała znów pozować nazajutrz; pan Elton zaś, jak wypadało, poprosił, by pozwoliły mu asystować przy seansie i zabawiać je głośną lekturą.

– Ależ oczywiście. Będzie nam bardzo miło zaliczyć pana do naszego grona.

Te same uprzejmości i reweranse powtórzyły się nazajutrz, praca postępowała nadal szybko ku obopólnemu zadowoleniu i portret zapowiadał się znakomicie. Podobał się każdemu, pan Elton zaś nie posiadał się z zachwytu i bronił go przed najlżejszym nawet cieniem krytyki.

– Panna Woodhouse obdarzyła przyjaciółkę jedynym szczegółem urody, którego natura jej poskąpiła – powiedziała pani Weston, nie podejrzewając, że zwraca się do zakochanego. – Wyraz oczu jest doskonale uchwycony, ale panna Smith nie ma takich brwi ani takich rzęs. Brak ich to jedyny defekt jej urody.

– Tak pani sądzi? – odparł. – Nie zgadzam się z panią. Wydaje mi się, że podobieństwo jest doskonałe w każdym najdrobniejszym szczególe. Nigdy w życiu nie widziałem tak uchwyconego podobieństwa. Nie zapominajmy, że to sprawa światła i cienia.

– Namalowała ją pani wyższą, niż jest w istocie – zauważył pan Knightley.

Emma dobrze o tym wiedziała, ale nie chciała tego przyznać; pan Elton zaś zaprzeczył skwapliwie:

– Ależ nie, ani trochę za wysoka, ani trochę. Proszę wziąć pod uwagę, że portret robiony jest w pozycji siedzącej, co oczywiście stanowi pewną różnicę… krótko mówiąc, proporcje muszą być zachowane. Proporcje, skrót, to wszystko daje dokładne pojęcie o istotnym wzroście panny Smith – ależ tak, z całą pewnością.

– Bardzo ładny portret – powiedział pan Woodhouse. – I tak ładnie wykończony, jak wszystkie twoje prace, moja droga. Nie znam nikogo, kto by tak dobrze rysował jak ty. Jedno tylko niezupełnie mi się podoba: to, że panna Smith siedzi na dworze w takim lekkim szalu na ramionach, aż lęk bierze, że się biedaczka zaziębi.

– Ależ, drogi papo, to ma być ciepły, letni dzień. Popatrz tylko na to drzewo.

– Moje dziecko, niebezpiecznie jest siedzieć na dworze o każdej porze roku.

– Panu wolno jest mieć oczywiście odmienne zdanie – obruszył się pan Elton – ale ja, przyznaję, uważam za nader szczęśliwy pomysł umieszczenie panny Smith na dworze, przy czym drzewo jest oddane w tak niedościgły sposób! Inne otoczenie mniej by leżało w charakterze modela. Cała naiwność panny Smith… no i w ogóle – wszystko jest zachwycające! Nie mogę oczu oderwać od tego portretu. Nigdy jeszcze nie widziałem tak uchwyconego podobieństwa.

Teraz należało pomyśleć o oddaniu obrazu do oprawy: tu zaczęły się pewne trudności. Musi to być zrobione niezwłocznie, musi być zrobione w Londynie; zamówienia można dokonać jedynie za pośrednictwem osoby, której dobry smak nie budzi żadnych wątpliwości, nie można jednak zwrócić się z tym do Izabelli, stałej wykonawczyni podobnych poleceń; jest grudzień, a pan Woodhouse nie zniósłby myśli o tym, że córka rusza z domu w grudniową mgłę. Z chwilą jednak, gdy pan Elton dowiedział się o tym strapieniu, znalazł na nie radę. Z wrodzoną sobie galanterią ofiarował swoje usługi, zapewniając, że można mu powierzyć tę sprawę. „Jakże miło mu będzie wykonać takie zlecenie! Każdej chwili może udać się konno do Londynu. Nie sposób wypowiedzieć, jaki jest wdzięczny, że obdarzono go takim zaufaniem”.

Protesty Emmy, że pan Elton jest zbyt uprzejmy, że nie mogłaby się nigdy pogodzić z tą myślą, za nic w świecie nie śmiałaby obarczać go równie kłopotliwą misją, wywołały tylko pożądane powtórzenie błagań i zapewnień – w kilka minut porozumienie zostało osiągnięte.

Pan Elton miał zawieźć rysunek do Londynu, wybrać ramę i dać odpowiednie wskazówki: Emma sądziła, że potrafi sama tak opakować obraz, by nie narazić go na zniszczenie, pana Eltona zaś na zbyt wiele niewygód – pan Elton natomiast zdawał się obawiać, by poniesione przezeń niewygody nie okazały się zbyt znikome.

– Jakiż to cenny depozyt! – westchnął tkliwie, gdy mu wręczano pakunek.

W tym człowieku jest zbyt dużo galanterii, by mógł się zakochać – pomyślała Emma. – Co prawda zakochać się można na tysiąc przeróżnych sposobów… To bardzo zacny młodzieniec, będzie znakomicie pasował do Harriet, „zapewne”, jak sam zawsze mówi; muszę jednak przyznać, że zanadto wzdycha i rzuca tęskne spojrzenia, zbyt się sili na komplementy; ja nie zniosłabym tego. Już teraz zbyt duża porcja przypada mi w udziale, a przecież odgrywam tylko drugorzędną rolę. Ale to pewnie przez wdzięczność za Harriet.

ROZDZIAŁ VII

Dzień, w którym pan Elton wybrał się do Londynu, dostarczył Emmie nowej sposobności przysłużenia się przyjaciółce. Harriet, jak zwykle, była w Hartfield wkrótce po pierwszym śniadaniu, po czym poszła do domu z zamiarem powrócenia do Emmy na obiad; tymczasem zjawiła się wcześniej, niż to było umówione, w pośpiechu, snadź czymś podniecona. Mina jej zdradzała, że stało się coś niezwykłego, czym pragnie się podzielić z przyjaciółką. Nie minęło pół minuty, a wszystko wyszło na jaw. Gdy rano wróciła do pani Goddard, dowiedziała się, że pan Martin był tam przed godziną, a kiedy mu powiedziano, że jej nie ma w domu i nieprędko spodziewają się jej powrotu, zostawił dla niej paczkę od jednej z sióstr i oddalił się. Otóż gdy otworzyła paczkę, znalazła w niej oprócz nut dwóch piosenek, które pożyczyła Elżbiecie do przepisania, list zaadresowany do niej, list ten zaś był od niego, od pana Martina, i zawierał formalną prośbę o rękę. Kto by to pomyślał! Harriet była tak zdziwiona, że nie wiedziała, co robić. Formalne oświadczyny i bardzo ładny list – tak się przynajmniej zdawało dziewczynie. Pisał w taki sposób, jak gdyby naprawdę bardzo ją kochał! Ale nie wiedziała, co z tym począć; toteż przybiegła czym prędzej do panny Woodhouse z zapytaniem, co ma robić.

Emmie wstyd było trochę za przyjaciółkę, że wydaje się być tak uradowana i pełna wahań.

– Trzeba przyznać – powiedziała – że ten młodzieniec nieśmiałością nie grzeszy i zmierza prosto do celu. Sięga wysoko, myśląc sobie: „A nuż się uda?”.

– Może pani przeczyta jego list? – wykrzyknęła Harriet. – Proszę, oto on!

Emma rada była z tych nalegań. Przeczytała i nie mogła oprzeć się zdziwieniu. Styl listu przewyższał jej najśmielsze oczekiwania. Nie dość, że nie zawierał ani jednego błędu gramatycznego, lecz żaden dżentelmen nie powstydziłby się jego układu; język, chociaż prosty, był stanowczy i bezpretensjonalny, uczucia zaś, które go podyktowały, przynosiły zaszczyt piszącemu. List był krótki, lecz zdradzał zdrowy rozsądek, gorące przywiązanie, szczerość poglądów, dyskrecję, a nawet subtelność uczuć. Emma zastanawiała się nad nim chwilę, podczas gdy Harriet stała, z niepokojem wyczekując jej zdania, szepcząc raz po raz: – No i co? No i co? – aż w końcu zapytała:

– Czy to ładny list? Czy może za krótki?

– Trzeba przyznać, że całkiem niezły list – odrzekła Emma dość powoli. – Tak dalece, że zważywszy wszystko, zdaje mi się, iż któraś z sióstr musiała mu pomagać w pisaniu. Trudno mi sobie wyobrazić, by młodzieniec, z którym rozmawiałaś przed paru dniami, mógł wyrażać się tak poprawnie, gdyby go pozostawiono o własnych siłach, a jednak nie jest to styl kobiecy, nie, z całą pewnością, jest zbyt silny i zwięzły, nie dość mglisty jak na kobietę. Nie ulega wątpliwości, że to człowiek roztropny i sądzę, że ma pewien wrodzony talent – myśli bowiem jasno i stanowczo – a gdy weźmie pióro do ręki, swobodnie dobiera właściwych słów. To się zdarza u niektórych ludzi. Znam ten typ umysłowości. Bystry, zdecydowany i nawet nie tak bardzo pospolity w uczuciach. – I zwracając list Harriet, dodała: – Lepiej napisane, niż przypuszczałam.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Ennui (fr.) – nuda, smutek. [wróć]

2. Kwadryl (z hiszp. cuartillo) – gra w karty, w której uczestniczą cztery osoby. [wróć]

3. „Pleban z Wakefieldu” („The Vicar of Wakefield”), powieść Olivera Goldsmitha (1728–1774); „Opowieści leśne” („The Romance of the Forest”), powieść Ann Radcliffe (1764–1823); „Dzieci z opactwa” („The Children of the Abbey”), powieść Reginy Roche. [wróć]