Jasnowidze i detektywi

Copyright © 2019 by Agnieszka Haska & Jerzy Stachowicz
(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)
Copyright © 2019 for this edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: Tomasz Majewski

Zdjęcie na okładce: Copyright © Narodowe Archiwum Państwowe

Redakcja: Krystyna Podhajska

Korekta: Izabela Sieranc, Marta Chmarzyńska

ISBN: 978-83-8110-977-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!
Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.
ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2019

Konwersja: eLitera s.c.

„Nie ma nierozwiązywalnej zagadki, nic nierozpoznawalnego,
jak również nadnaturalnego ani nadnormalnego”.

Z wykładu Gustave’a Géleya wygłoszonego
28 stycznia 1918 roku w College de France

„Zjawiska, które nazywamy nadnaturalnymi,
mają w istocie charakter naturalny,
lecz my nie zgłębiliśmy jeszcze rządzących nimi praw”.

Agatha Christie, Świadek oskarżenia

Detektywi kontra jasnowidze?

Wśród wielu zdjęć fotografki Zofii Chomętowskiej, dokumentujących życie odradzające się w ruinach Warszawy w 1945 roku, jest i to, na którym uwieczniono ścianę ocalałego domu na ulicy Mokotowskiej. Wykonany farbą wielki napis umieszczony wśród szyldów i plakatów głosi: „Kapcie, Mokotowska 52”. Po lewej widać szyld pracowni krawieckiej szyjącej odzież sportową i roboczą, po prawej zaś kilka płacht papieru nalepionych niemal jedna na drugiej. Jeżeli wytężymy wzrok, na tej wiszącej nieco niżej odczytamy nazwisko i imię: Pyffello Wacław. I chodziło tu nie o osobę zaginioną podczas wojny – jak byśmy się spodziewali – ale o tę, która chciałaby ją odszukać. Wacek Pyfel, bo tak naprawdę nazywał się Pyffello, z zawodu był ślusarzem. Szybko jednak się przekonał, że przepowiadanie przyszłości jest intratniejsze, i już przed pierwszą wojną reklamował się jako astrolog, chiromanta i jasnowidz. Na innym zdjęciu, zrobionym w 1940 roku, mężczyzna w kapeluszu i płaszczu stoi przed tablicą ogłoszeniową. Nad afiszem o premierze przedstawienia Paszteciki w teatrze Rewia „Nowości” widać plakat Pyffella, który „mówi o osobach oddalonych”.

O tym, jak dużym wzięciem cieszyli się jasnowidze podczas wojny i tuż po jej zakończeniu, świadczą ogłoszenia w prasie. Weźmy dla przykładu numer gadzinowego „Nowego Kuriera Warszawskiego” z 1 sierpnia 1940 roku. Część ogłoszeń nie różni się zbytnio od tych, które widzimy dziś w gazetach i na portalach internetowych. Ktoś sprzedaje dom z ogródkiem w Radości pod Warszawą („pośrednicy wykluczeni!”[1]), ktoś inny – mieszkanie na Mokotowie. Firma „Fungus” oferuje swoje usługi w zakresie impregnacji drewna, zaś anonimowy lekarz z Marszałkowskiej pomoże zapobiec niepożądanej ciąży. Są też anonse matrymonialne: „Lekarz po trzydziestce, wolny, zdolny i zasobny, ożeni się. Szanse ma Polka uczciwa, kulturalna, efektowna, miła i zdrowa, niekoniecznie bogata, do lat 25”. Treść innych świadczy o tym, że trwa wojna; wyjątkowo dużo ofert dotyczy sprzedaży przedmiotów luksusowych: futer, brylantów, sreber stołowych, nawet obrazu Wojciecha Kossaka. O trwającej okupacji świadczy też język – ktoś chce wynająć pokój „przy izraelskiej rodzinie”, inny zaś zamierza wydzierżawić sklep i prosi, by składać oferty w kiosku na Krakowskim Przedmieściu na hasło „Aryjczyk”. Wyróżnia się kilka anonsów dotyczących poszukiwania osób zaginionych w czasie wojny, między innymi anons Pyffella. Tuż obok swoje usługi oferuje „były detektyw prywatny”, przyjmujący w Alejach Jerozolimskich. W zawierusze wojennej ludzie szukali swoich bliskich lub jakichkolwiek informacji o ich losie. A kto pomoże w tym lepiej niż jasnowidz albo detektyw?

Mężczyzna czytający afisze, Warszawa, 1940 rok.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 3/2/0/-/223/3

Wydawać by się mogło, że to postacie z całkowicie różnych światów. Detektyw mocno stąpa po ziemi, rozumuje logicznie, bada dowody jak najbardziej materialne, posługuje się dedukcją. W rozwiązywaniu zagadek pomagają mu zeznania świadków, poznawanie faktów i gromadzenie dokumentów. Z kolei jasnowidz wykorzystuje tajemnicze moce nadnaturalne, rozmawia z duchami zmarłych, podróżuje przez niedostępne zwykłym śmiertelnikom niematerialne wymiary, w czym pomaga mu wirujący stolik. Detektyw wierzy szkiełku i oku, jasnowidz zaś odwołuje się do czucia i wiary. A jednak, jeśli się zastanowimy, dojdziemy do wniosku, że łączy ich dużo więcej niż to, iż ogłoszenia każdego z nich sąsiadowały ze sobą w prasie z okresu okupacji. Detektywi i jasnowidze często mieli tych samych klientów – osoby zdesperowane, szukające rozwiązania nurtujących je zagadek lub śladu zaginionych bliskich.

Kluczem do tej historii jest przełom pozytywistyczny drugiej połowy XIX wieku, który otworzył drogę do nowych przestrzeni naukowego poznania. Szkiełko i oko badaczy skierowano wówczas ku zjawiskom społecznym, dzięki czemu powstały podwaliny socjologii, antropologii kultury i psychologii. Nauka zastąpiła wiarę, a różne zjawiska, które jeszcze wiek wcześniej mogły zostać uznane za magię, zaczęły być technologią. Kolejne odkrycia rewolucjonizowały świat w nieznanym dotychczas tempie: silnik parowy, lokomotywa, telegraf, fotografia, elektromagnes, maszyna do szycia, lampa naftowa, elektryczność, bicykl, samochód, kino i aparat do zdjęć rentgenowskich. Szybkość dokonywania się postępu w wielu dziedzinach widać choćby w Warszawie. Na początku XIX wieku oświetlały ją nieliczne latarnie olejowe; nocnym przechodniom drogę w ciemnościach torowali latarnicy wyposażeni w specjalne lampki. Miasto liczyło wówczas nieco ponad sześćdziesiąt tysięcy mieszkańców. Sto lat później, w 1908 roku, mieszkańców było już ponad osiemset tysięcy, a po ulicach oświetlonych latarniami elektrycznymi jeździły tramwaje, również elektryczne. Warszawa i tak była zapóźniona w stosunku do innych miast europejskich z powodów politycznych – imperium rosyjskie nie inwestowało w rozwój swoich peryferii. Na początku XX wieku mieszkańcy Londynu, Bostonu, Glasgow i Wiednia mieli do dyspozycji metro.

Narodziny nowoczesnego świata spowodowały pojawienie się nowych bohaterów. Wynalazcy oraz naukowcy mieli się zajmować udoskonalaniem przyszłości ludzkości. Baloniarze, a od 1903 roku piloci – podbojami „podobłocznych krain”, jak ujął to Władysław Umiński, jeden z polskich pisarzy przełomu wieków i twórca słowa „samolot”. Historia narodzin nowoczesności, której symbolami były para, elektryczność i samolot, będzie jednak niepełna, jeśli nie znajdzie się w niej miejsca dla detektywa i jasnowidza. Obie te postacie stały się pierwszoplanowymi bohaterami kultury przełomu XIX i XX wieku.

Detektyw miał być tym, kto zaprowadza porządek w szybko zmieniającym się świecie i stoi na straży sprawiedliwości. Na początku był to zwykły policjant, uganiający się za przestępcami z rewolwerem w dłoni; szybko jednak zamienił się on w fachowca, rozwiązującego zagadki nie tylko dzięki zeznaniom świadków, lecz także najnowszym zdobyczom nauki: dedukcji, daktyloskopii, fotografii, grafologii i podręcznikom o działaniu przestępczych umysłów. Z kolei jasnowidze i mediumiści zaglądali w świat pozazmysłowy. Ich popularność można interpretować jako swoistą odpowiedź na postęp; skoro świat zmieniał się w zastraszającym tempie, ludzie zwracali się ku temu, co tajemnicze, duchowe, poza granicą racjonalnego poznania. Tak naprawdę u źródeł mody na seanse przy wirującym stoliku kryło się przekonanie, że skoro wynalazcy i naukowcy w swoich pracowniach rewolucjonizują świat realny, to następnym krokiem będzie odkrycie i zbadanie świata pozazmysłowego. Jeśli bowiem można przesłać telegrafem wiadomość z jednego miasta do drugiego, to dlaczego nie można skontaktować się z duchami lub odkryć, co niesie przyszłość? Komunikacja ze światem pozazmysłowym była często praktykowana, badana i opisywana przez naukowców i wynalazców. Henryk Marconi był przekonany, że w radiu usłyszał duchy. W możliwość kontaktów z zaświatami wierzył Alexander Graham Bell. Wiara, że wkrótce zostaną znalezione dowody na istnienie świata pozazmysłowego, ciał astralnych, na możliwość jasnowidzenia oraz kontaktu z duszami zmarłych, była nie tylko powszechna, ale z punktu widzenia najtęższych umysłów XIX wieku – całkiem racjonalna. Skoro detektyw ma do dyspozycji najnowsze zdobycze nauki, to dlaczego nie może skorzystać z pomocy jasnowidza albo medium odczytującego szczegóły zbrodni z pisma mordercy – zwłaszcza jeśli śledztwo utkwiło w martwym punkcie? A jeżeli i detektyw, i jasnowidz rozwiązują zagadki zbrodni, to co ich różni? Czy naprawdę ludzie żyjący na przełomie XIX i XX wieku uważali ich za przeciwieństwa?

By znaleźć odpowiedź na to pytanie, przyjrzyjmy się najsłynniejszemu detektywowi tamtych czasów. Urodził się on podobno w 1854 roku, ale świat usłyszał o nim po raz pierwszy dopiero w roku 1887. Szybko stał się sławny – i to do tego stopnia, że nawet dziś jest jedną z najpopularniejszych postaci kultury masowej. Okrzyknięto go jednym z największych geniuszy w historii. Zmarł w tragicznych okolicznościach w 1893 roku. Jego wielbiciele pogrążyli się w żałobie. Zmobilizowali całą swoją energię, sięgnęli po zapasy atramentu i przystąpili do pisania listów z pogróżkami do autora. Wymusili na nim, by duch owego geniusza zmaterializował się znowu i stał ciałem. Chyba każdy wie, o kim tu mowa – o Sherlocku Holmesie, najsłynniejszym prywatnym detektywie na świecie. Nic nie szkodzi, że to tylko postać literacka stworzona przez Arthura Conana Doyle’a. Do Holmesa porównuje się do dziś nie tylko innych bohaterów popkultury, ale także prawdziwych, żyjących detektywów. Kto zdobędzie sławę i rozwiąże zagadkę kryminalną tak skomplikowaną, że napiszą o niej w gazetach (teraz raczej w Internecie), ten zapewne może liczyć na przydomek lokalnego, współczesnego Sherlocka. Tak samo było zresztą sto lat temu.

Sherlock Holmes jest nieodrodnym dzieckiem swoich czasów, uosabia wszystko, co w pozytywizmie tak nam bliskie. To człowiek, który siłą umysłu rozwiązuje wszystkie zagadki, jest jak ludzki komputer analizujący dane. Wierzy nie w pozory, lecz w fakty. Posługuje się dedukcją, czyli według podręczników logiki „wnioskowaniem niezawodnym”. Holmes jako racjonalista ustawia się na przeciwnym biegunie do magów, proroków i jasnowidzów. W pracy wykorzystuje intelekt i zmysły; ze zbioru śladów i faktów dzięki dedukcji tworzy najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie tego, co się stało. Ale żeby odnaleźć dowody, właściwie odczytać znaki wypełniające świat, posługuje się intuicją, szóstym zmysłem niedostępnym przeciętnym zjadaczom chleba – nawet gruntownie wykształconym, takim jak doktor Watson. Holmes wykorzystuje też narkotyki, by wzmacniać swoje zdolności. Dopiero po rozwiązaniu zagadki widać, że wszystko, co odkrył, układa się w racjonalną całość. Sztuka dedukcji opisywana jest przez Conana Doyle’a jako rodzaj podróży w umyśle: „A więc byłem w Devonshire.

– Myślą?

– Tak. Moje ciało pozostało tutaj, na tym fotelu, i skonsumowało dwa olbrzymie imbryki kawy i niezliczoną moc tytoniu”[2].

Miarą popularności postaci Sherlocka Holmesa były chociażby pisane przez anonimowych autorów apokryficzne wersje przygód detektywa, ukazujące się w wydaniach zeszytowych w latach 1908-1910.
Źródło: CBN Polona

Dla czytelników przygód Holmesa na przełomie XIX i XX wieku owa podróż w umyśle była niezwykle podobna do astralnych podróży poza cielesną powłokę odbywanych przez popularnych wówczas magów i jasnowidzów. Superracjonalny Holmes jawił się im jako ktoś, kto potrafi, podobnie jak jasnowidz, przenikać nieprzeniknione i widzieć niewidzialne.

Sam Arthur Conan Doyle miał w sobie coś z detektywa i coś z mediumisty lub jasnowidza. Ten lekarz z doktoratem oraz propagator szczepień ochronnych był jednocześnie spirytystą i orędownikiem kontaktów z duchami (zwłaszcza po śmierci syna i brata). Uważał, że do zjawisk pozazmysłowych należy podchodzić niezwykle poważnie. Świat pozazmysłowy traktował racjonalnie i naukowo, uczestniczył w niezliczonych eksperymentach i śledztwach, pisał na jego temat rozprawy. Mało tego. Pod koniec życia twierdził, że w przyszłości „detektyw” i „jasnowidz” staną się jednym zawodem; na każdym posterunku będzie dyżurować osoba, która dzięki dedukcji i widzeniu pozazmysłowemu wyjaśni okoliczności każdej zbrodni. „Jeśli otrzyma fragment ubrania zamordowanej osoby, często będzie mogła przenieść się w czasie do momentu zabójstwa i odtworzyć okoliczności zbrodni oraz to, jak jej dokonano”[3].

Podczas rozwiązywania zagadek kryminalnych nieustannie balansowano wówczas na granicy między nowoczesnymi metodami śledczymi a tym, co dziś uznajemy za szarlatanerię. Daktyloskopię i grafologię uważano za równie naukowe i racjonalne jak jasnowidzenie. Przeprowadzano nawet oficjalne eksperymenty śledcze z udziałem mediów zaglądających do świata pozazmysłowego. Do rozwiązywania zagadek kryminalnych wykorzystywano między innymi antropometrię, której twórcą był Cesare Lombroso. Z całą mocą twierdził on, że potencjalnego złoczyńcę rozpozna – dzięki opracowanemu przez siebie aparatowi naukowemu – po kształcie czaszki, rysach twarzy i na przykład długości nosa lub kształcie uszu.

Detektywi jawnie prosili o pomoc jasnowidzów i mediumistów, a ci niekiedy zamieniali się w prywatnych detektywów astralnych pracujących na cały etat. Zajmowali się głównie rozwiązywaniem spraw, w których policja (rzekomo lub faktycznie) okazywała się bezsilna. Czasami bywało odwrotnie; to detektywi porzucali tropienie zbrodni i zamieniali się w łowców przestępczych dusz: demaskowali jasnowidzów hochsztaplerów lub szukali potwierdzenia na istnienie świata pozazmysłowego. Zdarzało się także, że jedna osoba łączyła w sobie obie profesje i działała jako jasnowidz-detektyw.

Opisywani tutaj bohaterowie masowej wyobraźni przełomu XIX i XX wieku mają jeszcze jedną wspólną cechę – często byli ówczesnymi celebrytami. Protokoły z seansów spirytystycznych sąsiadowały na łamach prasy z doniesieniami o dokonanych zbrodniach i prowadzonych śledztwach, a jasnowidze i detektywi zdobywali sławę równą sławie największych gwiazd kina. Wielu bohaterów naszej książki – zarówno detektywów, jak i jasnowidzów – dzięki artykułom na ich temat, wydawanym autobiografiom czy wygłaszanym wykładom budowało wokół siebie legendy, w których mity przeplatały się z rzeczywistością, to, co ziemskie, z tym, co pozazmysłowe, a racjonalne z pozornie nieracjonalnym.

Postanowiliśmy opowiedzieć historie ówczesnych sław, dziś zwykle zupełnie zapomnianych, w których biografiach nierzadko spotykają się świat pospolitej zbrodni i ciężkiej detektywistycznej roboty ze światem duchów i magii. Jest to także opowieść o rozwikływanych różnymi sposobami tajemnicach – spowijających miejsca zbrodni i samych bohaterów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] „Nowy Kurier Warszawski”, 1 sierpnia 1940, nr 179, s. 6 i nast.

[2] Arthur Conan Doyle, Pies Baskerville’ów, tłum. Eugenia Żmijewska, Warszawa 1902, s. 31.

[3] Clairvoyant Detectives, „Daily Mail”, 1 października 1928, s. 11 (tłum. autorzy).

Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Detektywi kontra jasnowidze?

1. Halo? Czy to duch?

2. Lewitujący stół

3. Polowanie na duchy

4. Astralny detektyw

5. Detektywi wkraczają na scenę

6. Warszawscy Szerlokowie

7. Ideał detektywa

8. Detektyw na tropie

9. Policjanci przy wirującym stoliku

10. Detektyw psychografolog, czyli pismo nie kłamie

11. Fenomen jedyny w swoim rodzaju

Widzę przyszłość...!

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy