Tytuł oryginału

Le roman de Tristan et Iseut

Na okładce

Koniec pieśni, 1902

Edmund Blair Leighton

Art Renewal Center

LEKTURA DLA GIMNAZJUM I SZKÓŁ ŚREDNICH

© Copyright by Siedmioróg

ISBN 978-83-66837-12-6

Księgarnia wysyłkowa Wydawnictwa Siedmioróg

www.siedmiorog.pl

Opracowanie wersji elektronicznej

Anton Gaitanzhy – WhiteLabel

Wrocław 2021

SPIS TREŚCI

Podstawowe informacje o dziele

Wstęp

Od Autora przekładu

DZIEJE TRISTANA I IZOLDY

I. DZIECIĘCTWO TRISTANA

II. MORHOŁT Z IRLANDII

III. SZUKANIE PIĘKNEJ O ZŁOTYCH WŁOSACH

IV. NAPÓJ MIŁOSNY

V. BRANGIEN WYDANA NIEWOLNIKOM

VI. WIELKA SOSNA

VII. KARZEŁ FROCYN

VIII. SKOK Z KAPLICY

IX. LAS MOREŃSKI

X. PUSTELNIK OGRYN

XI. SZALONY BRÓD

XII. SĄD PRZEZ ROZPALONE ŻELAZO

XIII. GŁOS SŁOWIKA

XIV. DZWONEK CUDOWNY

XV. IZOLDA O BIAŁYCH DŁONIACH

XVI. KAHERDYN

XVII. DYNAS Z LIDANU

XVIII. SZALEŃSTWO TRISTANA

XIX. ŚMIERĆ

Podstawowe informacje o dziele

Autor

Nieznany (nieznani), autor rekonstrukcji – Joseph Bédier

Czas powstania

Pierwsze wersje celtyckie powstały ok. V w. n.e., ok. XI w. zaczęły być przetwarzane w kręgu dworskiej kultury Prowansji (część dzisiejszej Francji), różnorodne wersje i fragmenty scalone i wydane w 1900 r.

Przetłumaczył

Tadeusz Boy-Żeleński

Rodzaj literacki

Epika

Gatunek literacki

Romans rycerski

Podstawowy materiał tematyczny

Opowieść o zakazanej miłości między rycerzem a żoną jego seniora

Nadrzędny element kompozycji

Miłość między dwojgiem kochanków, która łączy różne epizody fabularne.

Budowa

Podział na rozdziały – epizody

Czas akcji

Średniowiecze, czas rycerzy i ich dam, z elementami czasu baśniowego

Miejsce akcji

Głównie Kornwalia (Wyspy Brytyjskie), także Galia i Bretania (dzisiejsza Francja)

Główni bohaterowie

Wspaniały rycerz Tristan i jego kochanka – królowa Izolda Złotowłosa

Bohaterowie poboczni

Mąż Izoldy i wuj Tristana – król Marek, zdrajcy nienawidzący Tristana i Izoldy, wierna służba rycerza i królowej (zwłaszcza służąca Brangien i wychowawca Gorwenal), Rohałt – przybrany ojciec Tristana, Morhołt – wuj Izoldy zabity przez Tristana, Kaherdyn – przyjaciel Tristana, syn króla Bretanii, jego siostra Izolda o Białych Dłoniach, żona Tristana

Wątek główny

Dzieje miłości Tristana i Izoldy od wypicia czarodziejskiego napoju po śmierć kochanków

Wątki poboczne

Dzieciństwo, młodość i rycerskie przygody Tristana, dążenie jego wrogów do zguby kochanków, miłość i nienawiść Izoldy o Białych Dłoniach do męża

Temat

1. Magiczna miłość, łącząca kochanków wbrew ich woli, trwająca aż do śmierci, a nawet po śmierci.

2. Ludzka zawiść prześladująca kochanków

3. Obyczaje rycerskie i – szerzej – średniowieczne

Problematyka

Wizja miłości jako siły wszechpotężnej i niszczącej, której nic i nikt nie może się oprzeć. Wobec tej nadludzkiej namiętności kochankowie są tak bezsilni, że nawet Bóg wybacza im i pomaga.

DZIEJE TRISTANA I IZOLDY

I. DZIECIĘCTWO TRISTANA

Du waerest zwâre baz genant:

Juvente bele et la riant![25]

Gotfryd ze Strasburga

Panowie miłościwi, czy wola wasza usłyszeć piękną opowieść o miłości i śmierci? To rzecz o Tristanie i Izoldzie królowej. Słuchajcie, w jaki sposób w wielkiej radości, w wielkiej żałobie miłowali się, później zasię pomarli w tym samym dniu, on przez nią, ona przez niego.

Za dawnych czasów król Marek panował w królestwie Kornwalii. Dowiedziawszy się, iż nieprzyjaciele niepokoją go, Riwalen, król ziemi lońskiej, przebył morze, aby mu spieszyć z pomocą. Służył mu mieczem i radą nie gorzej od szczerego lennika i tak wiernie, iż Marek dał mu w nagrodę piękną Blancheflor, swą siostrę, którą król Riwalen miłował przedziwną miłością.

Pojął ją za żonę w klasztorze tyntagielskim. Ale ledwie ją zaślubił, doszła go wieść, iż dawny nieprzyjaciel, diuk Morgan, spadłszy na ziemię lońską, pustoszy jego grody, pola i miasta. Riwalen narządził pospiesznie okręty i powiódł Blancheflor, wówczas już brzemienną, ku swej dalekiej ziemi. Przybił do lądu naprzeciw zamku w Kanoel, powierzył królowę pieczy marszałka Rohałta, którego wszyscy dla jego wierności wołali pięknym mianem Rohałt Dzierżący Słowo; następnie zebrawszy baronów, odjechał na wojnę.

Blancheflor czekała go długo. Niestety, nie miał wrócić. Pewnego dnia dowiedziała się, że diuk Morgan zabił go zdradą. Nie płakała po mężu; nikt nie usłyszał krzyku ani lamentu; ale członki jej stały się wątłe i słabe; dusza żądała pilnym pragnieniem wydostać się z ciała. Darmo Rohałt silił się pocieszyć ją.

– Królowo – mówił – nic się nie zyska, przydając żałobę żałobie. Zali każdemu, kto się rodzi, nie jest pisane umierać? Niech Bóg przytuli umarłe, a ochrania żywe!...

Ale ona nie chciała słuchać. Trzy dni czekała, aż podąży za swym drogim panem. Czwartego dnia wydała na świat syna; za czym wziąwszy go w ramiona:

– Synu – rzekła – długo pragnęłam cię ujrzeć; i widzę najpiękniejszą istotę, jaką kiedykolwiek niewiasta nosiła w żywocie. Smutna zległam, smutne jest to pierwsze święto, które ci wyprawiam, z twojej przyczyny smutno mi jest umierać. Że więc przybyłeś na ziemię przez smutek, imię twoje będzie Tristan.

Rzekłszy te słowa, ucałowała go i ucałowawszy, natychmiast umarła.

Rohałt Dzierżący Słowo przygarnął sierotę. Już ludzie diuka Morgana wdzierali się do zamku; w jakiż sposób Rohałt zdołałby długo wytrzymać bitwę? Słusznie powiadają: „Insza rzecz dzielność, insza szaleństwo”; mus mu był zdać się na łaskę diuka Morgana. Ale z obawy, by Morgan nie zamordował Riwalenowego syna, marszałek podał go za własne dziecię i chował ze swymi.

Gdy minęło chłopięciu siedem lat i przyszedł czas, by go odebrać niewiastom, Rohałt powierzył Tristana roztropnemu nauczycielowi, dobremu koniuszemu imieniem Gorwenal. Gorwenal nauczył go w niewiele lat wszelakiej sztuki, która przystoi baronom. Nauczył go władać kopią, mieczem, tarczą i łukiem, miotać kamienne pociski, brać jednym skokiem co najszersze rowy; nauczył nienawidzić wszelakiego kłamstwa i zdrady, wspomagać słabych, dotrzymywać słowa; nauczył rozmaitych melodii, gry na harfie i sztuki myśliwskiej. Kiedy chłopiec dosiadł konia wśród młodych giermków, rzekłbyś, iż koń jego i rynsztunek, i on tworzą wręcz jedno ciało i nigdy nie rozstają się z sobą. Widząc Tristana tak szlachetnym i dumnym, szerokim w barach, szczupłym w pasie, mocnym, wiernym i odważnym, wszyscy sławili Rohałta, iż ma takiego syna. Zasię Rohałt wspominając Riwalena i Blancheflor, których młodość i wdzięk odżyły w pacholęciu, miłował Tristana jak syna, a tajemnie czcił jako pana.

Owóż zdarzyło się, iż wydarto mu całą jego radość w dniu, w którym kupcy norwescy, zwabiwszy Tristana na statek, uprowadzili go jako piękną zdobycz. Podczas gdy mknęli ku nieznanym ziemiom, Tristan miotał się niby młody wilczek pochwycony w pułapkę. Ale dowiedziona to prawda i marynarze ją znają: morze nierade nosi zdradzieckie statki i nie sprzyja rabunkom i zdradom. Podniosło się wściekłe, spowiło statek w ciemności i gnało go przez osiem dni i osiem nocy na oślep. Wreszcie marynarze ujrzeli poprzez mgłę brzeg najeżony urwistymi skałami i rafami, o które omal nie strzaskali statku. Schwycił ich żal; poznając, iż gniew morza ma za źródło owo porwane w złą godzinę pacholę, uczynili ślub, iż uwolnią Tristana, i spuścili czółno, aby go wysadzić na brzeg. Natychmiast opadły wiatry i bałwany, niebo zabłysło i podczas gdy statek norweski znikał w oddali, uśpione i pogodne fale zaniosły czółno Tristana na piaszczyste wybrzeże.

Z wielkim wysiłkiem wdrapał się na brzeg i ujrzał falisty i pusty step, poza którym rozciągał się bezkresny las. Jął lamentować, rozpaczając za Gorwenalem, za Rohałtem, ojcem swoim, i za ziemią lońską. Wtem odległe dźwięki łowieckiego rogu i okrzyki rozgrzały jego serce. Na skraju lasu ukazał się piękny jeleń. Sfora psów oraz myśliwi mknęli w jego tropy z wielkim hałasem okrzyków i trąb. Ale gdy już ogary wieszały się u nóg, zwierzę o kilka kroków od Tristana ugięło się w kolanach i wydało ostatni dech. Jeden z myśliwych wygodził mu oszczepem. Podczas gdy myśliwi, ustawieni w krąg, otrębywali zwycięstwo, Tristan, zdumiony, ujrzał, jak wielki łowczy nacina szerokim kręgiem gardziel jelenia, jak gdyby ją miał oderżnąć. Wykrzyknął:

– Co czynisz, panie?! Godziż się kaleczyć tak szlachetne zwierzę kształtem zarżniętego wieprza? Czy taki jest obyczaj tego kraju?

– Miły bracie – odparł łowczy – i cóż cię dziwi? Tak, oddzielam najpierw głowę, następnie poćwiartuję ciało na cztery części, które, zawieszone u łęku, zaniesiemy do króla Marka, naszego pana. Tak czynimy; tak od czasu najdawniejszych myśliwców zawsze poczynali sobie rycerze Kornwalii. Jeśli wszelako znasz jakiś chwalebniejszy obyczaj, pokaż go nam; weź ten nóż, miły bracie, pouczymy się chętnie.

[25] Zapewne nazwano by cię lepiej:

Piękna Młodości uśmiechnięta! (Przeł. Z. Czerny)