© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Maria Mazurkiewicz-Bełdzińska

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Anna Gardyniak

Redaktor: Mirosław Ruszkiewicz

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Katarzyna Błaszczyk, Woblink

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Konior/bluemango.pl

Ilustracja na okładce: Stephanie Soon/Shutterstock

Publikacja ukazała się dzięki dofinansowaniu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. I)
Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6331-8

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

AUTORZY

prof. dr hab. n. med. Ewa Pilarska

Klinika Neurologii Rozwojowej

Katedra Neurologii

Gdański Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Ilona Kopyta, prof. ŚUM

Katedra i Klinika Neurologii Dziecięcej

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. n. med. Robert Sabiniewicz, prof. GUMed

Klinika Kardiologii Dziecięcej i Wad Wrodzonych Serca

Gdański Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Edyta Szurowska

II Zakład Radiologii

Gdański Uniwersytet Medyczny

Spis treści

Przedmowa. Ewa Pilarska

Wykaz skrótów

1. Patofizjologia chorób naczyniowych mózgu – odrębności u dzieci. Ewa Pilarska

2. Definicja, epidemiologia oraz podział udaru dziecięcego. Ilona Kopyta

3. Czynniki ryzyka i przyczyny udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci. Ilona Kopyta

4. Przemijający atak niedokrwienny mózgu. Ewa Pilarska

5. Obraz kliniczny udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci. Ilona Kopyta

6. Badania pomocnicze. Ewa Pilarska

7. Diagnostyka obrazowa udaru mózgu u dzieci. Edyta Szurowska

8. Diagnostyka kardiologiczna. Robert Sabiniewicz

9. Metody leczenia udaru niedokrwiennego mózgu. Ewa Pilarska

10. Wtórna profilaktyka udaru mózgu. Ewa Pilarska

11. Rokowanie oraz odległe skutki udaru mózgu u dzieci. Ilona Kopyta

12. Różnicowanie udaru niedokrwiennego mózgu. Ewa Pilarska

13. Krwotok śródmózgowy. Ewa Pilarska

14. Zakrzepica zatok i żył mózgowia. Ilona Kopyta

15. Rzadkie przyczyny udaru mózgu u dzieci i młodzieży. Ewa Pilarska

16. Skala Udarów Niedokrwiennych Mózgu u Dzieci (PedNIHSS)

Schemat postępowania z dzieckiem z ostrymi objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego/podejrzeniem ostrej choroby naczyniowej mózgu – od wystąpienia objawów poprzez rozpoznanie i leczenie fazy ostrej do profilaktyki wtórnej (według rekomendacji RCPCH – Royal College of Paediatrics and Child Health w 1917 r. – w modyfikacji autorów)

Przedmowa

Jednym z głównych problemów zdrowotnych w skali światowej pozostaje udar mózgu ze względu na częste występowanie, dużą śmiertelność i nadal, pomimo ogromnego postępu w leczeniu, znaczną niepełnosprawność będącą jego następstwem. Mimo że udary u dzieci występują znacznie rzadziej niż u osób dorosłych, stanowią istotny problem diagnostyczny i leczniczy.

„Czas to mózg” – to często używane stwierdzenie w neurologii staje się ważnym wezwaniem dla populacji dziecięcej. Badania prowadzone na całym świecie pokazują, że rozpoznanie udaru mózgu u dzieci jest znacznie opóźnione. Wynika to przede wszystkim z małej świadomości społeczeństwa – a więc rodziców, opiekunów, lecz także lekarzy różnych specjalności – że udar mózgu może dotyczyć wszystkich: od noworodka do osoby pełnoletniej.

W Polsce nie ma podręcznika poświęconego zagadnieniom chorób naczyniowych mózgu u dzieci i młodzieży, a tylko w nielicznych dostępne są rozdziały dotyczące tego ważnego zagadnienia.

W publikacji tej zostały omówione czynniki ryzyka, przyczyny, obraz kliniczny, diagnostyka laboratoryjna, obrazowa i kardiologiczna udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci i młodzieży. Przedstawiono leczenie z uwzględnieniem najnowszych metod, jakie obecnie stosuje się u osób dorosłych, a więc trombolizę oraz trombektomię. Poruszono zagadnienia różnicowania udaru i profilaktyki. Przybliżono rzadkie przyczyny udaru mózgu u dzieci. Zaprezentowano też najważniejsze kwestie z zakresu udaru krwotocznego oraz zakrzepicy zatok i żył mózgowia.

Książka jest skierowana nie tylko do neurologów dziecięcych, ale również do neurologów, a zwłaszcza pediatrów, lekarzy rodzinnych, do lekarzy, którzy w ramach dyżuru spotykają się z dzieckiem w ostrym okresie udaru, w którym czas przeprowadzenia właściwej diagnostyki i wdrożenia odpowiedniego leczenia odgrywa kluczową rolę.

Mam nadzieję, że ten podręcznik, oparty na najnowszym piśmiennictwie i doświadczeniu Autorów, pomoże w szybkim rozwiązywaniu problemu dziecka z ostrą chorobą naczyniową mózgu.

Ewa Pilarska

Wykaz skrótów

ACA

(ang. anterior cerebral artery) – tętnica przednia mózgu

ACCP

– American College of Chest Physicians

aCL

(ang. anti-cardiolipin antibodies) – przeciwciała antykardiolipinowe

ADC

(ang. apparent diffusion coefficient) – współczynnik dyfuzji

AHA

– American Heart Association

AIS

(ang. arterial ischemic stroke) – udar niedokrwienny mózgu

APC

(ang. active protin C) – aktywne białko C

APS

(ang. antiphospholipid syndrome) – zespół antyfosfolipidowy

aPTT

(ang. activated partial thromboplastin time) – czas częściowej tromboplastyny po aktywacji

ASA

– American Stroke Association

ASPECTS

(ang. Alberta Stroke Programme Early Computed Tomography Score)

ATIII

(ang. antithrombin III) – antytrombina III

AVF

(ang. arteriovenous fistula) – przetoka tętniczo-żylna

AVM

(ang. arteriovenous malformation) – malformacja tętniczo-żylna

BA

(ang. basilar artery) – tętnica podstawna

β2GPI

(ang. anti-β2 glycoprotein) – glikoproteina anty-β2

CADASIL

(ang. Cerebral Autosomal Dominant Arteriopathy with Subcortical Infarcts and Leucoencephalopathy) – mózgowa autosomalna dominująca arteriopatia z zawałami podkorowymi i leukoencefalopatią

CASCADE

(ang. Childhood AIS Standardized Classification and Diagnostic Evaluation) – ocena kliniczna oraz standaryzowana klasyfikacja udaru niedokrwiennego mózgu u dzieci

CBF

(ang. cerebral blood flow) – mózgowy przepływ krwi

CCAD

(ang. craniocervical arterial dissection) – rozwarstwienie ściany naczynia tętniczego czaszkowego lub szyjnego

CM

(ang. cavernous malformation) – malformacja jamista

CSVT

(ang. cerebral sinus venous thrombosis) – zakrzepica zatok żylnych mózgu

CT

(ang. computed tomography) – tomografia komputerowa

CVT

(ang. cerebral venous thrombosis) – zakrzepica żylna mózgu

DIC

(ang. disseminated intravascular coagulation) – zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego

DVT

(ang. deep vein thrombosis) – zapalenie żył głębokich

DWI

(ang. diffusion-weighted imaging) – obrazowanie dyfuzyjne

ECMO

(ang. extracorporeal membrane oxygenation) – pozaustrojowe utlenowanie krwi

EDS

(ang. Ehlers-Danlos syndrome) – zespół Ehlersa-Danlosa

FAST

(ang. Face Arm Speech Test) – test twarz–ramię–mowa

FCA

(ang. focal cerebral arteriopathy of childhood) – ogniskowa arteriopatia naczyń mózgowych okresu dzieciństwa

FGA

(ang. fibrinogen A) – fibrynogen A

FGB

(ang. fibrinogen B) – fibrynogen B

FGG

(ang. fibrinogen G) – fibrynogen G

FII

(ang. factor II) – czynnik II

FV

(ang. factor V) – czynnik V

FVII

(ang. factor VII) – czynnik VII

FIX

(ang. factor IX) – czynnik IX

FX

(ang. factor X) – czynnik X

FXIII

(ang. factor XIII) – czynnik XIII

FLAIR

(ang. fluid attenuated inversion recovery) – sekwencja inwersji i powrotu

FMD

(ang. fibromuscular dysplasia) – dysplazja włóknisto-mięśniowa

GRE

(ang. gradient-recalled echo) – sekwencja echa gradientowego

HDL

(ang. high-density lipoprotein) – lipoproteiny o wysokiej gęstości

HS

(ang. haemorrhagic stroke) – udar krwotoczny

ICA

(ang. internal carotid artery) – tętnica szyjna wewnętrzna

ICH

(ang. intracerebral hemorrhage) – krwawienie śródmózgowe/wewnątrzczaszkowe

ICP

(ang. increased intracranial pressure) – wzmożone ciśnienie śródczaszkowe

INR

(ang. international normalized ratio) – znormalizowany czas protrombinowy

IPSS

(ang. International Paediatric Stroke Study) – Międzynarodowa Grupa Udaru Dziecięcego

IQ

(ang. intelligence quality) – poziom rozwoju intelektualnego

IUGR

(ang. intrauterine growth retardation) – wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu

KD

(ang. Kawasaki disease) – choroba Kawasakiego

LA

(ang. lupus anticoagulant) – antykoagulant tocznia

LACI

(ang. lacunar anterior circulation infarct) – mały udar podkorowy w zakresie unaczynienia ICA

LDL

(ang. low-density lipoprotein) – lipoproteina o niskiej gęstości

LMWH

(ang. low-molecular-weight haparine) – heparyna drobnocząsteczkowa

Lp(a)

(ang. lipoprotein(a)) – lipoproteina (a)

LVO

(ang. large vessel occlusion) – unaczynienie dużych naczyń mózgowych

MCA

(ang. middle cerebral artery) – tętnica środkowa mózgu

MELAS

(ang. Mitochondrial Encephalopathy with Lactic Acidosis and Stroke-like Episodes) – encefalopatia mitochondrialna z kwasicą mleczanową i udarami

MRI

(ang. magnetic resonance imaging) – obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego

MRV

(ang. magnetic resonance venography) – wenografia metodą rezonansu magnetycznego

MTHFR

(ang. methylenetetrahydrofolate reductase) – reduktaza metylenotetrahydrofolianowa

NIH

(ang. National Institute of Health) – Narodowy Instytut Zdrowia

OUN

– ośrodkowy układ nerwowy

PACI

(ang. partial anterior circulation infarct) – mały lub średni udar korowy w obrębie unaczynienia MCA/ACA albo duży udar podkorowy w zakresie MCA

PAI1

(ang. plasmonogen activator inhibitor-1) – inhibitor aktywatora plazminogenu typu 1

PAIS

(ang. paediatric arterial ischemic stroke) – dziecięcy niedokrwienny udar mózgu

PC

(ang. protein C) – białko C

PCA

(ang. posteriori cerebral artery) – lewa tętnica tylna mózgu

PedNIHHS

(ang. Pediatric National Institute of Health Stroke Scale) – Pediatryczna Skala Udaru Mózgu Narodowego Instytutu Zdrowia

POCI

(ang. posterior circulation infarct) – udar pnia mózgu lub móżdżku

PRV

(ang. post-radiation vasculopathy) – arteriopatia po leczeniu energią promienistą

PS

(ang. protein S) – białko S

PT

(ang. prothrombin time) – czas protrombinowy

PVA

(ang. post-varicella arteriopathy) – arteriopatia po przebytej ospie wietrznej

PWI

(ang. perfusion-weighted imaging) – obrazowanie perfuzyjne

RCP

– Royal College of Physicians

rtPA

(ang. recombinant tissue plasminogen activator) – rekombinowany tkankowy aktywator plazminogenu

SAH

(ang. subarrachnoid haemorrhage) – krwawienie podpajęczynówkowe

SCD

(ang. sickle cell disease) – niedokrwistość sierpowatokomórkowa

SCI

(ang. silent cerebral ischemia) – „cichy udar”

SERPIN

(ang. serine protease inhibitor) – inhibitor proteaz serynowych

SLE

(ang. systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty

SWI

(ang. susceptibility weighted imaging) – obrazowanie metodą podatności magnetycznej

TACI

(ang. total anterior circulation infarct) – duży lub średni udar korowy w zakresie MCA/ACA albo duży udar podkorowy w zakresie MCA

TCA

(ang. transient cerebral arteriopathy) – przejściowa arteriopatia naczyń mózgowych

TIA

(ang. transient ischemic attack) – przemijający atak niedokrwienia mózgu

ToF

(ang. time-of-flight) – czas przepływu (sekwencja do obrazowania naczyń bez podania środka kontrastującego dożylnie)

UFH

(ang. unfractionated heparin) – heparyna niefrakcjonowana

URI

(ang. upper respiratory tract infection) – infekcja górnych dróg oddechowych

VA

(ang. vertebral artery) – tętnica kręgowa

Vkas

(ang. vitamin K antagonists) – antagoniści witaminy K

VZV

(ang. varicella-zoster virus) – wirus ospy wietrznej i półpaśca