Recenzenci

dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW

ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz

Projekt okładki

Sylwia Szafrańska

Redakcja

Iwona Gałęzowska

Korekta

Maria Aleksandrow

Indeks osobowy

Łukasz Rybak

Seria Monografie: tom 191

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2026

ISBN 978-83-8376-889-2

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

www.ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

1. Rozwój sieci parafialnej

1.1. Rozwój przestrzenny miasta

1.2. Podział diecezjalny i dekanalny miasta

1.3. Parafie erygowane do 1945 r.

1.3.1. Parafia katedralna p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty

1.3.2. Parafia p.w. św. Jakuba Apostoła

1.3.2.1. Parafia garnizonowa p.w. św. Katarzyny

1.3.3. Parafia p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła

1.3.4. Parafia p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

1.3.5. Parafia p.w. Chrystusa Króla

1.3.5.1. Kuracja p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

1.4. Parafie erygowane w latach 1945–1992

1.4.1. Parafia p.w. św. Józefa

1.4.2. Parafia p.w. Opatrzności Bożej

1.4.3. Parafia p.w. św. Antoniego

1.4.4. Parafia p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego

1.4.5. Parafia p.w. Matki Bożej Zwycięskiej i św. Jerzego

1.4.6. Parafia p.w. św. Michała Archanioła

1.4.7. Parafia p.w. św. Maksymiliana Kolbego

1.4.8. Parafia p.w. Matki Bożej Królowej Polski

1.4.9. Parafia p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny

1.4.10. Parafia p.w. Matki Bożej Łaskawej

1.4.11. Parafia p.w. Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa

1.4.12. Parafia p.w. Miłosierdzia Bożego

2. Zakony, zgromadzenia zakonne i instytut życia konsekrowanego

2.1. Zakony i zgromadzenia zakonne męskie

2.1.1. Zgromadzenie Najświętszego Odkupiciela

2.1.1.1. Niższe Seminarium Duchowne

2.1.2. Zgromadzenie św. Michała Archanioła

2.1.3. Towarzystwo Jezusowe

2.1.4. Zakon Braci Mniejszych – Reformatów

2.2. Zgromadzenia zakonne żeńskie

2.2.1. Zgromadzenie Sióstr św. Elżbiety

2.2.2. Zgromadzenie Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej

2.2.3. Zgromadzenie Córek Matki Bożej Bolesnej

2.2.4. Zgromadzenie Sióstr św. Michała Archanioła

2.2.5. Zgromadzenie Sióstr św. Józefa

2.2.6. Zgromadzenie Sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus

2.3. Instytut Miłosierdzia Bożego

3. Ruchy, wspólnoty, stowarzyszenia i organizacje katolików świeckich

3.1. Ruchy, wspólnoty, stowarzyszenia i organizacje katolików świeckich w latach 1945–1949

3.2. Ruchy, wspólnoty, stowarzyszenia i organizacje katolików świeckich po 1949 r.

3.3. Historia wybranych ruchów, wspólnot, stowarzyszeń i organizacji

3.3.1. Apostolstwo Modlitwy

3.3.2. Bractwo Matki Bożej Nieustającej Pomocy oraz Straż Honorowa Matki Bożej Nieustającej Pomocy

3.3.3. Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne

3.3.4. Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy

3.3.5. Droga Neokatechumenalna

3.3.6. Duszpasterstwo akademickie

3.3.7. Duszpasterstwo Ludzi Pracy

3.3.8. Duszpasterstwo niewidomych

3.3.9. Iuventus Christiana

3.3.10. Klub Inteligencji Katolickiej

3.3.11. Krucjata Eucharystyczna

3.3.12. Ruch Odnowy w Duchu Świętym

3.3.13. Ruch Światło-Życie

3.3.13.1. Domowy Kościół

3.3.14. Sodalicje mariańskie

3.3.15. Wspólnota Życia Chrześcijańskiego

3.3.16. Wyższy Instytut Wiedzy Religijnej

3.3.16.1. Studium Myśli Chrześcijańskiej

3.3.17. Zrzeszenie Katolików „Caritas”

3.3.18. Związek „Caritas”

4. Wydarzenia religijne i przejawy życia religijnego

4.1. Misje święte

4.2. Czuwania soborowe

4.3. Obchody milenijne diecezji chełmińskiej

4.4. Koronacja obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy

4.5. Festiwal Piosenki Religijnej „Sacrosong”

4.6. Tygodnie kultury chrześcijańskiej

4.7. Msze św. w intencji Ojczyzny

4.8. Tydzień Kongresu Eucharystycznego

4.9. Ośrodki kultu maryjnego

4.9.1. Kult Matki Bożej Nieustającej Pomocy

4.9.2. Kult Matki Bożej Podgórskiej

4.10. Peregrynacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej

4.10.1. Peregrynacja w 1961 r.

4.10.2. Peregrynacja w 1978 r.

4.10.3. Peregrynacja w 1988 r.

4.10.4. Inne peregrynacje

4.11. Procesje

4.11.1. Procesja Bożego Ciała

4.11.2. Procesja Matki Bożej Nieustającej Pomocy

4.11.3. Procesja Najświętszego Serca Pana Jezusa

4.12. Ruch pielgrzymkowy

4.12.1. Pielgrzymki parafialne i zakonne

4.12.2. Piesza Pomorska Pielgrzymka na Jasną Górę

4.12.3. Pielgrzymki ludzi pracy

4.12.4. Pielgrzymki upamiętniające ks. Jerzego Popiełuszkę

4.13. Konsekracje i pogrzeby biskupów

4.13.1. Konsekracja biskupia ks. Bernarda Czaplińskiego

4.13.2. Pogrzeb biskupa łuckiego Adolfa Piotra Szelążka

4.14. Wizyty dostojników kościelnych

4.14.1. Prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński

4.14.1.1. W drodze na ingres

4.14.1.2. Poświęcenie organów i obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy

4.14.1.3. Konferencja adwentowa

4.14.1.4. Wizytacja duszpasterska na Rudaku

4.14.1.5. Wizytacja duszpasterska na Podgórzu

4.14.2. Kardynał Karol Wojtyła

4.14.3. Prymas Polski kardynał Józef Glemp

4.14.4. Ksiądz prałat Agostino Casaroli

4.14.5. Przełożony generalny Towarzystwa Jezusowego o. Pedro Arrupe

4.14.6. Generał Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela o. Tarcisio Ariovaldo Amaral

4.14.7. Arcybiskup Adam Kozłowiecki i arcybiskup Emmanuel Milingo

4.14.8. Matka Teresa z Kalkuty

4.15. Katolicka Rozgłośnia Radiowa „Radio Maryja”

5. Represje władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego w Toruniu w latach 1945–1989

5.1. Problem budownictwa sakralnego i rozwoju sieci parafialnej

5.1.1. Budowa kościoła p.w. św. Józefa

5.1.2. Erygowanie parafii i budowa kościoła p.w. św. Michała Archanioła

5.1.3. Erygowanie parafii p.w. Matki Bożej Zwycięskiej i św. Jerzego

5.1.4. Budowa kościoła p.w. Matki Bożej Łaskawej

5.2. Zakony, zgromadzenia zakonne i instytut życia konsekrowanego pod lupą bezpieki

5.2.1. Konfiskata księgozbiorów zakonnych

5.2.2. Likwidacja Niższego Seminarium Duchownego

5.2.3. Starania jezuitów o uzyskanie na własność kościoła i domu zakonnego

5.2.4. Usunięcie sióstr ze szpitali

5.2.5. Likwidacja i przejmowanie zakładów opiekuńczych prowadzonych przez siostry zakonne

5.2.6. „Nielegalna organizacja”. Służba Bezpieczeństwa wobec Instytutu Miłosierdzia Bożego

5.3. Inwigilacja katolików świeckich

5.3.1. Iuventus Christiana i Sodalicja Mariańska

5.3.2. Duszpasterstwo akademickie

5.3.2.1. Bezpieka wobec duszpasterzy akademickich

5.3.2.2. Bezpieka wobec członków duszpasterstwa

5.3.3. Klub Inteligencji Katolickiej

5.4. Władze komunistyczne wobec wydarzeń religijnych

5.4.1. Procesje

5.4.2. Pielgrzymki

5.4.2.1. Piesza Pomorska Pielgrzymka na Jasną Górę

5.4.3. Jasełka

5.4.4. Obchody milenijne diecezji chełmińskiej

5.4.5. Koronacja obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy

5.4.6. Festiwal Piosenki Religijnej ,,Sacrosong ’73”

5.4.7. Peregrynacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej

5.4.8. Wizyty prymasa Stefana Wyszyńskiego

5.4.9. Wizyty innych dostojników kościelnych

5.5. Inne formy represji

5.5.1. Polityka podatkowa na przykładzie ksiąg inwentarzowych

5.5.2. Usunięcie religii ze szkół i wprowadzenie punktów katechetycznych

5.5.3. Walka z krzyżem

5.5.4. Wydarzenia z 3 maja 1982 r.

Zakończenie

Wykaz skrótów

Spis tabel

Bibliografia

Indeks osób

Przypisy

Wstęp

W nauczaniu Soboru Watykańskiego II wiele miejsca poświęcono zdefiniowaniu pojęcia, roli i znaczenia Kościoła katolickiego. Chodzi tu zwłaszcza o dwa dokumenty soborowe: Konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen Gentium z 18 listopada 1964 r. oraz Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes z 7 grudnia 1965 r. Pierwsza z nich na nowo ukazała najistotniejsze wymiary tajemnicy Kościoła i jego posłannictwa, druga zaś dotykała przede wszystkim spraw związanych z powołaniem człowieka i Kościoła w obliczu zmian zachodzących wówczas na świecie. W świetle przywołanych dokumentów Kościół jest wspólnotą wszystkich wierzących, składającą się zarówno z duchowieństwa diecezjalnego, zakonów i zgromadzeń zakonnych (męskich i żeńskich), jak i katolików świeckich, zwanych laikatem[1].

Podział taki i role odgrywane przez poszczególne stany oddaje zwłaszcza fragment wspomnianej konstytucji dogmatycznej poświęcony laikatowi. Ojcowie Soboru pisali w niej: „Wyjaśniwszy obowiązki hierarchii, Sobór święty zwraca ochotnie swą uwagę ku stanowi tych chrześcijan, których nazywa się laikami. Otóż jeśli wszystko, co powiedziano o Ludzie Bożym, stosuje się na równi do świeckich, zakonników i kleru, to jednak pewne rzeczy w sposób szczególny dotyczą świeckich – mężczyzn i kobiet – z racji ich stanu i posłannictwa, i właśnie te sprawy ze względu na szczególne okoliczności naszych czasów tym bardziej należy od podstaw rozważyć. Pasterze duchowni bowiem zdają sobie dobrze sprawę z tego, jak bardzo przyczyniają się ludzie świeccy do dobra całego Kościoła. Wiedzą mianowicie pasterze, iż nie po to ustanowieni zostali przez Chrystusa, aby całe zbawcze posłannictwo Kościoła w stosunku do świata wziąć na siebie samych, lecz że ich zaszczytnym zadaniem jest tak sprawować opiekę pasterską nad wiernymi i tak uznawać ich posługi oraz charyzmaty, żeby wszyscy oni pracowali zgodnie, każdy na swój sposób, dla wspólnego dzieła”[2].

Zdefiniowany w ten sposób Kościół jest ujmowany jako społeczność, której członkowie współpracują ze sobą i się uzupełniają[3]. Warto wspomnieć, że takie spojrzenie na Kościół było novum, gdyż jeszcze na przełomie XIX i XX w., a przede wszystkim w świetle nauczania Soboru Watykańskiego I, Kościół był określany „jako społeczność nierównych, w której duchowni są przeznaczeni do rozkazywania, a świeccy do posłuszeństwa”[4]. Taki pogląd podzielał także papież Pius X, który sprawował zwierzchnictwo nad Kościołem katolickim w latach 1903–1914.

Ukształtowany na kanwie Soboru Watykańskiego II pogląd na powyżej zarysowaną tematykę stał się podstawą do napisania niniejszej pracy, której celem jest wieloaspektowe opisanie dziejów Kościoła katolickiego w granicach administracyjnych Torunia w latach 1945–1992. Za cezurę początkową przyjęto rok 1945, rok końca wojny i początek całkowicie nowego okresu w historii, wyznaczonego przez zmianę struktury społeczno-politycznej i związanych z nią warunków funkcjonowania Kościoła katolickiego w nowych granicach państwa. Cezurą końcową natomiast jest rok 1992, a dokładnie 25 marca tegoż roku, kiedy to papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae Populus wprowadził nowy podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce. Powołał on wówczas trzynaście nowych diecezji, w tym diecezję toruńską powstałą na terenach dawnej diecezji chełmińskiej i archidiecezji gnieźnieńskiej[5]. Do tej pory Toruń był bowiem podzielony między diecezję chełmińską i archidiecezję gnieźnieńską, a granicę pomiędzy nimi wyznaczała Wisła. Ustalone cezury czasowe pozwalają więc przyjrzeć się dokładniej dziejom Kościoła katolickiego w Toruniu w ostatnich czterdziestu siedmiu latach przynależności miasta do diecezji chełmińskiej i archidiecezji gnieźnieńskiej.

Niniejsza praca wypełnia lukę w wiedzy o szeroko pojętych dziejach Kościoła katolickiego w Toruniu po II wojnie światowej. Nie ma ona jednak na celu opisania wszystkich aspektów tej tematyki, lecz jedynie dotyka wybranych zagadnień, które wyłoniły się w toku przeprowadzonej kwerendy. Chciałbym jednak zaznaczyć, że wciąż pozostaje niezwykle obszerne pole do dalszych badań. W ostatnich latach opublikowano sporo prac naukowych odnoszących się do historii i działalności poszczególnych zakonów i zgromadzeń zakonnych w mieście[6], a także parafii i ośrodków duszpasterskich[7]. Dużo miejsca w literaturze poświęcono też represjom ówczesnych władz wobec Kościoła katolickiego[8]. Autorzy skupiają się głównie na polityce władz komunistycznych wobec toruńskich jezuitów i redemptorystów. Pojedyncze artykuły traktują również o represjach wymierzonych w poszczególnych duchownych i osoby świeckie, a także o polityce władz wobec uroczystości religijnych. Wiele publikacji dotyczy przejawów życia religijnego w mieście[9], a przede wszystkim obchodów milenijnych, koronacji obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy, wizyt prymasa Stefana Wyszyńskiego i bp. Karola Wojtyły czy pielgrzymek na Jasną Górę. Na osobną uwagę zasługują publikacje poświęcone działalności i strukturze organizacji katolików świeckich[10], a w szczególności Klubowi Inteligencji Katolickiej[11] i Duszpasterstwu Akademickiemu[12], które budzą największe zainteresowanie wśród naukowców.

Przy powstawaniu niniejszej pracy przydatna okazała się również lokalna prasa z okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Źródła te pozwoliły przede wszystkim na opracowanie działalności wojewódzkich i miejskich władz administracyjnych, które organizując konkurencyjne wydarzenia, na różne sposoby próbowały przeciwdziałać wydarzeniom religijnym. W tym celu wykorzystano głównie artykuły z „Gazety Toruńskiej”, „Robotnika Pomorskiego” i „Ilustrowanego Kuriera Polskiego”. Istotnym źródłem okazała się także współczesna prasa, szczególnie artykuły publikowane na łamach gazety „Niedziela. Głos z Torunia”, w której odnajdujemy wartościowe wywiady i teksty przybliżające różne aspekty historii Kościoła katolickiego w Toruniu po 1945 r. Ukazywały się one zazwyczaj z okazji obchodów jubileuszy i ważnych wydarzeń z życia osób duchownych (rocznice święceń, mianowanie na stanowiska). Przydatnym źródłem były także nekrologi i wspomnienia.

Na potrzeby pracy dokonano szerokiej kwerendy zarówno w archiwach państwowych, jak i kościelnych. Dokumenty przechowywane w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, Archiwum Państwowym w Toruniu oraz w Instytucie Pamięci Narodowej (w Warszawie, Łodzi i Bydgoszczy) dotyczą w głównej mierze okresowych relacji i sprawozdań ówczesnych władz administracyjnych (miejskich, wojewódzkich i państwowych) z wydarzeń religijnych w Toruniu. Ponadto cenne okazały się dokumenty z licznie prowadzonych przez aparat bezpieczeństwa spraw rozpracowania członków zakonów i zgromadzeń zakonnych męskich i żeńskich, katolików świeckich i duchowieństwa diecezjalnego.

Wszystkie wykorzystane dokumenty z Archiwum Akt Nowych pochodzą z zespołu Urząd do spraw Wyznań. Cenne okazały się tu przede wszystkim źródła odnoszące się do działalności zakonów i zgromadzeń zakonnych w mieście. Kwerenda w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy pozwoliła na szeroką analizę akt Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bydgoszczy, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy oraz Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Bydgoszczy. Dokumenty znajdujące się we wspomnianych archiwach traktują o działalności duchowieństwa, zakonów, zgromadzeń zakonnych i katolików świeckich w poszczególnych latach. Podczas kwerendy w Archiwum Państwowym w Toruniu wykorzystano akta Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu, Miejskiej Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego w Toruniu oraz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Toruniu. Najbardziej wartościowe okazały się dokumenty Wydziału do spraw Wyznań dotyczące działalności poszczególnych parafii i ośrodków duszpasterskich, stowarzyszeń i grup religijnych, zakonów i zgromadzeń zakonnych, a także wydarzeń religijnych. Z akt MRN pomocne okazały się dokumenty kościelnego Caritasu, a także informacje o szeroko pojętej działalności religijnej Kościoła oraz stowarzyszeń i grup religijnych działających przy toruńskich parafiach pod koniec lat pięćdziesiątych XX w.

Z zasobów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie wykorzystano akta dotyczące represji wymierzonych w prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego podczas jego pierwszych wizyt w Toruniu. Spośród źródeł z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi przydatne okazały się dokumenty dotyczące ks. Włodzimierza Ławrynowicza, administratora parafii św. Jakuba. Wykorzystano też akta Wydziału do spraw Wyznań, znajdujące się w delegaturze Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy. Składają się na nie liczne sprawozdania z wydarzeń religijnych oraz plany represjonowania społeczeństwa katolickiego na przestrzeni omawianego okresu. Najważniejszą grupę źródeł stanowią jednak meldunki okresowe z działalności Kościoła katolickiego w mieście, informacje o pracy operacyjnej prowadzonej przez bezpiekę, a także sprawy obiektowe poświęcone poszczególnym zakonom i zgromadzeniom zakonnym, duchowieństwu oraz katolikom świeckim.

Z zasobów Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie wykorzystano akta dekanatu gniewkowskiego i Toruń-Podgórz, a także dokumenty koncentrujące się przede wszystkim na parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła na Podgórzu oraz działającego na tamtym terenie kościelnego Caritasu i grup religijnych. W Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie bardzo cenne okazały się materiały dotyczące wydarzeń religijnych, takich jak: Festiwal Piosenki Religijnej „Sacrosong”, koronacja obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy, obchody milenijne w diecezji chełmińskiej, Pomorska Piesza Pielgrzymka na Jasną Górę czy peregrynacja obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Na te materiały składa się licznie zachowana korespondencja oraz sprawozdania z przebiegu wspomnianych wydarzeń. Warte odnotowania są też akta zakonów i zgromadzeń zakonnych oraz KIK.

Do archiwów proweniencji kościelnej, w których dokonano wnikliwej kwerendy, należą także archiwa zakonów i zgromadzeń zakonnych. W Archiwum Prowincji św. Franciszka Zakonu Braci Mniejszych Franciszkanów w Poznaniu przechowywana jest korespondencja na temat ponownego sprowadzenia zakonników do Torunia, a także liczne sprawozdania, kwestionariusze duszpasterskie oraz protokoły z działalności duszpasterskiej franciszkanów na Podgórzu. Kwerenda w Archiwum Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego w Warszawie pozwoliła dotrzeć do kronik zakonnych, zwanych przez jezuitów diariuszami, z poszczególnych lat. Odnotowywano w nich ważniejsze informacje dotyczące działalności jezuitów, duszpasterstwa akademickiego, wydarzeń religijnych w mieście, grup i stowarzyszeń religijnych działających przy kościele Ducha Świętego, a także represji wymierzonych przez władze komunistyczne w zakonników i osoby z nimi związane. Warte odnotowania są również dokumenty o organizacji i przebiegu procesji Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Na dokumenty w Archiwum Redemptorystów w Toruniu składają się przede wszystkim kroniki zakonne z lat 1945–1992. Dzięki nim możliwe było opracowanie działalności redemptorystów w mieście i sposobu funkcjonowania Niższego Seminarium Duchownego, a także sporządzenie wykazu posługujących proboszczów parafii św. Józefa i przełożonych tamtejszego domu zakonnego oraz opisanie wydarzeń religijnych i represji wymierzonych w zgromadzenie. Niestety nie znaleziono kronik zakonnych z lat 1972–1984 oraz kronik parafialnych z lat 1950–1959.

W archiwach zgromadzeń zakonnych żeńskich[13] udało się dotrzeć przede wszystkim do kronik niektórych domów zakonnych oraz korespondencji, które ukazują początki działalności zgromadzeń w mieście, ich posługę, życie religijne, a także represje władz komunistycznych wymierzone w siostry. Ponadto dzięki tym dokumentom możliwe było szczegółowe odtworzenie liczby sióstr posługujących w domach zakonnych oraz sporządzenie wykazów przełożonych domów zakonnych.

W opracowaniu dziejów poszczególnych parafii, życia religijnego w mieście, wydarzeń religijnych, działalności ruchów i stowarzyszeń oraz represji wymierzonych w Kościół katolicki na przestrzeni omawianego okresu cenne okazały się kroniki parafialne prowadzone przez większość parafii w mieście[14]. Kroniki te, będące istotnym źródłem historycznym, pozwalały niejednokrotnie opisać przebieg wydarzeń religijnych, informowały też o szczególnych momentach z życia religijnego parafii.

Kolejną grupę źródeł stanowią dokumenty zamieszczane w diecezjalnych periodykach urzędowych: „Orędowniku Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej”, „Toruńskich Wiadomościach Kościelnych”, „Orędowniku Diecezji Chełmińskiej” oraz „Wiadomościach Archidiecezji Gnieźnieńskiej”. W pismach tych można odnaleźć istotne rozporządzenia i dekrety wydawane przez kurie biskupie, sprawozdania z wydarzeń religijnych i zaproszenia na nie, a także informacje o zmianach personalnych duchowieństwa (zwłaszcza dziekanów, wicedziekanów, proboszczów, dyrektorów ośrodków duszpasterskich oraz przełożonych domów zakonnych).

Na potrzeby niniejszej pracy wykorzystano ponadto liczne źródła drukowane, a wśród nich wspomnienia i relacje o działalności KIK i duszpasterstwa akademickiego przy kościele Ducha Świętego. Ponadto pomocne okazały się także dzienniki „Pro memoria” prymasa Stefana Wyszyńskiego[15], w których można odnaleźć wiele informacji o jego wizytach w Toruniu. Warte uwagi są też spisy kościołów i duchowieństwa diecezji chełmińskiej, dzięki którym udało się określić przybliżoną liczbę duchownych posługujących w danych parafiach i domach zakonnych, liczbę wiernych, a także zmieniające się granice poszczególnych parafii.

Praca została podzielona na pięć rozdziałów o charakterze, przede wszystkim, problemowym. Rozdział pierwszy, „Rozwój sieci parafialnej”, omawia podział diecezjalny, dekanalny i parafialny Torunia w latach 1945–1992. W pierwszej części rozdziału opracowano przynależność diecezjalną i dekanalną miasta oraz wymieniono biskupów ordynariuszy i biskupów pomocniczych kierujących diecezjami, a także dziekanów i wicedziekanów, którzy posługiwali w omawianym okresie w dekanatach wchodzących w granice Torunia. Właściwa część tego rozdziału dotyczy jednak rozwoju sieci parafialnej. W podrozdziale trzecim zatytułowanym „Parafie erygowane do 1945 r.” opisano w zarysie parafie istniejące w mieście do 1945 r. Od tego roku nastąpił bowiem w mieście rozwój sieci parafialnej na większą skalę. Do 1992 r. liczba parafii zwiększyła się do siedemnastu. Przyczyn tak dynamicznego rozwoju należy upatrywać w dwóch czynnikach. Po pierwsze, w poszerzaniu granic miasta o nowe dzielnice, wcześniej stanowiące osobne miejscowości: Stawki, Rudak, Bielany, Czerniewice, Wrzosy, Kaszczorek oraz Rubinkowo. Po drugie, w zwiększającej się liczbie mieszkańców na terenie nowych osiedli powstających w mieście, wymagających opieki duszpasterskiej. W rozdziale tym dokonano próby zbadania historii każdej parafii i kościoła, omawiając najważniejsze wydarzenia, które miały wpływ na ich rozwój. Ponadto w tej części pracy przedstawiono rozwój przestrzenny parafii, zmiany ich granic, liczbę wiernych, a także wykaz administratorów i proboszczów posługujących w omawianym okresie. Dzięki temu otrzymujemy obraz ewoluującej sieci parafialnej na terenie całego miasta, zapewniającej działalność duszpasterską wśród wiernych.

W rozdziale drugim przybliżono początki zakonów, zgromadzeń zakonnych (męskich i żeńskich) i instytutu życia konsekrowanego, działających w mieście, a także opisano ich działalność duszpasterską, edukacyjną, dobroczynną i społeczną. Oddaje to w pewnym względzie rolę, jaką odgrywały poszczególne zakony i zgromadzenia zakonne w Toruniu. Ponadto przywołane zostały tu nazwiska osób pełniących obowiązki przełożonych placówek, a także liczba ojców, braci i sióstr posługujących wówczas w mieście. Część tych informacji nie doczekała się jeszcze publikacji i ma charakter nowatorski. Warto wspomnieć, że w Toruniu w latach 1945–1992 funkcjonowały cztery zakony i zgromadzenia zakonne męskie, sześć zgromadzeń zakonnych żeńskich oraz jeden instytut życia konsekrowanego.

Rozdział trzeci, „Ruchy, wspólnoty, stowarzyszenia i organizacje katolików świeckich”, traktuje o posłudze laikatu w mieście i jego aktywności przyczyniającej się do rozwoju Kościoła katolickiego. Przedstawiony został ogólny zarys działalności organizacji katolików świeckich w mieście w latach 1945–1992. Dwa pierwsze podrozdziały opisują ogólny rozwój stowarzyszeń i grup religijnych na przestrzeni omawianego okresu. Jedną z istotnych cezur czasowych, wspomnianych w tym rozdziale, jest rok 1949, kiedy 5 sierpnia władze komunistyczne wydały dekret o zmianie niektórych przepisów prawa o stowarzyszeniach. Na jego mocy wszystkie stowarzyszenia miały prawo funkcjonować jedynie po formalnej rejestracji[16]. Obawiając się represji, na podstwie decyzji biskupów zakończyły one swoją oficjalną działalność. Okazuje się jednak, że część wspólnot przeszła do podziemia, część zaś w wyniku zmieniających się relacji państwo–Kościół, głównie od końca lat siedemdziesiątych, wznowiła swoją działalność. W podrozdziale trzecim dokonano z kolei charakterystyki wybranych toruńskich grup, bractw, stowarzyszeń i organizacji katolików świeckich. Opracowane są tu wspólnoty, na których temat w literaturze i archiwach udało się znaleźć dość informacji, by odtworzyć ich początki, działalność, przedstawić członków bądź kierowników duchowych. Zadanie to nie należało do łatwych, bardzo często brakowało bowiem materiałów źródłowych na temat poszczególnych wspólnot. Ze względu na panującą wówczas rzeczywistość polityczną z wiadomych powodów wspólnoty nie zwykły prowadzić kronik. Ponadto brakuje również statutów organizacji (jeśli w ogóle takowe kiedykolwiek powstały), dzięki którym jednoznacznie udałoby się określić zakres ich działalności, a także dokumentów, które pozwoliłyby umiejscowić rozwój danych wspólnot w czasie. Historycy muszą się najczęściej odwoływać jedynie do krótkich, czasem niedokładnych, wzmianek w dokumentach proweniencji zarówno kościelnej, jak i państwowej, a przede wszystkim do relacji i wspomnień członków poszczególnych wspólnot. W niniejszej pracy wspólnoty te przedstawiono alfabetycznie, mimo że rozwiązanie to nie jest doskonałe. Organizacje katolickie w mieście prowadziły w omawianym okresie różne formy działalności: niektóre skupiały się na praktycznym przeżywaniu i pogłębianiu wiary przez modlitwę, udziale w nabożeństwach, procesjach, dniach skupienia czy pielgrzymkach, inne grupy i ruchy zaś zajmowały się organizacją wykładów, dyskusji czy zajęć dydaktycznych poświęconych tematyce religijnej, politycznej i społecznej. Z pewnością jednak większości z nich przyświecał jeden cel – zaangażowanie katolików świeckich w życie Kościoła katolickiego.

Nie można zapomnieć, że w trudnym okresie rządów komunistycznych powstawały także organizacje katolików świeckich współpracujących z ówczesnymi władzami państwowymi. Mimo że nie miały poparcia ze strony władz kościelnych, a właściwie były przez nie wykluczone, starałem się poświęcić również im miejsce w niniejszej pracy. Uwzględniały one bowiem w swej działalności aspekty dotyczące Kościoła katolickiego i angażowały się w wydarzenia religijne w mieście, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych. Chodzi tu głównie o Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne, Stowarzyszenie „Pax”, Polski Związek Katolicko-Społeczny oraz Zrzeszenie Katolików „Caritas”. Nie są to zapewne wszystkie organizacje działające w omawianym okresie w mieście; uwagę zwrócono wyłącznie na te, o których udało się znaleźć wystarczającą ilość informacji w źródłach.

W rozdziale czwartym, „Wydarzenia religijne i przejawy życia religijnego”, ukazano różnego rodzaju wydarzenia kościelne i przejawy życia religijnego w Toruniu w latach 1945–1992. Mam tu na myśli zarówno lokalne wydarzenia religijne, jak i te o charakterze ogólnopolskim. W wielu miejscach starano się również wyjaśnić, jakie cele miały poszczególne wydarzenia, a także wskazać na ich znaczenie duchowe, społeczne, nierzadko też i polityczne. Skupiono się głównie na wydarzeniach i przejawach życia religijnego dotyczących wiernych z całego miasta, a nie poszczególnych parafii. Pominięto uroczystości, które były w pewnym sensie codziennością dla wierzącego katolika (nabożeństwa, niedzielne msze św., pasterki, tridua paschalne, kolędy itp.) lub dotyczyły wyłącznie wiernych z poszczególnych ośrodków duszpasterskich. Warto dodać, że zarówno w dokumentach proweniencji państwowej, jak i kościelnej lokalnym wydarzeniom wewnątrzparafialnym poświęcano niewiele miejsca, najczęściej informując jedynie, że konkretna uroczystość została zorganizowana.

Przez większość omawianego okresu, a mianowicie od 1945 do 1989 r., państwem polskim rządziły władze komunistyczne. Osobna część pracy została więc poświęcona represjom tychże władz, wymierzonym w wiernych Kościoła katolickiego. W związku z tym istotne jest wyjaśnienie, w jakim stopniu szykany te uniemożliwiały mu rozwój i prowadzenie działalności. Istotne jest również odniesienie sytuacji Kościoła w Toruniu do wydarzeń ogólnopolskich i odpowiedź na pytanie, czy istnieje możliwość dostrzeżenia ogólnopolskich tendencji w polityce wyznaniowej władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego. Celem rozdziału piątego, „Represje władz komunistycznych wobec Kościoła katolickiego w Toruniu w latach 1945–1989”, jest więc wybór najistotniejszych i przełomowych prześladowań przeciwko katolickiej społeczności miasta. Należy podkreślić, że rozdział ten nie pretenduje do omówienia wszystkich form represji stosowanych przez partię i aparat bezpieczeństwa wobec Kościoła. Jest to rzecz niemożliwa. Ich wyborowi przyświecała dotychczasowa struktura niniejszej pracy. Starano się bowiem odnieść szeroką działalność Kościoła katolickiego w mieście do panujących wówczas realiów i wyjaśnić, w jakim stopniu polityka wyznaniowa i dyskryminacja utrudniły wspólnocie Kościoła normalne funkcjonowanie. Omówiono więc działania aparatu bezpieczeństwa wobec rozwoju sieci parafialnej i budownictwa sakralnego, duchowieństwa diecezjalnego, zakonów, zgromadzeń zakonnych i instytutu życia konsekrowanego, a także katolików świeckich zaangażowanych z niektóre wspólnoty religijne.

Podstawą niniejszej publikacji jest praca doktorska pt. Dzieje Kościoła katolickiego w Toruniu w latach 1945–1992, obroniona w 2018 r. pod kierunkiem prof. Waldemara Rozynkowskiego na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2021 r. praca ta została wyróżniona w XIII edycji Konkursu im. Władysława Pobóg-Malinowskiego na „Najlepszy Debiut Historyczny Roku w zakresie historii najnowszej”. Z tego miejsca dziękuję serdecznie promotorowi naukowemu za wyrozumiałość i cenne uwagi na wszystkich etapach powstawania pracy. Słowa podziękowania należą się także recenzentom – ks. prof. Anastazemu Nadolnemu, ks. prof. Janowi Walkuszowi, prof. Rafałowi Łatce i ks. dr. hab. Jarosławowi Wąsowiczowi za wszelkie cenne wskazówki i porady, które mogłem wykorzystać. Za ostateczną wersję pracy odpowiedzialny jest jednak sam autor.

1. Rozwój sieci parafialnej

1.1. Rozwój przestrzenny miasta

Po latach okupacji niemieckiej, 1 lutego 1945 r. Toruń został zajęty przez wojska radzieckie[1]. Wtedy to na znak przejęcia miasta zabrzmiały dzwony w kościołach, a na wieży ratuszowej wywieszono polskie flagi. Już 26 stycznia Henrykowi Świątkowskiemu powierzono funkcję pełnomocnika rządu RP na województwo pomorskie, a na początku lutego zaczęto organizować Urząd Wojewódzki Pomorski, który po kilku miesiącach przeniesiono do Bydgoszczy. Tymczasowym prezydentem powojennego Torunia został Piotr Jaźwiecki[2] (nominacja z 7 lutego 1945 r.). Jego miejsce zajął następnie Władysław Dobrowolski[3] (wybrany 18 marca 1945 r., urzędował do 1949 r.). Kolejnymi prezydentami byli: Teodor Błachowiak (1949–1954), Tadeusz Konarski (1954–1959), Adam Lewandowski (1959–1963), ponownie Tadeusz Konarski (1963–1974), Marian Rissmann (1975–1978), Gracjan Leczyk (1978–1982), Romuald Bester (1982–1989), Stanisław Kowalski (1989–1990) i Jerzy Wieczorek (1990–1996)[4].

Po zakończeniu II wojny światowej Toruń, pod względem administracyjnym, wchodził w skład woj. pomorskiego, od 1950 do 1975 r. woj. bydgoskiego, a od 1975 r. woj. toruńskiego, stając się tym samym miastem wojewódzkim. Liczba mieszkańców wynosząca w 1939 r. około 82 tys. osób zmniejszyła się do 68 tys. w roku 1946. W 1950 r. liczba ta osiągnęła stan prawie przedwojenny – 81 tys., a w 1955 – 92 tys. W następnych latach wzrastała i prezentowała się następująco: 1960 r. – 105 tys., 1970 r. – 130 tys., 1975 r. – 150 tys., 1980 r. – 174 tys., 1995 r. – 205 tys. osób. Szybki wzrost liczby ludności wymagał poszerzenia obszaru miasta, dlatego już w 1951 r. do Torunia przyłączono Wrzosy, część Barbarki, Rubinkowo, Rudak, Stawki i Czerniewice (uzdrowisko). Do 1958 r. w granice miejskie włączono jeszcze osiedle robotnicze Czerniewice-Stawki i część gminy Otłoczyn, a w 1976 r. Kaszczorek, Bielawy i część Grębocina[5]. O ile w 1946 r. miasto zajmowało 59 km^2, o tyle pod koniec lat pięćdziesiątych już 94 km^2, osiągając powierzchnię 115,7 km^2 w 1980 r.[6] Wraz z przyłączaniem terenów powstawały także nowe osiedla mieszkaniowe, m.in. Przy Kaszowniku (1950–1955), Zjednoczenia (1959–1961), Tysiąclecia (1961–1964), Reja I (1961–1965), przy ul. Bema (1961), Chrobrego (1966–1969), w latach siedemdziesiątych rozpoczęto budowę osiedla Rubinkowo, a w latach osiemdziesiątych osiedla Na Skarpie[7].

1.2. Podział diecezjalny i dekanalny miasta

Przez rozwój sieci parafialnej rozumiemy zmianę granic starych parafii i powstawanie w tych miejscach nowych. Parafia jest „określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym”[8]. Stanowi podstawową i najmniejszą samodzielną jednostkę administracyjną w Kościele katolickim, której zwierzchnikiem jest kapłan określany mianem proboszcza[9]. W Toruniu do zakończenia II wojny światowej istniało pięć parafii diecezjalnych, jedna kuracja[10] i jedna parafia garnizonowa. Dynamiczny rozwój sieci parafialnej w tym mieście można zaobserwować w okresie po 1945 r. Do 1992 r., czyli do momentu powstania diecezji toruńskiej, liczba parafii w Toruniu zwiększyła się do siedemnastu[11].

Pod względem diecezjalnym do 1992 r. Toruń był podzielony między diecezję chełmińską i archidiecezję gnieźnieńską. Granicę diecezjalną stanowiła Wisła dzieląca miasto na dwie części. Do diecezji chełmińskiej należały tereny na prawym brzegu Wisły, do drugiej zaś tereny po stronie kujawskiej, a więc lewobrzeżnej, w tym szczególnie dzielnice: Podgórz, Rudak, Stawki i Czerniewice. Po reorganizacji administracyjnej Kościoła katolickiego w Polsce i powstaniu nowych diecezji całe miasto – na mocy bulli papieża Jana Pawła II z 25 marca 1992 r. Totus Tuus Poloniae Populus – weszło w granice diecezji toruńskiej[12].

W latach 1945–1992 urząd biskupa w diecezji chełmińskiej obejmowali kolejno: ks. Andrzej Wronka jako administrator apostolski diecezji chełmińskiej i gdańskiej (1945–1946), ks. Kazimierz Józef Kowalski (1946–1972), ks. Bernard Czapliński (1973–1980) i ks. Marian Przykucki (1981–1992)[13]. Biskupami pomocniczymi byli kolejno: ks. Bernard Czapliński (1948–1973), ks. Zygfryd Kowalski (1962–1991), ks. Edmund Piszcz (1982–1985), ks. Henryk Muszyński (1985–1987), ks. Andrzej Śliwiński (1986–1992) oraz ks. Jan Bernard Szlaga (1988–1992). W archidiecezji gnieźnieńskiej arcybiskupami byli: ks. August Hlond (1926–1948), ks. Stefan Wyszyński (1948–1981) oraz ks. Józef Glemp (1981–1992)[14]. Należy wspomnieć, że wszyscy trzej pełnili funkcję prymasa Polski. Biskupami pomocniczymi byli zaś: ks. Lucjan Bernacki (1946–1975), ks. Antoni Baraniak (1951–1957), ks. Jan Czerniak (1959–1981), ks. Władysław Rubin (1964–1979), ks. Szczepan Wesoły (1969–2003), ks. Jan Michalski (1975–1989), ks. Jerzy Dąbrowski (1982–1991), ks. Jan Wiktor Nowak (1982–1996), ks. Bogdan Wojtuś (1988–2012). Po powstaniu diecezji toruńskiej jej pierwszym biskupem został ks. Andrzej Suski, który sprawował ten urząd do 2017 r.[15]

Toruń od średniowiecza należał do dekanatu toruńskiego[16]. Pod koniec 1981 r. w części należącej do diecezji chełmińskiej nastąpił podział na dekanaty Toruń I i Toruń II[17]. W archidiecezji gnieźnieńskiej z kolei Toruń początkowo należał do dekanatu gniewkowskiego, a od 1 lipca 1984 r. do dekanatu Toruń-Podgórz[18], w którego skład weszły dzielnice: Podgórz, Rudak, Stawki i Czerniewice[19]. Po powstaniu diecezji toruńskiej w 1992 r. Toruń dzielił się na trzy dekanaty, a dekanat Toruń III był odpowiednikiem dawnego dekanatu Toruń-Podgórz[20].

W części przynależącej do diecezji chełmińskiej dziekanem toruńskim i bierzgłowskim został w 1945 r. ks. Franciszek Jank[21], następnie dziekanami toruńskimi byli: ks. Franciszek Ringwelski[22] (1947 r.), ks. Bronisław Andrzej Jagła[23] (1960 r.) i ks. Franciszek Szmyt (1976 r.). Od 1955 r. funkcję wicedziekana sprawował ks. Paweł Goga[24], a od 1971 r. ks. Franciszek Szmyt[25], który w 1970 r. zajmował stanowisko drugiego wicedziekana[26]. Po podziale na dwa dekanaty dziekanami dekanatu Toruń I byli kolejno: ks. Franciszek Szmyt[27] (1982 r.) oraz ks. Józef Nowakowski[28] (1986 r.). Wicedziekanami byli: od 1982 r. ks. Józef Nowakowski[29], od 1986 – ks. Ryszard Kwiatek[30], a od 1989 – ks. Stanisław Kardasz[31]. W dekanacie Toruń II od 1982 r. dziekanem był ks. Henryk Kotlenga z Papowa Toruńskiego[32], a od 1984 – ks. Zygmunt Frost z Grębocina[33]. Wicedziekanami byli: od 1982 r. ks. Zygmunt Frost z Grębocina[34], a od 1984 – ks. Bronisław Porzych[35].

W części Torunia przynależącej do archidiecezji gnieźnieńskiej dziekanem gniewkowskim od 1948 r. był ks. Henryk Mnichowski[36], a następnie ks. Leon Mencel z Gniewkowa[37] (prawdopodobnie od 1951 r.) oraz od 1968 r. ks. Józef Batkowski[38]. Po reorganizacji granic dekanalnych w 1984 r. pierwszym dziekanem toruńsko-podgórskim został ks. Józef Batkowski, a w 1989 r. jego miejsce zajął ks. Zbigniew Andrzejewski[39]. Funkcje wicedziekana gniewkowskiego pełnili: od 1963 r. ks. Bronisław Pluciński z Parchania[40], następnie ks. Kazimierz Tabaczyński z Gniewkowa[41] oraz ks. Jan Sikorski z parafii Opatrzności Bożej na Rudaku[42]. Pierwszym wicedziekanem toruńsko-podgórskim został w 1984 r. ks. Jan Sikorski, w 1991 r. zastąpił go ks. Leon Ulatowski z parafii w Czerniewicach[43].

Powyższa lista dziekanów i wicedziekanów może nie być kompletna, jednak mimo to widać wyraźnie, że dziekanami części Torunia wchodzącej w granice diecezji chełmińskiej byli przede wszystkim proboszczowie parafii Mariackiej, a więc ks. Franciszek Jank, ks. Franciszek Ringwelski, ks. Bronisław Andrzej Jagła i ks. Józef Nowakowski. Funkcja dziekana była niejako przypisana proboszczom tejże parafii. Jedynie ks. Franciszek Szmyt był duszpasterzem parafii św. Antoniego na Wrzosach. Po podziale dekanalnym w dekanacie Toruń II dziekanami zostali księża spoza Torunia (Papowo Toruńskie i Grębocin). Funkcje wicedziekana były z kolei przydzielane różnorodnie. Stanowisko wicedziekana piastowali: proboszcz parafii Chrystusa Króla (ks. Paweł Goga), św. Antoniego (ks. Franciszek Szmyt), parafii Mariackiej (ks. Józef Nowakowski), parafii Świętych Janów (ks. Ryszard Kwiatek), parafii Matki Bożej Zwycięskiej (ks. Stanisław Kardasz), parafii Matki Bożej Królowej Polski (ks. Bronisław Porzych) oraz księża z Papowa Toruńskiego (ks. Henryk Kotlenga) i Gębocina (ks. Zygmunt Frost). W części przynależnej do archidiecezji gnieźnieńskiej pierwszymi dziekanami byli proboszczowie parafii farnej p.w. św. Mikołaja Biskupa i św. Konstancji w Gniewkowie. W 1968 r. dziekanem został ks. Józef Batkowski z parafii p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła na Podgórzu, a w 1990 r. ks. Zbigniew Andrzejewski, proboszcz z parafii p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na Stawkach. Funkcje wicedziekanów były podzielone z kolei pomiędzy duszpasterzy z Parchania (ks. Bronisław Pluciński), Gniewkowa (ks. Kazimierz Tabaczyński) i Torunia (ks. Jan Sikorski i ks. Leon Ulatowski).

Pod koniec istnienia diecezji chełmińskiej do dekanatu Toruń I należały parafie: p.w. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Jakuba, Chrystusa Króla, św. Józefa, św. Antoniego, Matki Bożej Zwycięskiej, św. Michała Archanioła i Miłosierdzia Bożego[44]. W skład dekanatu Toruń II wchodziły parafie: Matki Bożej Królowej Polski, Maksymiliana Kolbego, Podwyższenia Krzyża Świętego w Kaszczorku, Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa[45]. Do dekanatu Toruń-Podgórz należały parafie: Świętych Apostołów Piotra i Pawła na Podgórzu, Opatrzności Bożej na Rudaku, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na Stawkach oraz Matki Bożej Łaskawej w Czerniewicach[46].

Przypisy

Wstęp

1. [1] E. Sztafrowski, Prawo kanoniczne w okresie odnowy soborowej. Podręcznik dla duchowieństwa, t. 1, Warszawa 1976, s. 16–20.

2. [2] Konstytucja dogmatyczna o Kościele „Lumen Gentium” [w:] Sobór Watykański II. Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, red. J. Groblicki, E. Florkowski, Poznań 1968, s. 136.

3. [3] C. Bartnik, Kościół – wspólnota [w:] Encyklopedia katolicka, t. 9, red. B. Migut, Lublin 2002, kol. 999–1000.

4. [4] E. Wójcik, Laikat – aspekt historyczny [w:] Encyklopedia katolicka, t. 10, red. E. Ziemann i in., Lublin 2004, kol. 393.

5. [5] Dekret o ustanowieniu i określeniu granic nowych diecezji i prowincji kościelnych w Polsce oraz o przynależności metropolitarnej poszczególnych diecezji, „Toruńskie Wiadomości Kościelne” 1992, nr 1–5, s. 53–66; Bulla „Totus Tuus Poloniae Populus” [w:] 20 lat Diecezji Toruńskiej. Kościół w służbie Bogu i człowiekowi, red. D. Zagórski, K.Ż. Sztylc, Toruń 2012, s. 7–23; W. Rozynkowski, Toruńska Diecezja [w:] Encyklopedia katolicka, t. 19, red. E. Gigilewicz, Lublin 2013, kol. 911–913.

6. [6] Jezuici w Toruniu 1596–1996, red. K. Maliszewski, W. Rozynkowski, Toruń 1997; K.Ż. Sztylc, Prowincja toruńska Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety w latach 1946–2006, Toruń 2010; M. Damazyn, Charyzmat Instytutu Miłosierdzia Bożego. Studium historyczno-teologiczne, Poznań 2011; J. Szczuczko, Zgromadzenie Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej w Toruniu w latach 1945–1973, Toruń 2012, mps pracy magisterskiej napisanej w Instytucie Historii i Archiwistyki UMK pod kierunkiem dr. hab. prof. UMK Waldemara Rozynkowskiego; W. Rozynkowski, Z dziejów sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Toruniu, Toruń 2012; Ludmiła Roszko 1913–2000. Wybitny geograf i współzałożycielka Instytutu Miłosierdzia Bożego w setną rocznicę urodzin, red. W. Polak, W. Rozynkowski, W. Wysota, Toruń 2013; W. Rozynkowski, Początki Instytutu Miłosierdzia Bożego w świetle pierwszego sprawozdania funkcjonowania wspólnoty z 1949 r., „Saeculum Christianum” 2013, t. 20; Z dziejów redemptorystów w Toruniu w latach 1939–1989, red. idem, Kraków 2014; idem, Obecność jezuitów w powojennej historii Torunia, „Studia Bobolanum” 2015, t. 1; Loyola u Kopernika. Jezuici w Toruniu w latach 1945–2015, red. K. Dorosz, W. Rozynkowski, Warszawa 2016; W. Rozynkowski, Instytut Miłosierdzia Bożego w świetle sprawozdania z 1988 r. [w:] Miasta, regiony i ludzie. Studia i szkice z historii powszechnej i Polski w XX wieku, red. Z. Girzyński, M. Golon, R. Kozłowski, Toruń 2016; L. Molendowski, P. Ruchlewski, Michalici w Toruniu (1939–1989). Próba syntezy, „Zapiski Historyczne” 2018, t. 83.

7. [7] Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość. Dekanaty toruńskie, t. 15/16/17, red. S. Kardasz, Toruń 1995; Parafia p.w. św. Michała Archanioła. Księża michalici w Toruniu 1970–1995, red. J. Tomaszewski, Toruń 1995; W. Rozynkowski, Parafia p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego w Kaszczorku, Toruń 1997; Rzymskokatolicka parafia pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięskiej oraz Świętego Jerzego w Toruniu A.D. 2000, Toruń 2000; W. Rozynkowski, Parafia świętojańska w latach 1939–2003 [w:] Bazylika katedralna Świętych Janów w Toruniu, red. M. Biskup, Toruń 2003; Parafia p.w. św. Maksymiliana Kolbego w Toruniu, Toruń 2005; 60 lat parafii p.w. Opatrzności Bożej w Toruniu-Rudaku, Toruń 2006; 100-lecie kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięskiej i Świętego Jerzego w Toruniu, Toruń 2007; K. Piastowski, Jubileusz 25-lecia Parafii Matki Bożej Królowej Polski, Toruń 2007; W. Miszewski, W. Rozynkowski, Z dziejów parafii św. Antoniego w Toruniu, Toruń 2008; W. Rozynkowski, Z dziejów parafii św. Jakuba w Toruniu w latach 1939–1957 [w:] Dzieje i skarby kościoła Świętojakubskiego w Toruniu, red. K. Kluczwajd, Toruń 2010; W. Konopka, Rozwój sieci parafialnej w Toruniu w latach 1945–1992, „Rocznik Toruński” 2010, t. 37; W. Rozynkowski, Z historii parafii katedralnej św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu (1992–2013) [w:] Opus Temporis. Toruńska katedra. Historia najnowsza. Prace konserwatorskie i restauratorskie w latach 2000–2013, red. K. Kluczwajd, M. Rumiński, Toruń 2013; W. Konopka, Parafia św. Jakuba w latach 1945–1989. Wybrane aspekty [w:] Nowe Miasto Toruń. 750 lat od lokacji, red. K. Mikulski, P. Oliński, W. Rozynkowski, Toruń 2014; Parafia przy Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Toruniu, Toruń 2015; Parafia Miłosierdzia Bożego w Toruniu. Historia – teraźniejszość – przyszłość, red. W. Rozynkowski, Toruń 2015; W. Rozynkowski, Parafia garnizonowa św. Katarzyny w Toruniu w świetle kroniki parafialnej z 2. poł. XX w., „Rocznik Grudziądzki” 2017, t. 25; W. Rozynkowski, Rozwój sieci parafialnej w Toruniu od średniowiecza do czasów współczesnych [w:] Toruń. Miasto wielu wyznań, red. J. Kłaczkow, P. Oliński, W. Rozynkowski, Toruń 2017.

8. [8] L. Szuba, Polityka władz wobec zakonu redemptorystów w Toruniu w świetle dokumentów partyjnych, sądowych i służby bezpieczeństwa w latach 1959–1963, cz. 1, „Czasy Nowożytne” 2004, t. 16; idem, Polityka władz wobec zakonu redemptorystów w Toruniu w świetle dokumentów partyjnych, sądowych i służby bezpieczeństwa w latach 1959–1963, cz. 2, „Czasy Nowożytne” 2004, t. 17; W. Polak, Dni protestu. Wydarzenia z 1 i 3 maja 1982 r. w Toruniu, Toruń 2004; idem, Działania Służby Bezpieczeństwa w Toruniu wymierzone przeciwko praktykom religijnym i aktywności społecznej Kościoła (13 XII 1981 – 4 VI 1989), „Ateneum Kapłańskie” 2005, t. 144; T. Chinciński, Aparat bezpieczeństwa wobec zakonu jezuitów w Toruniu i w Bydgoszczy w latach 1945–1989. Metody pracy operacyjnej i strategia działania, „Ateneum Kapłańskie” 2005, t. 144; W. Polak, Zarejestrowany bez zgody i wiedzy. Sprawa ojca Władysława Wołoszyna, „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 28; L. Szuba, Represje władz PRL wobec zakonu redemptorystów w Toruniu w latach 1959–1962, Bydgoszcz 2006; W. Polak, Działalność Służby Bezpieczeństwa wobec toruńskich duszpasterstw akademickich [w:] 60-lecie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, red. C. Łapicz, W. Wróblewski, Toruń 2006; idem, Parafia Matki Boskiej Zwycięskiej i Świętego Jerzego w okresie stanu wojennego i w latach następnych (1981–1989) [w:] 100-lecie kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięskiej…; I. Mazanowska, Relacja z przebiegu procesji religijnej w dniu 8 czerwca 1956 r. w aktach Powiatowego Urzędu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Toruniu, „Rocznik Toruński” 2007, t. 34; Diecezja chełmińska w czasach komunizmu (1945–1990), t. 1, red. W. Polak, W. Rozynkowski, J. Sziling, Pelplin 2008; I. Mazanowska, Relacja Służby Bezpieczeństwa z uroczystości koronacji Obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy w kościele św. Józefa w Toruniu [w:] Homo doctus in se semper divitias habet. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Januszowi Małłkowi z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin i pięćdziesiątej rocznicy rozpoczęcia pracy naukowej, red. W. Polak, Toruń 2008; P. Ruchlewski, Sprawozdania Służby Bezpieczeństwa z toruńskiego festiwalu „Sacrosong” w 1973 r. [w:] Homo doctus…; Diecezja chełmińska w czasach komunizmu (1945–1990), t. 2, red. W. Polak, W. Rozynkowski, J. Sziling, Pelplin 2009; W. Rozynkowski, Inwigilacja środowiska toruńskich michalitów w latach 1958–1959, „Rocznik Toruński” 2009, t. 36; idem, I Pomorska Pielgrzymka Piesza na Jasną Górę w świetle dokumentów Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu [w:] Między drugą a trzecią Rzeczpospolitą. Studia i materiały z najnowszej historii Polski i powszechnej dedykowane Profesorowi Ryszardowi Kozłowskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. R. Sudziński, M. Golon, M. Czyżniewski, Toruń 2010; W. Polak, Informacja bydgoskiej Służby Bezpieczeństwa z 1959 roku dotycząca duszpasterza akademickiego w Toruniu ojca Longina Szymczukiewicza SJ [w:] Między drugą a trzecią Rzeczpospolitą…; Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki, red. W. Polak, W. Rozynkowski, M. Białkowski, J. Kufel, Toruń 2010; Kościoły chrześcijańskie w systemach totalitarnych, red. J. Kłaczkow, W. Rozynkowski, Toruń 2012; I. Mazanowska, „Będą was prześladować z mego powodu”. Polityka władz państwowych wobec zakonów i zgromadzeń zakonnych diecezji chełmińskiej w latach 1956–1970, Bydgoszcz–Gdańsk 2013; W. Konopka, Ingerencja władz komunistycznych w organizację procesji Bożego Ciała w Toruniu w latach 1956–1970 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2012. Referaty, red. K. Dworaczek, Ł. Kamiński, Warszawa 2013; W. Polak, Działania redemptorystów w Toruniu w celu wspierania oporu społecznego przeciwko systemowi komunistycznemu po wprowadzeniu stanu wojennego i w latach następnych (1981–1989) [w:] Z dziejów redemptorystów w Toruniu…; Źródła i materiały do badań nad kasatami klasztorów z obszaru Pomorza Nadwiślańskiego i ziemi chełmińskiej (XIX i XX w.), red. P. Oliński, W. Rozynkowski, Wrocław 2015; M. Białkowski, Swoi czy obcy? Represje wobec działaczy Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu jako metoda wykluczenia społecznego katolików świeckich w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej [w:] Swojskość i obcość w regionie kujawsko-pomorskim, red. M. Białkowski, Z. Biegański, T. Maresz, W. Polak, Toruń 2015; P. Ruchlewski, Próby rozbicia środowiska toruńskich jezuitów przez organy bezpieczeństwa i administrację państwową [w:] Loyola u Kopernika…; W. Rozynkowski, Jezuicki opis wydarzeń w Toruniu w dniu 3 maja 1982 r. [w:] Loyola u Kopernika…; W. Polak, Działania ojców jezuitów w Toruniu wspierające opór społeczny przeciwko systemowi komunistycznemu w latach 1980–1989 na tle sytuacji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika [w:] Loyola u Kopernika…; idem, Działania Służby Bezpieczeństwa wobec młodzieży związanej z duszpasterstwami akademickimi w Toruniu w okresie PRL [w:] Roczniki Księdza Jerzego, t. 1: Kościół a młodzież w Polsce po II wojnie światowej, red. P. Nowogórski, W. Polak, W. Rozynkowski, Toruń–Górsk 2016; S. Galij-Skarbińska, Zakulisowe działania Służby Bezpieczeństwa przeciwko środowisku akademickiemu w Toruniu w latach siedemdziesiątych XX w. [w:] Miasta, regiony i ludzie…; P. Ruchlewski, Działania władz państwowych wobec Kościoła katolickiego w Toruniu oraz wybranych parafii diecezji chełmińskiej w latach 1956–1990, Toruń 2017.

9. [9] S. Kardasz, Toruńska Pielgrzymka Piesza na Jasną Górę [w:] Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 1, red. idem, Toruń 1994; W. Rozynkowski, Ślady obecności biskupa i kardynała Karola Wojtyły w Toruniu, „Rocznik Toruński” 2005, t. 32; idem, Z historii pobytów Księdza Prymasa Stefana Wyszyńskiego w Toruniu na Podgórzu [w:] Z dziejów chrześcijaństwa, t. 1, red. P. Kurlenda, M. Wołos, Poznań 2007; idem, Pobyty Prymasa Polski Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w granicach diecezji toruńskiej, „Teologia i Człowiek” 2010, nr 16; A. Kamiński, Geneza Pieszej Pielgrzymki Pomorskiej z Torunia na Jasną Górę (1979 r.), „Rocznik Toruński” 2011, t. 38; W. Konopka, Pobyty prymasa Stefana Wyszyńskiego w Toruniu. Z dziejów Kościoła katolickiego w Polsce po II wojnie światowej, Toruń 2012; idem, Uroczystości koronacyjne obrazu Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Toruniu [w:] 20 lat Diecezji Toruńskiej…; idem, Łaski za wstawiennictwem Matki Bożej Nieustającej Pomocy [w:] Z dziejów redemptorystów w Toruniu…; A. Kamiński, Piesza Pomorska Pielgrzymka na Jasną Górę w latach 1979–1991, Pelplin 2013; Prymas Polski Stefan Kardynał Wyszyński na ziemi pomorskiej i Kujawach, red. M. Białkowski, W. Polak, Toruń 2014; W. Konopka, W. Rozynkowski, Obecność Prymasa Stefana Wyszyńskiego na obchodach Milenium Chrztu Polski na Kujawach i Pomorzu [w:] Znaczenie Chrztu Polski w dziejach Ojczyzny, red. Ł. Bernady, Warszawa–Toruń 2016; W. Konopka, W. Rozynkowski, Na szlaku Prymasa Tysiąclecia. Prymas Stefan Wyszyński na Kujawach i Pomorzu, Warszawa 2016; W. Rozynkowski, Papież Jan Paweł II w Toruniu – związki z miastem, pielgrzymka i znaki pamięci [w:] Ocalić dziedzictwo. Świętemu Janowi Pawłowi wdzięczni mieszkańcy województwa kujawsko-pomorskiego, red. J. Bagrowicz, W. Karaszewski, Toruń 2016; W. Polak, Pielgrzymki z Torunia do Górska oraz toruńskie Pielgrzymki Ludzi Pracy na Jasną Górę w latach osiemdziesiątych XX wieku [w:] Roczniki Księdza Jerzego, t. 3: Pielgrzymki i miejsca pielgrzymowania w Polsce w XX i XXI wieku, red. P. Nowogórski, W. Polak, W. Rozynkowski, Toruń–Górsk 2018.

10. [10] W. Rozynkowski, Akademicka sekcja „Caritas” przy parafii świętojańskiej w Toruniu w latach 1945–1946. Powstanie i pierwsze miesiące działalności [w:] Niezależny ruch młodzieżowy w Polsce po drugiej wojnie światowej (1945–2001), red. R. Sudziński, Toruń 2005; M. Nędzewicz, Sodalicja Mariańska Panien p.w. Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej i św. Teresy od Dzieciątka Jezus przy kościele oo. Jezuitów w Toruniu w latach 1945–1949, Toruń 2007; W. Rozynkowski, Znaczenie czasu przełomu dla rozwoju duszpasterstwa ludzi pracy na przykładzie diecezji chełmińskiej. Wybrane zagadnienia [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010; idem, Ruchy i stowarzyszenia wiernych świeckich w diecezji toruńskiej [w:] 20 lat Diecezji Toruńskiej…; idem, Rozwój ruchów katolickich na przykładzie diecezji chełmińskiej i toruńskiej. Ważny wymiar kościoła posoborowego [w:] Studia soborowe. Historia i nauczanie Vaticanum II, red. M. Białkowski, Toruń 2013; J. Bielanowska, Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy w Toruniu, „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie” 2015, t. 3; W. Rozynkowski, Obecność ruchów i stowarzyszeń katolickich [w:] Jubileusz Diecezji Toruńskiej. Spojrzenie w przeszłość i w przyszłość, red. W. Rozynkowski, P. Borowski, Toruń 2017.

11. [11] M. Białkowski, Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957–2007), Toruń 2008; idem, Laikat katolicki wobec bezpieki na przykładzie Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2009. Referaty, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010; M. Białkowski, Parlamentarne i samorządowe doświadczenie działaczy Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu [w:] Parlamentarne i samorządowe tradycje Rzeczypospolitej, red. W. Polak, M. Białkowski, J. Kufel, Toruń 2010; M. Białkowski, Korzenie ideowo-instytucjonalne Klubu Inteligencji Katolickiej w Toruniu. Szkic do badania środowisk katolickich nurtu intelektualnego [w:] W kręgu idei. Państwo – edukacja – religia, red. W. Wojdyło i in., Toruń 2011; M. Białkowski, Wiara i nauka – siostry wolności. Zarys działalności religijnej, politycznej i naukowej Profesora Andrzeja Tyca [w:] Ludzie wolności w regionie kujawsko-pomorskim, red. M. Białkowski, Z. Biegański, W. Polak, Toruń 2014; M. Białkowski, Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu jako środowisko kontestacji i oporu wobec systemu komunistycznego. Zarys działalności do 13 grudnia 1981 r. [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, A. Jankowska-Wojdyło, Opozycja demokratyczna w Toruniu i w województwie toruńskim w latach 1976–1980, Toruń 2017; idem, Człowiek w systemie totalitarnym. Życie i dzieło dr. Jerzego Matyjka (1926–2017), „Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie” 2017, t. 7; Jerzy Matyjek (1926–2017). Szkic do portretu, „Rocznik Toruński” 2017, t. 44.

12. [12] B. Słomińska, Ślady obecności ojca Władysława Wołoszyna w naszym życiu, Toruń 2003; K. Maliszewski, Działalność Duszpasterstwa Akademickiego oo. Jezuitów w Toruniu w latach 1963–1988 [w:] 60-lecie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu…; idem, Rola i znaczenie Duszpasterstwa Akademickiego Jezuitów w środowisku uniwersyteckim Torunia w latach 1963–1988 [w:] W służbie historii nauki, kultury i edukacji, red. R. Grzybowski, T. Maliszewski, Gdańsk 2006; S. Kalembka, „Kaznodziejstwo” akademika stanu wojennego [w:] Między drugą a trzecią Rzeczpospolitą…; K. Stachewicz, Studium Myśli Chrześcijańskiej przy Duszpasterstwie oo. Jezuitów w Toruniu (1964–1988) [w:] Miasta, regiony i ludzie…; M. Białkowski, Akademia wolności. Duszpasterstwo akademickie jezuitów w czasach o. Władysława Wołoszyna [w:] Loyola u Kopernika…; idem, Zanim byli jezuici. Początki Duszpasterstwa Akademickiego w Toruniu w świetle materiałów archiwalnych Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie [w:] Loyola u Kopernika…; W. Rozynkowski, Grupy i wspólnoty działające w ramach duszpasterstwa akademickiego [w:] Loyola u Kopernika…; C. Łubieńska-Iwaniszewska, Początki Duszpasterstwa Akademickiego w moich wspomnieniach [w:] Loyola u Kopernika…; S. Galij-Skarbińska, Rola duszpasterstwa akademickiego ojców jezuitów w Toruniu w kształtowaniu postaw opozycyjnych [w:] W. Polak, S. Galij-Skarbińska, A. Jankowska-Wojdyło, Opozycja demokratyczna w Toruniu…; I. Mazanowska, Ojciec Longin Szymczukiewicz. Duszpasterz na trudne czasy [w:] Loyola u Kopernika…; K. Maliszewski, Rola i znaczenie Duszpasterstwa Akademickiego Jezuitów w środowisku uniwersyteckim Torunia w latach 1963–1988 [w:] Loyola u Kopernika…

13. [13] Kwerendy dokonano w następujących archiwach żeńskich zgromadzeń zakonnych: Archiwum Zgromadzenia Córek Matki Bożej Bolesnej w Poznaniu, Archiwum Zgromadzenia Sióstr Pasterek

od Opatrzności Bożej w Jabłonowie Pomorskim, Archiwum Zgromadzenia Sióstr św. Michała Archanioła w Miejscu Piastowym, Archiwum Prowincji Toruńskiej Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety w Toruniu, Archiwum Główne Sióstr św. Józefa w Krakowie.

14. [14] Kwerendę przeprowadzono w następujących archiwach parafialnych: Archiwum Parafii Garnizonowej, Archiwum Parafii p.w. św. Antoniego, Archiwum Parafii p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła, Archiwum Parafii p.w. Chrystusa Króla, Archiwum Parafii p.w. Matki Bożej Łaskawej, Archiwum Parafii p.w. Miłosierdzia Bożego, Archiwum Parafii p.w. Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, Archiwum Parafii p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, Archiwum Parafii p.w. Opatrzności Bożej, Archiwum Parafii p.w. św. Maksymiliana Kolbego.

15. [15] S. Wyszyński, Zapiski więzienne, Warszawa 2006; idem, Zapiski milenijne. Wybór z dziennika „Pro memoria” z lat 1965–1967, wybór i oprac. M. Okońska, M. Plaskacz, A. Rastawicka, Warszawa 1996; idem, Pro memoria: zapiski z lat 1948–1949 i 1952–1953, Warszawa 2007; idem, Pro memoria, t. 1: 1948–1952, oprac. P. Skibiński, Warszawa 2017; idem, Pro memoria, t. 2: 1953, oprac. E. Czaczkowska, Warszawa 2017; idem, Pro memoria, t. 3: 1953–1956, red. I. Czarcińska, A. Gałka, Warszawa 2018; idem, Pro memoria, t. 4: 1956–1957, red. M. Białkowski (współpraca M. Wiśniewska), Warszawa 2020.

16. [16] W. Rozynkowski, Obecność ruchów…, s. 206; idem, Z historii bractw w Kościele w Polsce – zarys zagadnienia [w:] Bractwa religijne. Tradycja, tożsamość, wiara, red. M. Jewdokimow, M. Marszałek, W. Sadłoń, Warszawa 2024, s. 25.

1. Rozwój sieci parafialnej

1. [1] H. Stańczyk, Bitwa o Toruń w styczniu i lutym 1945 roku [w:] Historia Torunia, t. 3, cz. 2, red. M. Biskup, Toruń 2006, s. 716.

2. [2] M. Golon, Jaźwiecki Piotr [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 3, red. K. Mikulski, Toruń 2002, s. 107–108.

3. [3] M. Golon, Dobrowolski Władysław [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 1, red. K. Mikulski, Toruń 1998, s. 82–83; H. Kamiński, Władysław Dobrowolski, prezydent miasta Torunia w latach 1945–1949, „Rocznik Toruński” 1990, t. 19, s. 73–89.

4. [4] Lista prezydentów miasta sporządzona na podstawie oficjalnej strony miasta Toruń, zob. https://www.torun.pl/.

5. [5] M. Nienartowicz, Czy jest szansa na powiększenie Torunia o przylegające do niego tereny?, „Nowości. Dziennik Toruński”, 19 I 2017, https://nowosci.com.pl/czy-jest-szansa-na-powiekszenie-torunia-o-przylegajace-do-niego-tereny/ar/10855524, dostęp: 25 VII 2022 r.

6. [6] Liczba mieszkańców w poszczególnych latach jest przybliżona, w różnych publikacjach można zauważyć niewielkie rozbieżności. R. Sudziński, W Polsce Ludowej (1945–1975) [w:] Toruń dawny i dzisiejszy. Zarys dziejów, red. M. Biskup, Warszawa–Poznań–Toruń 1983, s. 530–534, 565. Na temat rozwoju przestrzennego i urbanistycznego miasta zob. K. Gregorkiewicz, Urbanistyczny rozwój Torunia do 1980 roku, „Rocznik Toruński” 1967, t. 2, s. 5–18; idem, Toruń w planach zagospodarowania przestrzennego w XXX-leciu Polski Ludowej, „Rocznik Toruński” 1974, t. 9, s. 55–72; B. Dembińska, Dzielnica mieszkaniowa „Rubinkowo” w planowaniu przestrzennym, „Rocznik Toruński” 1976, t. 11, s. 5–17; D. Bartz, M. Żelska, Ewolucja przestrzenno-funkcjonalna Bydgoskiego Przedmieścia do 1975 r., „Rocznik Toruński” 1977, t. 12, s. 50–54; J. Adamiak, O warunkach i potrzebach mieszkaniowych ludności Torunia, „Rocznik Toruński” 1983, t. 16, s. 7–21; R. Jaroszewska-Brudnicka, Zróżnicowanie przestrzeni społecznej Torunia, Toruń 2004, s. 51–52; K. Gregorkiewicz, Toruń. Przestrzenny rozwój miasta, Toruń 1983, s. 32, 42.

7. [7] R. Sudziński, W Polsce Ludowej…, s. 565–566; M. Lewicki, „Na Skarpie” to nie Rubinkowo – kilka słów o problemach z nazewnictwem, http://www.chillitorun.pl/publicystyka/ciekawostki/na-skarpie-to-nie-rubinkowo-kilka-slow-o-problemach-z-nazewnictwem/, dostęp: 7 IV 2017 r.

8. [8] W. Rozynkowski, Rozwój sieci parafialnej w Toruniu…, s. 17.

9. [9] Idem, Powstanie i rozwój sieci parafialnej w diecezji chełmińskiej w czasach panowania zakonu krzyżackiego, Toruń 2000, s. 5; M. Sitarz, Parafia [w:] Encyklopedia katolicka, t. 14, red. E. Gigilewicz, Lublin 2010, kol. 1324–1326.

10. [10] Kuracja była samodzielną i niezależnie funkcjonującą placówką duszpasterską, najczęściej z własną kaplicą i duszpasterzem, wydzieloną z macierzystej parafii. Nie była jednak pełnoprawną parafią, a kuratus, który nią zarządzał, nie pełnił funkcji proboszcza. Założenie kuracji było często związane z wymogami władz państwowych podczas zaborów. Najwięcej kuracji było w XIX w. w zaborach pruskim (300) i rosyjskim (100). W XX w. ich liczba zmniejszyła się o połowę, a pod koniec lat sześćdziesiątych ich funcjonowanie się zakończyło. Zob. J. Warmiński, Kuracja [w:] Encyklopedia katolicka…, t. 10, kol. 239–240.

11. [11] W. Konopka, Rozwój sieci parafialnej w Toruniu w latach 1945–1992…, s. 99–132; W. Konopka, W. Rozynkowski, Parafia Miłosierdzia Bożego w świetle rozwoju sieci parafialnej w Toruniu po II wojnie światowej [w:] Parafia Miłosierdzia Bożego w Toruniu…, s. 9–51; W. Rozynkowski, Rozwój sieci parafialnej w Toruniu…, s. 17–32.

12. [12] W. Rozynkowski, Z historii parafii katedralnej…, s. 31.

13. [13] Dekret o nominacji Administratora Apostolskiego dla diecezji chełmińskiej, „Orędownik Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej” 1945, nr 1, s. 2; Przejęcie rządów diecezji i uroczysty ingres X Administratora Apostolskiego do katedry w Pelplinie, „Orędownik Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej” 1945, nr 1, s. 3; Dekret w sprawie nominacji X. Dra Kazimierza Kowalskiego, Rektora Seminarium Arcybiskupiego w Gnieźnie, na Biskupa-Ordynariusza Diecezji Chełmińskiej, „Orędownik Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej” 1946, nr 3, s. 82; Pismo ks. Andrzeja Wronki z 30 czerwca 1946 r., „Orędownik Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej” 1946, nr 3, s. 83; „Rocznik Diecezji Toruńskiej” 1993, Toruń 1993, s. 13; P. Kurlenda, Czapliński Bernard [w:] Toruński słownik biograficzny…, t. 1, s. 55–56; A. Nadolny, Ks. Andrzej Wronka (1897–1974) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie (1651–2001), red. A. Nadolny, Pelplin 2001, s. 433–437; H. Mross, Bp Kazimierz Józef Kowalski (1896–1972) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 438–440; J.S. Pasierb, Obraz Ojca [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 441–444; W. Kasyna, Sześć lat u boku bp. Bernarda Czaplińskiego (1908–1980) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 445–448; idem, Zygfryd Ignacy Kowalski (1910–1995) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 449–459; Z. Czubek, „Bylebym pozyskał Chrystusa”. Bp Zygfryd Kowalski [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 460–463; W. Kasyna, Beati pacifici. Bp Marian Przykucki (ur. 1924) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 464–466.

14. [14] M. Aleksandrowicz, Wstęp historyczny, „Jubileuszowy Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 2000, s. 66.

15. [15] P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 2*–3*, 7*–8*; T. Tylicka, 10 lat Diecezji Toruńskiej [w:] Diecezja Toruńska: spis parafii i duchowieństwa na rok 2002, Toruń 2002, s. 23–24; Archidiecezja Gnieźnieńska w świetle sprawozdań duszpasterskich 1950–1981, oprac. K. Śmigiel, Bydgoszcz 2007, s. XV–XVIII.

16. [16] W. Rozynkowski, Uwagi o początkach organizacji archiprezbiterialnej (dekanalnej) w diecezji chełmińskiej, „Studia Pelplińskie” 1998, t. 27, s. 315–319.

17. [17] W. Kasyna, Marian Przykucki – ostatni biskup chełmiński 1981–1992, „Studia Pelplińskie” 1992, t. 1, s. 39.

18. [18] M. Aleksandrowicz, Wstęp historyczny, „Jubileuszowy Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 2000, s. 55; „Wiadomości Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1984, nr 5–7, s. 116–117.

19. [19] Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie (dalej: AAG), Archiwum Kurii Metropolitarnej – Generalia (dalej: AKM I), 2550, Dekanat Toruń-Podgórz; M. Aleksandrowicz, Wstęp historyczny, „Jubileuszowy Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 2000, s. 55.

20. [20] „Rocznik Diecezji Toruńskiej” 1993, s. 151–154.

21. [21] Franciszek Jank (1897–1990), duchowny katolicki. Urodził się w Łączyńskiej Hucie. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1923 r. Posługiwał w Lubawie, Chojnicach i Toruniu. W czasie II wojny światowej więziony w Stutthofie. Po wojnie został dziekanem dekanatu toruńskiego i bierzgłowskiego. Od 1947 r. zamieszkał w Pelplinie, gdzie posługiwał w tamtejszej kurii biskupiej. „Orędownik Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej” 1945, nr 2, s. 18; S. Grunt, Śp. Ks. Infułat Franciszek Jank, „Orędownik Diecezji Chełmińskiej” 1990, nr 1–3, s. 256–260; A. Nadolny, Franciszek Jank [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Suplement 1, red. Z. Nowak, Gdańsk 1998, s. 124–125; S. Grunt, Ks. Franciszek Jank (1897–1990) [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 514–517; J.S. Pasierb, Infułat Jank [w:] Księga Jubileuszowa 350 lat…, s. 509–513; A. Nadolny, Jank Franciszek (1897–1990) [w:] Toruński słownik biograficzny…, t. 3, s. 104–105; W. Wielgoszewski, Ocalić od zapomnienia. Duchowni diecezji chełmińskiej XIII–XX wiek, Toruń 2019, s. 149–152.

22. [22] Franciszek Ringwelski (1901–1980), duchowny katolicki. Urodził się w Czerskiej Strudze. Wyświęcony na kapłana w 1926 r. Posługiwał w Tucholi, Grudziądzu, Nowem, Toruniu, Chełmnie. W czasie II wojny światowej organizował służbę duszpasterską dla żołnierzy internowanych w Rumunii. Następnie przebywał we Francji, w Algierii i Wielkiej Brytanii. Tam został awansowany na stopień podpułkownika i pełnił obowiązki naczelnego duszpasterza 4. Dywizji Piechoty w Szkocji. Po wojnie posługiwał w Toruniu i Leśnie. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1947, Pelplin 1947, s. 97; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1953, Pelplin 1953, s. 112; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1958, Pelplin 1958, s. 132; K. Przybyszewski, Ringwelski Franciszek (1901–1980) [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 5, red. K. Mikulski, Toruń 2007, s. 181–182; „Orędownik Diecezji Chełmińskiej” 1947, t. 85, s. 143; W. Wielgoszewski, Ocalić od zapomnienia…, s. 409–410.

23. [23] Bronisław Jagła (1904–1976), duchowny katolicki. Urodził się w Koślince k. Tucholi. Święcenia kapłańskie przyjął w 1929 r. Posługiwał m.in. w Osiu, Topolnie, Rogóźnie, Gdyni, Sarnowie, Starogardzie Gdańskim. W czasie II wojny światowej zaangażował się w tajne nauczanie. Nominowany dziekanem Okręgu Pomorze Armii Krajowej. Członek Związku Bojowników o Wolność i Demokrację i Wojewódzkiego Oddziału Zrzeszenia Caritas w Bydgoszczy. Zmarł w Ciechocinku. „Orędownik Diecezji Chełmińskiej” 1960, nr 1–2, s. 158–159; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1963, Pelplin 1963, s. 118; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1969, Pelplin 1969, s. 131; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1975, Pelplin 1975, s. 202; A. Nadolny, Jagła Bronisław Andrzej (1904–1976) [w:] Toruński słownik biograficzny…, t. 3, s. 103–104.

24. [24] Paweł Goga (1900–1971), duchowny katolicki. Urodził się w Sampławkach. Święcenia kapłańskie przyjął w 1925 r. Posługiwał w Sypniewie, Tczewie, Czarnowie, Toruniu. Na początku II wojny światowej aresztowany i więziony w Forcie VII, jednak po krótkim czasie został wypuszczony na wolność. Po zakończeniu działań wojennych aresztowany przez Rosjan i więziony w obozie przejściowym w Ciechanowie. Powrócił do Torunia i tu zmarł. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1958…, s. 132; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1963…, s. 118; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1969…, s. 131; A. Nadolny, Goga Paweł Piotr (1900–1971) [w:] Toruński słownik biograficzny…, t. 3, s. 75–76.

25. [25] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1975…, s. 202. Od 1970 r. sprawował funkcję drugiego wicedziekana, a po śmierci ks. Gogi został jedynym wicedziekanem. Cum Christo revocantur ad vitam. Biogramy prezbiterów diecezji toruńskiej zmarłych w latach 1992–2007, oprac. J.K. Kalinowski, Toruń 2007, s. 289; W. Rozynkowski, Szmyt Franciszek [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 7, red. K. Mikulski, Toruń 2014, s. 211–212.

26. [26] „Orędownik Diecezji Chełmińskiej” 1970, t. 103, s. 91.

27. [27] Franciszek Szmyt (1914–1998), duchowny katolicki. Wyświęcony na kapłana w 1946 r. Posługiwał w Koronowie i Toruniu. W stan spoczynku przeszedł w 1986 r. Honorowy kanonik kapituły kolegiackiej chełmżyńskiej. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1983, Pelplin 1983, s. 80; Cum Christo revocantur…, s. 287–291; W. Miszewski, W. Rozynkowski, Z dziejów parafii…, s. 92–95.

28. [28] Józef Nowakowski (ur. w 1940 r.), duchowny katolicki. Święcenia kapłańskie przyjął w 1964 r. W parafii Mariackiej posługiwał już od 1972 r. jako wikariusz, a od 1976 – proboszcz (do 2016). Kanonik gremialny kapituły konkatedralnej chełmżyńskiej. W 2017 r. otrzymał Krzyż Wolności i Solidarności. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1987, Pelplin 1987, s. 102; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1991, Pelplin 1991, s. 246; Krzyż Wolności i Solidarności dla ks. prałata Józefa Nowakowskiego, https://ipn.gov.pl/kwi/uroczystosci/362,Krzyz-Wolnosci-i-Solidarnosci-dla-ks-pralata-Jozefa-Nowakowskiego-Torun-16-luteg.html, dostęp: 27 VIII 2022 r.

29. [29] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1983…, s. 80.

30. [30] Ryszard Kwiatek (1940–2018), duchowny katolicki. Urodził się w Raciniewie. Święcenia kapłańskie przyjął w 1964 r. Posługiwał w Zblewie, Starogardzie Gdańskim, Lubawie, Gdyni, Chojnicach, Toruniu. Śp. ks. prałat Ryszard Kwiatek, https://www.diecezja.gda.pl/artykuly/zyciorysy/sp-ks-pralat-ryszard-kwiatek, dostęp: 26 VIII 2022 r.; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1987…, s. 102.

31. [31] Stanisław Kardasz (1936–2025), duchowny katolicki. Wyświęcony na kapłana w 1960 r. Proboszcz w parafii Matki Bożej Zwycięskiej do 2012 r. Zaangażowany w działalność KIK, kierownik Pieszej Pielgrzymki Pomorskiej, odprawiał msze św. za Ojczyznę. K. Biernacki, Kardasz Stanisław, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/16586,Kardasz-Stanislaw.html, dostęp: 26 VIII 2022 r.; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1991…, s. 246.

32. [32] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1983…, s. 82.

33. [33] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1987…, s. 106; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1991…, s. 253; Cum Christo revocantur…, s. 84–89.

34. [34] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1983…, s. 82.

35. [35] Bronisław Porzych (1938–1995), duchowny katolicki. Święcenia kapłańskie przyjął w 1968 r. Posługiwał w Osieku, Golubiu-Dobrzyniu i Toruniu. 26 VI 1987 r. mianowany przez Jana Pawła II jego kapelanem honorowym, a 23 III 1992 r. uhonorowany godnością kanonika gremialnego kapituły katedralnej w Toruniu. Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1987…, s. 106; Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1991…, s. 253; Cum Christo revocantur…, s. 236–239; J. Dębiński, Porzych Bronisław Józef [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 4, red. K. Mikulski, Toruń 2004, s. 187–188. W Spisie Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1987 podany jest rok 1985.

36. [36] „Wiadomości Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1948, nr 9–10, s. 351.

37. [37] „Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1952, s. 69.

38. [38] Józef Batkowski (1912–2007), duchowny katolicki. Święcenia kapłańskie przyjął w 1935 r. w Poznaniu. Od 1957 r. proboszcz parafii na Podgórzu, a w latach 1968–1989 dziekan dekanatu gniewkowskiego (od 1984 r. toruńskiego). W. Konopka, Batkowski Józef [w:] Toruński słownik biograficzny…, t. 7, s. 22–23.

39. [39] Zbigniew Andrzejewski (1944–2004), duchowny katolicki. Urodził się w Wągrowcu. Święcenia kapłańskie przyjął w 1968 r. Posługiwał w Kruszwicy, Bydgoszczy, Pobiedziskach, Toruniu. „Rocznik Diecezji Toruńskiej” 1993, s. 53; Cum Christo revocantur…, s. 23–27.

40. [40] „Wiadomości Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1963, nr 6, s. 144.

41. [41] „Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1979, s. 105.

42. [42] Jan Sikorski (1917–1990), duchowny katolicki. Wyświęcony na kapłana w 1947 r. Posługiwał w Bydgoszczy, Wągrowcu, Mogilnie, Cerekwicy, Szydłowicach, Toruniu. „Wiadomości Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1984, nr 5–7, s. 119; W. Konopka, Sikorski Jan [w:] Toruński słownik biograficzny, t. 6, red. K. Mikulski, Toruń 2010, s. 170–171; W. Rozynkowski, Z dziejów sanktuarium…, s. 95.

43. [43] Leon Ulatowski (1948–2013), duchowny katolicki. Urodził się w Toruniu. Święcenia przyjął w 1973 r. w Gnieźnie. Posługiwał w Orzechowie, Inowrocławiu, Mątwach, Bydgoszczy, Toruniu. „Rocznik Diecezji Toruńskiej” 1993, s. 53; J.K. Kalinowski, Śp. Ks. Kanonik Leon Kazimierz Ulatowski, „Toruńskie Wiadomości Kościelne” 2013, nr 3–4, s. 314–318 (tu podany rok 1990).

44. [44] Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Chełmińskiej na rok 1991…, s. 246.

45. [45] Ibidem, s. 253; J.K. Kalinowski, Podziały terytorialne diecezji toruńskiej [w:] Jubileusz Diecezji Toruńskiej…, s. 51–93.

46. [46] W 1982 r. poza trzema parafiami toruńskimi do dekanatu należało 15 parafii: Branno, Brudnia, Cierpice, Gąski, Glinno Wielkie, Gniewkowo (dwie parafie), Grabie, Mała Nieszawka, Murzynno, Ostrowo, Otłoczyn, Parchanie, Płonkowo, Rojewo. „Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej” 1982, s. 113–120.

Spis treści

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Karta redakcyjna

4. Spis treści

5. Wstęp

6. 1. Rozwój sieci parafialnej

1. 1.1. Rozwój przestrzenny miasta

2. 1.2. Podział diecezjalny i dekanalny miasta

7. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Meritum publikacji

6. Przypisy