Spis treści

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Karta redakcyjna

4. Wstęp

5. Organizacja i szkolenie 2. Korpusu Polskiego

6. Działania bojowe oddziałów 2. Korpusu nad rzeką Sangro

7. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Spis treści

4. Strona redakcyjna

5. Meritum publikacji

6. Przypisy

Recenzenci
dr hab. Daniel Koreś, dr hab. Michał Polak

Koordynator serii „Biblioteczka Szlaków Nadziei”
dr hab. Sławomir Kalbarczyk

Projekt okładki i projekt graficzny
Sylwia Szafrańska

Redakcja
Agnieszka Spólna

Korekta
Maria Aleksandrow

Szkice działań bojowych
opracowanie merytoryczne:
płk dr hab. Juliusz S. Tym
opracowanie graficzne:
Wojciech Czaplicki

Indeks osób i indeks nazw geograficznych
Łukasz Rybak

Fotografie na okładce
Saperzy 5. Kresowej Dywizji Piechoty w schronie przy Drodze Polskich Saperów; Czołgi M4 Sherman z Samodzielnej 2. Brygady Pancernej w oczekiwaniu na przeprawę pod San Costanzo, sierpień 1944 r.; Górskie drogi w Apeninie Emiliańskim pokonywane przez pojazdy brygady, między innymi przez czołgi M4 Sherman, październik 1944 r. (Narodowe Archiwum Cyfrowe)

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2025

ISBN 978-83-8376-375-0

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Wstęp

Niniejsza publikacja przedstawia dzieje dowodzonego przez gen. dyw. Władysława Andersa 2. Korpusu Polskiego (dalej też: 2. Korpusu), jedynego polskiego wyższego związku taktycznego Polskich Sił Zbrojnych funkcjonującego w latach 1943–1946. Przedmiotem szczególnego zainteresowania zaś jest szlak bojowy 2. Korpusu w kampanii włoskiej 1944–1945.

Z uwagi na to, że 2. Korpus powstał pod koniec lipca 1943 r. po wyodrębnieniu ze składu Armii Polskiej na Wschodzie, pierwszy rozdział tej książki poświęcono kwestiom organizacji wojsk oraz szkolenia. Natomiast kolejne części dotyczą działań bojowych 2. Korpusu Polskiego: od tych nad rzeką Sangro, poprzez bitwy o Monte Cassino i o Ankonę, pościg i przełamanie linii Gotów, walki w Apeninie Emiliańskim[1], aż po ostatnią bitwę – o Bolonię w kwietniu 1945 r. Te działania bojowe z samodzielnym zadaniem prowadzone w latach 1944–1945 przez 2. Korpus na Półwyspie Apenińskim są typowym przykładem użycia wyższego związku taktycznego zarówno w skali taktycznej, jak i skali operacyjnej.

2. Korpusowi udało się we Włoszech do sierpnia 1944 r. zdobyć cenne nowe doświadczenie bojowe. Było to szczególnie ważne ze względu na okoliczność, że Polskie Siły Zbrojne miały dwuletnią przerwę od walk (ostatnią stoczoną bitwą była ta pod Gazalą w północnej Afryce w grudniu 1941 r.).

Podstawą opracowania niniejszej publikacji były przygotowane przez dowództwo, sztab oraz wielkie jednostki i oddziały 2. Korpusu dokumenty przechowywane w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS). Materiał pomocniczy stanowiły publikacje poświęcone działaniom 2. Korpusu, głównie pierwszy tom opracowania na temat jego udziału w kampanii włoskiej, a także monografie obu dywizji piechoty i poszczególnych oddziałów. Autor wykorzystał również publikacje wydane przez ówczesnych sojuszników Polski.

Pomimo popularnonaukowego charakteru „Biblioteczki Szlaków Nadziei” – serii, w jakiej ukazuje się niniejsza publikacja, z uwagi na tematykę „Działań 2. Korpusu Polskiego w kampanii włoskiej 1944–1945” zastosowano terminologię wojskową. Dlatego działania wojskowe w masywie górskim Monte Cassino to dla 2. Korpusu przede wszystkim część czwartej bitwy o Monte Cassino, bitwy w skali operacyjnej, a wysiłek bojowy to natarcie w tym masywie oraz bój o Piedimonte San Germano, zwanym Piedimonte. Z kolei działania 2. Korpusu nad Adriatykiem to jedyna w dziejach tego wyższego związku taktycznego i całych Polskich Sił Zbrojnych samodzielna operacja pod polskim dowództwem. Późniejsze walki toczone o przełamanie linii Gotów oraz w Apeninie Emiliańskim i na Nizinie Lombardzkiej prowadzone były bowiem ponownie w ramach brytyjskiej 8. Armii.

Autor postanowił zaprezentować szlak bojowy 2. Korpusu z perspektywy działań wielkich jednostek wchodzących w jej skład oraz zgrupowań taktycznych mających określony stopień samodzielności, głównie brygadowych grup bojowych, a tylko w nielicznych przypadkach – pułkowych. Stopień szczegółowości prezentacji bitwy o Monte Cassino wynika ze znaczenia tych walk w dziejach oręża polskiego. Sposób opisu bitew o Ankonę i o Bolonię bierze się z dużej liczby przedmiotów terenowych, które dość łatwo umiejscowić w terenie, czyli rzek i miasteczek. Z kolei w czasie pościgu, przełamywania linii Gotów, a przede wszystkim w trakcie walk w Apeninie Emiliańskim przedmiotami terenowymi, które musiały opanować oddziały 2. Korpusu, były przeważnie liczne wzgórza i pagórki, grzbiety i kompleksy wzniesień – trudne do odnalezienia na współczesnych, niezbyt dokładnych mapach dostępnych w różnorodnych aplikacjach internetowych. Dlatego, aby nie absorbować czytelników znaczną liczbą trudnych do jednoznacznej identyfikacji nazw geograficznych, w tej partii tekstu autor zdecydował się na większy poziom ogólności i skupił się na istocie działań i ich znaczeniu w całym wysiłku bojowym 2. Korpusu.

Organizacja i szkolenie 2. Korpusu Polskiego

Po ewakuacji Polskich Sił Zbrojnych ze Związku Sowieckiego na Środkowy Wschód, w pierwszej połowie września 1942 r. Naczelny Wódz gen. broni Władysław Sikorski zatwierdził nową organizację wojska na Środkowym Wschodzie. Dla całości tych wojsk ustalono nazwę Armia Polska na Wschodzie. W skład tego związku miały wchodzić: 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Dywizja Strzelców, 6. Dywizja Strzelców składająca się z 6. Brygady Strzelców i 2. Brygady Czołgów, 7. Zapasowa Dywizja Piechoty obejmująca ośrodki szkolenia i zapasowe, armijne zgrupowanie artylerii ciężkiej, a także etapy armijne[1]. O ile dwie pierwsze dywizje Armii Polskiej na Wschodzie były wielkimi jednostkami piechoty składającymi się z dwóch brygad po trzy bataliony strzelców w każdej, o tyle 6. Dywizja Strzelców była związkiem mieszanym. Z jej stanów osobowych przybyłych ze Związku Sowieckiego utworzono 6. Samodzielną Brygadę Strzelców. Natomiast jej drugą brygadą stała się 2. Brygada Czołgów, która dotarła z Palestyny.

Według płk. dypl. Stanisława Biegańskiego stan etatowy Armii Polskiej na Wschodzie obliczono na 71 491 żołnierzy, co przewyższało o 16 688 żołnierzy stan etatowy korpusu brytyjskiego[2]. Dowódcą Armii Polskiej na Wschodzie został mianowany gen. dyw. Władysław Anders. Organizację tej armii unormowano wewnętrznymi rozkazami 3 października 1942 r. i tego samego dnia wydano rozkaz określający jej strukturę organizacyjną (Ordre de Bataille). 16 października 1942 r. brytyjskie War Office (ministerstwo wojny) rozesłało do poszczególnych komórek organizacyjnych zestawienie etatów wojennych jednostek i oddziałów Armii Polskiej na Wschodzie, które obrazowało zarówno planowane struktury organizacyjne, jak i ich aktualny stan[3].

W 1943 r. Armia Polska na Wschodzie przeszła reorganizację dwukrotnie.

Najpierw zmieniono system dowodzenia – wydzielono Dowództwo Armii w Polu oraz Dowództwo Bazy i Etapów, a potem 2. Korpus.

W sytuacji gdy braki kadrowe w Armii Polskiej na Wschodzie przekraczały 9 tys. żołnierzy, a faktyczny niedobór był jeszcze większy ze względu na wykruszenia stanów osobowych oraz szerzące się choroby, niemożliwy był dalszy rozwój jednostek. Z tego powodu w marcu 1943 r. nastąpiła reorganizacja Armii Polskiej na Wschodzie. 3. i 4. Brygadę Strzelców wchodzące w skład 5. Dywizji Strzelców połączono w 5. Brygadę Strzelców, 6. Brygadę Strzelców z 6. Dywizji przekazano zaś do 5. Dywizji, która otrzymała nazwę 5. Kresowa Dywizja Piechoty. 2. Brygada Czołgów została usamodzielniona i weszła w bezpośrednie podporządkowanie dowódcy armii. Natomiast 6. Dywizję Strzelców rozwiązano. Dywizje piechoty 2. Korpusu funkcjonowały na bazie brytyjskich rozwiązań strukturalno-organizacyjnych – każda miała trzy brygady piechoty. W korpusie tym zabrakło jednak żołnierzy do sformowania trzecich brygad. Zaczęto je tworzyć dopiero jesienią 1944 r. i do swoich dywizji dołączyły one dopiero przed bitwą o Bolonię.

W kwietniu 1943 r., po stosownych uzgodnieniach z szefem Sztabu Naczelnego Wodza, gen. Anders rozdzielił funkcje dowodzenia operacyjnego na szczeblu dowództwa Armii Polskiej na Wschodzie od funkcji administracyjnych. Z dotychczasowego dowództwa armii wydzielono Dowództwo Armii w Polu – zorganizowane według brytyjskiego etatu dowództwa korpusu, któremu podporządkowano sformowane dotychczas jednostki i oddziały liniowe – oraz Dowództwo Bazy i Etapów Armii, na którego czele stanął gen. bryg. Józef Wiatr. Podporządkowano mu 7. Dywizję, Centrum Wyszkolenia Armii oraz jednostki i oddziały etapowe i terytorialne na obszarze Iraku, Iranu i Palestyny.

W czasie inspekcji Armii Polskiej na Wschodzie przez Naczelnego Wodza gen. Sikorskiego w drugiej dekadzie czerwca 1943 r. zapadły decyzje o utrzymaniu podziału organizacyjnego armii wprowadzonego w kwietniu 1943 r. oraz przekształceniu jej komponentu bojowego w 2. Korpus Polski[4].

Nowa organizacja Armii Polskiej na Wschodzie weszła w życie 21 lipca 1943 r. Dotychczasowe dowództwo Armii w Polu przekształcono w dowództwo 2. Korpusu. W skład korpusu weszła 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Kresowa Dywizja Piechoty, 2. Brygada Czołgów, oddziały wojsk korpusowe i armijne oraz oddziały służb korpusu. Jednocześnie, aby poprawić stan zdrowia żołnierzy przez przeniesienie ich do lepszego klimatu, podjęto rozmowy z brytyjskimi władzami wojskowymi na temat niezwłocznego przesunięcia Bazy i Etapów Armii Polskiej na Wschodzie do Palestyny i jak najszybszego przetransportowania tam wojsk 2. Korpusu. Sprzyjała temu zmiana sytuacji militarnej w regionie po klęskach niemieckich pod El Alamein i Stalingradem. To dlatego brytyjskie władze wojskowe bardzo szybko zgodziły się na przeniesienie jednostek polskich do Palestyny. Pierwsze oddziały kwaterunkowe wyruszyły już 18 czerwca 1943 r. W drugiej połowie lipca strona brytyjska wyraziła zgodę na przejście jednostek bojowych. Jednocześnie zostały one przekazane z podporządkowania operacyjnego brytyjskiej 10. Armii dowództwu 9. Armii w Syrii. Przetransportowanie całej Armii Polskiej na Wschodzie z Iraku do Palestyny było rozłożone w czasie i zakończyło się dopiero w październiku 1943 r.

Po śmierci gen. Sikorskiego i gen. Tadeusza Klimeckiego w Gibraltarze w 1943 r. nowy Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski powołał na stanowisko szefa Sztabu Naczelnego Wodza dotychczasowego dowódcę 3. Dywizji Strzelców Karpackich gen. bryg. Stanisława Kopańskiego, jego miejsce zaś zajął gen. bryg. Bronisław Duch, który wcześniej dowodził Dywizją Grenadierów w Wielkiej Brytanii. Zapoczątkowało to kolejne zmiany personalne w 2. Korpusie. Dowódcę 2. Brygady Czołgów gen. Gustawa Paszkiewicza wyznaczono na stanowisko zastępcy dowódcy I Korpusu Pancerno-Motorowego na Wyspach Brytyjskich, a nowym dowódcą brygady 18 sierpnia 1943 r. został dotychczasowy szef sztabu Armii Polskiej na Wschodzie gen. bryg. Bronisław Rakowski.

7 grudnia 1943 r. zapadła decyzja o użyciu 2. Korpusu do działań prowadzonych na Półwyspie Apenińskim w ramach 15. Grupy Armii brytyjskiej 8. Armii. W związku z tą decyzją jednostki i oddziały 2. Korpusu miały opuścić Palestynę i przejść do Egiptu, skąd miały zostać przerzucone transportami morskimi do Włoch. Przemieszczenie to rozpoczęło się w połowie grudnia 1943 r. W pierwszej połowie stycznia 1944 r. dowódca 2. Korpusu rozkazał zreorganizować dotychczasowe jednostki i oddziały pancerne według nowych etatów wojennych. W ramach tych zmian dotychczasową 2. Brygadę Czołgów przeformowano w 2. Brygadę Pancerną[5].

Reorganizacja 2. Korpusu zakończyła się pod koniec marca 1944 r. i wówczas dowództwo wydało liczące kilkadziesiąt stron Ordre de Bataille tego wyższego związku taktycznego[6]. 2. Korpus składał się z czterech wielkich jednostek oraz wojsk korpusowych i służb, ogółem 268 oddziałów dysponujących wydanymi przez brytyjskie władze wojskowe etatami wojennymi (War Establishment). Należy przy tym mieć na uwadze to, że do każdego pułku i samodzielnego batalionu przydzielono pluton łączności oraz czołówkę naprawczą (Light Aid Detachment) mające również własne etaty wojenne. Ówczesny skład 2. Korpusu przedstawiał się następująco:

Dowództwo 2. Korpusu

■ batalion wartowniczy;

■ Pułk Ułanów Karpackich,

■ 11. batalion łączności,

■ 10. batalion saperów.

2. Grupa Artylerii

– dowództwo,

– sztab zwalczania artylerii,

– 7. Pułk Artylerii Konnej,

– 9. Pułk Artylerii Lekkiej,

– 10. Pułk Artylerii Ciężkiej,

– 11. Pułk Artylerii Ciężkiej,

– 7. Pułk Artylerii Przeciwpancernej,

– 7. Pułk Artylerii Przeciwlotniczej Lekkiej,

– 8. Pułk Artylerii Przeciwlotniczej Ciężkiej,

– 1. Pułk Artylerii Pomiarowej.

3. Dywizja Strzelców Karpackich

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– kompania sztabowa;

■ 3. karpacki batalion ciężkich karabinów maszynowych;

■ 12. Pułk Ułanów Podolskich;

■ Artyleria:

– dowództwo,

– 1. Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej,

– 2. Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej,

– 3. Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej,

– 3. Karpacki Pułk Artylerii Przeciwpancernej,

– 3. Karpacki Pułk Artylerii Przeciwlotniczej;

■ 1. Brygada Strzelców Karpackich:

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– pluton sztabowy,

– 1. batalion strzelców karpackich,

– 2. batalion strzelców karpackich,

– 3. batalion strzelców karpackich,

– czołówka naprawcza;

■ 2. Brygada Strzelców Karpackich:

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– pluton sztabowy,

– 4. batalion strzelców karpackich,

– 5. batalion strzelców karpackich,

– 6. batalion strzelców karpackich,

– czołówka naprawcza;

■ 3. karpacki batalion łączności:

– kompania dowodzenia,

– 1. kompania łączności,

– 2. kompania łączności,

– 3. kompania łączności,

■ 3. karpacki batalion saperów:

– 1. kompania saperów,

– 2. kompania saperów,

– 3. kompania saperów,

– 1. kompania parkowa;

■ 3. sekcja maskowania;

■ 3. szwadron żandarmerii;

■ Dowództwo Oddziałów Zaopatrywania i Transportu:

– 1. kompania zaopatrywania,

– 2. kompania zaopatrywania,

– 12. kompania zaopatrywania,

– 13. kompania zaopatrywania;

■ Dowództwo Oddziałów Warsztatowo-Naprawczych:

– 1. kompania warsztatowa,

– 2. kompania warsztatowa;

■ Dowództwo Oddziałów Służby Zdrowia:

– 1. kompania sanitarna,

– 2. kompania sanitarna,

– 3. pluton higieny,

– 3. sekcja przeciwmalaryczna;

■ szef intendentury;

■ 3. park materiałowy;

■ 3. Sąd Polowy;

■ poczta polowa;

5. Kresowa Dywizja Piechoty

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– kompania sztabowa;

■ 5. kresowy batalion ciężkich karabinów maszynowych;

■ 15. Pułk Ułanów Poznańskich;

■ Artyleria:

– dowództwo,

– 4. Kresowy Pułk Artylerii Lekkiej,

– 5. Kresowy Pułk Artylerii Lekkiej,

– 6. Kresowy Pułk Artylerii Lekkiej,

– 5. Kresowy Pułk Artylerii Przeciwpancernej,

– 5. Kresowy Pułk Artylerii Przeciwlotniczej;

■ 5. Wileńska Brygada Piechoty:

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– pluton sztabowy,

– 13. batalion strzelców,

– 14. batalion strzelców,

– 15. batalion strzelców,

– czołówka naprawcza;

■ 6. Lwowska Brygada Piechoty:

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– pluton sztabowy,

– 16. batalion strzelców,

– 17. batalion strzelców,

– 18. batalion strzelców,

– czołówka naprawcza;

■ 5. kresowy batalion łączności:

– kompania dowodzenia,

– 1. kompania łączności,

– 2. kompania łączności,

– 3. kompania łączności;

■ 5. kresowy batalion saperów:

– 1. kompania saperów,

– 2. kompania saperów,

– 3. kompania saperów,

– 1. kompania parkowa;

■ 5 sekcja maskowania;

■ 5. szwadron żandarmerii;

■ Dowództwo Oddziałów Zaopatrywania i Transportu:

– 5. kompania zaopatrywania,

– 6. kompania zaopatrywania,

– 4. kompania zaopatrywania;

■ Dowództwo Oddziałów Warsztatowo-Naprawczych:

– 5. kompania warsztatowa,

– 6. kompania warsztatowa;

■ Dowództwo Oddziałów Służby Zdrowia:

– 5. kompania sanitarna,

– 6. kompania sanitarna,

– 5. pluton higieny,

– 5. sekcja przeciwmalaryczna;

■ 5. park materiałowy;

■ 5. Sąd Polowy;

■ poczta polowa nr 111.

2. Brygada Pancerna

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych,

– szwadron sztabowy,

– 4. Pułk Pancerny,

– 1. Pułk Ułanów Krechowieckich,

– 6. Pułk Pancerny,

– 9. kompania łączności,

– 9. samodzielny pluton żandarmerii,

– 9. lekka kompania sanitarna,

– 7. sekcja przeciwmalaryczna,

– 9. kompania zaopatrywania,

– 9. kompania warsztatowa,

– 9. park materiałowy,

– 6. Sąd Polowy,

– szefostwo intendentury,

– referat propagandy i kultury,

– poczta polowa nr 123.

Wysunięta Baza 2. Korpusu

– dowództwo Bazy;

■ 7. Zapasowa Dywizja Piechoty:

– dowództwo i sztab,

– sekcja oficerów łącznikowych;

■ Ośrodek Uzupełnień Piechoty – 7. Brygada Piechoty:

– dowództwo i sztab,

– 23. zapasowy batalion piechoty,

– 24. zapasowy batalion piechoty,

– 7. zapasowa kompania ciężkich karabinów maszynowych,

– czołówka naprawcza;

■ Rezerwa Oficerów 7. Zapasowa Dywizja Piechoty;

■ stacja zborna z kompanią przejściową;

■ 7. zapasowy batalion czołgów;

■ 7. Zapasowy Pułk Artylerii;

■ 7. zapasowy szwadron rozpoznawczy;

■ 7. zapasowa kompania łączności;

■ 7. zapasowa kompania saperów;

■ 7. zapasowa kompania zaopatrywania;

■ 7. zapasowa kompania warsztatowa;

■ 7. zapasowa kompania sanitarna;

■ 7. sekcja przeciwmalaryczna;

■ 7. zapasowy pluton żandarmerii.

Oddziały Służby Zaopatrywania i Transportu

Oddziały Służby Materiałowej

Oddziały Służby Intendentury

Oddziały Służby Warsztatowo-Naprawczej

Oddziały Służby Zdrowia

12. Sąd Polowy

Lotnictwo 2. Korpusu:

– 318. Dywizjon Rozpoznawczy Gdański.

Każda dywizja piechoty składała się z dowództwa i rozbudowanego sztabu z dowództwami rodzajów broni oraz kwatermistrzostwa z szefostwami służb. Dywizyjny batalion łączności odpowiadał za organizację systemu łączności radiowej i telefonicznej w całej dywizji, w związku z czym na czas działań wydzielał swe pododdziały do poszczególnych brygad, pułków i innych elementów ugrupowania bojowego dywizji. Radiostacje występowały na wszystkich szczeblach dowodzenia – do kompanii włącznie, a w niektórych przypadkach – aż do plutonu.

Zasadniczy potencjał bojowy stanowiły brygady piechoty, których powinno być trzy, lecz obie dywizje piechoty 2. Korpusu w 1944 r. miały tylko dwie brygady. Trzecie brygady zostały sformowane dopiero na początku 1945 r. Każda składała się z dowództwa i sztabu, trzech batalionów strzelców, plutonu sztabowego i czołówki naprawczej. Każdy batalion strzelców składał się z dowództwa, kompanii dowodzenia, czterech kompanii strzeleckich i kompanii wsparcia. W tej ostatniej występował pluton rozpoznawczy na transporterach opancerzonych Carrier, pluton moździerzy, pluton przeciwpancerny i pluton pionierów. Na szczeblu dywizji występował oddział ciężkiej broni wsparcia piechoty, czyli batalion ciężkich karabinów maszynowych składający się z trzech kompanii ciężkich karabinów maszynowych oraz plutonu moździerzy ciężkich.

Zadania rozpoznawcze wykonywał dywizyjny pułk rozpoznawczy, który w 2. Korpusie nosił nazwę pułku ułanów, i był zdolny do prowadzenia rozpoznania walką, wyposażony w samochody pancerne i transportery opancerzone Carrier. Składał się z trzech szwadronów rozpoznawczych i szwadronu wsparcia uzbrojonego w moździerze i działa przeciwpancerne.

Artyleria dywizyjna obejmowała dowództwo i sztab artylerii dywizyjnej, sztab zwalczania moździerzy, trzy pułki artylerii lekkiej (po 24 działa w każdym), pułk artylerii przeciwpancernej składający się z czterech dywizjonów (w każdym dywizjonie dwie baterie uzbrojone w armaty 6-funtowe i jedna bateria uzbrojona w armaty 17-funtowe, łącznie 48 dział), a także pułk artylerii przeciwlotniczej (54 armaty przeciwlotnicze).

Działania inżynieryjne prowadził batalion saperów złożony z dowództwa batalionu, trzech kompanii saperów, kompanii parkowej saperów, plutonu mostowego i czołówki naprawczej. Na dywizyjne oddziały Służby Zaopatrywania i Transportu składały się cztery kompanie zaopatrywania. Natomiast oddziały Służby Warsztatowo-Naprawczej tworzyły trzy kompanie warsztatowe, pięć plutonów warsztatowych oraz dziewięć czołówek naprawczych.

Oddziały Służby Zdrowia składały się z trzech kompanii sanitarnych, plutonu higieny polowej oraz sekcji przeciwmalarycznej.

Dywizja miała szwadron żandarmerii.

Dywizja piechoty etatowo winna liczyć 993 oficerów i 16 672 szeregowych. Była uzbrojona w 72 haubicoarmaty 87,6 mm (25-funtowe), 16 armat przeciwpancernych 76,2 mm (17-funtowych), 98 armat przeciwpancernych 57 mm (6-funtowych), 54 armaty przeciwlotnicze 40 mm, 16 moździerzy 106 mm (4,2-calowe), 54 moździerze 81 mm (3-calowe) i 234 moździerze 50 mm (2-calowe), 72 ciężkie karabiny maszynowe i 592 lekkie karabiny maszynowe oraz 224 granatniki przeciwpancerne PIAT (ang. Projector Infantry Anti-Tank). Dywizja była wyposażona w 4538 pojazdów różnych typów, w tym 91 samochodów pancernych i opancerzonych, 524 transportery opancerzone Carrier, 930 samochodów ciężarowych 3-tonowych, 859 samochodów ciężarowych 15 CWT, 388 przyczep różnego typu oraz 973 motocykle.

Fot. 1. Zamaskowane stanowisko artyleryjskie z haubicoarmatą 25-funtową (Royal Ordnance QF 25-pounder) (NAC)

2. Brygada Czołgów w styczniu 1944 r. została przeformowana w 2. Brygadę Pancerną. Podstawowe uzbrojenie pułków 2. Brygady Pancernej stanowiły amerykańskie czołgi średnie M4A2 Sherman III. Każdy pułk pancerny posiadał 52 czołgi Sherman, 11 czołgów lekkich Stuart, 9 samochodów opancerzonych Scout-Car. Łącznie brygada miała 200 pojazdów gąsienicowych (czołgów i transporterów opancerzonych), 85 samochodów osobowych, 653 samochody ciężarowe i 113 motocykli.

Z kolei 2. Grupa Artylerii była jednostką szczebla armijnego, która w brytyjskim modelu organizacyjnym stanowiła wzmocnienie korpusów. Skupiała ona oddziały artylerii, które w brytyjskiej terminologii wojskowej określane były jako medium i heavy, co w nazewnictwie polskim odpowiadało artylerii ciężkiej i najcięższej. Wiosną 1944 r. w skład 2. Grupy Artylerii wchodziły 7. Pułk Artylerii Konnej, 9. Pułk Artylerii Lekkiej (przeformowany następnie w 9. Pułk Artylerii Najcięższej), 10. Pułk Artylerii Ciężkiej i 11. Pułk Artylerii Ciężkiej. Uzbrojenie 7. Pułku Artylerii Konnej stanowiły 24 samobieżne haubicoarmaty 87,6 mm (25-funtowe). 10. Pułk Artylerii Ciężkiej był uzbrojony w brytyjskie armaty Mk3139,7 mm (5,5-calowe), a 11. Pułk Artylerii Ciężkiej w armaty 114,3 mm (4,5-calowe). Każdy pułk artylerii ciężkiej miał 16 dział. Z kolei 9. Pułk Artylerii Najcięższej uzbrojony został w amerykańskie armaty dalekonośne 155 mm oraz brytyjskie haubice 183 mm (7,2-calowe).

W maju 1944 r. 2. Korpus był wyższym związkiem taktycznym o dużym potencjale bojowym, odpowiedniej liczbie oddziałów wojsk wsparcia bojowego i służb umożliwiającej w przyszłości dalszy rozwój korpusu. Wyraźnym mankamentem był brak trzecich brygad w dywizjach wynikający z niewystarczającej liczby żołnierzy. Dlatego w wielu oddziałach tyłowych służbę pełniły ochotniczki Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet.

Fot. 2. Ochotniczki z Pomocniczej Wojskowej Służby Kobiet (NAC)

Oddziały i wielkie jednostki 2. Korpusu zrealizowały od listopada 1942 do końca stycznia 1944 r. pełny cykl szkolenia, którego celem było przygotowanie dowództw i sztabów oraz wojsk i służb 2. Korpusu do wykonywania zadań bojowych. Oddziały, a przede wszystkim ich dowódcy musieli przyswoić sobie nowoczesne założenia prowadzenia działań taktycznych. Każdy batalion strzelców w ramach strzelań bojowych miał przeprowadzić jedno ostre strzelanie we współdziałaniu z artylerią i czołgami. Podczas szkolenia taktycznego aż 50 proc. czasu należało przeznaczyć na problematykę prowadzenia działań w terenie górskim. W szkoleniu taktycznym oddziałów i dowódców wszystkich szczebli szczególny nacisk miał być położony na problematykę rozpoznania. Priorytetowo traktowano szkolenie kierowców i mechaników, co wynikało stąd, że Armia Polska na Wschodzie, a następnie wyłoniony z jej szeregów 2. Korpus były pierwszymi w dziejach oręża polskiego wyższymi związkami w całości zmotoryzowanymi.

Ponadto ważnym zadaniem w ramach poszczególnych oddziałów i jednostek była integracja żołnierzy. Pochodzili oni bowiem z trzech różnych środowisk i znacząco różnili się doświadczeniem, postawą, sposobem bycia i innymi cechami. Stąd żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w żargonie wojskowym określano Ramzesami, oficerów i podchorążych przybyłych z Wielkiej Brytanii – lordami, a żołnierzy jednostek sformowanych w Związku Sowieckim – prawosławnymi. Chociaż proces integrowania był długotrwały, udało się pokonać związane z opisywanym zjawiskiem bariery i zastąpić je „poczuciem zespołowego działania”[7], jednak dopiero surowy egzamin w warunkach pola walki w kampanii włoskiej przypieczętował prawdziwe i szczere braterstwo broni.

11 czerwca 1943 r., a więc jeszcze przed wyodrębnieniem 2. Korpusu w ramach Armii Polskiej na Wschodzie brytyjski War Cabinet Chiefs of Staff Comittee (Komitet Szefów Sztabów Gabinetu Wojennego) wydał dyrektywę dotyczącą użycia jednostek wojska Polskich Sił Zbrojnych (jej tekst przygotowało brytyjskie ministerstwo wojny 10 czerwca 1943 r.). Zakładała ona, że polskie jednostki znajdujące się w Wielkiej Brytanii i na Środkowym Wschodzie będą użyte w operacjach na kontynencie europejskim, jednakże nie będą wykorzystane w początkowych działaniach desantowych prowadzonych z morza (initial assaults from the sea). Ponadto do uzupełnienia walczących jednostek oraz formowania nowych przewidywano wykorzystanie Polaków znajdujących się we Francji. Ostatecznym celem było skoncentrowanie Polskich Sił Zbrojnych w Polsce, a to, w jakim czasie będzie można go osiągnąć, uzależniano od możliwości zorganizowania komunikacji i otwarcia dróg zaopatrzenia. Dyrektywę tę przesłano 18 czerwca 1943 r. polskiemu ministrowi obrony narodowej przez szefa Imperialnego Sztabu Generalnego[8].

Po wydaniu zarządzenia brytyjskich władz wojskowych o przesunięciu do Palestyny Bazy i Etapów Armii Polskiej na Wschodzie i przekazaniu podporządkowania operacyjnego tych jednostek 9. Armii w Syrii[9] dotychczasowe użycie wojsk 2. Korpusu w podporządkowaniu operacyjnym Dowództwa Persji i Iraku (Persia and Iraq Command) oraz kierunek szkolenia realizowanego w Iraku, Palestynie i Egipcie w naturalny sposób predestynowały ten wyższy związek taktyczny do użycia na kierunku głównego wysiłku wojsk sprzymierzonych na Śródziemnomorskim Teatrze Działań Wojennych (Mediterranean Theater of Operations).

Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski w listopadzie 1943 r. odbył podróż do Algierii i Włoch, aby przeprowadzić rozmowy z dowódcą Śródziemnomorskiego Teatru Działań Wojennych gen. Dwightem Eisenhowerem i dowódcą 15. Grupy Armii gen. Haroldem Alexandrem na temat warunków wejścia 2. Korpusu do walki. Strona brytyjska już od września 1943 r. sondowała opinie polskich naczelnych władz wojskowych w sprawie przetransportowania na Półwysep Apeniński 3. Dywizji Strzelców Karpackich. Wówczas gen. Sosnkowski podkreślił potrzebę wprowadzenia do walki 2. Korpusu w całości w celu spotęgowania wpływu wystąpienia zbrojnego zwartego wyższego związku taktycznego na stan psychiczny narodu polskiego. Jednocześnie określił, że użycie tego korpusu będzie możliwe dopiero po zakończeniu procesu szkolenia, czyli pod koniec stycznia 1944 r., ostatecznie jednak – w październiku 1944 r. Naczelny Wódz zgodził się na wcześniejsze użycie 3. Dywizji Strzelców Karpackich wyłącznie w wypadku rzeczywistych potrzeb wynikających z sytuacji operacyjnej.

W tym czasie 2. Korpus prowadził intensywne szkolenie bojowe.

Przeprowadzono między innymi w dniach 2–5 października 1943 r. na obszarze południowej Palestyny dwustronne międzydywizyjne ćwiczenia taktyczne z wojskami pod kryptonimem „Narcyz”. Ich celem było doskonalenie metod pracy dowództw i sztabów, nabycie praktycznej umiejętności planowania i organizowania działań taktycznych w terenie górskim, ze szczególnym uwzględnieniem manewrowania kolumnami motorowymi, jak również doskonalenie współdziałania różnych rodzajów broni i służb w ramach taktyki broni połączonych. Ćwiczenia odbywały się między Gazą a Hebronem (głównie między Hebronem a wsią Adh Dhahiriya). Rozmach ćwiczeń wymagał wprowadzenia ograniczeń w ruchu na drogach Gaza – Beer Szewa oraz Al-Madżal – El-Masmiya[10].

Z kolei w dniach 21–28 października 1943 r. cały 2. Korpus wziął udział w wielkich sojuszniczych ćwiczeniach taktycznych z wojskami pod kryptonimem „Virile”, a ich celem było sprawdzenie jego zdolności do prowadzenia działań bojowych. Ćwiczenia odbywały się na dużej połaci Palestyny w rejonach Betlejem i Tyberiady, a także Jessi oraz Hajfy i wzięły w nich udział jednostki brytyjskie, francuskie, belgijskie, hinduskie, transjordańskie i greckie. Przeciwnikiem oddziałów polskich były między innymi doborowe oddziały Gurkhów oraz oddziały libańskie, greckie i Legionu Arabskiego z Transjordanii.

W dniach 8–30 listopada 1943 r. wszystkie bataliony piechoty 2. Korpusu przeprowadziły ćwiczenia taktyczne z natarcia na umocnione pozycje przeciwnika przez batalion wzmocniony kompanią czołgów. Ponadto w okresie od października 1943 do stycznia 1944 r. oddziały 2. Korpusu wysyłały grupy żołnierzy na specjalistyczne szkolenie górskie prowadzone przez brytyjskie Mountain Warfare Training Centre (Centrum Wyszkolenia Walki w Górach) w kilku ośrodkach zlokalizowanych w Libanie: w obozie Sannine na wysokości około 1600 m n.p.m., u podnóża góry Sannine oraz obóz Cedars na wysokości około 2500 m n.p.m. w masywie góry Kurnat as-Sauda, gdzie głównie doskonalono umiejętności narciarskie (Snow Section), a także w górskiej wiosce Laqlouq około 69 km od Bejrutu, gdzie żołnierze ćwiczyli wspinaczkę skalną (Rock Section). Centrum mogło szkolić jednocześnie niemal 2 tys. żołnierzy. Łącznie między zimą 1941 a latem 1944 r. szkolenie ukończyło ponad 20 tys. żołnierzy różnych narodowości[11].

Od pierwszych dni grudnia 1943 r. rozpoczęły się przewozy oddziałów 2. Korpusu do Włoch. Polegały one na tym, że określoną liczbę miejsc dla oddziałów polskich przydzielano do transportu wojsk brytyjskiej 8. Armii. W ten sposób do połowy kwietnia 1944 r. przewieziono 44 300 żołnierzy, 11 800 pojazdów mechanicznych oraz 580 dział. Oddziały polskie przybywały do Taranto, Bari, Brindisi i Neapolu.

2. Brygada Czołgów, którą stosunkowo późno, bo dopiero w październiku 1943 r., przezbrojono w czołgi Sherman, przeszła w połowie grudnia 1943 r. do obozu Quassasin w Egipcie, gdzie miała zakończyć szkolenie. Pod koniec lutego 1944 r. brygada przeprowadziła większe ćwiczenie taktyczne z wojskami. Dzięki zachowanej dokumentacji szkoleniowej sporządzonej przez 4. Pułk Pancerny można dziś odtworzyć szczegółowy program szkolenia prowadzonego od 3 stycznia do 26 marca 1944 r. Wiadomo między innymi, że w dniach 9–10 marca odbyły się brygadowe ćwiczenia taktyczne, a w ostatniej dekadzie tego miesiąca pułki pancerne przeprowadziły ostre strzelania bojowe. Całość zwieńczyły tygodniowa konserwacja sprzętu pancernego i motorowego oraz tygodniowa konserwacja i przegląd broni. Wyszkolenie taktyczne 2. Brygady Pancernej oceniono jako dobre, a za podstawowy problem uznano brak praktyki we współdziałaniu z innymi rodzajami broni, zwłaszcza z oddziałami piechoty. Natomiast wyszkolenie techniczne stało na bardzo dobrym poziomie[12].

Pod koniec marca 1944 r. 2. Brygada Pancerna rozpoczęła przygotowania do transportu całego 2. Korpusu do Włoch. Przemieszczenie rozpoczęła 3. Dywizja Strzelców Karpackich – pierwsi żołnierze przybyli 21 grudnia 1944 r. do Taranto. Dowództwo 2. Korpusu przybyło 25 stycznia 1944 r. do Mottoli, a poszczególne oddziały rozmieszczono w pięciu obozach wojskowych zorganizowanych w rejonie Santa Teresa.

Szkic 1. Działania 2. Korpusu nad rzeką Sangro (stan z 31 marca 1944 r.)

Źródło: Szkice do działań 2 Korpusu we Włoszech, t. 1, szkic nr 5, rys. A. Karuzin, S. Szwarnowski, Londyn 1956.

Działania bojowe oddziałów 2. Korpusu nad rzeką Sangro

2. Korpus Polski jako wyższy związek taktyczny włączono w skład brytyjskiej 8. Armii. Tworzyły ją wojska Commonwealthu (znanej jako Brytyjska Wspólnota Narodów): brytyjskie; 5., 10. i 13. Korpus składający się z dywizji brytyjskich i indyjskich (8. i 10. Dywizja Piechoty) oraz nowozelandzkich (2. Dywizja Piechoty); kanadyjski 1. Korpus (1. Dywizja Piechoty, 5. Dywizja Pancerna, 1. Brygada Pancerna), oddziały Gurkhów, a także oddziały greckie, cypryjskie i włoskie.

2. Korpus został podporządkowany dowódcy brytyjskiej 8. Armii gen. por. Oliverowi Leese’owi. Leese urodził się 27 października 1894 r. (był zatem młodszy od gen. Władysława Andersa o dwa lata). Kierował między innymi 15. Dywizją Piechoty, następnie Dywizją Pancerną Gwardii, a w czasie walk w Afryce Północnej dowodził 30. Korpusem. Od grudnia 1943 do września 1944 r. stał na czele 8. Armii. Następnie kierował wojskami w południowo-wschodniej Azji podczas walk z Japończykami. Miał ogromny szacunek i życzliwość dla Polaków, czego dowodem są jego listy do żony pisane w czasie kampanii włoskiej (obecnie przechowywane w brytyjskim Imperial War Museum).

Pierwszym polskim oddziałem, który został użyty bojowo we Włoszech, była samodzielna kompania komandosów dowodzona przez mjr. Władysława Smrokowskiego. Początkowo wchodziła w skład wielonarodowego 10th Inter-Allied Commando (10. Komanda Międzysojuszniczego), a na Półwyspie Apenińskim została przekazana do 2nd Special Service Brigade (2. Brygady Specjalnej). Już 12 grudnia 1943 r. znalazła się na froncie w rejonie górskiego miasteczka Capracotta nad rzeką Sangro. Tam prowadziła intensywne działania rozpoznawcze, przede wszystkim nocne patrole i wypady za linie niemieckie. 21 grudnia 1943 r. dwa plutony komandosów skutecznie broniły małej górskiej wioski Pescopennataro zaatakowanej przez strzelców alpejskich. W styczniu 1944 r. samodzielna kompania komandosów została przekazana w podporządkowanie dowództwa brytyjskiego 10. Korpusu i w jego składzie wzięła udział w walkach nad rzeką Liri (Garigliano). Następnie wycofano ją z działań, a po odtworzeniu zdolności bojowej – włączono w skład 2. Korpusu Polskiego.

Dowódca brytyjskiej 8. Armii 25 stycznia 1944 r. podjął decyzję o wprowadzeniu 3. Dywizji Strzelców Karpackich na odcinek obronny czasowo w ramach brytyjskiego 13. Korpusu, który 13 lutego 1944 r. miał przejąć polski 2. Korpus. Odcinek ten leżał na styku ugrupowania bojowego brytyjskiej 8. Armii i amerykańskiej 5. Armii. Zadaniem korpusu było zapewnienie nierozerwalności linii frontu i utrzymanie linii wzgórz od Monte Curvale poprzez Monte Caprara do Colle Lettica. Główny wysiłek obrony miał być skupiony na utrzymaniu wzniesień po obu stronach drogi Alfedena–Isernia.

2 lutego 1944 r. 3. Dywizja Strzelców Kresowych rozpoczęła luzowanie brytyjskiej 78. Dywizji Piechoty nad rzeką Sangro. Był to odcinek bierny w dzikim, górzystym terenie, rozciągający się na szerokości 45 km. Z powodu surowych, zimowych warunków i zasp śnieżnych, które uniemożliwiły wszelki ruch pojazdów mechanicznych na górskich drogach, luzowanie przeciągnęło się i zakończyło dopiero 25 lutego.

3. Dywizji Strzelców Karpackich przypadła w udziale obrona zbudowanego ze skał osadowych (głównie z zasobnych w krzemionkę skał okruchowych) przedpola doliny Sangro o wysokości od 1260 m n.p.m. (Monte Curvale) do 1745 m n.p.m. (Monte Caprara), położonego naprzeciw wyniosłego masywu wapiennego Monte Greco (2288 m n.p.m.). Z uwagi na to, że sama dolina rzeki Sangro leżała na wysokości około 1000 m n.p.m., żołnierze dywizji mogli odnosić wrażenie, że prowadzą działania w terenie pagórkowatym, gdyby nie masyw Monte Greco leżący naprzeciwko ich stanowisk obronnych. Dowódca 3. Dywizji Strzelców Karpackich gen. bryg. Bronisław Duch ugrupował dywizję w jeden rzut z odwodem. Na prawym skrzydle umieścił pułk rozpoznawczy dywizji, czyli 12. Pułk Ułanów Podolskich, w centrum – 2. Brygadę Strzelców Karpackich (bez batalionu), a na lewym skrzydle 1. Brygadę Strzelców Karpackich. Odwód dowódcy dywizji tworzył 4. batalion strzelców karpackich.

Fot. 3. Bronisław Duch, generał brygady, dowódca 3. Dywizji Strzelców Karpackich (NAC)

19 marca 1944 r. 5. Kresowa Dywizja Piechoty otrzymała zadanie zluzowania marokańskiej 2. Dywizji Piechoty z Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego sąsiadującej z lewej strony z 3. Dywizją Strzelców Karpackich. Luzowanie przeprowadzono w dniach 21 marca – 2 kwietnia. 5. Kresowa Dywizja Piechoty wzmocniona włoskim 1. Zgrupowaniem Zmotoryzowanym przejęła pas odpowiedzialności rozciągający się na szerokość 14 km od Castel San Vincenzo przez południowo-wschodnie stoki masywu górskiego Monte Marrone, Monte Mare do źródeł rzeki Rapido. Terenem działania dywizji był wysokogórski wapienny odcinek Apeninów, zwany Mainarde, a zarazem dział wodny zlewni Adriatyku (dorzecze Sangro) i Morza Tyrreńskiego (dorzecze Volturno i Rapido). 5. Kresowa Dywizja Piechoty przyjęła inne ugrupowanie, w czasie gdy miała zaangażowaną w pierwszym rzucie 5. Wileńską Brygadę Piechoty wzmocnioną 17. batalionem strzelców oraz zgrupowanie włoskie. Należy dodać, że dywizja na rozkaz dowództwa korpusu przekazała swój pułk rozpoznawczy, czyli 15. Pułk Ułanów Poznańskich, w podporządkowanie dowódcy 3. Dywizji Strzelców Karpackich i pułk otrzymał zadanie dozorowania rejonu Capracotta.

Pas działania 2. Korpusu wynosił 60 km szerokości. Rdzeniem obrony miały być grzbiety: Monte Passero, Monte Casale i dalej na wschód – Falconara. Po odpowiednim przegrupowaniu oddziałów pierwszorzutowych odwód 2. Korpusu stanowiły dwie brygady piechoty i Pułk Ułanów Karpackich. Przeciwnikiem były oddziały niemieckiej 305. Dywizji Piechoty dowodzonej przez gen. art. Friedricha-Wilhelma Haucka.

Dozorowanie nad rzeką Sangro było dla żołnierzy 2. Korpusu zaprawą przed czekającymi ich walkami. Działania bojowe ograniczały się do działań rozpoznawczych, przede wszystkim do patroli i wypadów – nieraz kilkudniowych, wystawiających na próbę wytrzymałość żołnierzy. Ponieważ Niemcy osłabili swą początkową aktywność, rozpoznanie patrolowe prowadzone przy wsparciu artylerii w krótkim czasie dało przewagę nad przeciwnikiem i doprowadziło do zupełnego opanowania międzypola.

W pasie odpowiedzialności 3. Dywizji Strzelców Karpackich jednym z najciekawszych przykładów bojowych był wypad na stację kolejową w Alfedenie przeprowadzony przez 2. batalion strzelców karpackich wsparty ogniem dywizjonu artylerii. Zniszczono wówczas niemieckie urządzenia obronne, a przeciwnik poniósł straty.

Należy podkreślić, że konsekwencją zróżnicowanego charakteru geomorfologicznego w pasie działania obu dywizji 2. Korpusu były całkowicie odmienne metody działań batalionów obu dywizji piechoty i towarzyszących im ułańskich pułków rozpoznawczych, częściowo spieszonych[1]. Dużo wysiłku włożono w umacnianie stanowisk obronnych i oczyszczanie dróg – żołnierze ulepszali stanowiska ogniowe i punkty obserwacyjne, zakładali miny, pułapki i przeszkody oraz zabezpieczali przewody telefoniczne. Poza tym budowali schrony na posterunki dowodzenia i centrale telefoniczne. Trudzili się przy odbudowie dróg i poprawie komunikacji. Zadymki śnieżne i mrozy na przemian z pluchami utrudniały przepustowość dróg i często odcinały niektóre punkty oporu od zaopatrzenia. Miarą siły opadów śnieżnych może być zasypanie w rejonie Pescopennataro konwoju mulników – tylko część konwoju udało się uratować.

Działania nad rzeką Sangro były chrztem bojowym dla użytych tam oddziałów 2. Korpusu, jednak trudno o nich mówić jako o przykładach taktyki broni połączonych w nowoczesnym rozumieniu tego pojęcia. W połowie kwietnia 1944 r. rozpoczęło się luzowanie oddziałów polskich. Straty 2. Korpusu nad Sangro wynosiły 2 oficerów i 36 szeregowych zabitych oraz 18 oficerów i 199 szeregowych rannych[2].

Szkic 2. Bitwa o Monte Cassino (11–18 maja 1944 r.)

Źródło: Cassino–Piedimonte, w: Monte Cassino i front włoski, szkic wydanie specjalne, oprac. 12. Kompania Geograficzna, maj 1945.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Wstęp

1. [1] Właśc. Apeninu Toskańsko-Emiliańskiego. Szerzej o pochodzeniu określenia Apenin Emiliański w rozdziale Walki w Apeninie Emiliańskim.

Organizacja i szkolenie 2. Korpusu Polskiego

1. [1] Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), A XII 23/9e, Sztab Naczelnego Wodza, L.dz. 3333/Tjn.O.I./Org./42, Skład jednostek Wojsk Polskich na Środkowym Wschodzie, 8 IX 1942 r.; IPMS, A XII 23/9e, Sztab Naczelnego Wodza L.dz. 3395/Tjn.O.I./Org./42, Armia Polska na Wschodzie – organizacja, 12 IX 1942 r.; Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego w Londynie, Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 2: Kampanie na obczyźnie, cz. 2: Czerwiec 1941 – czerwiec 1944, Londyn 1975, s. 312.

2. [2] Działania 2 Korpusu we Włoszech, red. S. Biegański, t. 1, Londyn 1963, s. 20.

3. [3] IPMS, A VIII 5/8, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 89/I/Tj/42, Tymczasowa organizacja dowództwa Armii [Polskiej na Wschodzie], 3 X 1942 r.; IPMS, A VIII 5/8, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 90/I/Tj/42, Organizacja Armii [Polskiej na Wschodzie], 3 X 1942 r.

4. [4] IPMS, A XI 67/36, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 288/Tjn/SS(SD)/43, Organizacja dowództw, 6 VII 1943 r.

5. [5] IPMS, A XI 1/5, GHQ Middle East Force 36587/AG1a, Reorganisation of Polish Units, dated 31st December, 1943; IPMS, A XI 1/5, Dowództwo 2 Korpusu, L.dz. 72/Tj./SS(SD)/44, Reorganizacja jednostek, 9 I 1944 r.; IPMS, A XI 1/5, Dowództwo 2 Korpusu, L.dz. 306/AG/Tj/44., Reorganizacja jednostek, 12 I 1944 r.

6. [6] IPMS, A XI 1/5, 2. Korpus Sztab, L.dz. 1366/Tj/SD/44, O[rdre] de B[ataille]) 2. Korpusu (według stanu z 29 III 1944 r.).

7. [7] Dywizja Lwów. Wspomnienia żołnierskie z ZSRR i z Iraku 1941–1943, Warszawa 1991 (reprint, Jerozolima 1944), s. 253.

8. [8] The National Archives (dalej: TNA), CAB 121/457, War Cabinet, War Cabinet Chiefs of Staff Committee C.O.S.(43)173, Directive governing the future employment of the Polish Land Forces, 11 VI 1943 r.; IPMS, A XII 1/48a, C[hief of the] I[mperial] G[eneral] S[taff], 0173/M.O.1, Letter from CIGS to gen. Sikorski dated 18th June, 1943.

9. [9] IPMS, A VIII 5/9, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 686/I/Tj/43, Reorganizacja Dowództwa A[rmii] P[olskiej na] Wschodzie z 26 III 1943 r.; IPMS, A VIII 5/9, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 1050/I/Tj/43, Reorganizacja dowództwa A[rmii] P[olskiej na] Wschodzie, 4 V 1943 r.; IPMS, A VIII 5/9, Dowództwo Armii Polskiej na Wschodzie, L.dz. 1049/I/Tj/43, Ogólna instrukcja organizacyjna dowództwa A[rmii] P[olskiej na] Wschodzie, 5 V 1943 r.; Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego w Londynie, Polskie Siły Zbrojne…, s. 327–331.

10. [10] IPMS, A XI 2/94, Dowództwo 2 Korpusu, Sztab, Ćwiczenia międzydywizyjne „Narcyz”, Sprawozdanie ogólne, 20 X 1943 r.

11. [11] J. Riddell, Dog in the Snow, London 1957; A.D.M. Cox, The Lebanon: Some Memories of Mountain Warfare Training during World War II, „The Alpine Journal” 1992–1993, s. 191–197.

12. [12] IPMS, A XI 47/9, Tygodniowe programy zajęć 4. Pułku Pancernego w okresie 3 I – 26 III 1944 r.

Działania bojowe oddziałów 2. Korpusu nad rzeką Sangro

1. [1] Działania 2 Korpusu…, s. 133–157; 5 Kresowa Dywizja Piechoty 1941–1947. Zarys dziejów, red. A. Suchcitz, Londyn 2012, s. 117–124; Trzecia Dywizja Strzelców Karpackich 1942–1947, red. M. Młotek, Londyn 1978, s. 123–174.

2. [2] Działania 2 Korpusu…, s. 157.