We are Bellingcat

Copyright © Eliot Higgins 2021

Copyright © 2021 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2021 for the Polish translation by Radosław Madejski

(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt graficzny okładki: © David Mann

Wykonanie okładki: Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Redakcja: Magdalena Granosik

Korekta: Iwona Wyrwisz, Marta Chmarzyńska

ISBN: 978-83-8230-099-4

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.postfactum.com.pl

www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga

www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E - wydanie 2021

Bezpłatny fragment

Wstęp

Rozdział 1. Laptop jako narzędzie rewolucji. Jak wynaleziono śledztwo online

Rozdział 2. Narodziny Bellingcat. Społeczność internetowych detektywów nabiera realnych kształtów

Rozdział 3. Za barykadą faktów. Obrona przed cyfrową dystopią

Rozdział 4. Myszy polują na kota. Przełomowe doświadczenie Bellingcat

Rozdział 5. Widoki na sprawiedliwość i potęga sztucznej inteligencji

Podziękowania

Przypisy

Wstęp

Ministrowie w pośpiechu wchodzili do podziemnej sali konferencyjnej w centrum Londynu, gdzie miało się odbyć posiedzenie sztabu kryzysowego. Na brytyjskiej ziemi użyto broni chemicznej. Wszystko wyglądało na próbę zamachu. Dwie niedoszłe ofiary leżały w szpitalu pod respiratorami, zaaplikowano im atropinę i środki uspokajające, a nad ich bezpieczeństwem czuwali uzbrojeni strażnicy. Wielka Brytania musiała jakoś zareagować. Poszlaki wskazywały na Kreml. Siergiej Skripal, były pułkownik rosyjskiego wywiadu wojskowego, jako podwójny agent pracował dla Brytyjczyków. W niedzielę 4 marca 2018 roku znaleziono go razem z córką, nieprzytomnych, na ławce, w spokojnym angielskim miasteczku Salisbury. Oboje byli w stanie krytycznym. Moskwa wyparła się wszelkich powiązań z tą sprawą.

– Nasi międzynarodowi współpracownicy mówią z pełną powagą, że jeśli stoi za tym Rosja, możemy się spodziewać reakcji, którą zapamiętamy na wieki – oświadczył rosyjski minister spraw zagranicznych Siergiej Ławrow. – To jest nieuczciwe zagranie. Najzwyklejsza propaganda i podsycanie histerii[1].

A przecież już wcześniej oskarżano Kreml o podobne akcje odwetowe – najgłośniejszą z nich był zamach na Aleksandra Litwinienkę, również byłego oficera rosyjskiego wywiadu. Litwinienko, który uciekł do Wielkiej Brytanii i tam ostro krytykował prezydenta Władimira Putina, 1 listopada 2006 roku spotkał się z dwoma byłymi agentami KGB w londyńskim hotelu Millennium. Wieczorem tego samego dnia źle się poczuł i trafił do szpitala, trzy tygodnie później zmarł wskutek zatrucia izotopem polonu 210.

Niecałe 10 kilometrów od Salisbury znajduje się Porton Down, brytyjskie laboratorium wojskowe, w którym prowadzi się badania nad tego rodzaju truciznami. Tamtejsi eksperci natychmiast poddali analizie próbki krwi 66-letniego Siergieja Skripala i jego 33-letniej córki Julii, żeby ustalić przyczynę zatrucia. Wkrótce poznali odpowiedź – nowiczok A-234, bojowy środek paralityczno-drgawkowy wynaleziony w Związku Radzieckim w latach siedemdziesiątych, kiedy Władimir Putin zaczynał swoją karierę w KGB. Substancja ta w kontakcie ze skórą może spowodować zaburzenia widzenia, trudności w oddychaniu, wymioty, konwulsje i śmierć. Jak wynika z analizy danych wywiadowczych, Rosjanie przechwycili korespondencję między Skripalem a jego córką, zanim wyleciała z Moskwy na dwutygodniowy urlop w Anglii. Śledząc Julię, mogli dotrzeć do jej ojca[2].

– Albo było to bezpośrednie działanie Rosji wymierzone w nasz kraj, albo rosyjski rząd stracił kontrolę nad tą śmiercionośną substancją, która dostała się w niepowołane ręce – powiedziała brytyjska premier Theresa May podczas wystąpienia w Izbie Gmin. Dała Moskwie 48 godzin na złożenie wyjaśnień. – Jeśli nie otrzymamy wiarygodnej odpowiedzi, uznamy ten incydent za bezprawne użycie siły przez Federację Rosyjską przeciwko Zjednoczonemu Królestwu. A wtedy znów stanę przed tym zgromadzeniem, żeby przedstawić pełny zakres konsekwencji, jakie wyciągniemy wobec winnych[3].

Finansowane przez rosyjski rząd media szerzyły teorie spiskowe, twierdząc, że Brytyjczycy przetrzymywali Skripala wbrew jego woli. Pojawiły się również pytania, dlaczego ofiary przeżyły, skoro użyto broni chemicznej o standardzie wojskowym. Miało to wywołać podwójny efekt – jednocześnie zasiać wątpliwości i wzbudzić grozę, jak gdyby sugerowano, że środki zabójcze, po które sięga Kreml, nigdy nie zawodzą. Brytyjczycy wydalili 23 rosyjskich dyplomatów, którzy okazali się nieoficjalnymi agentami wywiadu. Państwa sojusznicze, w akcie solidarności, postąpiły podobnie. Stany Zjednoczone odesłały do domu 60 pracowników ambasady rosyjskiej, a także nałożyły sankcje na rosyjskie banki i firmy eksportowe. Moskwa, w odwecie, zareagowała tym samym[4].

Bellingcat obserwował rozwój wypadków, czekając na dogodny moment, żeby włączyć się do akcji. Jesteśmy rozsianą po całym świecie społecznością internetową, która zajmuje się demaskowaniem zbrodni wojennych i zwalczaniem dezinformacji, bazując na ogólnie dostępnych źródłach – postach w mediach społecznościowych, wyciekach z baz danych albo bezpłatnych mapach satelitarnych. Podstawowy zespół złożony z 18 osób współpracuje z rzeszami wolontariuszy, przygotowując raporty, które docierają do setek tysięcy ludzi, również do przedstawicieli władz, wpływowych dziennikarzy i polityków. Nie mamy programu, ale kierujemy się prostą zasadą: są kłamstwa i są dowody, a ludzi wciąż interesuje różnica między jednym a drugim.

W ciągu kilku miesięcy po zamachu Siergiej Skripal i jego córka Julia doszli do siebie, Scotland Yard jednak nie odpuszczał – usilnie starał się rozwiązać ich sprawę. Drzwi domu Skripala, które najprawdopodobniej zostały skażone, znajdowały się poza zasięgiem monitoringu. Detektywi zabezpieczyli i obejrzeli 11 tysięcy godzin nagrań z pobliskich kamer, przestudiowali transakcje przy użyciu kart płatniczych i skontrolowali łączność komórkową w okolicy[5].

W czasie śledztwa doszło do kolejnych zatruć. Pewien uzależniony od narkotyków mężczyzna, który przeszukiwał kosze na śmieci, znalazł flakon perfum Nina Ricci Premier Jour i podarował je swojej partnerce. Kobieta spryskała nadgarstki znajdującą się w buteleczce substancją, po czym straciła przytomność. Tydzień później, 8 lipca, lekarze podjęli decyzję o odłączeniu jej od aparatury podtrzymującej funkcje życiowe. Organizacja do spraw Zakazu Stosowania Broni Chemicznej oddała do analizy próbki fałszywych perfum, co tylko potwierdziło, że w buteleczce znajdował się nowiczok.

– Jest to jeden z najrzadziej spotykanych bojowych środków paralityczno-drgawkowych na świecie i fakt, że znaleziono go w dwóch miejscach położonych tak blisko siebie, trudno uznać za zbieg okoliczności – oświadczył rzecznik wydziału antyterrorystycznego brytyjskiej policji[6].

Zamachowcy najprawdopodobniej wyrzucili pojemnik zawierający taką ilość toksycznej substancji, że wystarczyłoby jej do zabicia tysięcy ludzi[7].

Pół roku po próbie otrucia Skripalów policja dostarczyła nam w końcu to, czego potrzebowaliśmy. Opublikowano zdjęcia dwóch Rosjan w porcie lotniczym Gatwick parę dni przed zamachem; przyjechali do Salisbury pociągiem z Londynu i czaili się w pobliżu domu ofiary[8]. Podróżowali jako Aleksander Pietrow i Rusłan Boszyrow. Scotland Yard prosił o pomoc w zidentyfikowaniu podejrzanych, licząc, że ktoś ich rozpozna. Oczywiście apel spotkał się z reakcją Kremla.

– Wiemy, kim są ci ludzie. Znaleźliśmy ich – oświadczył Putin. – Mam nadzieję, że sami się ujawnią i o sobie opowiedzą. Tak będzie lepiej dla wszystkich. Nic nadzwyczajnego się nie stało, nikt nie popełnił przestępstwa, zapewniam was. W najbliższej przyszłości wszystkiego się dowiemy[9].

Najbliższa przyszłość nie kazała na siebie długo czekać, skoro prezydent wyraził taką wolę, i już następnego dnia, 16 września 2018 roku, dwaj podejrzani udzielili wywiadu na kanale RT (wcześniej Russia Today), międzynarodowej telewizji informacyjnej założonej i finansowanej przez rosyjski rząd. Porażeni ich wystąpieniem, wymienialiśmy gorączkowo wiadomości na wewnętrznym czacie Bellingcat. Mężczyźni twierdzili, że są niewinni i tylko skorzystali z oferty last minute, żeby wybrać się na urlop do Wielkiej Brytanii i zobaczyć słynną prowincjonalną katedrę. Pietrow patrzył złowrogo w kamery, jakby doprowadzały go do wściekłości. Boszyrow krzywił się, a jego twarz lśniła od potu. Zapewniali, że nie są zabójcami, tylko przedsiębiorcami w branży fitness.

Prowadząca wywiad – Margarita Simonian, redaktor naczelna stacji RT: Co tam robiliście?

Pietrow: Nasi przyjaciele sugerowali nam od dawna, żebyśmy odwiedzili to wspaniałe miasto.

Simonian: Salisbury? Wspaniałe miasto?

Pietrow: Tak.

Simonian: Co jest w nim takiego wspaniałego?

Boszyrow: To miasto turystyczne. Znajduje się tam słynna katedra, znana w Europie, a właściwie na całym świecie, jak sądzę. Słynie ze strzelistej wieży o wysokości 123 metrów, a także z zegara. To najstarszy działający zegar na świecie.

Dzień przed zamachem mężczyźni wybrali się po raz pierwszy z Londynu do Salisbury. Podróż pociągiem w obie strony trwała trzy godziny, ale na miejscu spędzili jedynie 30 minut, ponieważ, jak twierdzili ci dwaj krzepcy Rosjanie, zniechęciła ich śnieżyca. Następnego dnia odbyli taką samą podróż. Jak zapewniali, nie mieli pojęcia, gdzie mieszkał Skripal. Simonian zapytała ich o perfumy.

Boszyrow: Nie sądzi pani, że to trochę głupie, żeby faceci wozili ze sobą perfumy dla kobiet? Podczas odprawy celnej kontrolowano nasze bagaże, więc gdybyśmy mieli przy sobie coś nietypowego, na pewno ktoś zacząłby zadawać pytania. Dlaczego mężczyzna miałby trzymać w walizce damskie perfumy?

Simonian: Pracujecie dla GRU [Główny Zarząd Wywiadowczy Federacji Rosyjskiej]?

Pietrow: A pani?

Simonian: Ja? Nie, a wy?

Pietrow: Ja nie.

Boszyrow: Ja też nie[10].

Opinie na naszym wewnętrznym forum internetowym były zgodne. Ci dwaj kłamali. „Słynie ze strzelistej wieży o wysokości 123 metrów”? Kto mówi w taki sposób, jakby recytował hasło z Wikipedii? Skoro brytyjskie władze nie mogły ustalić, kim są ci ludzie, my wzięliśmy sprawy w swoje ręce. Na początek mieliśmy bardzo niewiele. Tylko twarze podejrzanych i ich fałszywe personalia.

Mimo to w ciągu paru dni rozwiązaliśmy zagadkę.

Odkrycie prawdziwych tożsamości niedoszłych zabójców Skripalów znalazło się na pierwszych stronach gazet na całym świecie, a wraz z nim pojawiły się pytania. Jak grupa domorosłych internetowych detektywów zdołała wyśledzić rosyjskich egzekutorów? Czy to w ogóle możliwe? Skąd się wzięliśmy? I czym właściwie jest Bellingcat?

By znaleźć odpowiedź, należałoby się cofnąć o 10 lat, do czasu, kiedy smartfony zaczynały wchodzić do powszechnego użytku, a media społecznościowe stawały się platformą nawiązywania osobistych relacji, przedstawiania opinii i zamieszczania zdjęć. Ludzie mimowolnie wystawiali na widok publiczny najbardziej osobiste informacje, takie, o których świat nie miał dotąd pojęcia. Uczciwi i oszuści, jedni i drudzy nie zdawali sobie sprawy, jak wiele ujawniają.

W tamtym czasie byłem pracownikiem biurowym tuż po trzydziestce, nie bardzo zadowolonym ze swojej posady, a jednocześnie jednym z wielu maniaków komputerowych zainteresowanych doniesieniami medialnymi. Pewnego dnia doznałem olśnienia. Przeszukując sieć, można znaleźć informacje, do których jeszcze nie dotarli ani dziennikarze, ani eksperci. Pewna grupa użytkowników miała podobne wnioski – tak oto zaczęła się organizować internetowa społeczność skupiająca się wokół wydarzeń, które pozostawiały swoje ślady na YouTubie, Facebooku, Twitterze, i nie tylko tam. W miarę naszych postępów nabieraliśmy doświadczenia, ucząc się od siebie nawzajem najnowszych technik śledczych. W efekcie stworzyliśmy nową domenę, która łączy w sobie dziennikarstwo, obronę praw człowieka i tropienie przestępstw.

Dowiedliśmy, że syryjski dyktator Baszszar al-Asad użył broni chemicznej przeciwko swoim obywatelom. Ujawniliśmy, kto odpowiada za zestrzelenie malezyjskiego boeinga 777. Namierzyliśmy popleczników ISIS w Europie. Zidentyfikowaliśmy neonazistów, którzy wywołali gwałtowne zamieszki w Charlottesville w stanie Wirginia. Pomogliśmy powstrzymać falę dezinformacji związaną z COVID-19. I zdemaskowaliśmy duet kremlowskich zabójców.

Nasza dyscyplina jest tak nowa, że nawet nie ma jednolitej nazwy. Najczęściej używanym określeniem jest „biały wywiad”, czyli zdobywanie informacji z ogólnie dostępnych źródeł, tak zwany OSINT (open-source intelligence). Jest to jednak pojęcie wywodzące się z rządowych służb wywiadowczych, których tajne metody odbiegają od jawnej i publicznej misji Bellingcat. Bardziej trafne określenie to „internetowe dziennikarstwo śledcze”. Ale nasze działania znacznie wykraczają poza zwykłe poszukiwania w sieci. Walczymy z siłami, które wypaczają fakty i wprowadzają społeczeństwo w błąd. Kładziemy szczególny nacisk na gromadzenie dowodów. Pokazujemy zwykłym obywatelom, jak ujawniać przestępstwa i domagać się odpowiedzialności od możnych i wpływowych.

Michael Bazzell – prywatny detektyw i guru wywiadu open-source – pracował wcześniej jako agent FBI i ścigając przestępców, przeszukiwał bazy danych, do których dostęp był tak drogi, że amatorzy zupełnie nie mogli sobie na nie pozwolić. „Dzisiaj dzięki OSINT już nie muszę płacić za 98 procent informacji, których potrzebuję. I tak oto przeszedłem na stronę białego wywiadu. Dotarło do mnie, że to wiedza dostępna dla każdego”[11].

Kiedy generał Michael Flynn kierował Agencją Wywiadowczą Departamentu Obrony (Defense Intelligence Agency, DIA) – zanim skompromitował się jako doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego w administracji prezydenta Trumpa – zauważył, że tajne źródła dostarczają 90 procent cennych informacji wywiadowczych. Odkąd pojawiły się media społecznościowe, sytuacja jest odwrotna – 90 procent wartościowych danych pochodzi z ogólnie dostępnych źródeł[12].

Szpiedzy zawsze stosowali techniki białego wywiadu, na przykład studiując gazety i słuchając radia. Niestety, często lekceważyli tego typu materiały, preferując tajne źródła informacji, na co pozwalały wpływy i zasoby budżetowe ich mocodawców. Dla nas, zwykłych śmiertelników, dostęp do tajnych danych raczej nie był możliwy. Musieliśmy ufać tym, którzy je kontrolowali. Tymczasem w społeczeństwie coraz bardziej rósł sceptycyzm, szczególnie odkąd koalicja pod przewodnictwem Stanów Zjednoczonych próbowała usprawiedliwić swoją inwazję na Irak, rozpowszechniając zmanipulowane i bezpodstawne informacje o broni masowego rażenia, którą rzekomo dysponował Saddam Husajn.

Dzisiaj nieufność społeczna to znacznie większy problem niż tylko sceptyczne nastawienie mas wobec elit. Obywatele traktują się nawzajem z głęboką podejrzliwością, a każde polityczne plemię szczelnie zamyka się w swojej bańce informacyjnej. Przeciwników dezinformacji – ludzi sięgających po takie książki jak ta – ogarnia pokusa, by postrzegać siebie jako osoby innej kategorii niż ci, którzy dają się oszukiwać i ulegają teoriom spiskowym. Mimo to każdy z nas w dużej mierze wierzy w to, co usłyszał od innych. Dlatego opinie ekspertów mają tak wielkie znaczenie. Ale i one przestają nam wystarczać. Pozwalając, by prawda stała się kwestią solidarności grupowej, doprowadziliśmy do katastrofy. W obecnych czasach trzeba prezentować fakty i poglądy w taki sposób, żeby wszyscy mogli je zobaczyć. Metoda Bellingcat jest prosta – kliknij link i zapoznaj się z naszymi wnioskami.

Przed laty przedstawiano internet jako nadciągającą cyberutopię. Ostatnimi czasy opinia publiczna zwróciła się w przeciwną stronę, postrzegając „erę cyfrową” jako rewolucję, która położy kres dziennikarstwu, cywilizowanym postawom i zachowaniom oraz polityce. Społeczność Bellingcat nie podziela tego rodzaju cyberpesymistycznych nastrojów. Internet może wiele zmienić na lepsze. Jednakże ochrona społeczeństwa i obrona prawdy nie są już wyłącznie domeną instytucji. To zadanie dla nas wszystkich.

Nie zależy nam na klauzulach tajności ani ograniczaniu informacji tylko dla wtajemniczonych. Bellingcat to coś, czego jeszcze nie było – agencja wywiadowcza dla wszystkich.

Rozdział 1
Laptop jako narzędzie rewolucji. Jak wynaleziono śledztwo online

W środę 2 lutego 2011 roku, tuż po tym, gdy zakończyły się popołudniowe modlitwy, na Majdan at-Tahrir wjechały autobusy. Od kilku dni na olbrzymim placu w centrum Kairu gromadziły się tysiące demonstrantów, żądając ustąpienia prezydenta Husniego Mubaraka, który od 30 lat sprawował dyktatorską władzę w Egipcie. Z autobusów wysiedli mężczyźni z kijami, maczetami i brzytwami. Nie zamierzali przyłączać się do protestujących. Przyjechali, żeby ich zaatakować.

Najpierw uformowali krąg, wykrzykując groźby. Jednocześnie z nimi pojawili się uzbrojeni w szable jeźdźcy na koniach, niektórzy na wielbłądach, i zaczęli nacierać na tłum. Bardziej odważni demonstranci próbowali zewrzeć szeregi i zrywali bruk, żeby się bronić, ale wtedy zostali zaatakowani z góry. Z dachów pobliskich budynków zwolennicy reżimu obrzucali cegłami i polewali wrzątkiem ludzi, którzy uciekali w popłochu oślepieni przez chmury gazu łzawiącego. Wojsko nie reagowało, nawet gdy ofiarą napaści padali dziennikarze. Dowódca jednego z czołgów, zbulwersowany rozkazem niepodejmowania interwencji, włożył lufę pistoletu do ust i zagroził, że się zastrzeli, bo nie będzie patrzył obojętnie na dokonującą się masakrę. Inni żołnierze też porzucali swoje posterunki. Wieczorem i w nocy starcia wciąż trwały; wielu reporterów wycofało się z placu, żeby wysłać do agencji zebrany materiał. Ci, którzy znaleźli się zbyt blisko walczących, doznali obrażeń.

Jeden z dziennikarzy, Andy Carvin z National Public Radio, przez cały dzień trwał na stanowisku i kompletował napływające doniesienia o „wielbłądziej bitwie”, jak później nazwano zamieszki. Nie musiał szukać bezpiecznej kryjówki ani przyciskać do ust nasączonej octem chusty dla ochrony przed gazem łzawiącym. Był w Waszyngtonie. Obserwował arabską wiosnę za pośrednictwem mediów społecznościowych. „Każdy następny tweet dawał mi lepsze wyobrażenie o sytuacji na miejscu” – wspominał później. – „Ludzie piszący tweety z placu Tahrir mieli unikalną perspektywę naocznych świadków, która jednak ograniczała się tylko do ich pola widzenia. Żaden z nich nie był w stanie zrelacjonować tego, co dzieje się wszędzie. Miałem wrażenie, jakbym krążył w helikopterze nad placem Tahrir i spoglądał z góry na pole walki. Wszystko ułożyło się w mojej głowie w spójną całość. Miałem ogląd sytuacji, którego prawdopodobnie nie mógłbym uzyskać, będąc tam na dole”[13].

Przez kilka miesięcy Carvin tweetował nawet po 18 godzin dziennie przez siedem dni w tygodniu, relacjonując wydarzenia rozgrywające się w Tunezji, Egipcie, Bahrajnie, Libii, Jemenie i Syrii. Publikował ponad tysiąc wiadomości dziennie – było tego tak dużo, że raz Twitter zablokował mu konto, biorąc go za spamera[14]. Korespondenci zagraniczni, dla których bezpośrednie narażanie się na niebezpieczeństwo to powód do dumy, zwykle nie uważają tego typu pracy za dziennikarstwo z prawdziwego zdarzenia. Ale dla branży informacyjnej, która zmaga się z ograniczeniami finansowymi, korzystanie z pomocy mediów społecznościowych stanowi atrakcyjną alternatywę. Problem polega na tym, że wiele tweetujących osób to zaangażowani działacze, a ich wpisy służą jakimś ukrytym celom – w jaki sposób dziennikarze, którzy czytają tweety z drugiego końca świata, nie znając miejscowego języka, a tym bardziej kontekstu kulturowego, mieliby odróżnić prawdę od manipulacji?

Arabska wiosna zwróciła uwagę na coś, co miało się stać najpoważniejszą kwestią przekazu medialnego w erze cyfrowej – weryfikację. Jak potwierdzić, że dana informacja jest zgodna z faktami? Skąd wiadomo, z czym mamy do czynienia?

Zadawałem sobie to samo pytanie, gdy jako urzędnik w Leicester przesiadywałem po godzinach w biurze i oglądałem materiał filmowy transmitowany na żywo z okna hotelu przy placu Tahrir. Policja spychała demonstrantów, a potem się wycofywała, w powietrzu latały kamienie, a przez spowitą chmurami gazu łzawiącego scenę tego dziwnego widowiska przewalał się tłum polewany z armatek wodnych.

Dawno temu zastanawiałem się, czy nie zostać dziennikarzem, może nawet relacjonowałbym tego rodzaju wydarzenia. Ale nie byłem prymusem i wyleciałem ze studiów, a potem imałem się różnych prac biurowych, które nie dawały mi satysfakcji. Z dystansu przyglądałem się politykom, celebrytom i dziennikarzom, jakby należeli do innego gatunku. Wciąż szukałem dla siebie miejsca w wielkim świecie i nie zanosiło się na to, że dokonam czegoś znaczącego. Uciekałem w gry komputerowe, oddawałem się im z maniakalnym wręcz zaangażowaniem, organizując wielkie grupy graczy rozsiane po różnych krajach. Moje zainteresowania zmieniły się nagle, gdy doszło do zamachów 11 września. Nowe informacje pojawiały się zbyt szybko, gazety nie nadążały, były takie powolne. Chciałem dowiedzieć się więcej i odkryłem forum internetowe Something Awful (Coś Okropnego), na którym ludzie toczyli dyskusje i wyrażali swoje poglądy na każdy temat, jaki tylko można sobie wyobrazić. Owładnęła mną nowa obsesja – śledzenie bieżących wydarzeń. W 2011 roku najbardziej fascynującą częścią każdego mojego dnia był poranek, kiedy przychodziłem do biura na długo przed rozpoczęciem pracy i siedząc samotnie przy komputerze, surfowałem po internecie w poszukiwaniu najświeższych informacji o arabskiej wiośnie.

Czerpałem je z jednego z najlepszych źródeł – Middle East Live, bloga informacyjnego na stronie „Guardiana”. Moją uwagę przykuwały aktualności z libijskiej wojny domowej, która wybuchła, gdy wieloletni dyktator Muammar Kaddafi brutalnie stłumił protesty w Bengazi. W efekcie doszło do starć zbrojnych. Rebelianci nie mieli wprawdzie wyszkolenia wojskowego, ale byli wyposażeni w kałasznikowy i przybywali na linię frontu stłoczeni na platformach pikapów. Kaddafi ostrzegał ich: „Poprowadzę masy, żeby oczyścić Libię kawałek po kawałku, dom po domu, ulicę po ulicy, dopóki kraj nie będzie wolny od plugastwa”. W marcu 2011 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ oficjalnie zezwoliła na interwencję militarną w obronie ludności cywilnej, w wyniku czego siły NATO przeprowadziły szereg ataków lotniczych przeciwko armii libijskiej[15]. Sytuacja na froncie obróciła się na korzyść rebeliantów, którzy przeszli do kontrofensywy i ze swoich pozycji w Misracie, Bengazi i górach Nafusa ruszyli na stolicę kraju Trypolis oraz ostatni bastion zwolenników Kaddafiego, Syrtę.

Studiowałem wszystkie anglojęzyczne artykuły, jakie udało mi się znaleźć, przeglądałem forum Something Awful oraz śledziłem tweety Andy’ego Carvina i innych blogerów. Libijczykom zablokowano dostęp do internetu, więc docierały do nas niepełne informacje. Kilku krzykliwych użytkowników Twittera wyrażało niezadowolenie, ale zazwyczaj byli to ci, którzy przejawiali mocno stronnicze nastawienie – albo prorewolucyjne, albo prorządowe. Żeby zweryfikować ich protesty, czytałem również tweety korespondentów zagranicznych wysyłane bezpośrednio ze strefy działań wojennych. Zauważyłem, że gromadzili oni więcej materiału, niż byli w stanie zmieścić w artykułach. To właśnie na Twitterze publikowali zawartość swoich reporterskich notesów, ujawniając fakty, o których nie mogłem przeczytać nigdzie indziej.

W połowie sierpnia 2011 roku grupa dziennikarzy, która znalazła się w pobliżu Tawerghi, miasta położonego nieopodal bastionu rebeliantów Misraty, zauważyła płonące budynki. W tym czasie jednak wszystkich absorbowały walki w Syrcie znajdującej się w rękach sił rządowych. Dopiero później świat miał się dowiedzieć o wydarzeniach w Tawerdze. Ten 10-tysięczny ośrodek był ostoją zwolenników Kaddafiego; gdy zajęli go rebelianci, postanowili wziąć odwet, zmuszając wszystkich mieszkańców do ucieczki, po czym spalili i zdewastowali całe miasto, zamieniając je w ruinę[16]. Tweety, do których dziennikarze załączyli zrobione z okien samochodu zdjęcia domów stojących w ogniu, były pierwszą zapowiedzią czystek etnicznych.

Ilekroć natrafiałem na jakiś intrygujący szczegół, dla którego nie było miejsca w doniesieniach prasowych, zamieszczałem go na forum Something Awful i w dziale komentarzy na live blogu „Guardiana”. Wiedziony pasją współzawodnictwa starałem się wyprzedzić wszystkich innych w publikowaniu przeoczonych informacji. Każdego ranka, przed pracą, przeglądałem materiały na temat Libii, które pojawiły się minionej nocy, i wybierałem najważniejsze linki. W ciągu kilku miesięcy rozszerzyłem zakres moich źródeł – zbierałem raporty organizacji zajmujących się obroną praw człowieka, filmy z YouTube’a, komentarze z Facebooka i zdjęcia z Tumblra. Moją specjalnością, którą rozwinąłem w tysiącach postów, stały się szczegóły. Nigdy nie próbowałem tworzyć kompletnych artykułów jak reporterzy wiadomości. Wyławiałem unikatowe perełki, które mogli wykorzystać inni.

Jak się okazało, mój prosty zamysł miał o wiele większe znaczenie, niż sądziłem. W tamtych latach ekosystem alternatywnych mediów mocno się rozrastał, wiele podejrzanych stron internetowych przekłamywało filmy i zdjęcia, żeby postawić na swoim w politycznych sporach. Tymczasem ja nie miałem żadnych osobistych powiązań z arabską wiosną ani żadnych stronniczych poglądów. Po prostu fascynowało mnie poszukiwanie ciekawostek. W sieci krążyło mnóstwo takich smakowitych kąsków – niestety, wiele z nich mijało się z prawdą. Koncentrowałem się na potwierdzonych danych. Zawsze wymieniałem wszystkie źródła, ujawniając pochodzenie przytaczanych informacji i zawsze przyznając się do ograniczeń mojej wiedzy. Takie podejście stało się elementarną dewizą Bellingcat: odpowiedzią na chaos informacyjny jest przejrzystość.

Wczesnym rankiem w piątek 12 sierpnia 2011 roku włączyłem komputer biurowy, z niecierpliwością zastanawiając się, co nowego przyniosła arabska wiosna. W Jemenie demonstrowały setki tysięcy ludzi – domagały się ustąpienia prezydenta Alego Abdullaha Saleha, który wracał do zdrowia po nieudanym zamachu na jego życie. W kilku syryjskich miastach siły porządkowe otworzyły ogień do protestujących – prezydent Baszszar al-Asad nie zamierzał oddać władzy[17]. A w Libii nasilały się walki o strategiczne ośrodki, jak na przykład Brega (Marsa al-Burajka). To bezbarwne miasto na północy kraju, liczące kilka tysięcy mieszkańców, stało się polem bitwy ze względu na mieszczącą się tam rafinerię ropy naftowej, lotnisko i port nad Morzem Śródziemnym. Armia Kaddafiego zajęła je po sześciu miesiącach walk, ale potem rebelianci przystąpili do oblężenia, które można było uznać za punkt zwrotny wojny domowej[18]. Na wschodnich przedmieściach trwała bitwa i wybuchały pociski artyleryjskie. Poprzedniego wieczoru siły rebeliantów zajęły część miasta, ale 12 sierpnia libijski rząd ogłosił, że sprawuje kontrolę nad miastem[19].

W serwisie YouTube pojawił się film zamieszczony przez jednego z powstańców. Zaliczał się do nowego gatunku, frontowego selfie, na którym żołnierze chełpią się przed kamerą swoimi wyczynami. W chybotliwym kadrze kręconego z ręki nagrania brodaty mężczyzna z ogoloną głową przechadzał się po niedawno opanowanej, jak twierdził, Marsie al-Burajce. Z budynków zostały ruiny, a na ulicach nie było nikogo oprócz innych rebeliantów w mundurach w kamuflażu pustynnym. To mógł być dowód zwycięstwa. Ale równie prawdopodobne było, że rebelianci kłamią[20].

Podczas gdy tradycyjne dziennikarstwo zabiega o wyłączność przedstawianych treści, żeby ubiec konkurencję, etos reportera internetowego nakazuje publikować każdy interesujący materiał i analizować go wspólnie, dzieląc się spostrzeżeniami. Śledztwa online od samego początku cechował duch współpracy, który do dziś jest inspiracją społeczności Bellingcat. Ale ogłaszanie faktów prowadzi również do zaciekłych sporów ze stronnikami takiego czy innego obozu, którzy protestują przeciwko odkryciom godzącym w ich wizję świata. Kiedy zamieściłem na live blogu „Guardiana” link do filmu, którego autor twierdził, że rebelianci zajęli Bregę, inny komentator zgasił mój entuzjazm: „To ma być dowód? Skąd wiesz, co to za miasto? Ten film można było nakręcić wszędzie”.

Miał absolutną rację. Skąd mogłem mieć pewność, że to w ogóle Brega, skoro nigdy nie byłem w tym mieście? Jeszcze raz obejrzałem nagranie, szukając czegoś, co pomogłoby mi rozpoznać to miejsce. Szczegóły takie jak szyldy sklepowe na nic się nie zdały, ponieważ nie znałem arabskiego. Większą część kadru wypełniała twarz bojownika, a w tle widniały parterowe budynki o białych betonowych ścianach i latarnie uliczne.

Wcisnąłem pauzę i zacząłem krążyć po pustym biurze, żeby zebrać myśli. Zatrzymałem się przy drukarce, z której wziąłem czystą kartkę i pospiesznie wróciłem do biurka. Podczas gdy żołnierz przechadzał się wyludnionymi ulicami i mówił do kamery, ja raz po raz zatrzymywałem film i próbowałem narysować jego trasę, tworząc roboczy szkic wycinka planu miasta. Nagranie zaczynało się w chwili, gdy żołnierz wychodzi zza ostrego zakrętu, potem na rozwidleniu kieruje się w lewo, mija grupkę uzbrojonych rebeliantów stojących na rogu i dociera do kolejnego skrzyżowania, na którym również skręca w lewo[21]. Wszedłem na Google Maps, wpisałem w okienko hasło „Brega” i przełączyłem mapę na tryb satelitarny. W mieście znajdowały się trzy dzielnice mieszkalne. W jednej z nich stały kilkupiętrowe bloki. To nie mogło być tam – na nagraniu widziałem parterowe domy. Bardziej prawdopodobne wydawały się dzielnice wschodnia i zachodnia. Przyjrzałem im się dokładnie, porównując rozkład ulic z moim rysunkiem. Ciągle go obracałem, bo ze szkicu nie wynikało nawet, która droga prowadzi na północ.

Zauważyłem pewien szczegół – tylko we wschodniej części miasta znajdowały się kręte ulice. Był to jakiś punkt wyjścia, ale wciąż nie potrafiłem się odnaleźć w labiryncie, który widziałem na monitorze. Obracając kartkę, nagle odkryłem, że mój szkic pokrywa się z siatką ulic na Google Maps. Żeby się upewnić, jeszcze raz odtworzyłem film i skupiłem uwagę na szczegółach w tle. Jeżeli miałem rację, każdy element powinien się zgadzać. Na przykład krajobraz w głębi kadru – czy był taki sam jak na zdjęciu satelitarnym? Tak[22]. Wszystko pasowało. Udało mi się. I zdobyłem sensacyjny materiał. Potwierdziłem, że rebelianci zajęli część miasta, a konkretnie wschodnią dzielnicę mieszkalną zwaną Nową Bregą. To wyjaśniało, dlaczego lojaliści Kaddafiego również twierdzili, że Brega znajduje się w ich rękach – mieli pod kontrolą dzielnicę zachodnią.

Siedząc w biurze w Leicester w środkowej Anglii, ustaliłem scenerię wydarzeń na linii frontu oddalonej o tysiące kilometrów. Żeby tego dokonać, potrzebowałem tylko nagrania z YouTube’a, Google Maps i kartki papieru. Rozwiałem wszelkie wątpliwości na live blogu „Guardiana” i zamieściłem na Twitterze zdjęcie szkicu zestawionego z planem Bregi. W kolejnych latach Twitter miał się stać podstawowym narzędziem, za pomocą którego rozpowszechniałem różne informacje. Dziś mam na koncie 250 tysięcy tweetów, ale tamten był dopiero siódmy z kolei. I już wtedy natrafiłem na dowód, którego nie znalazł nikt inny, nawet dziennikarze przebywający na miejscu. Przyglądałem się, jak moje odkrycie krąży po forach internetowych. Nawet profesjonaliści z branży medialnej zwracali na nie uwagę.

Wzbudziłem sensację, a poza tym doznałem olśnienia. Przy odrobinie wyobraźni można było przekształcić scenerię widoczną na nagraniu w obraz z lotu ptaka, spłaszczyć trójwymiarowe kształty i zamienić chybotliwe kadry w coś równie dokładnego jak mapa. Potem wystarczyło znaleźć i dopasować identyczne elementy. Tak oto natknąłem się na „geolokację”, jak później zaczęliśmy nazywać tę metodę – pierwszą z technik śledczych detektywa ery cyfrowej.

Gdy tylko nadarzała się okazja, starałem się ponownie doświadczyć dreszczyku emocji, jaki towarzyszył mojemu odkryciu. Gdy przyszedłem do pracy w poniedziałek 15 sierpnia 2011 roku, libijscy rebelianci ogłosili zdobycie miasta Tiji – jako dowód umieścili w sieci film. Na pięciominutowym nagraniu zobaczyłem bitwę w pustynnej scenerii niemal całkowicie pozbawionej charakterystycznych punktów. Pod koniec w kadrze pojawił się czołg jadący drogą obok meczetu. Tiji to małe miasteczko, w którym nie powinno być wielu meczetów. Natomiast na drodze zauważyłem pewien szczegół, który mógł zawęzić zakres poszukiwań – betonowy próg rozdzielający pasy ruchu. Zatrzymałem film i oceniłem na oko szerokość jezdni, na której mogłyby się zmieścić obok siebie dwa czołgi. Naprzeciwko meczetu stały jednopiętrowe budynki[23].

Znalazłem Tiji na Google Maps i przełączyłem obraz na tryb satelitarny. Po krótkim poszukiwaniu uzyskałem listę miejscowych meczetów, więc mogłem przyjrzeć się drogom, przy których stały, i porównać je z tą widoczną na filmie. Szybko znalazłem pasującą scenerię i meczet z minaretem usytuowanym od południa. Na nagraniu widać było minaret po stronie drogi, a na prawo od niego kopułę. Wszystko zgadzało się ze zdjęciem satelitarnym, również drzewa widoczne w głębi kadru za czołgiem, mur meczetu i droga skręcająca na północ. Im więcej szczegółów porównywałem, tym bardziej wszystko pasowało. Dzień później dzięki Google Maps i technice geolokacji ustaliłem, że miejscem, w którym sfilmowano płonący bilbord z wizerunkiem Kaddafiego, jest oaza Sabha na południowym zachodzie Libii. Swoje odkrycia publikowałem na live blogu „Guardiana”. Wcześniej jako bierny konsument wiadomości żerowałem na tym, co znaleźli inni. Teraz dzieliłem się własnymi znaleziskami. Bezlik informacji zalewających media społecznościowe wydawał się nie do ogarnięcia, ale wystarczyło je umiejętnie posortować, żeby natrafić na coś wartościowego.

W czwartek 20 października 2011 roku grupa rebeliantów zgromadziła się przy betonowym przepuście pod autostradą na przedmieściu Syrty. Z wypełnionej śmieciami rury wyciągnęli 69-letniego mężczyznę, którego twarz znał każdy Libijczyk. Kaddafi, wtedy już odsunięty od władzy, był zakrwawiony i rozglądał się z osłupieniem. Pytał swoich prześladowców: „Co ja wam zrobiłem?”. Kiedy rozjuszony tłum wlókł byłego dyktatora po piachu, bijąc go i zdzierając z niego koszulę, wiele osób filmowało zajście telefonami komórkowymi. Chwilę później Kaddafi był martwy, a nagranie linczu trafiło do sieci[24].

Dzisiaj nie tylko zwycięzcy piszą historię. Pokonani, przypadkowi przechodnie, sąsiedzi – oni też mają smartfony.

Prasa umiera, niech żyją media

Wpisy, które publikowałem w sekcji komentarzy na stronie „Guardiana” albo na forum Something Awful, były widoczne bardzo krótko i szybko znikały pod nawałem kolejnych wypowiedzi. Zależało mi na archiwizowaniu moich odkryć, dlatego zacząłem prowadzić bloga pod internetowym pseudonimem Brown Moses, którego od dawna używałem, a który pochodzi od tytułu piosenki Franka Zappy.

Nie zamierzałem ograniczać się tylko do Libii i zadecydowałem, że blog Brown Moses powinien być poświęcony szerszej problematyce. A tematów wciąż przybywało. Po śmierci Kaddafiego ludzie uzależnieni od gorących newsów, którzy śledzili arabską wiosnę, skierowali swoją uwagę na inne wydarzenia w regionie, zwłaszcza nasilający się konflikt w Syrii. Reżim Asada brutalnie rozprawiał się z protestującymi, opozycja przystąpiła do walki i sytuacja zaczęła się pogarszać. Media społecznościowe były pełne sprzecznych opinii, więc miałem w czym przebierać. Ale najpierw zagłębiłem się w problem samych serwisów informacyjnych.

Afera podsłuchowa w 2011 roku rozpętała burzę w brytyjskiej prasie, gdy na jaw wyszły nielegalne i amoralne praktyki powszechnie stosowane przez żurnalistów. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, okresie rozwoju telefonii komórkowej, reporterzy tabloidów odkryli, że mogą zadzwonić pod numer osoby będącej przedmiotem ich zainteresowania, połączyć się z pocztą głosową, wprowadzić standardowy kod dostępu, który zmieniali tylko nieliczni, i odsłuchiwać prywatne wiadomości. Pozbawieni skrupułów dziennikarze używali tej sztuczki obok innych podstępnych zagrywek, takich jak przekupywanie funkcjonariuszy policji, którzy służyli im za źródło informacji. Zastanawiałem się, czy uda mi się wytropić w sieci więcej tego rodzaju występków. Cała ta sprawa zakrawała na ironię. W tej sytuacji postanowiłem zastosować nową technikę dziennikarstwa śledczego opartą wyłącznie na ogólnie dostępnych źródłach, żeby zdemaskować stare metody, które polegały na wykorzystaniu źródeł niejawnych.

Głównym bohaterem skandalu był jeden z filarów medialnego imperium Ruperta Murdocha, prasowy bestseller „The News of the World”, który co niedzielę osiągał nakład trzech i pół miliona egzemplarzy, przekraczając ponadtrzykrotnie codzienną sprzedaż „New York Timesa”[25].

„Kiedy padałem ofiarą zniesławienia albo kiedy naruszano moją prywatność, przede wszystkim podejmowałem odpowiednie kroki prawne. Nie krytykowałem natomiast otwarcie haniebnych praktyk stosowanych przez niektóre gazety. Byłoby to, i wciąż jest, narażaniem się na brutalną dziennikarską zemstę” – oświadczył w 2011 roku aktor Hugh Grant, który głośno zaprotestował przeciwko nadużyciom tabloidu[26]. Politycy również obawiali się korporacji prasowej Murdocha, w skład której wchodził dziennik „The Sun” oraz prawomyślny organ „The Times”. Gdyby członkowie parlamentu popadli w niełaskę News Corp., byłoby to równoznaczne z inwigilacją ich prywatnego życia i publicznymi upokorzeniami[27]. Dopiero sprawa Milly Dowler, 13-letniej ofiary seryjnego mordercy, zmieniła ten stan rzeczy. Kiedy w 2002 roku dziewczynka przepadła bez wieści i nikt nie wiedział, co się z nią stało, dziennikarze uzyskali nielegalny dostęp do jej poczty głosowej. Rodzice zaginionej zauważyli brak nagranych wiadomości, co dało im złudną nadzieję, że ich córka żyje[28]. W 2011 roku wszystko wyszło na jaw i opinia publiczna przekonała się, że bezwzględne metody zdobywania informacji godzą nie tylko w polityków i celebrytów[29].

Kiedy wybuchł skandal, zdemaskowano mnóstwo spraw obfitujących w tyle szczegółów, że wiele z nich nigdy nie miałoby szansy trafić do gazet. Za to pojawiły się w internecie. Między innymi sprawa wycieku mejli, która, jak liczyłem, mogła stanowić dowód na powiązania między skorumpowanymi policjantami i News Corp. Chodziło o prawie 14 i pół tysiąca wiadomości z laptopa byłego funkcjonariusza Scotland Yardu Raya Adamsa, który odszedł ze służby i przyjął stanowisko szefa ochrony w należącej do imperium Murdocha firmie komputerowej NDS. Dziennik „Australian Financial Review” zdobył je w formie nieposortowanych plików tekstowych i zwrócił się do czytelników o pomoc w ich przeszukaniu[30]. Należałem do garstki forumowiczów, którzy z zapałem rzucili się na to zadanie i do upadłego roztrząsali temat wycieku na Something Awful. Opublikowałem na swoim blogu ich najciekawsze odkrycia, począwszy od powiązań między bułgarskimi hakerami a filią News Corp. aż po tropy prowadzące do tajnego konta ze środkami na łapówki[31].

Właśnie wtedy zaczęły się wyłaniać pierwsze zarysy internetowej społeczności śledczej. Byliśmy małą grupą i nie miałem pojęcia, do czego możemy dojść w ciągu kilku lat. Po prostu cieszyłem się, że mój blog już w pierwszym miesiącu – był kwiecień 2012 roku – osiągnął 10 tysięcy odsłon. Promowałem go na Twitterze, gdzie wciąż miałem tylko kilkuset obserwujących. Dewizą naszej społeczności była zweryfikowana informacja – nie miało większego znaczenia, kto ją odkrył, ale oznaczaliśmy tę osobę jako godną śledzenia na Twitterze. Taka sama zasada obowiązuje w Bellingcat. Korzystanie z ogólnie dostępnych źródeł informacji nie wymaga formalnego przygotowania. Reputację budują wyniki. Za przykład może tu posłużyć moja pierwsza bliska współpracownica, która mimo braku jakiegokolwiek doświadczenia dziennikarskiego odznaczała się talentem detektywistycznym. Była emerytowaną nauczycielką historii, prowadziła pensjonat w West Country, a w wolnym czasie uważnie śledziła aferę podsłuchową zbulwersowana tym, czego się dowiadywała. Natrafiliśmy na siebie na forum Something Awful i zapytałem ją, czy nie zechciałaby napisać artykułu dla Brown Moses. Wolała pozostać anonimowa, więc stała się „Stałym Współautorem”.

Przebrnęła przez setki godzin zeznań w śledztwie dotyczącym afery podsłuchowej, dotarła do powiązań z poprzednimi sprawami, przestudiowała dostępną online dokumentację finansową w poszukiwaniu współzależności między podejrzanymi i przeanalizowała cyfrowe akta sądowe. Poruszała się w internetowej dziczy ze skrupulatnością historyka badającego zakurzone archiwa. Sprawiła, że mój blog zyskał grono zagorzałych czytelników, którym nie wystarczały doniesienia medialne na temat skandalu. Byli wśród nich dziennikarze, a nawet kilku polityków. Wielu zastanawiało się, czy Stały Współautor nie jest członkiem parlamentu albo wtyczką w jakimś serwisie informacyjnym. Prawda była bardziej wymowna. Gazety opierają swoją sprzedaż na przekonaniu, że ich dziennikarze przechadzają się po korytarzach władzy, do których zwykli obywatele nie mają dostępu. Utrzymują poufne źródła informacji i korzystają ze swoich koneksji, żeby uzyskać to, czego chcą. Dla kontrastu Stałemu Współautorowi nie zależy na splendorze i nie jest osobą wpływową. „Jeżeli ktoś dostawał cynk od kogoś wtajemniczonego, nie miałam zamiaru go wykorzystywać. Inni mieli kontakty, dojścia i wtyczki, ale ja się do takich nie zaliczałam” – wspominała moja współpracownica.

Patrząc z perspektywy czasu, można powiedzieć, że afera podsłuchowa przyniosła długotrwałe skutki, pogłębiając dotychczasowy stereotyp dziennikarzy, którzy uchodzą za nikczemną elitę, ludzi skorumpowanych i posuwających się do korupcji. Taką reputację, w której nie ma miejsca na rozróżnienie między bezwzględnymi i odpowiedzialnymi reporterami, wykorzystywali politycy (najczęściej prezydent Donald Trump), kiedy było im na rękę odrzucać fakty jako „fejk newsy”. Dla bloga Brown Moses skandal powodował znaczący przełom, który przyczynił się do wypracowania metody Bellingcat. Było dla mnie całkowicie jasne, że nasze działania muszą stanowić przeciwieństwo tradycyjnego dziennikarstwa w najgorszym wydaniu. Że nasze źródła powinny w miarę możliwości pozostawać dostępne do wglądu opinii publicznej. Że polityka nie powinna mieć nic wspólnego z naszą pracą. Że wszystkie nasze odkrycia muszą być poparte dowodami. I wreszcie – że nigdy nie staniemy się hermetyczną branżą, której atutem będą bliskie koneksje z władzą. Byliśmy otwartą społecznością amatorów, którzy współpracowali, szukając dowodów na potwierdzenie faktów.

Medioznawca Jay Rosen wiele lat temu przewidział, że dziennikarstwo obywatelskie zdobędzie wpływową pozycję, kiedy instytucje sterujące rozpowszechnianiem informacji utracą kontrolę. W 2006 roku napisał: „My, niegdyś zwani publicznością, chcielibyśmy poinformować media o swoim istnieniu oraz o nadchodzącej zmianie układu sił. Mocno scentralizowany system mediów skupił ludzi wokół wielkich organizacji społecznych i ośrodków władzy, ale nie połączył ich ze sobą. Relacje na płaszczyźnie poziomej między obywatelami są teraz tak samo realne i ważne jak relacje góra–dół.

Syria – wojna, na której zabrakło reporterów

Jeżeli manipulacje tabloidów odzwierciedlały najbardziej odrażające oblicze dziennikarstwa, to postawa Marie Colvin z „Sunday Times” była przykładem, jak bronić szlachetnej motywacji. Na początku 2012 roku znalazła się w niewielkiej grupie zagranicznych dziennikarzy, którzy wyruszyli w ryzykowną podróż do Himsu, syryjskiego miasta znajdującego się pod ostrzałem armii Asada. Miała 56 lat i była doświadczoną korespondentką wojenną. Podczas wojny domowej na Sri Lance doznała uszkodzenia lewego oka, na którym nosiła charakterystyczną czarną opaskę[32].

„To wierutne kłamstwo, że rząd walczy z terrorystami. Syryjskie wojsko po prostu bombarduje miasto pełne zmarzniętych i głodnych cywili” – powiedziała w relacji na żywo dla CNN[33]. Następnego dnia zginęła, gdy siły rządowe zaatakowały prowizoryczne centrum prasowe. Niektórzy uważają, że połączenie satelitarne ze stacją telewizyjną pozwoliło armii na zlokalizowanie jej pozycji.

Po śmierci Colvin coraz mniej zachodnich dziennikarzy decydowało się na wyjazd do Syrii. Kiedy ich brakowało, reżim Asada stawał się jeszcze bardziej bezwzględny. Gdyby nie internet, udałoby się zataić przed światem okrucieństwa wojny. Był to pierwszy konflikt w historii, w którym media społecznościowe odegrały tak znaczącą rolę – zarówno walczący, jak i cywile za pośrednictwem setek blogów i filmów na YouTubie relacjonowali wydarzenia na linii frontu, desperacko próbując przeciągnąć światową opinię publiczną na swoją stronę. W 1982 roku rząd syryjski krwawo stłumił powstanie w Hamie, mieście na zachodzie kraju, zabijając tysiące ludzi, dokładna liczba ofiar jednak nie jest znana, ponieważ władze zatuszowały swoją zbrodnię. „Ale dzisiaj mamy internet. Robimy zdjęcia i filmy, które przesyłamy do Al Jazeery, żeby ludzie wiedzieli, co tu się dzieje. Wszyscy mogą to zobaczyć” – powiedział w 2012 roku jeden z syryjskich rebeliantów[34]. Reżim Asada starał się powstrzymać przepływ informacji, odcinając elektryczność i linie telefoniczne oraz blokując sieci komórkowe i internet w miastach opanowanych przez opozycję[35]. Dlatego przeciwnicy rządu zaczęli zakładać centra prasowe, często w zwykłych domach, korzystające z łączności satelitarnej.

W tym czasie serwisy informacyjne na całym świecie znalazły się w finansowym dołku, a zmniejszone nakłady i uszczuplone dochody z reklam prowadziły do masowych zwolnień. Do obiegu trafiało więcej wiadomości niż kiedykolwiek dotąd, mimo to instytucje zajmujące się oceną i rozpowszechnianiem faktów były przytłoczone. Kto miał czas na przeglądanie wszystkich materiałów z wojny w Syrii, które zalewały internet?

Tak się złożyło, że ja miałem.

Chociaż nie znałem arabskiego i nigdy nie byłem w Syrii, z głębokim zaangażowaniem studiowałem wydarzenia na froncie i patrzyłem, jak z każdym dniem pogarsza się sytuacja ludności cywilnej. Z odległości tysięcy kilometrów obserwowałem, jak siły rządowe na oślep ostrzeliwują zbuntowane miasta, jak Dara i Hims, a setki rywalizujących ze sobą oddziałów rebelianckich zapowiadają odwet. W pierwszych tygodniach po założeniu bloga Brown Moses zgodnie z zasadą, którą stosowałem na forach dyskusyjnych, tworzyłem kompilacje wartych uwagi nagrań wideo, które znalazłem:

Czołg strzela do operatora kamery, miejsce nieznane[36].

Funkcjonariusze służby bezpieczeństwa biją i poniżają zatrzymanego studenta na uniwersytecie w Aleppo.

Helikopter armii rządowej wystrzeliwuje pociski rakietowe nad Taftanazem[37].

Z każdym tematem, który zgłębiałem – Libia, afera podsłuchowa, a teraz Syria – przybywało mi obserwujących na Twitterze, nawiązywałem również kontakty z innymi osobami, które tak samo obsesyjnie analizowały internetowy potop informacji. Twitter był często krytykowany jako zamknięta przestrzeń, w której głos zabierają osoby wyznające podobne poglądy. Na szczęście wokół takich niszowych poszukiwań jak nasze, gdzie odkrycia mają większe znaczenie niż opinie, powstają twórcze kolektywy, których pojedynczy członkowie przyczyniają się do postępów całej grupy.

Do tego nieformalnego centrum prasowego na Twitterze dołączyli między innymi niezależni korespondenci zagraniczni, z których usług coraz częściej korzystały wielkie koncerny medialne, ponieważ mieli niewygórowane żądania finansowe i brali całe ryzyko na siebie. Byli to często młodzi ludzie polegający w znacznej mierze na mediach społecznościowych. Wykształcił się schemat współpracy między siedzącymi przy komputerach detektywami internetowymi a reporterami w terenie – oni dostarczali nam szczegóły wydarzeń, które obserwowali na miejscu, a my dzieliliśmy się tym, co znaleźliśmy w sieci. Wspólnie odkrywaliśmy prawdę.

Jednak ich sytuacja w Syrii stawała się coraz bardziej niestabilna. Byli narażeni na ataki nie tylko ze strony reżimu Asada, ale również rebeliantów i bandytów, którzy obrali sobie za cel zachodnich dziennikarzy. Jeden z moich korespondentów, Austin Tice, freelancer współpracujący z „Washington Post”, zaginął w sierpniu 2012 roku. Kiedy piszę te słowa, nadal nie wiadomo, co się z nim stało, najprawdopodobniej wciąż przebywa w niewoli. Kevin Dawes, Kalifornijczyk, cierpiący na zaburzenia psychiczne, który walczył w Libii i z którym przeprowadziłem wywiad na moim blogu, również próbował swoich sił w Syrii jako niezależny dziennikarz. W październiku 2012 roku został aresztowany i spędził trzy i pół roku w syryjskim więzieniu, zanim wyszedł na wolność. Amerykański reporter James Foley zamieścił na Twitterze artykuł dla Brown Moses parę godzin przed tym, jak trafił do niewoli. Dwa lata później ISIS opublikowało w sieci nagranie z jego egzekucji.

Jedynym sensownym rozwiązaniem było dokładne monitorowanie wpisów, które Syryjczycy zamieszczali w mediach społecznościowych. Okazało się, że ta nowa forma dziennikarstwa doskonale się sprawdza w przypadku najbardziej zaciekłych konfliktów, których relacjonowanie wiąże się z narażeniem życia. Oczywiście wyszukiwanie materiałów online jest o wiele bezpieczniejsze, chociaż może być ryzykowne dla psychiki poszukującego. Ilekroć wydawało mi się, że widziałem już na YouTubie wszystkie krzywdy, jakie można wyrządzić człowiekowi, natrafiałem na kolejne. Starałem się wystrzegać osobistego zaangażowania w to, co oglądałem. Było to zdrowe, a także praktyczne – gdybym za bardzo skupiał uwagę na szokujących szczegółach, mógłbym przeoczyć coś ważnego.

Jednak to, co wydarzyło się 25 maja 2012 roku, stanowiło poważne wyzwanie dla mojej zdystansowanej postawy. Tego dnia na Twitterze pojawiła się wiadomość o masakrze w Huli, miasteczku położonym nieopodal Himsu. „Informacje na temat liczby ofiar śmiertelnych różnią się znacznie w zależności od źródła, ale z filmów opublikowanych na YouTubie wynika, że zginęło mnóstwo osób, w tym bardzo dużo dzieci” – napisałem na moim blogu[38]. Według działaczy opozycji żołnierze sił rządowych podrzynali gardła cywilom, trzeba to było jednak dokładnie sprawdzić, ponieważ rebelianci również prowadzili kampanię propagandową. Pewne było tylko to, co widziałem – dziesiątki martwych ciał, w tym kobiet i dzieci. Pojawiały się kolejne materiały, a wśród nich nagrania rozdzierających lamentów miejscowej ludności nad pomordowanymi krewnymi. Zatrzymywałem odtwarzanie, próbując policzyć ciała. Zalew informacji był tak obfity, że postanowiłem wzorem „Guardiana” założyć własny live blog[39]. Zamieszczałem na nim tweety opozycjonistów, posty z Facebooka i linki do filmów z platformy streamingowej Bambuser, która transmitowała protesty wybuchające w całej Syrii na znak solidarności z ofiarami masakry. Stopniowo układałem w całość prawdopodobny przebieg wydarzeń. W piątkowe popołudnie po zakończeniu modłów rozpoczęła się antyrządowa demonstracja. Hula była siedliskiem wrogości wobec Asada, ale otaczały ją miejscowości, których mieszkańcy popierali reżim. Według opozycji wojsko przeprowadziło ostrzał artyleryjski, zmuszając uzbrojone oddziały rebeliantów do odwrotu. Potem do akcji wkroczyła szabiha, czyli prorządowa milicja, której członkowie, przeważnie umięśnione zbiry, nosili się jak gangsterzy w dresach i sportowych butach, a niektórzy mieli tatuaże z podobizną dyktatora. Nieoficjalny status tych bojówek – szabiha po arabsku znaczy duchy – pozwalał władzy odżegnać się od ich czynów[40].

Bojówkarze wdzierali się do domów, rabując i mordując cywili[41]. Ostatecznie ustalono, że zginęło 108 osób – 49 dzieci, 34 kobiety i 25 mężczyzn. Część z nich zabiły pociski artyleryjskie, ale większość padła ofiarą pogromu[42]. Rząd oskarżył o tę masakrę terrorystów[43]. W odpowiedzi Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i inne państwa wydaliły syryjskich dyplomatów[44]. Śledztwo ONZ potwierdziło później, że reżim Asada i szabiha dopuściły się zbrodni przeciwko ludzkości, do których zaliczały się morderstwa, tortury, ataki na ludność cywilną i przemoc seksualna. Z raportu wynikało, że w tych aktach okrucieństwa „mają swój udział najwyższe sfery sił zbrojnych, organów bezpieczeństwa i rządu”[45]. Tyle że w tamtym czasie fakty stały się przedmiotem zażartych dyskusji toczących się w sieci – schemat taki powtarzał się w przypadku każdego bulwersującego incydentu podczas wojny domowej w Syrii. Gazety nie tworzyły już wstępnego szkicu historii – ustąpiły miejsca mediom społecznościowym. A tam wszyscy podnosili wrzawę.

Równolegle z moją społecznością maniakalnych tropicieli prawdy działali nastawieni stronniczo internetowi partyzanci, którzy potępiali każde odstępstwo od ich światopoglądu. Pierwszy raz spotkałem się z takim podejściem, kiedy zajmowałem się powstaniem w Libii. Kilkoro z tych gorliwców znalazło okazję do wyrażenia swoich opinii w propagandowych sektorach prorządowej prasy. Zauważyłem, że to samo dzieje się w Syrii, gdzie zaprzeczający faktom zapaleńcy nawiązywali kontakty z mediami, które popierały Asada. Później jednak tego rodzaju współpraca przybrała jeszcze inną formę, gdy kremlowscy manipulatorzy medialni zaczęli wykorzystywać fanatyków, zapraszając ich na antenę RT albo publikując ich wypowiedzi w „Sputniku”.

Dyskusje w sieci tuż po masakrze w Huli wywołały taki zamęt, że nieodzowna stała się weryfikacja każdej informacji. Aktualizowałem wpisy na moim live blogu do pierwszej w nocy, a w sobotni ranek znów usiadłem przy komputerze, po zaledwie paru godzinach snu. Z zaskoczeniem odkryłem, że o moich dokonaniach wspomniało National Public Radio – pierwszy ze środków masowego przekazu, który zwrócił uwagę na blog Brown Moses. Na stronie tej amerykańskiej rozgłośni pojawił się komentarz: „Warto wspomnieć, że nie opublikowaliśmy żadnego ze zdjęć, które opisujemy. Jeżeli jesteście ich ciekawi, materiały wideo z miejsc, w których zostały zrobione te zdjęcia, zebrał Brown Moses na swoim blogu. Ostrzegamy – to szokujący widok”[46]. W internecie każdy chce wszystko zobaczyć na własne oczy, dlatego ostrzeżenie NPR wzbudziło zainteresowanie tysięcy ludzi.

Wcześniej Brown Moses miał od 100 do 200 odsłon dziennie. Teraz liczba ta wzrosła do trzech tysięcy. Wiele osób, które odkryły mój blog, regularnie do niego wracało. Miesięczna suma odwiedzin, która w kwietniu 2012 roku przekroczyła 10 tysięcy, dwa miesiące później wzrosła ponadtrzykrotnie, do 32 tysięcy. Nie są to zawrotne liczby jak na internet, ale czułem się spełniony, zważywszy na fakt, że wtedy blogowałem w wolnym czasie, nadal pracując na etacie. Na Twitterze obserwowali mnie między innymi czołowi naukowcy, członkowie think tanków i urzędnicy odpowiedzialni za politykę zagraniczną – wpływowe osoby, które szukały czegoś więcej niż to, co oferowały tradycyjne serwisy informacyjne. Nie chcieli kolejnej tyrady na temat Syrii. Interesowały ich surowe fakty dostarczane regularnie dzień po dniu w kolejnych filmach i relacjach. A ja im to zapewniałem.

Z początku szedłem po linii najmniejszego oporu, ograniczając się jedynie do powielania godnych uwagi filmów i tweetów. Jednak sprawozdanie z masakry w Huli skłoniło mnie do wykazania się większą inicjatywą. Zauważyłem, że wielu użytkowników YouTube’a publikuje nagrania z innych źródeł, czasami pomijając kluczowe informacje albo wstawiając błędne opisy. Oryginalne materiały z pogromu pojawiły się tylko na czterech kontach. Otóż to – tylko na czterech[47]. Wielu Syryjczyków sfilmowało koszmar, który rozegrał się na ich oczach, ale władze nie pozwalały, aby każdy mógł zamieścić w sieci pliki ze swojego telefonu. Mieszkańcy miasta, którzy chcieli rozpowszechnić swoje filmy, mogli to zrobić jedynie za pośrednictwem prowizorycznych centrów prasowych, które nawiązywały łączność ze światem przez satelitę. Telefonami satelitarnymi dysponowały również uzbrojone grupy rebeliantów. Innym rozwiązaniem było przemycenie nośnika cyfrowego do Turcji i przekazanie go działaczom opozycji. Właśnie tymi trzema kanałami trafiało do sieci niemal każde nowe nagranie. Pomyślałem, że jeśli zdołam ustalić, które centra prasowe, które oddziały bojowników i którzy opozycjoniści na emigracji relacjonują wydarzenia z obszarów opanowanych przez siły rebeliantów, uzyskam bezpośredni dostęp do źródła najświeższych materiałów. Zamiast czekać, aż ktoś zamieści intrygujący film na Twitterze, opracowałem usystematyzowaną metodę, dzięki której mogłem śledzić na gorąco wydarzenia w Syrii – podzieliłem cały kraj na regiony, tworząc na bazie mediów społecznościowych patchworkową mapę wojny.

Zacząłem od kilkunastu źródeł informacji, których wykaz opublikowałem na moim blogu. Ostatecznie zebrałem ich ponad 500, od kont na YouTubie po użytkowników aplikacji streamingowej Bambuser przyporządkowanych, w zależności od miejsc, w których przebywali, do facebookowych stron miast albo regionów[48]. Codziennie przeglądałem tę ogromną listę w poszukiwaniu świeżych nagrań, kopiując i wklejając do Google Translate tytuły w języku arabskim, żeby się dowiedzieć, czego dotyczy materiał. Nie byłem w stanie obejrzeć wszystkiego, co wybrałem z listy, bo wydało mi się warte obejrzenia, dlatego studiowałem opisy i komentarze pod każdym filmem na YouTubie, które pozwalały mi zorientować się w ich treści.

Zwolennicy Asada potępiali moje działania, ponieważ większość materiałów pochodziła od opozycji – ale tego nie dało się uniknąć. Syryjski rząd wiedział, że świat może się odnieść krytycznie do jego strategii tłumienia oporu, opozycja natomiast, ujawniając brutalne metody reżimu, liczyła na współczucie opinii publicznej. Starałem się zawsze mieć na uwadze, że te rzekomo „surowe materiały” zostały odpowiednio dobrane, żeby zjednać poparcie dla którejś ze stron konfliktu. Dlatego zachowywałem beznamiętny i naukowy dystans. Inni obserwatorzy śledzący wydarzenia w Syrii – albo nastawieni stronniczo od samego początku, albo przerażeni tym, co zobaczyli – opowiadali się po jednej lub drugiej stronie. Ja nie miałem osobistego nastawienia. Po prostu ujawniałem fakty, z obawy, że jeśli o nich nie napiszę, nikt tego nie zrobi.

W połowie 2012 roku na nagraniach, które przeglądałem każdego dnia, zauważyłem intrygującą zmianę – rebelianci z Wolnej Armii Syrii byli teraz lepiej uzbrojeni. Nie polegali już tylko na karabinkach AK-47 i granatnikach RPG-7, korzystali też z broni ciężkiej. Zwracałem uwagę na takie rzeczy od czasu konfliktu w Libii, kiedy wciąż pojawiały się pytania o to, czym walczą rewolucjoniści. Teraz kwestia uzbrojenia nabrała jeszcze większego znaczenia, gdyż pozwalała ocenić szanse syryjskich powstańców.

Na jednym z filmów młody mężczyzna w mundurze polowym ogłaszał utworzenie brygady Al-Hamza. Za jego plecami stało około setki innych żołnierzy, którzy właśnie wstąpili do frakcji Wolnej Armii Syrii w Ar-Rastan, mieście położonym w połowie drogi między Himsem a Hamą. Niektórzy mieli na sobie mundury maskujące i buty sportowe, inni byli w cywilnych ubraniach, a prawie wszyscy trzymali kałasznikowy z lufami skierowanymi w górę. Wydali chóralny okrzyk Allahu Akbar!, potrząsając w powietrzu uniesioną wysoko bronią[49]. Mężczyzna w tle, ubrany w niebieskie spodnie, trzymał ręczną wyrzutnię rakiet klasy ziemia–powietrze Strieła-2[50] wyprodukowaną w Związku Radzieckim i od 1968 roku używaną w różnych konfliktach czasu zimnej wojny, a potem przez wiele ruchów partyzanckich[51]. Może sprawiam wrażenie eksperta od militariów, kiedy wymieniam te wszystkie szczegóły, ale wtedy nie byłem tak dobrze zorientowany. Niemniej jednak obejrzałem sporo tego typu filmów, gdyż w połowie 2012 roku zaczęły się gwałtownie mnożyć zbrojne oddziały opozycji. Stałym punktem programu były trwające kilka minut wojownicze przemówienia (szybkie przewijanie do przodu), po których żołnierze unosili karabiny (pauza). Przedmiotem mojego zainteresowania było nietypowe uzbrojenie powstańców[52].

Nigdy nie miałem do czynienia z bronią, więc szukałem w sieci artykułów na temat arsenału rebeliantów. Według jednego z nich dezerterzy porzucający siły rządowe zabierali ze sobą AK-47[53]. Pewien serwis informacyjny przytoczył wypowiedź bojownika, który twierdził, że 50 procent swojego uzbrojenia Wolna Armia Syrii zdobyła w walce, 40 procent uzyskała w formie okupu albo nabyła od skorumpowanych oficerów armii Asada, pozostałe 10 procent pochodziło zaś z darowizn albo przemytu[54]. W jednej z gazet przeczytałem o emisariuszach opozycji, którzy spotkali się z wysokimi rangą amerykańskimi urzędnikami państwowymi, żeby błagać ich o ciężką broń. Na ekranie iPada z uruchomionym programem Google Earth zaprezentowali Amerykanom zdjęcia satelitarne z widocznymi pozycjami walczących stron[55], zapewniając, że odpowiednia siła ognia pozwoli im rozprawić się z rządowymi czołgami i samolotami. Jednak społeczność międzynarodowa wahała się, nie mając pewności, z którą z setek walczących frakcji ma do czynienia.

Mimo tych wskazówek nie udało mi się znaleźć jednoznacznych informacji na temat uzbrojenia rebeliantów. Postanowiłem zatem stworzyć własny raport na podstawie filmów z mediów społecznościowych, z których wybierałem kadry przedstawiające ręczne granatniki przeciwpancerne, zdobyczne pływające transportery opancerzone produkcji radzieckiej, a nawet zdobyczny czołg, który jeździł po Himsie. Dodałem również nagrania, na których widać żołnierzy strzelających z moździerza kalibru 120 milimetrów i działa bezodrzutowego. Inni strzelali z działek przeciwlotniczych, wystarczająco mocnych, aby stanowiły zagrożenie dla rządowych helikopterów, oraz z radzieckich wielkokalibrowych karabinów maszynowych DSzK zamontowanych na półciężarówkach. Jak to wszystko ustaliłem? W prosty sposób. Porównywałem zatrzymane kadry z hasłami w Wikipedii, korzystałem z forów dyskusyjnych poświęconych amunicji i odwiedzałem strony internetowe, które specjalizowały się w niewybuchach. Było to czasochłonne zadanie, ale musiałem dobrze się spisać, żeby nie stracić wiarygodności.

Natrafiłem również na materiały świadczące o zdolnościach rebeliantów do improwizacji. Na YouTubie znalazłem filmy ze zdalnie sterowanymi i nafaszerowanymi materiałem wybuchowym samochodami oraz półciężarówkami w dziwacznych prowizorycznych pancerzach z płyt stalowych. Widziałem ciężki karabin maszynowy zamontowany na wózku sklepowym, zapalające butelki z benzyną wystrzeliwane z wielkiej procy i domowej roboty pocisk, który wyglądał jak połączenie fajerwerku z rakietą kosmiczną[56].

Paradoksalnie moja nieznajomość arabskiego mogła mi ułatwić rozpoznanie pewnych schematów. Na monitorze widziałem rozwścieczonych młodych mężczyzn, którzy krzyczeli do kamery, albo ludzi rozpaczających nad ciałami pomordowanych bliskich. Tego rodzaju emocjonalne deklaracje mogłyby wpłynąć na kogoś, kto rozumiał ich treść. Ja nie znałem języka, więc ignorowałem słowa i skupiałem się na tym, co potrafiłem ocenić – na przedmiotach. Dzięki temu odkryłem podstawową regułę śledztwa internetowego. Ludzie nie ujawniają wszystkiego, a jedynie to, co chcą pokazać.

Wymownym przykładem był opublikowany w lipcu 2012 roku film, który ukazywał brutalną strategię wojsk Asada. Zamierzałem położyć się do łóżka po długim dniu pracy i blogowania, kiedy Sami al-Hamwi, syryjski opozycjonista używający nicku @HamaEcho, przysłał mi na Twitterze materiał filmowy. „Czy ktoś wie, co to za dziwna bomba?”[57] – zapytał w nim.

W tamtym czasie właśnie w ten sposób za pośrednictwem Twittera porozumiewało się kilkudziesięciu syryjskich maniaków. Do tej grupy, której członków łączył wspólny cel – zrozumienie wojny na podstawie informacji znalezionych w internecie – należeli dziennikarze, naukowcy, działacze syryjskiej opozycji i osoby postronne, takie jak ja. Niektórzy dostarczali materiały z pierwszej ręki, inni monitorowali arabskie media i tłumaczyli wiadomości, a ja znałem się na geolokacji i potrafiłem rozpoznawać różne rodzaje broni. Było to na długo przed skompletowaniem wieloosobowego zespołu Bellingcat, ale nigdy nie pracowałem w pojedynkę.

Film, który przesłał mi @HamaEcho, trwał 45 sekund i został nakręcony w nocy na przedmieściach Hamy. Widać na nim było kilkanaście ułożonych na piaszczystej ziemi turkusowych cylindrów wielkości puszek z aerozolem, ale z przyspawanymi brzechwami[58]. Mężczyzna, który prezentował te tajemnicze przedmioty przed kamerą, nazywał je pociskami odłamkowymi. Ale ponieważ od miesięcy dzień w dzień oglądałem syryjską amunicję, wiedziałem, że nie są to pociski.

Kilka tygodni wcześniej obserwatorzy ONZ potwierdzili powtarzające się od dłuższego czasu doniesienia opozycji na temat ataków z powietrza, które armia rządowa prowadziła przy użyciu helikopterów, ostrzeliwując przeciwnika z broni maszynowej[59]. Dysponowałem już materiałem filmowym stanowiącym dowód na to, że syryjskie lotnictwo bombarduje tereny, z których pochodziło ostatnie nagranie – bastion rebeliantów w Jabal Shashabo, górzystym regionie leżącym na północny zachód od Hamy. Od dwóch tygodni rebelianci ukrywali się tam w jaskiniach przed ostrzałem artyleryjskim oraz sporadycznymi atakami samolotów i helikopterów[60].

Autor filmu, który przysłał mi @HamaEcho, bierze do ręki jeden z metalowych cylindrów i zbliża go do kamery, prezentując czarny napis: „A-IX-2”. To był mój trop. Musiałem tylko wpisać oznaczenie do wyszukiwarki. Prawie cała amunicja fabryczna jest skatalogowana na specjalistycznych stronach wojskowych i w ofertach firm handlujących bronią; nawet Wikipedia jest godnym zaufania źródłem[61]. Dowiedziałem się, że nie są to oznaczenia pocisków rakietowych, tylko materiału wybuchowego, którym napełnia się produkowane w Rosji bomby odłamkowe małego wagomiaru, przeznaczone do zrzucania w większych zasobnikach. Te widoczne na filmie z jakiegoś powodu nie eksplodowały. Uświadomiłem sobie, że mężczyzna z kamerą beztrosko przerzuca odbezpieczone bomby i rozmawia, sądząc po głosie, z małym chłopcem.

Przypuszczałem, że przedmioty, które @HamaEcho nazwał „dziwnymi bombami”, są subamunicją stosowaną w bombach lub głowicach kasetowych – powszechnie potępianej broni, której użycie jest zakazane w wielu krajach. Ich działanie polega na tym, że większy zasobnik rozpada się w powietrzu, uwalniając setki mniejszych ładunków wybuchowych, które mogą pokryć obszar o powierzchni kilku boisk piłkarskich. Amunicja kasetowa często nie wybucha i zamienia się w miny przeciwpiechotne, które czekają, aż ktoś – na przykład jakieś dziecko – je znajdzie[62]. Według relacji Christophera Johna Chiversa, korespondenta wojennego „New York Timesa” w Libii, byłego żołnierza piechoty morskiej i eksperta w dziedzinie uzbrojenia, lojaliści Kaddafiego użyli tej broni podczas ataku na pozycje rewolucjonistów w Misracie. Jeżeli syryjskie siły rządowe zrzucały bomby kasetowe na tereny zamieszkane przez ludność cywilną, byłem świadkiem poważnej eskalacji konfliktu[63].

Dla amunicji kasetowej charakterystyczne jest to, że zostaje po niej pusty zasobnik – łuska bomby; tak się właśnie składa, że @HamaEcho przysłał mi drugi film nagrany w tej samej okolicy, na którym widać dużą skorupę pękniętą na pół, najwyraźniej obudowę bomby kasetowej[64]. Oba krótkie filmy przekazał na Twitterze również Bjørnowi Jespersenowi (@bjoernen_dk), który prowadzi bloga the.processing i jest jeszcze jednym zapaleńcem rozpoznającym syryjską broń na podstawie ogólnie dostępnych źródeł. Jespersen naszkicował pęknięty zasobnik, żebyśmy mieli w naszych poszukiwaniach jakiś punkt odniesienia. Porównaliśmy jego rysunek z dostępnymi w sieci zdjęciami bomb, które mogą służyć do zrzucania amunicji kasetowej, i odkryliśmy, że każda ma inny kształt i różny układ stateczników w zależności od rodzaju przenoszonych ładunków. Drogą eliminacji ustaliliśmy, że tylko jeden z tych zasobników był przystosowany do napełnienia go subamunicją zawierającą materiał wybuchowy A-IX-2 – produkowana w Rosji bomba kasetowa RBK-250-275. Potwierdziliśmy nasze odkrycie, korzystając z różnych źródeł internetowych, od magazynu militarnego „Jane’s Defence Weekly” aż po poświęconą niewybuchom stronę Uxoinfo[65]. W Syrii używano bomb kasetowych i mieliśmy na to dowody[66].

Do tego momentu pierwotny materiał wideo miał tylko 200 odsłon na YouTubie i prawdopodobnie uszedłby uwadze światowej opinii publicznej. Mój profil na Twitterze obserwowało około półtora tysiąca osób – dużo więcej niż parę miesięcy wcześniej, ale wciąż za mało, by moje tweety zyskały szeroki zasięg. Musiałem coś zrobić, żeby przyciągnąć większą uwagę, więc przesłałem link do artykułu na moim blogu wszystkim użytkownikom Twittera, którzy według mnie mogli być nim zainteresowani: Chiversowi z „New York Timesa”, Amnesty International, Human Rights Watch, reporterowi z „Guardiana”, Andy’emu Carvinowi z NPR, a nawet członkom parlamentu brytyjskiego, z którymi zetknąłem się wcześniej ze względu na ich rolę w śledztwie dotyczącym afery podsłuchowej. Nie pominąłem również szefa brytyjskiej dyplomacji, ministra spraw zagranicznych Williama Hague’a.

Chivers przytoczył moje odkrycia na swoim blogu, słusznie zaznaczając, że to wstępna analiza. Ale również jego zdaniem film stanowił dowód na to, że zasobnik RBK mógł zawierać amunicję kasetową, co potwierdził, pisząc: „Brown Moses zasługuje na pochwałę za czujne oko i uważny umysł”[67]. Aktywiści Human Rights Watch też przeczytali mój artykuł i opublikowali własny raport, w którym ekspert od uzbrojenia potwierdził, że miałem rację. Poza tym ustalili, że film rzeczywiście został nagrany w Jabal Shashabo[68].

Na swoim blogu Chivers odpowiedział na powszechnie zadawane pytanie, wyjaśniając, dlaczego bomby kasetowe są groźniejsze od innych narzędzi do zabijania. Chodzi nie tylko o masowy charakter rażenia, ale również o to, z czym kojarzy się taka broń. „Nikt nie musi przypominać rządom państw arabskich, jak szerokim echem odbiło się wykorzystanie bomb kasetowych przeciwko muzułmanom i Arabom zarówno w przypadku operacji izraelskich w Libanie w 2006 roku, jak i libijskiego rządu, który zrzucał je na własnych obywateli” – napisał. Gdyby się potwierdziło, że Damaszek podjął takie kroki, „oznaczałoby to przekroczenie kolejnej granicy psychologicznej i gotowość reżimu do dalszej eskalacji przemocy”[69].

Chivers mimochodem zganił aktywistów Human Rights Watch za to, że nie powołali się w swoim raporcie na Brown Moses, na co sam nawet nie zwróciłem uwagi. W 2012 roku jednak panowało właśnie takie podejście – możesz grzebać w internecie i wykorzystać wszystko, co znajdziesz, i wcale nie musisz się liczyć z autorem. To, co funkcjonowało online, uchodziło za mniej wartościowe, a mimo to internet stawał się w coraz większym stopniu źródłem informacji publicznej. Ten dysonans sprawiał, że wiele organizacji nie doceniało tego, co się działo w sieci.

Po interwencji Chiversa dostałem od Human Rights Watch zaproszenie do prywatnej facebookowej grupy Mystery Munitions, zrzeszającej specjalistów od militariów, którzy badali nierozpracowaną dotąd broń. Dawniej profesjonalistów takiej klasy można było spotkać tylko na uniwersytetach, w bazach wojskowych, na konferencjach naukowych albo w think tankach. Człowiek z zewnątrz, taki jak ja – nadal zwykły pracownik biurowy – nie miał wtedy dostępu do ich specjalistycznej wiedzy, a oni z kolei nie mogli dowiedzieć się o mnie. Jak się okazało, niektóre z moich odkryć były dla nich nowością, zwłaszcza osobliwe formy uzbrojenia używane w Syrii, jak prowizoryczne wyrzutnie pocisków rakietowych, które rebelianci konstruowali domowym sposobem ze względu na swój ograniczony arsenał. Natomiast jeśli chodzi o broń konwencjonalną, dzięki konsultacjom z nimi moje rozeznanie w tej dziedzinie znacznie wzrosło.

Współpracując z grupą Mystery Munitions, przekonałem się również, że jeśli eksperci nie specjalizują się w tej samej dziedzinie, to rzadko ze sobą rozmawiają. Po części jest to zamierzone. Na przykład eksperci od uzbrojenia niechętnie dzielą się swoją wiedzą z reporterami albo aktywistami, obawiają się bowiem, że ujawnione przez nich informacje mogą się zamienić w sensacyjne nagłówki albo posłużyć za narzędzie rozgrywki politycznej. Na szczęście wobec mnie nikt nie miał takich oporów. Moim celem było wyłącznie szukanie faktów i nikt mi nie płacił za wychwalanie lub potępianie którejś ze stron. Dlatego mogłem nawiązać szereg znajomości – z dziennikarzami, działaczami syryjskiej opozycji, obrońcami praw człowieka i specjalistami – i znalazłem się w samym środku rozrastającej się sieci kontaktów zapewniającej informacje z różnych dziedzin. Oprócz tego, że korzystałem z fachowej wiedzy, sam też mogłem służyć innym pomocą.

W ciągu kolejnych miesięcy studiowałem wnikliwie szczątki bomb kasetowych na zatrzymanych kadrach na YouTubie, porównywałem najdrobniejsze szczegóły z profesjonalnymi materiałami dostępnymi online – na przykład zdjęciami o wysokiej rozdzielczości z pokazów lotniczych, gdzie pasjonaci militariów mogą oglądać różne rodzaje bomb. Internetowi hobbyści również okazali się niezwykle pomocni. Na swoich forach dyskusyjnych wymieniali się informacjami i zdjęciami, których nigdzie indziej bym nie znalazł. Później jako Bellingcat dokonywaliśmy przełomów w swoich śledztwach dzięki stronom internetowym obserwatorów samolotów lub maniaków tablic rejestracyjnych oraz innym niszowym grupom zainteresowań. Ale w początkowym okresie działalności Brown Moses skupiałem się na uzbrojeniu Syryjskich Sił Powietrznych. Byłem wprawdzie zwykłym amatorem, ale wiedza czerpana z sieci zapewniała mi biegłość, z którą na podstawie rozmieszczenia otworów technologicznych, przetłoczenia na statecznikach albo ich kształtu potrafiłem miarodajnie rozpoznać różne rodzaje bomb, nawet mając tylko fragment obrazu.

Wojna informacyjna i bomby beczkowe

Pod koniec lipca 2012 roku reżim Asada stracił kontrolę nad trzema dzielnicami Aleppo, największego miasta i ośrodka gospodarczego w Syrii. Każdy, kto śledził przebieg wojny domowej, zadawał to samo pytanie: jak rebeliantom się to udaje? Ze swojej strony starałem się wskazać każdy niewybuch widoczny na nagraniu, poznać nazwę każdej broni większej od karabinu maszynowego. Oprócz niezliczonych AK-47 rebelianci byli uzbrojeni w działka przeciwlotnicze i ręczne granatniki przeciwpancerne, które przeważnie pochodziły z zasobów armii rządowej. Konstruowali również własnej roboty miny lądowe i prowizoryczne urządzenia służące do miotania ładunków wybuchowych.

W tym właśnie okresie pewien poważny magazyn poprosił mnie o napisanie artykułu. Była to pierwsza tego rodzaju oferta współpracy. „Foreign Policy”, renomowany dwumiesięcznik, który czytują dyplomaci, naukowcy i analitycy, zamierzał przyjrzeć się uzbrojeniu syryjskich sił rewolucyjnych. Zamiast się martwić, jak dotrzeć do tak szacownej publiczności, zebrałem moje odkrycia z najnowszych postów na Brown Moses i po prostu opisałem to, co mnie interesowało. Bojownicy Wolnej Armii Syrii przerabiali cywilne pikapy na pojazdy opancerzone i wyposażali je w ciężką broń, jak na przykład zdobyczny wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK, zwany „Duszką”, który Rosjanie zaczęli produkować jeszcze przed II wojną światową. Taka broń stanowiła zagrożenie dla helikopterów Asada, które latały na wysokości kilkudziesięciu metrów, prowadząc ostrzał z broni maszynowej albo zrzucając bomby OFAB 250-270. Taka bomba o ładunku odłamkowo-burzącym waży tyle co harley-davidson i leci tam, gdzie poniesie ją wiatr[70]. Zastosowanie skonstruowanych po amatorsku ładunków wybuchowych okazało się, podobnie jak w przypadku ataków na siły Stanów Zjednoczonych w sąsiednim Iraku, wysoce skuteczne. Prowizoryczne uzbrojenie syryjskich rebeliantów było jeszcze bardziej niezwykłe. Jeden z oddziałów używał zarekwirowanej cysterny z paliwem w charakterze miotacza płomieni, kierując w stronę celu wylot węża z podpalonym strumieniem benzyny. Rebelianci mieli też warsztaty, w których produkowali amunicję, napełniając zużyte pociski materiałami wybuchowymi domowej roboty[71]. Tego rodzaju metody wywołały debatę na temat międzynarodowej interwencji militarnej – zachodnie mocarstwa wciąż potępiały Asada, ale nie śpieszyły się z dozbrajaniem jego przeciwników. Tymczasem syryjskiemu dyktatorowi pomagały Rosja i Iran, więc opowiadanie się po stronie opozycji groziło wybuchem konfliktu na większą skalę. Poza tym rebelianci byli podzieleni i Zachód nie wiedział, której z frakcji udzielić wsparcia.

Mój cel – zdobywanie materiałów na temat wojny domowej w Syrii – sam w sobie wzbudzał wrogość. Podczas gdy świat nie krył oburzenia masakrą w Huli, wielu zwolenników Asada odrzucało wszelkie oskarżenia, uważając je za część podstępnego spisku mającego na celu obalenie reżimu. Według ich pokrętnej logiki dokumentowanie zbrodni wojennych było równoznaczne z dążeniem do wojny.

Osobiście nie opowiadałem się ani za interwencją międzynarodową, ani za bezczynnością. W ogóle za niczym się nie opowiadałem. Ale powszechne oburzenie wywołane doprowadzeniem do wojny w Iraku wciąż było tak silne, że niektórzy, zwłaszcza skrajna lewica, postrzegali zarzuty pod adresem jakiegokolwiek arabskiego dyktatora jako zmowę neokonserwatystów, by wprowadzić swój porządek na Bliskim Wschodzie i zagarnąć jego złoża ropy naftowej[72]. Skrajna prawica z kolei również popierała Asada, a to przez wzgląd na jego upodobanie do tortur i morderstw, które najwyraźniej miały godzić w islamskich ekstremistów, nawet jeżeli stanowili oni tylko mały odsetek ofiar reżimu. Tak więc poparcie dla Asada zjednoczyło skrajną lewicę i skrajną prawicę. W rezultacie okrzyknięto mnie w sieci „imperialistyczną szumowiną” i stałem się celem rasistowskich ataków ze strony ludzi, którzy wychodzili z założenia, że jako Brown Moses jestem Żydem i mam ciemną skórę.

Do tej awantury przyłączyli się również płatni propagandyści, dążący do wypaczenia faktów. Pod koniec kwietnia 2012 roku, po dwóch miesiącach wyniszczającego ostrzału Himsu, syryjski kanał Addounia TV pokazał film nakręcony rzekomo przez algierskiego turystę z okna hotelu. Miał to być dowód, że w mieście nic złego się nie dzieje, a dziennikarze kłamią – nagranie przedstawiało spokojną metropolię i samochody jeżdżące swobodnie po ulicach[73]. A potem w kadrze pojawiły się bilbordy z numerami telefonów, które miały wskaźnik stołecznej strefy numeracyjnej. Z pomocą innych detektywów internetowych naszkicowałem plan widocznej na nagraniu okolicy i porównałem go ze zdjęciami satelitarnymi Damaszku na Google Maps. Namierzyliśmy to miejsce i wszystko się zgadzało – ten sam wysoki apartamentowiec w tle, z charakterystycznymi oknami, dwa budynki z markizami, drzewa rosnące przy ulicy[74]. Syryjska telewizja bezwstydnie wyemitowała spreparowany materiał.

Anglojęzyczny kremlowski serwis informacyjny (początkowo Russia Today, potem dla niepoznaki przemianowany na RT) również przekłamywał doniesienia z Syrii, szkalując opozycję Asada. Typowym przykładem jest opublikowany na stronie RT reportaż z nagłówkiem Nikt nie jest bezpieczny, żadnych świętości – syryjscy rebelianci profanują chrześcijańskie kościoły. Bazuje on na informacjach z Prison Planet, strony Alexa Jonesa, skrajnie prawicowego głosiciela teorii spiskowych. Jones zamieścił tam zdjęcia zdewastowanego kościoła, a także rzekomego członka Wolnej Armii Syrii, który pozuje w skradzionym ornacie, trzymając w jednej ręce zrabowany krzyż, a w drugiej kałasznikowa. Według RT autorką tych zdjęć jest pewna chrześcijanka z Himsu, która przekazała je Prison Planet[75]. W rzeczywistości pochodziły one ze strony Lens Young Homsi, prowadzonej przez grupę młodych fotografików z Himsu, i były opatrzone znakiem wodnym, który sprytnie wycięto, żeby ukryć ich prawdziwe źródło. Monitorując kanały syryjskich opozycjonistów na YouTubie, natrafiłem na film z tego samego kościoła. Na trwającym dwie minuty nagraniu jakiś mężczyzna pokazuje rumowisko na posadzce, poprzewracane ławki i zniszczony obraz przedstawiający Jezusa, a potem kieruje kamerę do góry i robi zbliżenie na dziurę w sklepieniu. Zniszczenia nie były efektem grabieży godzącej w mniejszość chrześcijańską, ale ostrzału artyleryjskiego[76].

Wtedy nie zdawałem sobie z tego sprawy, ale to, na co patrzyłem, stanowiło zapowiedź nadciągającej walki – wojny informacyjnej. Represyjne państwa, które od dawna miały złą opinię na arenie międzynarodowej, mogły teraz pominąć niezależnych dziennikarzy i bezpośrednio szerzyć propagandę za granicą. Dezinformacja stała się podstawowym narzędziem polityki międzynarodowej.

Założony w 2005 roku kanał Russia Today należy do najbardziej energicznych przedstawicieli tego trendu. W swoim pierwszym wcieleniu nadawał nieciekawe materiały o Rosji, więc świat nie był nimi szczególnie zainteresowany. W 2009 roku, wraz ze zmianą nazwy, kremlowski serwis informacyjny skierował swoją uwagę na zepsucie świata zachodniego. Nawet jeżeli niewielu widzów oglądało jego programy telewizyjne, RT mógł docierać do milionów w internecie za pośrednictwem rozrastających się segmentów na YouTubie, Facebooku i Twitterze.

Redaktor naczelna RT Margarita Simonian (która przeprowadziła niesławny wywiad z podejrzanymi o zamach na Skripalów) oświadczyła w 2012 roku, że nie wierzy w obiektywizm dziennikarski i traktuje swoją pracę jako broń w rosyjskiej kampanii propagandowej. W wywiadzie dla rosyjskiego dziennika „Kommiersant” powiedziała: „Produkcja broni nie rusza dopiero wtedy, gdy wojna już trwa. W tej chwili Ministerstwo Obrony z nikim nie walczy, ale jest gotowe na odparcie ataku. Tak samo jak my”[77].

Bezpodstawne twierdzenia okazały się idealną pożywką dla twórców teorii spiskowych, którzy potrzebują świeżych informacji, żeby rozdmuchać swoją działalność w sieci. InfoWars, serwis Alexa Jonesa, 4 lipca 2012 roku opublikował artykuł z syryjskiej prasy, który głosił: „Podczas gdy oficjalne media, zwłaszcza takie jak CNN i «Guardian», zniżają się do roli całodobowych platform propagandowych dla anonimowych aktywistów z kontami na Twitterze, promując niezweryfikowane filmy z YouTube’a przedstawiające rzekome zbrodnie, równie szokujące materiały na temat potworności, jakich dopuszczają się rebelianci, pozostają w ukryciu”. Pod tym tekstem znalazło się kilka drastycznych filmów, które niby miały dokumentować zbrodnie rebeliantów. Sprawdziłem je i odkryłem szereg przekłamań. Lista zaczynała się dość łagodnie od wyemitowanego przez RT filmu, na którym syryjska rodzina oskarżała rebeliantów o okrucieństwo. Inny materiał, tym razem z syryjskiej telewizji rządowej, przedstawiał rozpaczającą kobietę i był opatrzony komentarzem: „Syn tej kobiety, Sari Saoud, został zastrzelony w Himsie. Chociaż według Al Jazeery zginął z rąk żołnierzy, jego matka twierdzi, że zabili go rewolucjoniści”. Tymczasem przeglądając YouTube’a, natrafiłem na wcześniejszy film, na którym ta sama kobieta rozpaczała nad ciałem syna i wykrzykiwała po arabsku: „Pierdolę cię, Baszszar!”.

Pod innym filmem zamieszczonym na stronie InfoWars widniał opis: „Na tym nagraniu rebelianci poniżają syryjskiego alawitę, żeby później ściąć mu głowę”[78]. Nie musiałem długo szukać, żeby się dowiedzieć, że film nie pochodzi z Syrii, tylko z Tunezji. Serwis Alexa Jonesa opublikował również link do podejrzanego artykułu, z którego wynikało, że syryjscy rebelianci splądrowali kościół[79]. Kolejny materiał wideo przedstawiał żołnierzy sił pokojowych ONZ, którzy przewożą ciężarówką jednego z rebeliantów, a komentarz głosił, że z założenia neutralni obserwatorzy sprzyjają opozycji. Ja jednak znałem ten film z moich wcześniejszych poszukiwań – w rzeczywistości obserwatorzy ONZ informowali bojownika opozycji Hadiego al-Abdullaha, że nie będą go ochraniać[80]. InfoWars zaznaczył, że mężczyźni na nagraniu krzyczą Allahu Akbar!, co określił jako „zwrot, którego używają islamscy fundamentaliści związani z dżihadem”. Świadczyło to tylko o ignorancji autorów serwisu. Allahu Akbar to powszechna wśród muzułmanów fraza zbliżona do „Bóg jest wielki”[81]. W sieci roiło się od kłamstw, i nie zawsze były one wyrafinowane; zdemaskowanie całej mistyfikacji na stronie InfoWars zajęło mi tylko godzinę.

Mój artykuł dla „Foreign Policy”, który ukazał się w lipcu 2012 roku pod tytułem Majsterkowicze syryjskiej rewolucji, zapewnił mi dostęp do nowego grona czytelników, nadając internetowym śledztwom wyższą rangę w debacie na temat sytuacji w Syrii. Na moim blogu znów zapanował większy ruch i po niespełna pół roku od założenia Brown Moses miesięczna liczba odsłon wzrosła ponadczterokrotnie – w sierpniu 2012 roku wynosiła 46 tysięcy. A potem dokonałem mojego największego jak dotąd odkrycia, ujawniając, do jak desperackich zachowań posunął się syryjski rząd.

Na filmie z YouTube’a kilku mężczyzn kręci się wokół leżącej na ziemi zardzewiałej beczki, która wygląda jak mocno sfatygowany kubeł na śmieci. Mieszkańcy miasta mówią, że spadła z helikoptera[82]. Tylko siły rządowe mają helikoptery, ale wydaje się mało prawdopodobne, aby regularna armia używała tak prymitywnej broni jak bomba beczkowa, czyli napełniony materiałem wybuchowym metalowy pojemnik. Długo i wnikliwie oglądałem nagrania tej sceny, które zamieścili w sieci zwolennicy opozycji z Batbo, miasta położonego na północ od Aleppo. Na moim blogu napisałem: „Tym razem natrafiłem na coś, co naprawdę zbiło mnie z tropu”.

Zwróciłem się o pomoc do innych internetowych detektywów i wkrótce zaczęły mnożyć się teorie[83]. Może był to skonstruowany przez rebeliantów fugas, który rozbroili żołnierze armii Asada, a potem zrzucili na terytorium kontrolowane przez Wolną Armię Syrii? Może w oblężonych bazach rządowych sił powietrznych skończyły się zapasy amunicji i zaczęto produkować bomby w warunkach bojowych? Niektórzy zastanawiali się nawet, czy nagrania nie były fałszywkami spreparowanymi przez opozycję.

Co się tyczy oskarżeń o stosowanie tego rodzaju broni, saudyjski serwis informacyjny Al Arabiya ogłosił, że Syryjskie Siły Powietrzne zrzucały bomby beczkowe wypełnione 200-kilogramowymi ładunkami trotylu na budynki mieszkalne w Himsie, żeby zniszczyć potencjalne kryjówki rebeliantów[84]. Niewiele jednak było dowodów na potwierdzenie takich praktyk. Korespondent „Daily Telegraph” w Aleppo powołał się na wypowiedzi opozycjonistów, którzy twierdzili, że bomby beczkowe spadły na park miejski[85]. Ten zarzut również nie był solidnie udokumentowany. Podczas poszukiwania materiałów filmowych związanych z prowizorycznymi bombami natrafiłem na wiele niejasnych tropów. Często nagrania z opisem „bomba beczkowa” przedstawiały syryjskie samoloty szturmowe L-39, które zrzucały bomby OFAB, pamiętające czasy Związku Radzieckiego. Jak można się było spodziewać, stacja RT miała w tej kwestii coś do powiedzenia. W artykule zatytułowanym Bombowa bujda wojskowy analityk pułkownik Jewgienij Chruszczow wyśmiał doniesienia, jakoby siły Asada uciekały się do takich metod. „Poznajcie najnowszą zagrywkę w kampanii Al-Kaidy przeciwko syryjskiemu rządowi, wspieranej przez zachodnich doradców” – napisał, nazywając całą sprawę „nonsensem”, „czarną propagandą” i amerykańskim podstępem, który ma na celu usprawiedliwienie interwencji NATO[86].

Ale w końcu pojawiły się dowody obciążające – pięć filmów nagranych we wnętrzu wojskowego helikoptera, które albo wyciekły, albo trafiły w ręce rebeliantów wraz z wziętym do niewoli syryjskim lotnikiem. Widać na nich bomby beczkowe ułożone w rzędzie na podłodze przedziału desantowego, kilku mężczyzn w mundurach, którzy pozują przed kamerą, i przyprawiający o zawrót głowy widok miasta w dole. Na ostatnim filmie jeden z żołnierzy zapala lont, przytykając do niego rozżarzoną końcówkę papierosa, po czym wypycha bombę przez otwartą tylną rampę.

Wcześniej nie mieliśmy pojęcia, że bomby beczkowe są odpalane za pomocą lontów, ale to wiele wyjaśniało. Jeżeli lont był zbyt długi, bomba spadała na ziemię, zanim nastąpiła detonacja, a prowizoryczny zapalnik rozpadał się pod wpływem siły uderzenia i dlatego znajdowano niewybuchy. Widziałem również nagrania, na których bomby wypadały z helikopterów i wybuchały w powietrzu – w tym wypadku lont musiał być zbyt krótki.

Kiedy syryjski żołnierz wypchnął bombę, jego kolega przez chwilę filmował śmiercionośny ładunek, który koziołkując, poleciał w stronę widocznego w dole miasta – jaskrawy dowód pozbawionego skrupułów ataku na skupisko ludności cywilnej. W kadrze widać było wyraźnie ulice i zabudowania. Sceptycy twierdzili, że taki film można nagrać wszędzie, być może nawet nie w Syrii. Ale ja wiedziałem, że takie ujęcie z lotu ptaka świetnie się nadawało do porównania z mapą. Josh Lyons z Human Rights Watch, który jako jeden z pierwszych zaczął wykorzystywać ogólnie dostępne źródła informacji w swoich śledztwach internetowych, przez wiele godzin studiował zdjęcia satelitarne Syrii, by wreszcie znaleźć identyczny układ dróg. Sprawdziłem jego odkrycie, porównując mapę na Google Earth z zatrzymanym kadrem na YouTubie. Wszystko się zgadzało – to była Ad-Daba, miasteczko w środkowej Syrii, nieopodal Himsu[87].

W kolejnych latach bomby beczkowe stały się charakterystyczną bronią sił Asada, która była tysiąc razy bardziej niszczycielską i tańszą alternatywą dla tradycyjnej amunicji. Według syryjskiego oddziału Human Rights Network do końca 2017 roku bomby tego rodzaju zabiły prawie 11 tysięcy cywili[88]. Asad zaprzeczył, jakoby jego żołnierze zrzucili choćby jedną taką bombę. „Nie słyszałem o armii, która walczy za pomocą beczek albo garnków” – zażartował w wywiadzie dla BBC w 2015 roku. „Nie ma broni, która działa na oślep. Kiedy się strzela, trzeba celować. A celuje się do terrorystów, żeby chronić cywili. Skoro zaś mowa o ofiarach, to jest wojna. Nie można prowadzić wojny bez ofiar”[89].

We wrześniu 2012 roku liczba odwiedzin na moim blogu przekroczyła 200 tysięcy – to był przełomowy moment, ale wciąż daleko mi było do tego, żeby utrzymywać się z reklam. W tym czasie odszedłem z pracy etatowej, a to oznaczało, że musiałem zdecydować, czy będę mógł sobie pozwolić na poświęcanie każdej wolnej chwili blogowi. Gdy roztrząsałem tę kwestię, skontaktował się ze mną redaktor NPR, który poprosił mnie, żebym wystąpił w programie weekendowym i opowiedział o swoich odkryciach. Miał to być mój pierwszy poważny wywiad w mediach. Przygotowałem się gruntownie i obładowany notatkami przyszedłem do studia BBC w Leicester, gdzie połączono mnie na antenie ze Scottem Simonem w Waszyngtonie.

Simon: Skąd rebelianci mają wyrzutnie rakiet?

Higgins: O ile mi wiadomo, większość tego uzbrojenia pochodzi z baz wojskowych, magazynów broni i tym podobnych.

Simon: A więc biorą rządową broń i wykorzystują ją przeciwko rządowi?

Higgins: Zgadza się. Nie widziałem żadnych dowodów na to, że ta broń pochodzi z zagranicy. Chociaż takie rzeczy zawsze są trudne do ustalenia. To znaczy nie ma co liczyć na specyfikację ładunku ani listy przewozowe.

Simon: Sporo pisałeś o czymś, co nazywasz uzbrojeniem domowej roboty.

Higgins: Tak, to prawda.

Simon: Co takiego na przykład zauważyłeś w Syrii?

Higgins: Jednym z najpopularniejszych rodzajów broni używanej na tej wojnie są proste bomby rurowe. Do ich budowy rebelianci wykorzystują różne materiały wybuchowe, między innymi ze zrzucanych przez armię Asada bomb, które nie eksplodowały. Rozbierają takie niewybuchy i pakują ich zawartość do metalowych rur. Używają wielkich proc, żeby przerzucać takie ładunki ponad murami do obozów wojskowych i na tereny umocnione.

Simon: Powiedziałeś „wielkich proc”?

Tak powiedziałem. Moje obszerne notatki okazały się niepotrzebne – wyzwaniem było nie tyle odpowiadanie na pytania prowadzącego, ile upraszczanie odpowiedzi. Kilka tygodni później wywiad ze mną przeprowadził pewien austriacki dziennik[90]. Na moje odkrycia powołało się CNN[91]. Podobnie uczyniły „Christian Science Monitor”[92] i „Financial Times”[93].

Pod koniec wywiadu Scott Simon z NPR postanowił rozwiać wszelkie wątpliwości słuchaczy.

– Panie Higgins, często jest pan cytowany w mediach jako źródło informacji na temat broni używanej w konflikcie syryjskim – powiedział. – Musimy sobie coś wyjaśnić. Siedzi pan w tej chwili w studiu radiowym w Wielkiej Brytanii. Skąd pan wie te wszystkie rzeczy?[94]

Opowiedziałem o mojej sieci kontaktów oraz wszystkich nagraniach wideo, dzięki którym mogłem na bieżąco śledzić rozwój wypadków na froncie. Zaznaczyłem jednak, że nigdy nie uważałem się za eksperta. Ci, którzy podważali moje odkrycia, używali takich określeń – „tak zwany ekspert Eliot Higgins” – żeby mnie zdyskredytować, zaakcentować brak formalnego przygotowania i pogardliwie wykpić fakt, że jestem tylko blogerem. Nigdy tego nie ukrywałem; była to wręcz kwestia zasadnicza.

Krok po kroku zdobywałem coraz większe doświadczenie, co doprowadziło mnie do pewnego kłopotliwego wniosku – wysocy rangą urzędnicy państwowi i politycy, którzy podejmowali decyzje w sprawie wojny, wiedzieli o konflikcie w Syrii mniej, niż ja byłem w stanie się dowiedzieć z ogólnie dostępnych źródeł. Natrafiłem na wyrwę w systemie informacji i od tej pory codziennie starałem się ją zapełniać.

Na pierwszej stronie „New York Timesa”

Na początku 2013 roku wszystko wskazywało na to, że syryjski rząd nie potrafi zapanować nad sytuacją w kraju. Ilekroć jednak opozycja odnosiła jakieś sukcesy, reżim sięgał po bardziej okrutną broń. Najnowszym rozwiązaniem była amunicja zapalająca. Rebelianci również uciekali się do drastycznych środków, jak na przykład zaangażowanie najemników zaprawionych w walkach partyzanckich, których przerzucali przez granicę z Irakiem. Zacząłem natrafiać na filmy, stanowiące dowód ataków terrorystycznych, których opozycja dopuszczała się wobec ludności cywilnej. Doszło do impasu i wyglądało na to, że przyszłość Syrii znalazła się w rękach obcych rządów. Jednym z graczy, których nigdy nie podejrzewałbym o udział w tym konflikcie, okazały się kraje byłej Jugosławii.

Na filmach z regionu Hauran, położonego w południowo-zachodniej Syrii nieopodal granicy z Jordanią, zauważyłem rebeliantów uzbrojonych w nietypową broń. Jedno z nagrań przedstawiało bojownika, który klęczał na skrzyżowaniu i trzymał na ramieniu granatnik przeciwpancerny M79 Osa – ciężką, wykonaną z włókna szklanego rurę, tak długą jak on sam. Kiedy w polu widzenia pojawił się czołg, mężczyzna oddał strzał. Przez ostatnie dziewięć miesięcy poszukiwań w sieci nigdy nie natrafiłem na taką broń. Jakiś czas później telewizja syryjska wyemitowała materiał z tego samego regionu przedstawiający identyczne granatniki, które zdobyli w walce żołnierze Asada.

Zazwyczaj rebelianci byli uzbrojeni w broń przyniesioną przez dezerterów albo w to, co znaleźli na zajętych posterunkach wojskowych. Ale przecież armia syryjska nie miała w swoim wyposażeniu granatników M79 Osa. Pochodziły one z krajów byłej Jugosławii – Serbii, Macedonii albo Chorwacji[95]. W innej relacji telewizja rządowa pokazała więcej zdobycznej broni rebeliantów, między innymi wyrzutnie pocisków rakietowych, ręczne granatniki przeciwpancerne i działa bezodrzutowe. Rozpoznałem je i ustaliłem, że są to modele produkowane w byłej Jugosławii i nic nie wiadomo o tym, aby były używane w syryjskich siłach zbrojnych.

Prześledziłem moją listę kanałów YouTube’a w poszukiwaniu nagrań zamieszczonych przez rebeliantów, którzy walczyli na tamtym obszarze, i odkryłem, że tego rodzaju broń po raz pierwszy pojawiła się na początku 2013 roku. Wyglądało na to, że spore ilości M79 trafiły, najprawdopodobniej przez granicę jordańską, w ręce bojowników działających na południowym zachodzie kraju. Według mojej hipotezy jakiś zagraniczny poplecznik opozycji przekazał sporą dostawę jednej z większych grup w okolicy Dary, a ta rozdzieliła granatniki między inne siły w regionie. Co ciekawe, wszystkie oddziały rebeliantów, które obnosiły się z nową bronią, zajmowały miejsce na bardziej umiarkowanym krańcu opozycyjnego spektrum, co pozwalało przypuszczać, że wsparcie było przeznaczone dla ugrupowań przeciwnych rosnącym wpływom Dżabhat an-Nusra (islamistyczny Front Obrony Ludności Lewantu), filii Al-Kaidy.

Gdybym trafił na ślad przemytu broni na skalę międzynarodową, byłoby to coś nadzwyczajnego – nie tylko jako temat dla mediów, ale również jako przykład możliwości, jakie daje zastosowanie technik białego wywiadu w śledztwie dziennikarskim. Ograniczyłem się tylko do monitorowania mediów społecznościowych, zwłaszcza YouTube’a, wypatrywania nietypowej broni i sporządzenia ewidencji. W porównaniu z bardziej skomplikowanymi metodami, jakie stosował Bellingcat w późniejszych latach, były to działania podstawowe. Niemniej zweryfikowałem koncepcję, która okazała się jeszcze bardziej skuteczna dzięki swojej prostocie.

W kolejnych dniach i tygodniach natrafiłem na inne rodzaje jugosłowiańskiej broni, czasami używanej na terenach oddalonych od granicy z Jordanią. Domyśliłem się, że był to przemyt na wielką skalę, który prawdopodobnie wyznaczył punkt zwrotny wojny[96]. Zamieszczałem efekty mojej pracy na Brown Moses, ale wkrótce znalazłem medium, które zapewniało mi szerszy zasięg. Autorzy bloga „New York Timesa” o nazwie At War, na którym ukazywały się artykuły osób mających wiedzę na temat konfliktów zbrojnych, skontaktowali się ze mną w lutym 2013 roku, żeby zapytać, czy mam coś, co zaciekawiłoby ich czytelników. Przesłałem im streszczenie moich najnowszych odkryć. W końcu doczekałem się odpowiedzi – byli zainteresowani moim materiałem, ale chcieli przekazać go dalej. Christopher John Chivers i waszyngtoński reporter Eric Schmitt dostarczyli władzom dowody, które zdobyłem. Okazało się, że miałem rację – to Saudyjczycy za wiedzą rządu Stanów Zjednoczonych kupili broń od rządu Chorwacji, przetransportowali ją do Jordanii i przekazali przez granicę syryjskim rebeliantom. Był to pierwszy przypadek ujawnienia ogromnych dostaw zagranicznego uzbrojenia dla Wolnej Armii Syrii.

Tematem dnia na pierwszej stronie „New York Timesa” 26 lutego 2013 roku był artykuł zatytułowany Biznes się kręci – Saudyjczycy dozbrajają syryjskich rebeliantów[97].

Jak twierdzą zachodni urzędnicy wtajemniczeni w sprawę, Arabia Saudyjska sfinansowała wielki zakup broni w Chorwacji i potajemnie przekazała ją antyrządowym ugrupowaniom w Syrii, żeby przełamać krwawy impas, do którego doprowadził prezydent Baszszar al-Asad, nie chcąc oddać władzy.

Znaczną część tego uzbrojenia – między innymi konkretny typ działa bezodrzutowego produkcji jugosłowiańskiej, jak również karabinki szturmowe, granatniki, karabiny maszynowe, moździerze i ręczne wyrzutnie pocisków rakietowych do zwalczania czołgów oraz innych pojazdów opancerzonych – rozpoznał pewien bloger, Eliot Higgins, który publikuje pod pseudonimem Brown Moses, i obszernie udokumentował napływ nowej broni na tereny działań wojennych.

Według urzędników, na których powoływał się autor artykułu, broń pochodziła z nadwyżek magazynowych armii chorwackiej, stanowiących pozostałość po wojnach bałkańskich w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Latem poprzedniego roku pewien chorwacki dygnitarz wspomniał Amerykanom o tych nadwyżkach, na wypadek gdyby ktoś był zainteresowany dostarczeniem ich syryjskim rebeliantom[98].

Napisałem dla At War uzupełniający artykuł, w którym zaznajamiałem czytelników z moimi metodami pracy. Tymczasem do brytyjskiego parlamentu wpłynęły raporty przedstawione przez Toma Watsona, członka Izby Gmin, który należał do mojej internetowej sieci kontaktów dzięki temu, że zainteresował się śledztwem Brown Moses w sprawie afery podsłuchowej[99]. W marcu 2013 roku liczba odsłon na moim blogu wynosiła 72 tysiące, a w maju wzrosła do 137 tysięcy. Kiedy zaczynałem, byłem zupełnie nieznany, a po roku miałem ponad pół miliona wyświetleń.

Nieoczekiwanie działalnością blogera znikąd zainteresował się „Guardian” i postanowił zaprezentować mnie na swoich łamach. Udzielałem już wcześniej wywiadów, ale zawsze dotyczyły one wyłącznie moich odkryć i nikt nie skupiał się na mnie osobiście. „Dziennikarze przypuszczają, że pracowałem w branży zbrojeniowej. Tymczasem ja przed arabską wiosną wiedziałem o broni nie więcej niż przeciętny właściciel xboxa. Moja znajomość tematu nie wykraczała ponad to, czego dowiedziałem się od Arnolda Schwarzeneggera i Rambo” – powiedziałem reporterowi[100]. Moi przeciwnicy wciąż przytaczają tę wypowiedź, która w ich mniemaniu dowodzi, że jestem niekompetentny. Nie rozumieją, w czym rzecz. Byłem niekompetentny. Ale nawet człowiek z zewnątrz, jak ja, może wnieść swój wkład w dyskusję.

Po wywiadzie dla „Guardiana” posypały się zaproszenia od stacji telewizyjnych: CNN, brytyjskiego Channel 4 News i niemieckiego ARD. Na antenie CNN pokazano mnie siedzącego w kuchni z laptopem, a w kadrze widać było wysokie krzesełko do karmienia mojej córeczki i jej zabawki. Szukałem wtedy nowej pracy i stało się to częścią mojego wizerunku – bezrobotny tatuś, który przesiaduje w domu z niemowlakiem i odkrywa sensacyjne fakty związane z wojną domową w Syrii.

Przez tydzień niemal codziennie odwiedzały nas różne ekipy telewizyjne, co sprawiło, że odczuwałem dziwny dysonans. Po latach pracy w biurze znalazłem coś, na czym mi zależało, byłem w tym dobry i chciałem się tym zajmować przez cały czas. Ale nie byłem w stanie zarobić w ten sposób na życie. Ledwie wiązałem koniec z końcem, a miałem rodzinę na utrzymaniu. Jedynym wyjściem wydawało się zakończenie działalności Brown Moses. „Chciałbym przede wszystkim blogować, ale muszę też spłacać kredyt” – napisałem na Twitterze. Mój wpis wywołał lawinę. Sugerowano, żebym przynajmniej spróbował crowdfundingu.

Datki przeważnie były niewielkie, ale napływały nieprzerwanym strumieniem. W ciągu kilku tygodni przekroczyły mój skromny cel: sześć tysięcy funtów[101]. Zyskałem trochę wytchnienia na najbliższe miesiące. Miałem w tym czasie dokonać mojego największego jak dotąd odkrycia.

Broń chemiczna i przełom

Wczesnym rankiem 21 sierpnia 2013 roku na ekranie mojego komputera, jedno po drugim, pojawiały się przerażające nagrania. W nocy na przedmieścia Damaszku spadły rakiety; uderzyły w ziemię z głuchym łoskotem, ale nie eksplodowały. Po okolicy rozniosły się trujące opary; ludzie przewracali się na ulicach, tocząc pianę z ust i ciężko dysząc. Szpitale natychmiast wypełniły się ofiarami. Wszyscy, zarówno żywi, jak i martwi, mieli zwężone źrenice i szkliste oczy. Syryjczycy już wcześniej oskarżali armię rządową o stosowanie broni chemicznej na terenach zajętych przez rebeliantów, były to jednak niewielkie i trudne do potwierdzenia ataki. Tutaj około tysiąca osób poniosło śmierć, a u kolejnych tysięcy wystąpiły objawy zatrucia neurotoksynami. Wszyscy byli cywilami, którzy nie zawinili niczym prócz tego, że mieszkali w Ghucie, opanowanym przez rebeliantów obszarze rolniczym na południowy wschód od stolicy Syrii. W sieci rozgorzała zacięta debata między zwolennikami jednej i drugiej strony, którzy starali się dociec, kto stoi za atakiem gazowym.

Rok wcześniej prezydent Obama nakłaniał Asada do ustąpienia ze stanowiska i zaznaczył, że Stany Zjednoczone są gotowe wstrzymać się od zbrojnej interwencji – ale pod jednym warunkiem: „Nie do przyjęcia będzie dla nas, jeśli zobaczymy, jak cała masa broni chemicznej krąży po froncie albo jest w użyciu”[102].

Od kilku miesięcy usiłowałem zweryfikować zarzuty dotyczące użycia broni chemicznej w Syrii. Wszyscy wiedzieli, że Asad dysponuje takim arsenałem, bo przynajmniej do tego się przyznał[103]. Jednakże potwierdzenie, czy jego reżim faktycznie mordował swoich obywateli za pomocą tej broni, to była osobna sprawa. Żeby ustalić, jakich środków trujących użyto podczas ataku w Ghucie, eksperci musieliby pobrać próbki na miejscu. Jako zdalny obserwator prawie nic nie mogłem zdziałać.

Choć opinia publiczna w znacznym stopniu zdążyła stracić zainteresowanie koszmarem wojennym w Syrii, to użycie broni chemicznej na tak wielką skalę na nowo przyciągnęło jej uwagę. Brytyjski premier David Cameron zwrócił się do parlamentu o wydanie zgody na ataki powietrzne przeciwko reżimowi Asada. W debacie zabrało głos wielu członków Izby Gmin, którzy przeważnie wykazywali się niepokojącym brakiem wiedzy, powtarzając to, co napisali niedoinformowani dziennikarze. W efekcie większość zagłosowała przeciwko zbrojnej interwencji i prezydent Obama stracił wsparcie swojego najważniejszego sojusznika[104]. Biały Dom ogłosił raport na temat ataków w Ghucie, oskarżając Asada o masakrę ludności cywilnej[105]. Przeczytałem ten czterostronicowy dokument i ogarnęła mnie konsternacja. Raport był powierzchowny, pominięto w nim bogaty materiał dowodowy w postaci nagrań wideo, których opublikowano w sieci ponad 200.

Kompletowałem wszystkie filmy i zdjęcia z dnia ataku, które udało mi się znaleźć w mediach społecznościowych. Mieszkańcy Ghuty znaleźli pozostałości długich na mniej więcej trzy metry rakiet, które zrzucono w ich okolicy. Cienkie metalowe cylindry były zaopatrzone w stateczniki i miały nieproporcjonalnie duże głowice. Natrafiłem już w sieci na filmy przedstawiające takie nietypowe rakiety, po raz pierwszy w styczniu 2013 roku, ale zawsze były wyposażone w ładunki wybuchowe, a nie w broń chemiczną.

W poszukiwaniu odpowiedzi skorzystałem z mojej sieci kontaktów, zwracając się do ekspertów z facebookowej grupy Mystery Munitions. Nikt nie potrafił rozpoznać tych rakiet, więc nazwałem je UMLACA od Unidentified Munition Linked to Alleged Chemical Attacks (nieznana amunicja wykorzystana w domniemanych atakach chemicznych). Kilka rakiet zachowało się w nienaruszonym stanie, co pozwalało przypuszczać, że były przeznaczone do przenoszenia innego ładunku niż materiał wybuchowy. W podstawie głowicy znajdowały się dwa otwory, z których jeden był zamykany nakrętką, co oznaczało, że jej zawartość nie mogła być gazem, natomiast sam otwór był zbyt mały, by dało się przez niego załadować do środka jakąś substancję stałą. Zatem najbardziej prawdopodobne wydawało się, że ładunek miał konsystencję cieczy – ten wniosek ograniczał liczbę możliwych środków chemicznych[106].

Na jednym szczególnie przydatnym zdjęciu na otwartym terenie sterczał z ziemi wygięty od uderzenia szary metalowy cylinder. Musieliśmy zlokalizować to miejsce, więc zaalarmowałem moją społeczność śledczą na Twitterze. Jeden z użytkowników zaznaczył na Google Maps prawdopodobne według niego położenie i wysłał mi do sprawdzenia. Podstawowa zasada geolokacji polega na tym, żeby nie pogubić się w nadmiarze detali. Należy wybrać jakiś wyróżniający się element krajobrazu, powiedzmy, charakterystyczny minaret albo nietypowo rozplanowany park. To pozwala uniknąć natłoku informacji wizualnych. Kiedy uda się dopasować pierwszy element, szukamy kolejnego szczegółu, który rzuca się w oczy, i tak dalej.

W tym wypadku posłużyłem się pięcioma zdjęciami, z których każde przedstawiało inną część tła, dzięki temu mogłem odtworzyć wygląd okolicy. Kawałek po kawałku porównywałem je z mapą satelitarną z Google Maps. Namierzyliśmy to miejsce. A na podstawie cieni na zdjęciu określiłem kąt nachylenia rakiety, dzięki czemu mogłem ustalić, z której strony nadleciała. Następnie skorzystałem z serwisu Wikimapia, który umożliwia samodzielne edytowanie mapy poprzez wprowadzanie nazw i obiektów. Odtworzyłem przypuszczalną trajektorię rakiety, żeby ustalić, kto zajmował teren, z którego została wystrzelona. Znalazłem syryjską bazę wojskową otoczoną przez terytoria znajdujące się w rękach rebeliantów[107].

Oprócz pierwszego ataku, który nastąpił około 2.30 w nocy na wschodnie przedmieścia Damaszku, około godziny 5.00 rano głowice zawierające bojowe środki trujące spadły na obszar położony na południowy wschód od stolicy Syrii. Podczas gdy za pierwszym razem wykorzystano cylindryczne rakiety UMLACA, do drugiego ostrzału posłużyła inna amunicja. W owym czasie działał w Syrii zespół śledczy z ramienia ONZ, który miał za zadanie ustalić, czy doszło do użycia broni chemicznej – ale nie wskazać tego, kto jej użył. Na jednym z nagrań inspektor dokonuje pomiaru pocisku artyleryjskiego, z którego według zeznań świadków wydobywał się trujący gaz. Wcisnąłem pauzę, kiedy w kadrze pojawiła się taśma miernicza. Następnie skopiowałem obraz i wyciąłem podziałkę, żeby posłużyć się nią do określenia kalibru amunicji – 140 milimetrów. Dysponując tą wiedzą i zdjęciami pocisku, wraz z moimi internetowymi współpracownikami zbadaliśmy materiały źródłowe i odkryliśmy, że mamy do czynienia z rakietowym pociskiem artyleryjskim klasy ziemia–ziemia M-14 produkcji radzieckiej. W przypadku nierozpoznanych rakiet, które spadły na wschód od Damaszku, zniszczeniu uległy tylko głowice, co nasuwało przypuszczenie, że nie zawierały materiału wybuchowego. Według informacji źródłowych głowica bojowa rakiety M-14 może pomieścić 2,2 kilograma środka paralityczno-drgawkowego sarinu[108].

Podczas gdy prezydent Obama rozważał interwencję zbrojną, w sieci szerzyły się teorie spiskowe zakładające udział rebeliantów w atakach gazowych. Według jednej z nich to Saudyjczycy dostarczyli siłom opozycji broń chemiczną, która niespodziewanie wyciekła. Źródłem takiego przypuszczenia był artykuł ze strony MintPress News, niewielkiego serwisu internetowego z siedzibą w Minnesocie, który popierał Asada[109]. I tu pojawił się pewien problem – artykuł nie tylko zawierał szalone spekulacje pozbawione dowodów, ale jeden z jego domniemanych autorów zaprzeczył, jakoby miał z nim coś wspólnego[110].

Chociaż na podstawie zdjęć i filmów nie byłem w stanie określić, jakich środków chemicznych użyto, mogłem ustalić rodzaj amunicji, który jednoznacznie wskazywał winnego. Od 18 miesięcy oglądałem niemal każde nowe nagranie wideo z wojny domowej w Syrii. Nigdy nie zauważyłem, aby rebelianci byli w posiadaniu którejś z rakiet wykorzystanych w atakach pod Damaszkiem. Nie mieli również wyrzutni do ich odpalania. Poza tym gdyby dysponowali tak zaawansowaną bronią, nie zadawaliby sobie trudu konstruowania prowizorycznej artylerii.

Co się zaś tyczy sił rządowych, z pewnością były uzbrojone w rakiety M-14, natomiast tajemnicze cylindryczne UMLACA znalazły zastosowanie już w poprzednich potwierdzonych atakach wojsk Asada. Tę samą amunicję widziałem również w materiałach związanych z domniemanymi i słabo udokumentowanymi przypadkami użycia broni chemicznej, między innymi w Adrze, mieście na południu kraju, gdzie nakręcono film przedstawiający psa wstrząsanego konwulsjami jak pod wpływem środków paralityczno-drgawkowych[111]. Widok konającego w męczarniach zwierzęcia przyciągał uwagę większości osób, ale ja nie oglądałem tego filmu, żeby wzmóc w sobie poczucie oburzenia. Szukałem niepodważalnych dowodów i tym, co mnie najbardziej interesowało, była amunicja rakietowa. Kiedy doszło do ostrzału Ghuty, znów zobaczyłem UMLACA i połączyłem jedno z drugim.

Skoro według opinii ekspertów głowice zawierały bojowe środki chemiczne, ktoś musiał dojść do wniosku, że za ataki odpowiada rząd syryjski. Ostatecznie prezydent Obama zrezygnował z interwencji zbrojnej, przystając na propozycję Kremla, zgodnie z którą Syria miała się zobowiązać do zniszczenia swojego arsenału chemicznego. Wkrótce potem inspektorzy ONZ ogłosili raport, w którym potwierdzili użycie sarinu[112]. Dodali, że zastosowano dwa rodzaje amunicji – rakietę M-14 oraz rakietę kalibru 330 milimetrów nieznanego pochodzenia.

Kolejny dowód zdobyłem dzięki rosyjskojęzycznej agencji informacyjnej ANNA, której reporterzy przydzieleni do sił Asada w tygodniach poprzedzających ataki chemiczne dokumentowali wielką kontrofensywę w rejonie Damaszku za pomocą kamer GoPro zamontowanych na czołgach. Zdjęcia wbitej w ziemię rakiety UMLACA pozwoliły mi już określić tor jej lotu, a dzięki Wikimapii ustaliłem, skąd została wystrzelona. Miejscem tym była syryjska baza wojskowa, która leżała na terytorium opanowanym przez rebeliantów. Teraz przyszedł czas, by wykorzystać to odkrycie. Stosując metodę geolokacji, na podstawie filmów z serwisu ANNA odtworzyłem, jak armia syryjska stopniowo zajmowała pas ziemi, który łączył odciętą bazę z terenem znajdującym się w rękach sił rządowych. Mogłem dokładnie zaznaczyć na mapie, gdzie i kiedy znajdowały się wojska Asada[113]. Na jednym z filmów syryjski oficer przedstawia plan działania – zająć strategiczny odcinek, a następnie zaatakować przyległe obszary prowincji Ghuta, które kontrolowali rebelianci. Ta faza operacji miała się rozpocząć 21 sierpnia 2013 roku, czyli w dniu ataków chemicznych. Raport inspektorów ONZ zawierał pomiary pozwalające ustalić, skąd przeprowadzono ostrzał. Kiedy porównałem te dane z mapą, potwierdziła się moja hipoteza – rakiety wystrzelono z miejsca, które właśnie odbiły siły rządowe[114]. „Lektura tego raportu może przyprawić o dreszcze. Nasze odkrycia nie pozostawiają najmniejszych wątpliwości, że mamy do czynienia ze zbrodnią wojenną” – oświadczył ówczesny sekretarz generalny ONZ Ban Ki-moon[115].

Tylko armia Asada dysponowała taką bronią. Armia Asada kontrolowała tereny, z których wystrzelono rakiety. Armia Asada mogła coś zyskać na atakach chemicznych. Armia Asada oficjalnie planowała działania bojowe w miejscu i czasie, w którym doszło do użycia sarinu. Niemniej jednak zwolennicy syryjskiego dyktatora nadal odpierali zarzuty. Irański serwis informacyjny Press TV opublikował artykuł zatytułowany 5 kłamstw, na których opiera się raport ONZ w sprawie Syrii – pierwsze z nich zarzucił mnie, „kanapowemu obserwatorowi z Wielkiej Brytanii”. Ustaliłem, że dwa rodzaje amunicji użyte w Ghucie stanowią uzbrojenie sił rządowych, jednak, jak twierdził autor artykułu, przeoczyłem fakt, że rebelianci dysponują „rakietami o podobnej konstrukcji i sposobie działania, tyle że mniejszymi”[116]. Zastosował osobliwą strategię obrony, jak gdyby kierował podejrzenie na kogoś, kto nigdy nie miał w ręku broni, ale poznał ją w inny sposób. Lecz dezinformacja nie musi się opierać na racjonalnych przesłankach. Wystarczy rzucić oskarżenie, a potem patrzeć, jak pojawiają się wątpliwości. Nie był to jedyny taki incydent. Otrzymałem dziwny mejl z załączonymi trzema filmami, które miały rzekomo dowodzić, że ataki w Ghucie przeprowadziła opozycja. Zobaczyłem amatorską maskaradę, w której rzekomi partyzanci ostentacyjnie prezentowali symbole jednej z islamskich frakcji i mówili, że wystrzeliwują rakiety z głowicami chemicznymi. Nosili maski przeciwgazowe, żeby podkreślić, jak zabójcza jest ich broń; tyle że w tle słychać było operatora kamery, który mówił całkiem wyraźnie, więc nie miał maski. Poza tym strzelali z haubicy D-30, która nie była używana podczas tamtej operacji[117].

Rosyjscy oficjele również zaczęli szerzyć kłamstwa, próbując wywołać tak wielkie zamieszanie, żeby opinia publiczna przestała dociekać, kto jest winien. Najpierw utrzymywali, że to rebelianci wystrzelili rakiety. Później, że rebelianci sfałszowali dowody, gdyż nagrania są datowane na 20 sierpnia, czyli dzień przed ostrzałem. Należy pamiętać, że czas publikacji materiałów w serwisie YouTube jest zależny od lokalizacji serwera, który w tym przypadku znajdował się w Kalifornii, należało więc do daty widocznej na nagraniu dodać 10 godzin. Rosjanie przytoczyli też wypowiedź pewnej zakonnicy, znanej jako matka Agnieszka, która wcześniej popierała reżim Asada, fałszywie oskarżając opozycję o masakrę w Huli[118].

W grudniu 2013 roku w „London Review of Books” ukazał się obszerny artykuł legendarnego reportera Seymoura Hersha poświęcony atakom w Ghucie; natychmiast go przeczytałem[119]. Pierwszy raz zetknąłem się z dorobkiem tego laureata Nagrody Pulitzera jako nastolatek zafascynowany pracą dziennikarzy śledczych, którzy demaskowali nadużycia w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych. W ciągu lat Hersh opublikował szereg sensacyjnych materiałów, jego specjalnością były mistyfikacje amerykańskich władz. Teraz twierdził, że odkrył kolejne oszustwo, podając w wątpliwość udział reżimu Asada w tej zbrodni wojennej. Jego zdaniem dżihadyści walczący w szeregach rebeliantów opanowali produkcję sarinu, natomiast administracja Obamy „traktuje wybiórczo dowody, żeby usprawiedliwić atak przeciwko Asadowi”. Artykuł Hersha pociągnął za sobą wiele pytań; rzecz w tym, że na większość z nich udzieliłem odpowiedzi znacznie wcześniej. Koniec końców jego wypowiedź wprowadziła kłopotliwy zamęt.

Dzisiaj, kiedy dziennikarze relacjonujący wydarzenia z trudno dostępnych stref konfliktu ignorują materiały zamieszczone w sieci, można zarzucić im niedbalstwo i lekceważenie ważnych danych. Tradycyjna praca reportera nadal jest niezastąpiona, ale zarazem niewystarczająca. Dziennikarz nie może już po prostu przewertować swojego notesu z kontaktami i zadzwonić do emerytowanego analityka CIA, żeby zasięgnąć opinii. Z drugiej strony wcale nie musi zamieniać się w eksperta od białego wywiadu. Wystarczyłoby, żeby Hersh śledził mój blog.

Jak daleko możemy sięgnąć?

Moje odkrycia dotyczące ataków w Ghucie przyciągnęły większą uwagę niż wszystko, co do tej pory opublikowałem. „New Yorker” poświęcił mi artykuł zatytułowany Rocket Man[120]. Dostałem zaproszenie na kongres spółki Google Ideas w Nowym Jorku, gdzie miałem wygłosić wykład – posadzono mnie na podium w skórzanym fotelu klubowym, żeby zaznaczyć, że jestem „fotelowym detektywem”[121]. Wywiad ze mną przeprowadziła Christiane Amanpour z CNN. Kilka miesięcy wcześniej zastanawiałem się poważnie nad zakończeniem aktywności blogera. Teraz Brown Moses cieszył się jeszcze większą popularnością – we wrześniu 2013 roku liczba odsłon wzrosła do 245 tysięcy, a przecież półtora roku wcześniej 10 tysięcy napawało mnie wielkim entuzjazmem. Musiałem jak najlepiej wykorzystać ten rozmach – nie mogłem dłużej ograniczać się tylko do prowadzenia bloga.

Latem tego roku wziąłem udział w konferencji szkoleniowej zorganizowanej przez Tactical Technology Collective, organizację non profit z siedzibą w Berlinie, która w ośrodku położonym wśród lesistych wzgórz nad jeziorem Orta w północnych Włoszech zebrała grono aktywistów i hakerów działających na rzecz przestrzegania praw człowieka. Byłem jednym z pięciu prelegentów – obok uhonorowanego prestiżowymi nagrodami dziennikarza śledczego, który tropił handlarzy żywym towarem[122], działacza społecznego walczącego o nadzór publiczny nad działaniami rządu[123], aktywistki zaangażowanej w kampanię ONZ przeciwko korupcji[124] i tunezyjskiego blogera, który ujawniając amerykańską korespondencję dyplomatyczną, przyczynił się do wybuchu arabskiej wiosny[125].

Kiedy przyszła kolej na wygłoszenie mojego referatu, poczułem się niepewnie. Wśród moich słuchaczy byli ludzie, którzy ryzykowali życiem na pierwszej linii frontu, podczas gdy ja pracowałem przy laptopie, nie ruszając się z domu. Ale bądź co bądź zostałem zaproszony, więc zacząłem szczegółowo opowiadać, jak za pomocą geolokacji namierzałem miejsca walk w Libii, jak rozpoznawałem broń używaną w wojnie domowej w Syrii i jak ostatnio zdemaskowałem tajną operację przemytu broni. Spojrzałem na audytorium. Wszyscy słuchali mnie z zapartym tchem.

Później wiele osób zadawało mi różne wersje tego samego pytania: jak możemy zrobić użytek z internetowej techniki śledczej? Jedna z grup szkoleniowych zamierzała zająć się uzbrojeniem, którego policja używa do tłumienia zamieszek. Wskazałem im ogólnie dostępne źródła, a oni wręcz rzucili się na obfitość niewykorzystywanych przez nikogo informacji. Podeszło też do mnie trzech Syryjczyków, między nimi Hadi Al Khatib, który uczył dziennikarzy i członków organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka, jak zabezpieczać dane cyfrowe przed szpiegostwem i sabotażem. W Syrii Hadi – później jeden z filarów Bellingcat – współpracował z międzynarodową organizacją pozarządową, ale w 2011 roku, na krótko przed wybuchem wojny domowej, wyjechał za granicę. Zamieszkał w Niemczech i stamtąd śledził rozwój wydarzeń w swoim kraju za pośrednictwem mediów społecznościowych. Nie zdawał sobie sprawy, że materiały nagrane w jego ojczyźnie zawierają coś więcej niż świadectwo koszmaru i grozy – zawierają również dowody zbrodni.

Mniej więcej w tamtym czasie do opinii publicznej zaczęły docierać informacje o internetowych detektywach, ale nie zawsze były one pochlebne. Na krótko przed moim wyjazdem do Włoch doszło do zamachu bombowego w Bostonie – 15 kwietnia 2013 roku dwóch terrorystów zdetonowało bomby w pobliżu mety maratonu, zabijając trzy osoby i raniąc ponad 200. Użytkownicy Reddita postanowili ująć winnych, ale pokpili sprawę, rozpuszczając fałszywe pogłoski o podejrzanych czarnoskórych mężczyznach z plecakami. Powstało nawet określenie „digiletantyzm” odnoszące się do nieumiejętnego śledztwa w sieci, które sprowadza się do siania zamętu[126].

Niektórzy zastanawiali się, czy śledztwo bazujące na powszechnie dostępnych źródłach informacji jest tym samym, co robi WikiLeaks. Absolutnie nie. WikiLeaks specjalizuje się w wyciekach utajnionych dokumentów, podczas gdy biały wywiad korzysta z danych, do których każdy ma dostęp. Ze względu na tajny charakter publikowanych informacji WikiLeaks dysponuje ogromną władzą, co stało się problemem, kiedy jeden z założycieli serwisu, Julian Assange, zaczął przejawiać silne sympatie polityczne, odpowiednio dobierając moment publikacji, żeby zaszkodzić swoim przeciwnikom, zwłaszcza Hillary Clinton podczas kampanii prezydenckiej w 2016 roku. Kolejny problem polega na tym, że trudno jest zweryfikować ogromne wycieki danych niewiadomego pochodzenia. Czy ujawnione dokumenty są autentyczne? Przypuszczalnie tak, ale jak to sprawdzić? W najlepszym wypadku byłbym skłonny uznać WikiLeaks za jedno z wielu potencjalnych źródeł informacji, które mogą się okazać przydatne, kiedy trzeba coś potwierdzić[127].

Latem 2013 roku, kiedy uczestniczyłem w szkoleniu Tactical Tech, internetowa społeczność białego wywiadu była rozproszoną grupą, która formowała się spontanicznie, a tworzyli ją w głównej mierze amatorzy oraz garstka profesjonalistów. Do tych ostatnich zaliczali się Andy Carvin, który przeczesywał media społecznościowe podczas arabskiej wiosny, Josh Lyons z Human Rights Watch, mistrz analizy zdjęć satelitarnych, Christoph Koettl z Amnesty International, który studiował zdjęcia lotnicze przedstawiające północnokoreańskie obozy koncentracyjne, oraz były programista Malachy Browne ze Storyful – jednej z pierwszych firm monitorujących media społecznościowe w poszukiwaniu faktów, które jeszcze nie trafiły na pierwsze strony gazet. Chociaż niewielu z nas spotkało się na żywo, w naszym gronie panował duch współpracy, a nawet przyjaźni.

Na tym początkowym etapie jeszcze nie potrafiliśmy nazwać tego, co robimy. Kiedy po raz pierwszy namierzyłem metodą geolokacji miejsce, w którym nakręcono film z wojny domowej w Libii, nie wiedziałem, jak określić efekt mojej pracy. Po konferencji szkoleniowej Tactical Tech wciąż miałem w pamięci tych wszystkich doświadczonych aktywistów, którzy odnosili się z ogromnym entuzjazmem do naszych tak świeżych jeszcze technik. Zdałem sobie sprawę, że nasza działalność staje się dyscypliną wymagającą umiejętności, których można nauczyć innych. Tak wiele zagadnień mogliśmy zgłębić, badając ogólnie dostępne źródła informacji, a mimo to większość z nich wciąż pozostawała nietknięta. Skoro niewielka część naszej społeczności osiągała efekty, pracując dorywczo, to co by się stało, gdyby setki lub nawet tysiące ludzi przyłączyły się do poszukiwań? Natknąłem się w sieci na coś, dzięki czemu zyskałem rozgłos w prasie i telewizji. Ale inni detektywi internetowi również dokonywali spektakularnych odkryć i nic nie stało na przeszkodzie, byśmy połączyli nasze siły. Wszyscy zasługiwali na to, żeby udzielić im głosu.

Kiedy pierwszy raz ruszyłem na poszukiwanie faktów w sieci, przyświecał mi skromny cel: zamierzałem zbierać dowody i przedstawiać je prawdziwym ekspertom. W miarę jak moich odkryć przybywało, to mnie ludzie zaczęli uważać za prawdziwego eksperta. Spodziewałem się, że jakaś poważna instytucja wyręczy mnie w profesjonalnym opracowaniu dostarczonych materiałów do tematu. Nigdy do tego nie doszło. Czyżby zatem wszystko było na mojej głowie? Wydawało się, że to zadanie ponad moje siły. Z perspektywy czasu widzę swoje atuty. Poważne instytucje nie chciały wkraczać na nieznane terytorium i narażać się na błędy; wolały, żeby ktoś przetarł im szlak. Poza tym Brown Moses już się stał czymś w rodzaju platformy informacyjnej, umożliwiającej mi kontakt z uznanymi ekspertami i detektywami amatorami, którzy zaufali moim motywom i metodom pracy.

Zwróciłem się do potencjalnych współpracowników, żeby stworzyć nową platformę, która miała służyć do gromadzenia dowodów publicznie dostępnych w internecie. Kilkanaście osób z mojej siatki kontaktów – niezależni dziennikarze, eksperci w dziedzinie bojowych środków trujących i kontroli zbrojeń, researcherzy, analitycy oraz specjaliści od systemów zabezpieczeń – dostarczyło mi raporty dotyczące sytuacji w Iraku, Turcji, Kurdystanie i Nigerii, a także korupcji w policji, dżihadystów i wielu innych kwestii. Na stronie crowdfundingowej Kickstarter urządziłem zbiórkę funduszy – deklarując ambitne dziennikarstwo śledcze oparte na ogólnie dostępnych źródłach informacji i możliwość dzielenia się nowatorskimi technikami oraz instrukcjami – by stworzyć społeczność internetowych detektywów, do której może przyłączyć się każdy, żeby wyznaczać standardy naszej nowej dyscypliny.

Nigdy się nie obawiałem, że do naszego projektu przeniknie osoba, która nam zaszkodzi. Nie opublikowałbym w ciemno czyichś odkryć, nawet najbardziej szokujących dowodów. Najpierw musiałbym ocenić wartość materiału, podążając tropem danych osobowych jego autora, aby zyskać pewność, że wszystko jest w porządku. Warunek współpracy z nami jest niepodważalny: interesuje nas tylko to, co jesteś w stanie znaleźć, poprzeć dowodami i wystawić na widok publiczny.

Motto naszej nowej platformy można by ująć w trzech słowach: „Odkrywać. Weryfikować. Nagłaśniać”:

• Odkrywać sprawy, które pominięto albo które można wyśledzić w sieci.

• Weryfikować wszystkie dowody i nigdy nie wdawać się w spekulacje.

• Nagłaśniać to, czego się dowiemy, wzmacniając tym samym całą sferę naszej działalności.

Zauważyłem, że członkowie naszej zalążkowej społeczności przejawiają wspólne cechy charakteru. Przywiązywaliśmy obsesyjną wagę do szczegółów, a większość z nas wychowywała się przy komputerze, zafascynowana potęgą internetu. Nie czuliśmy się misjonarzami powołanymi do naprawiania świata, ale przyjęliśmy takie same normy moralne, które nakazywały nam odrzucić takie formy wywierania wpływu w sieci jak trolling czy hakerstwo. Wielu z nas dorastało w przekonaniu, że odgrywamy marginalną rolę w doniosłych wydarzeniach, a sprawujący władzę ignorują takich szarych ludzi jak my. I nagle się okazało, że jest inaczej. To było upajające odkrycie.

Musieliśmy nazwać swój projekt. Długo o tym rozmyślałem, siedząc przy kuchennym stole wpatrzony w mrugający kursor na monitorze laptopa. W końcu zadzwoniłem do Petera Jukesa, dziennikarza obywatelskiego, który był wziętym scenarzystą teatralnym i filmowym, zanim zajął się badaniem afery podsłuchowej i tak został jednym z moich współpracowników. Jeśli ktoś potrafił wymyślić błyskotliwą nazwę, to tylko on.

– Znasz tę starą bajkę o kocie, który był postrachem myszy? – zapytał Peter.

– Nie, nie przypominam sobie.

– Otóż myszy zwołały naradę. Musiały znaleźć jakiś sposób, żeby się chronić. „Wszystkie biegamy szybciej od kota”, powiedziała jedna. „Problem w tym, że nie wiemy, kiedy nadchodzi. Dlatego jeśli zawiesimy mu dzwoneczek na szyi, już nigdy więcej nas nie zaskoczy”. Pozostałe myszy przyjęły ten pomysł z entuzjazmem. Miały plan, nareszcie mogły się poczuć bezpiecznie. Był tylko jeden problem. Kto zawiesi dzwoneczek?

To było to – nasza nazwa i nasza misja. Zawieszanie dzwoneczków na szyjach drapieżnych kotów.

Przypisy

Motto grupy Bellingcat brzmi: „Odkrywać. Weryfikować. Nagłaśniać”. Byście, drodzy Czytelnicy, czytając tę książkę, mogli odkryć więcej i wygodniej skorzystać z przytaczanych przez autora źródeł, wystarczy, że sczytacie zamieszczony poniżej QR kod lub użyjecie adresu internetowego: https://bit.ly/2LXR6VA. Pobierzecie w ten sposób plik ze wszystkimi przypisami, wśród których znajdziecie wiele materiałów odnoszących się do treści książki i uzupełniających to, o czym w niej przeczytaliście. Śledztw Bellingcat nie byłoby bez dostępu do internetu, więc jeśli i Wy chcecie poczuć się jak członkowie zespołu, w ten sposób otrzymacie taką możliwość. Równocześnie informujemy, że dołożyliśmy wszelkich starań, by przytaczane odnośniki były prawidłowe i aktywne, nie ponosimy jednak odpowiedzialności ani za ich zawartość, ani za ewentualne zmiany wynikające z decyzji ich twórców lub platform, na których zostały udostępnione.

Z życzeniami miłej lektury
Redakcja Post Factum

[1] www.ft.com/content/6a344cf4-2381-11e8-ae48-60d3531b7d11

[2] Mark Urban, The Skripal Files: The Life and Near Death of a Russian Spy, Henry Holt and Co., New York 2018, s. 248.

[3] www.gov.uk/government/speeches/pm-commons-statement-on-salisbury-incident-12-march-2018

zob. także: https://www.gov.uk/government/news/novichok-nerve-agent-use-in-salisbury-uk-government-response

[4] www.aljazeera.com/indepth/interactive/2018/04/skripal-casediplomatic-expulsions-numbers-180402121217839.html

[5] Mark Urban, op. cit., s. 255–260.

[6] web.archive.org/web/20180906040259/news.met.police.uk/news/counter-terrorism-police-release-images-of-two-suspects-in-connection-with-salisbury-attack-320534

[7] Skripal BBC documentary: ‘Salisbury Nerve Agent Attack: The Inside Story’, BBC Panorama, 22.11.2018.

[8] web.archive.org/web/20180906040259/news.met.police.uk/news/counter-terrorism-police-release-images-of-two-suspects-in-connection-with-salisbury-attack-320534

[9] https://www.bbc.com/news/world-europe-45494627

[10] Pełny wywiad: https://www.youtube.com/watch?v=Ku8OQNyI2i0;

Transkrypcja wywiadu: www.rt.com/news/438356-rt-petrov-boshirov-fullinterview/

[11] Michael Bazzell, OSINT & Privacy Consultant, Paul’s Security Weekly, Episode 548, 15.02.2018; youtu.be/xb9BljytXds?t=1279

[12] P.W. Singer, Emerson T. Brooking, LikeWar: The Weaponization of Social Media, Houghton Miffl in Harcourt, 2018, s. 80.

[13] Andy Carvin, Distant Witness: Social Media, the Arab Spring and a Journalism Revolution, CUNY Journalism Press, 2012, s. 23–33.

[14] Ibidem, s. 39.

[15] https://www.youtube.com/watch?v=EnmMZ2bSlnc

[16] https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html

[17] https://www.theguardian.com/world/middle-east-live/2011/aug/09/syria-libya-and-middle-east-unrest-live-updates

[18] af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77A0UN20110811?sp=true

[19] https://pl.wikipedia.org/wiki/IV_bitwa_o_Marsa_al-Burajka

[20] https://www.youtube.com/watch?v=4UGBP043dz8

[21] https://www.google.com/maps/d/viewer?ie=UTF&msa=0&mid=1c5sA598QOpHNvF0x08yrPsjHy4U&ll=30.486213501292134%2C19.723887&z=19

[22] https://www.bellingcat.com/resources/how-tos/2014/07/09/a-beginners-guide-to-geolocation/

[23] https://www.youtube.com/watch?v=fxfmPTRNmlA (przyp. tłum.).

[24] https://www.theguardian.com/world/2012/oct/20/muammar-gaddafi-killing-witnesses;

https://www.bbc.com/news/world-africa-15390980

[25] web.archive.org/web/20130513032123/http://www.pressgazette.co.uk/node/33247;

https://www.nytimes.com/2006/05/09/business/media/us-newspaper-circulation-fell-25-in-latest-period.html

[26] https://www.theguardian.com/media/2011/nov/23/hugh-grant-leveson-inquiry-statement

[27] https://www.theguardian.com/media/2011/jul/11/phone-hacking-news-international-gordon-brown

[28] https://www.theguardian.com/uk/2011/jul/04/milly-dowler-voicemail-hacked-news-of-world

[29] https://www.bbc.com/news/uk-14040841

[30] https://www.afr.com/companies/media-and-marketing/pay-tv-piracy-hits-news-20120328-iu4j1

[31] http://brown-moses.blogspot.com/2012/03/ray-adams-and-his-friends-bulgarian.html

[32] https://mariecolvincenter.org/stories-by-marie-colvin/escape-from-chechnya/

[33] edition.cnn.com/2012/02/22/world/marie-colvin-interview-transcript/index.html;

https://www.youtube.com/watch?v=xfrVJSRMuhs&feature=youtu.be&t=27;

https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-book-that-captures-the-singular-life-of-marie-colvin

[34] https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0801/Syria-s-iPhone-insurgency-makes-for-smarter-rebellion

[35] cpj.org/2014/02/attacks-on-the-press-syria-analysis.php

[36] brown-moses.blogspot.com/2012/04/daily-selected-syria-videos-april-2nd.html

[37] http://brown-moses.blogspot.com/2012/04/daily-selected-syria-videos-april-3rd.html?m=0

[38] http://brown-moses.blogspot.com/2012/05/syria-houla-massacre.html

[39] Zob. tweety Eliota Higginsa z 25.05.2012 roku.

[40] https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14482968

[41] http://brown-moses.blogspot.com/2012/05/syria-houla-massacre.html

[42] https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18233934

[43] https://www.aljazeera.com/news/2012/5/27/syria-blames-houla-deaths-on-terrorists

[44] https://www.nytimes.com/2012/05/30/world/middleeast/kofi-annan-meets-with-bashar-al-assad.html

[45] https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/PRCoISyria15082012_en.pdf

[46] www.npr.org/sections/thetwo-way/2012/05/26/153792544/brutal-and-appalling-attack-on-syrian-city-of-houla-kills-32-children?sc=tw&cc=share

[47] Użytkownicy Twittera: hassan699721, FreedomAlhoula, nontherful i samerd3.

[48] sabotagetimes.com/life/how-i-accidentally-became-an-experton-the-syrian-conflict

[49] https://www.youtube.com/watch?v=dRJnStU4izg

[50] Zwrócił na to uwagę mój znakomity informator @HamaEcho, który 5 grudnia 2012 roku napisał na Twitterze: „#offline bez odwołania. Wkrótce wyruszamy do Ghuty. Mam złe przeczucia, ale jedyne, co może się zdarzyć, to męczeństwo albo triumf”. Był to jego ostatni tweet (https://twitter.com/hamaecho/status/276416201943576576).

[51] https://pl.wikipedia.org/wiki/Strza%C5%82a-2

[52] http://brown-moses.blogspot.com/2012/06/

[53] web.archive.org/web/20130124155321/http://spectator.org/archives/2012/06/12/arming-the-free-syrian-army/

[54] https://www.pri.org/stories/2012-06-07/inside-syria-you-will-never-guess-who-arms-rebels;

https://www.pri.org/stories/2012-06-14/syria-s-rebels-learn-value-prisoner

[55] www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9334707/US-holds-high-level-talks-with-Syrian-rebelsseeking-weapons-in-Washington.html

[56] brown-moses.blogspot.com/2012/06/increasingly-well-armed-fsa-and-other.html;

brown-moses.blogspot.com/2012/06/even-more-increasingly-well-armed-free.html

[57] Cq. twitter.com/EliotHiggins/status/222821174600663040

[58] https://www.youtube.com/watch?v=GvCZNWxOZXg&feature=plcp

[59] www.aljazeera.com/news/middleast/2012611151436420866.html

[60] www.hrw.org/news/2012/07/12/syria-evidence-cluster-munitions-use-syrian-forces

[61] en.wikipedia.org/wiki/A-IX-2

[62] www.un.org/disarmament/convarms/clustermunitions/

[63] www.stopclustermunitions.org/en-gb/cluster-bombs/what-is-a-cluster-bomb.aspx;

www.stopclustermunitions.org/en-gb/the-treaty/treaty-status.aspx;

www.stopclustermunitions.org/en-gb/cluster-bombs/use-of-cluster-bombs/a-timeline-of-cluster-bomb-use.aspx

[64] https://www.youtube.com/watch?v=F92m9eqKP14&feature=youtu.be

[65] www.uxoinfo.com/blogcfc/client/index.cfm

[66] brown-moses.blogspot.com/2012/07/evidence-of-cluster-bombs-being.html

[67] cjchivers.com/post/27009844587/has-the-syrian-government-used-cluster-bombs

[68] https://www.hrw.org/news/2012/07/12/syria-evidence-cluster-munitions-use-syrian-forces

[69] cjchivers.com/post/27063587043/syria-and-the-use-of-cluster-munitions-why-it

[70] https://www.globalsecurity.org/military/world/russia/ofab-250-270.htm;

http://www.armaco.bg/en/product/aerial-ammunitions-c17/ofab-250-270-p566;

https://arconpartners.net/products/ammunition/aircraft-bombs/ofab-250-270-high-explosive-fragmentation-bomb-he-frag/;

brown-moses.blogspot.com/2012/06/evidence-of-unguided-bombs-being.html

[71] foreignpolicy.com/2012/07/30/syrias-diy-revolt/

[72] Robin Yassin-Kassab, Leila al-Shami, Burning Country: Syrians in Revolution and War, Pluto Press, London 2016, s. 213.

[73] https://www.youtube.com/watch?v=fn6HWOXlCz0

[74] brown-moses.blogspot.com/2012/05/syrian-regime-propaganda-at-work.html

[75] https://www.rt.com/news/syrian-rebels-desecrate-christian-churches-897/

[76] http://brown-moses.blogspot.com/2012/06/russia-today-and-their-anti-fsa.html

[77] http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=%20https://www.kommersant.ru%2Fdoc%2F1911336

http://translate.google.com/translate?hl=&sl=auto&tl=pl&u=%20https://www.kommersant.ru%2Fdoc%2F1911336&sandbox=1

[78] www.InfoWars.com/shocking-videos-reveal-truth-behind-syrian-freedom-fighters/

[79] www.infowars.com/al-qaeda-rebel-pictured-with-un-observers-in-syria/

[80] http://www.infowars.com/al-qaeda-rebel-pictured-with-un-observers-in-syria/;

http://brown-moses.blogspot.com/2012/05/more-syrian-propaganda-fake-al-qaeda.html;

http://brown-moses.blogspot.com/2012/07/alex-jones-infowars-and-their-anti-free.html

[81] https://www.nytimes.com/2017/11/02/world/americas/allahu-akbar-terrorism.html

[82] https://www.youtube.com/watch?v=s0YBroyNDIM&feature=youtu.be

[83] http://brown-moses.blogspot.com/2012/08/the-mystery-of-syrian-barrel-bombs.html

[84] https://www.youtube.com/watch?v=M95ta3_mZBA

[85] https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9512719/Syrian-regime-deploys-deadly-new-weapons-on-rebels.html

[86] http://web.archive.org/web/20130926070111/http:/rt.com/op-edge/barrel-bomb-syria-claim

[87] http://brown-moses.blogspot.com/2012/10/clear-evidence-of-diy-barrel-bombs.html;

https://www.bellingcat.com/news/mena/2015/07/08/a-brief-open-source-history-of-the-syrian-barrel-bomb/

[88] https://sn4hr.org/blog/2017/12/25/49915/

[89] https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47572294

[90] derstandard.at/1353207433435/Selbstgebastelte-Sprengsaetzeimmer-wichtiger?ref=article

[91] https://edition.cnn.com/2012/11/29/world/meast/syria-missiles/index.html

[92] https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/1116/Where-Syria-s-opposition-groups-get-their-rockets

[93] app.ft.com/cms/s/5dc1e0e6-3a23-11e2-a00d-00144feabdc0.html

[94] https://www.npr.org/2012/10/27/163760135/variety-of-weapons-increases-in-syrian-conflict

[95] http://brown-moses.blogspot.com/2013/01/are-yugoslavian-anti-tank-weapons-being.html

[96] http://brown-moses.blogspot.com/2013/01/evidence-of-multiple-foreign-weapon.html;

http://brown-moses.blogspot.com/2013/02/foreign-smuggled-weapons-spread.html

[97] https://www.nytimes.com/images/2013/02/26/nytfrontpage/scan.jpg

[98] https://www.nytimes.com/2013/02/26/world/middleeast/in-shift-saudis-are-said-to-arm-rebels-in-syria.html

[99] www.publications.parliament.uk/pa/cm201213/cmhansrd/cm130304/debtext/130304-0001.htm#1303049000716

[100] https://www.theguardian.com/world/2013/mar/21/frontroom-blogger-analyses-weapons-syria-frontline

[101] https://www.indiegogo.com/projects/the-brown-moses-blog#/

[102] https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2012/08/20/remarks-president-white-house-press-corps

[103] https://www.armscontrol.org/factsheets/Timeline-of-Syrian-Chemical-Weapons-Activity

[104] https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_5_11_Strong_0.pdf

[105] https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/08/30/government-assessment-syrian-government-s-use-chemical-weapons-august-21

[106] https://firstdraftnews.org/latest/piecing-together-open-source-evidence-from-the-sarin-attacks/

[107] http://brown-moses.blogspot.com/2013/08/finding-exact-location-of-alleged.html

[108] http://brown-moses.blogspot.com/2013/08/were-un-inspectors-examining-chemical.html

[109] https://www.bellingcat.com/news/mena/2014/07/17/august-21st-the-rebels-did-it/

[110] https://www.buzzfeednews.com/article/rosiegray/the-inside-story-of-one-websites-defense-of-assad#.xqRAzld18;

http://brown-moses.blogspot.com/2013/09/chemical-weapons-specialists-on-claims.html

[111] http://brown-moses.blogspot.com/2013/08/diy-weapon-linked-to-alleged-chemical.html

[112] https://www.un.org/sg/en/content/sg/note-correspondents/2013-09-16/note-correspondents-report-united-nations-mission

[113] https://www.bellingcat.com/news/mena/2014/07/15/identifying-government-positions-during-the-august-21st-sarin-attacks/

[114] Google Earth zaktualizował później mapę satelitarną tego obszaru, dodając zdjęcia z 24 sierpnia 2013 roku. Obszar z widocznymi na nim czołgami i punktami kontrolnymi pokrywa się z rekonstrukcją terenu, której dokonałem na podstawie filmów, co stanowi dodatkowe potwierdzenie moich odkryć.

[115] https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/syria-united-nations.html

[116] web.archive.org/web/20140122001133/http://www.presstv.ir/detail/2013/09/17/324436/5-lies-invented-to-spin-un-report-on-syria/

[117] http://brown-moses.blogspot.com/2013/09/videos-claim-to-show-jabhat-al-nusra.html;

http://brown-moses.blogspot.com/2013/09/statement-on-russia-todays-use-of-my.html

[118] http://brown-moses.blogspot.com/2013/10/making-sense-of-russias-evolving.html;

https://www.bellingcat.com/news/mena/2014/07/17/august-21st-the-rebels-did-it/

[119] https://www.lrb.co.uk/the-paper/v35/n24/seymour-m.-hersh/whose-sarin

[120] https://www.newyorker.com/magazine/2013/11/25/rocket-man-2

[121] https://ict4peace.org/activities/google-ideas-conflict-in-a-connected-world-summit-strengthening-digital-security-of-activists/

https://www.youtube.com/watch?v=qbWhcWizSFY

[122] https://www.icfj.org/our-work/knight/profiles/paul-radu

https://www.occrp.org/en/aboutus/staff/paul-radu

[123] https://www.pri.org/stories/2016-06-02/panama-papers-pirates-and-argument-how-some-data-leaks-can-make-world-better

https://en.wikipedia.org/wiki/Sm%C3%A1ri_McCarthy

[124] https://peertube.actionsecit.de/videos/watch/e7ac4317-472e-4887-813c-0d0e0bb4243e;

http://www.bristol.ac.uk/spais/people/person/lydia-k-medland/

[125] https://www.webcitation.org/6CViaUTn5?url=;

https://foreignpolicy.com/2011/11/28/the-fp-top-100-global-thinkers-4/

[126] https://academic.oup.com/bjc/article/57/2/341/2623876

[127] W 2018 roku były redaktor WikiLeaks ujawnił zapis rozmowy swoich współpracowników na czacie Twittera. W wypowiedziach jednego z użytkowników, być może nawet samego Juliana Assange’a, pojawiły się spekulacje, jakoby brytyjskie Ministerstwo Obrony finansowało Bellingcat, co jest całkowicie niezgodne z prawdą. Zob. https://emma.best/2018/07/29/11000-messages-from-private-wikileaks-chat-released/