Spis treści

1. Karta redakcyjna

2. Samodzierżcy

3. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Spis treści

2. Okładka

3. Strona tytułowa

4. Początek tekstu

Lista stron

1. 6

2. 7

3. 9

4. 10

5. 11

6. 12

7. 13

8. 14

9. 15

10. 16

11. 17

12. 18

13. 19

14. 20

15. 21

16. 22

17. 23

18. 24

19. 25

20. 26

21. 27

22. 28

23. 29

Copyright © 2026, Ewa Beynar-Czeczott

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN 978-83-8241-177-5

Projekt okładki, skład i łamanie: Zuzanna Malinowska Studio

Korekta: Dorota Ring

www.wydawnictwomg.pl
kontakt@wydawnictwomg.pl
handlowyMG@wydawnictwomg.pl

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Samodzierżcy

Trudno wykryć prawdę, kiedy chodzi o życiorysy osób stojących na świecznikach. Sprawozdawcy, naoczni świadkowie, czasem zanadto się troszczą o zbudowanie potomnych.

Ludwik XIV miał podobno wygłosić przed śmiercią całe przemówienie do następcy tronu:

Moje drogie dziecko, zostaniesz najpotężniejszym królem na świecie, nie zapomnij o obowiązkach względem Boga. Nie naśladuj mej wojowniczości; staraj się zachowywać pokój, dawaj swemu ludowi tyle ulg, ile tylko możesz, czego ja niestety nie zdołałem uczynić ze względu na konieczności państwowe. Idź zawsze za dobrymi radami i pamiętaj, że wszystko, czym jesteś, zawdzięczasz Stwórcy...

Niekiedy dydaktyka w żaden sposób nie może przybrać formy pouczeń. Istnieją jednak, na szczęście, inne sposoby wyrażania wzniosłych treści. August Mocny dziwnie wyglądałby w roli moralisty, nawet na łożu śmierci. Toteż zachował się inaczej:

Całe moje życie było jednym nieustannym grzechem – wyznawał. – Panie! zmiłuj się nade mną.

Szerokość geograficzna oraz klimat nie wywierają widać wpływu na kanony pedagogiki politycznej. Jeśli wierzyć nadwornym historiografom, ostatnia mowa Mikołaja I do syna brzmiała tak:

Służ Rosji! Chciałem wziąć na swoje barki wszystkie trudne i ciężkie sprawy, pozostawić ci państwo spokojne, urządzone i szczęśliwe. Opatrzność zadecydowała inaczej.

Pewien pamiętnikarz był zwolennikiem obrazków bardziej marsowych. Według niego Mikołaj, przykryty prostym żołnierskim płaszczem, powiedział do Aleksandra: „Ucz się umierać”.

Pedagogika doznała uszczerbku, odkąd w pobliże świeczników zaczął się przepychać cyniczny, pozbawiony zasad element inteligencki. Miał słuszność Szczedrinowski wielkorządca miasta Głupowa, kiedy twierdził, że morderca i złodziej to przestępcy podrzędnej kategorii, a prawdziwym złoczyńcą jest dopiero bezbożny wolnomyśliciel. Relacje o śmierci Mikołaja I pochodzące z kół lekarskich dość znacznie różnią się od obu wyżej wspomnianych. Cesarz zażądał od doktora Mandta trucizny. Gdy zaczęła działać, kazał sobie dać antidotum. Na to Mandt skłonił się i, milcząc, bezradnie rozłożył ręce.

Portret Aleksandra II Romanowa. Autor: Nikołaj Ławrow.

W każdym razie nie można chyba wątpić, że Mikołaj dobrowolnie szukał śmierci. Podczas ciężkich petersburskich mrozów jeździł na przeglądy pułków, ubrany w sposób wyzywająco lekki. Organizm człowieka, który nigdy w życiu nie chorował, zmógł przeziębienie.

Zgon przyszedł szybko, przez nikogo nieoczekiwany... zaraz po wieści o klęsce pod Eupatorią, zadanej wojskom carskim przez pogardzanych Turków. Agonia była bardzo ciężka.

Mikołaj I odszedł w chwili wyjątkowo mrocznej. Anglicy i Francuzi zdecydowanie brali górę w wojnie, nazwanej krymską. Potęga armii rosyjskiej, przed którą od czasu pokonania Napoleona drżała Europa, okazała się mitem. Zbliżała się upokarzająca chwila podpisania układu. Ostatnie dokumenty skreślone ręką Mikołaja to szkice obrony na wypadek spodziewanego wystąpienia Austrii. Car przewidywał konieczność opuszczenia bez walki rozległych, urodzajnych ziem na południu. Zamierzał połączyć się z armią w Brześciu nad Bugiem.

Pomimo aż tak ciemnych kolorów położenie było o wiele mniej straszne od pozorów. Koalicja ani myślała o rozbijaniu Rosji czy o naruszaniu jej ustroju. Temu państwu od zewnątrz nie zagrażało właściwie nic, a trudności wywoływała jego własna zaborcza i prowokująca polityka. Całe niebezpieczeństwo mieściło się wewnątrz granic imperium. Było naprawdę wielkie i wzrastało z każdym rokiem. Na razie jednak miała nadejść chwila umożliwiająca rozładowanie napięć...

Mikołaj I umarł w lutym[1] 1855 roku. Dwa lata później Mikołaj Dobrolubow pisał w recenzji literackiej:

Jeden z naszych uczonych profesorów, analizując rosyjską literaturę narodową, z nadzwyczajną przenikliwością przyrównał nasz naród do Ilii Muromca, który przez trzydzieści lat siedział jak kamień, aż nagle, wypiwszy czaszę mocnego piwa, poczuł przypływ sił bohaterskich i ruszył do zadziwiających czynów. W istocie, cała nasza historia odznacza się jakąś porywistością: nagle powstało u nas państwo, nagle przyszło chrześcijaństwo... momentalnie dogoniliśmy Europę, a nawet prześcignęli ją... Porwiemy się raptem do czegoś, a potem siądziemy znów i siedzimy jak Ilia Muromiec, w doskonałej obojętności wobec wszystkiego, co się dzieje na białym świecie. Dwa lata temu rozruszała nas wojna... Jakbyśmy się obudzili z ciężkiego snu, otworzyli oczy na swe własne domowe oraz społeczne porządki i zauważyli, że nam tego i owego brak... Jakich wtedy problemów nie poruszono, do jakich zakamarków się nie dobrano! „Od Permu do Taurydy” przeleciał jeden wielki głos: Spiesz, kto możesz, ratować Ruś od wewnętrznego zła! Wszystko się poruszyło, odezwało głosem silnym, twardym, rozumnym. Starcy jakby się pozbyli poprzedniej ociężałości, wystąpili też młodzi działacze, którzy ze świeżymi siłami zabrali się do roboty. Literatura – jak zawsze – pierwsza stała się wyrazicielką powszechnych dążeń... Toteż, jak się zdaje, uzyskała w społeczeństwie znaczenie: zajęła się niemal wyłącznie sprawami, na które obrócona była uwaga ogółu... Poeci i prozaicy, uczeni i dyletanci, teoretycy i praktycy – wszyscy z samozaparciem i demaskatorskim zapałem rzucili się na mroczne bagna nieuctwa i nadużyć... Literatura dalej rzetelnie prowadzi rozpoczęte dzieło: służbę sprawie doskonalenia społeczeństwa uważa za swe najświętsze powołanie. Raz na zawsze wyszła z powijaków i bez względu na to, co się stanie, już w niej nie uzyskają prawa obywatelstwa ani dworackie komplementy z okazji podniosłych uroczystości, ani lokajskie ody na okoliczność obdarowania takiego to pana owaką godnością, ani karczemne dytyramby na cześć byle obchodu z iluminacją i fajerwerkami. Literatura nadal demaskuje, nadal wzywa do rzeczy dobrych i szlachetnych[2]...

To wszystko zostało napisane w samej Rosji i wydrukowane w roku 1857. Równo dziesięć lat wcześniej, w lutym 1847 roku, w okolicach Taurogów przekroczył granicę sławny później Aleksander Hercen.

Kilku lat bezowocnych marzeń oraz usilnych starań trzeba było, by nareszcie uzyskać paszport i wyrwać się za granicę. Nie była ona też rajem, ale bądź co bądź tylko tam rozkwitnąć mógł wielki talent pisarski „niekoronowanego cara Rosji”. Hercen nie uprawiał sztuki przeznaczonej tylko dla znawców. Zadanie literatury pojmował w tym duchu, którym tchną przytoczone przed chwilą słowa Dobrolubowa. Ale za Mikołaja I nie wolno było „demaskować, wzywać do rzeczy dobrych i szlachetnych”

Kilka lat po wyjeździe Hercena, w roku 1855, Mikołaj Czernyszewski w auli uniwersytetu petersburskiego publicznie wygłosił rozprawę magisterską 0 stosunku estetycznym sztuki do rzeczywistości. Prelekcja nie wzbudziła entuzjazmu w ówczesnym świecie oficjalnym i nie przyniosła autorowi pożądanego tytułu naukowego.

– Zdaje się, że nie to panom wykładałem – z przekąsem zauważył profesor Pletniów, przewodniczący komisji.

Zupełnie inaczej ustosunkowała się do rzeczy szeroka opinia publiczna. O referacie Czernyszewskiego było w Petersburgu głośno na wiele dni przed jego datą. Przyjaciele mówcy zawczasu zapoznali się z treścią wykładu. W samym dniu prelekcji obszerna aula uniwersytetu zapełniła się do ostatniego miejsca. Ludzie tłoczyli się w przejściach, stali na parapetach okien. Wśród studenckich uniformów widniały liczne ubrania cywilne oraz mundury oficerskie. Audytorium to głośno i bez ceremonii wyrażało zadowolenie.

Znawcy historii Rosji twierdzą, że owo publiczne wystąpienie Czernyszewskiego rozpoczynało w życiu inteligencji rosyjskiej i całego kraju zupełnie nową kartę. Otwierało okres, zwany wówczas „odwilżą” lub inaczej „wiosną posebastopolską”.

Nie warto w tej chwili wszczynać teoretycznego sporu o znaczenie jednostki w dziejach. Poprzestańmy na faktach. W 1855 roku śmierć okrutnika i tyrana Mikołaja I zamknęła rozdział historii. Nowy zapoczątkowało samo społeczeństwo. Nastało powszechne przekonanie, że zmiany są nieuniknione. Zabrakło człowieka, który potrafił kierować systemem strasznym w każdym szczególe, ale logicznym jako całość.

Nieco później Otto von Bismarck, pełniący obowiązki posła Prus w Petersburgu, donosił swemu monarsze:

Jak się zdaje, nie ma ani jednej partii, ani jednego wpływowego męża stanu, który by uważał za pożądane lub możliwe zachowanie istniejących urządzeń państwa rosyjskiego; wszyscy żądają zmian.

Przyszły „żelazny kanclerz” wdawał się w bardziej szczegółowe analizy:

Czynnikiem ruchu jest nie tyle waga osób, które usiłują ruch popierać, lub wartość bałamutnych i niewykonalnych projektów, stawianych jako ideał przyszłości, ile powszechne, podzielane również przez monarchę i przez najwyższe koła rządowe przeświadczenie, iż stan teraźniejszy nie może w Rosji nadal trwać, iż gruntowne zmiany polityczne są nieodzowne; jednocześnie zaś nie ma nikogo, kto potrafiłby nadać określony wyraz, w kształcie jasnych i konkretnych projektów, temu głuchemu dążeniu do lepszego stanu rzeczy[3].

Rozważania nad tym, czy Bismarck słusznie ocenił „ruch” i kierujące nim osoby, za daleko by nas odciągnęły od tematu. W awangardzie „odwilży” szła inteligencja, na czele z Mikołajem Czernyszewskim. Ona nadawała ton, formułowała żądania. Ale i tłum nie milczał. W ostatnim dziesięcioleciu panowania Mikołaja I wybuchło trzysta czterdzieści osiem buntów chłopskich. W następnym pięcioleciu – w latach 1855-1860 – było ich czterysta siedemdziesiąt sześć.

„Sto dwadzieścia tysięcy ziemian jest w Rosji, kto może, przenosi swe ruchome kapitały za granicę. Mówię z każdym człowiekiem, kto tylko może o tym coś wiedzieć: wszyscy widzą rzeczy na czarno...” – meldował do Berlina pruski przedstawiciel wojskowy, Kurt von Schlözer[4].

Wnętrze imperium kipiało, lecz ustrój trwał. Prawo decyzji nadal niepodzielnie należało do jednego człowieka.

Aleksander II wstąpił na tron w wieku już całkiem dojrzałym, liczył sobie trzydzieści siedem lat. Był wysoki, postawny, znakomicie jeździł konno, miał błękitne oczy, nie wymawiał spółgłoski „r” i od amorów wcale, ale to wcale nie stronił. Trudno zdać sobie sprawę z rysów jego twarzy. Portrety pokazują bowiem oblicze ozdobione prawdziwym arcydziełem sztuki fryzjerskiej. Bujne, daleko na podbródek zachodzące baki oraz długie, lecz w zdyscyplinowanej linii utrzymane wąsy jakoś jednak nie pasują do oczu, zdradzających zdumienie, a może i słabość.

Zachował się wizerunek Aleksandra jako następcy tronu. Młody, gładko wygolony człowiek w mundurze stoi bokiem, wsparty na szabli. Jego profil o miękkiej linii cofniętego podbródka i czoła sprawia wrażenie zdecydowanie nierosyjskie. Takie samo zgrabne książątko mogłoby żyć w którymś z dworów niemieckich lub skandynawskich. Matka Aleksandra była Niemką, król pruski wypadał mu rodzonym dziadem. Uchodzi za pewnik, że na tronie Rosji już od XVIII wieku zasiadali nie Romanowowie, lecz Holstein-Gottorpowie. Zawiła historia. Kto właściwie był ojcem Pawła I? Jego oficjalny rodzic, Piotr III, podobno bardzo się zdumiał na wiadomość o ciąży małżonki, Katarzyny II. Był impotentem. Jedno pewne: rdzennie germańskie pochodzenie Katarzyny, urodzonej w Szczecinie księżniczki Anhalt-Zerbst-Dornburg.

Aleksander przyszedł na świat pod wyjątkowo dobrą wróżbą. Urodził się 17 kwietnia (starego stylu) 1818 roku w Moskwie, na Kremlu. Wśród wszystkich cesarzy rosyjskich miał w tym względzie tylko jednego poprzednika – samego Piotra Wielkiego.

Panujący podówczas cesarz stryj, Aleksander I, bawił w Warszawie. Na radosną wiadomość odpowiedział mianowaniem noworodka szefem pułku huzarów lejbgwardii. Epoka monarchii jest już bardzo odległa i dzisiaj śmieszy to, co było wtedy chlebem powszednim, normą. Król pruski nie pozostawał w tyle. Natychmiast odznaczył pierworodnego wnuka Orderem Czarnego Orła, a konny kurier zdążył przywieźć insygnia do Moskwy na sam dzień chrztu. Latem tegoż roku Fryderyk Wilhelm III osobiście wybrał się do Rosji. Chciał własnymi oczyma obejrzeć nowy produkt berlińsko-petersburskiej symbiozy tronów.

Pierwsze polityczne wystąpienie Aleksandra odbyło się w chwili szczególnej, wnoszącej zupełnie nowy ton w życie imperium. Było to 14 grudnia 1825 roku, w sam dzień buntu dekabrystów.

Mikołaj kazał przywieźć syna do Pałacu Zimowego. Na zewnątrz wierne carowi pułki tłumiły powstanie, a na wewnętrznym dziedzińcu uszykował się batalion saperów gwardii. Dworzanie przynieśli małego księcia. Zwracając się do żołnierzy, Mikołaj obwołał go następcą tronu. Rozpoczęła się uroczystość, którą nadworni historycy opisywali z namaszczeniem. Gwardzistów ogarnął entuzjazm. Książę przechodził z jednych rąk żołnierskich na drugie, całowano mu nie tylko dłonie, lecz i stopy. Czterdzieści pięć lat później, 2 sierpnia 1870 roku, król pruski odwiedził na polu bitwy swoją gwardię, wykrwawioną w ciężkich bojach z Francuzami. Hindenburg, którego starsi z nas przecież pamiętają, był wtedy młodym oficerem i rozpływał się w pamiętniku nad chwilą powitania. Nie dało się utrzymać wojska w ordynku. Żołnierze otoczyli monarchę, całowali go po wszystkich czterech kończynach. Tak na dalekim zachodzie Europy zachowywali się nie żadni niepiśmienni carscy saperzy, lecz członkowie narodu, który na długo przedtem wydał Immanuela Kanta. Wiele czasu musiało upłynąć, zanim Europa od biedy nauczyła się wyznaczać władzy politycznej właściwe miejsce, widzieć w niej tylko funkcjonariusza społeczeństwa.

Aleksander wzrastał pod czujnym okiem pedagogów. Zaliczał się do nich poeta Żukowski, który w pewnym liście do cesarzowej matki stwierdzał wśród mnóstwa zachwytów, że wszystko będzie jak najlepiej, jeśli tylko następca tronu zrozumie znaczenie słowa „obowiązek”. Nawet carosławny dziejopis Szumacher nie mógł pominąć w relacji takich cech osobowości Aleksandra, jak słabość woli i brak umiejętności skupiania uwagi.

Losy nie poskąpiły Aleksandrowi II dobrych wróżb, ale bardzo słabo go wyposażyły na spotkanie z chwilą nad wyraz trudną. Początek jego panowania zapowiadał się niemal promiennie. Poddani darzyli nowego władcę zaufaniem, słali mu swe pragnienia pod nogi. Sam Hercen pisał w Londynie:

Cesarzu, panowanie Twoje rozpoczyna się pod gwiazdą wyjątkowo szczęśliwą. Nie masz na sobie plam krwawych, nie masz wyrzutów sumienia... nie miałeś potrzeby przejścia przez plac zbroczony krwią rosyjską, by zasiąść na tronie... Kroniki domu Twego nie dają bodaj przykładu tak czystego początku... Od Ciebie oczekują ludzie łagodności, oczekują serca ludzkiego. Jesteś niezwykle szczęśliwy...

Koniunktura istotnie musiała uchodzić za wyjątkową, jeśli nawet Hercen aż do tego stopnia przesadzał. W rzeczywistości bowiem od Aleksandra oczekiwano nie tyle może odruchów dobroci, ile działania... w zupełnie określonym kierunku.

W 1959 roku minęło sto lat od chwili śmierci wielkiego historyka francuskiego, Aleksego de Tocqueville. Obecnie – zwłaszcza na Zachodzie – wspomina się go często jako tego myśliciela, który w roku 1834 przewidywał, że w przyszłości Rosja i Stany Zjednoczone zajmą pierwsze miejsce w świecie. Że mówił o Rosji, to mniej dziwne. Już wtedy była ona pierwszorzędnym mocarstwem. Lecz czymże były Stany Zjednoczone sto dwadzieścia pięć lat temu? Kiedy w 1917 roku przystąpiły do wojny, Niemcy się śmiali. Aleksy de Tocqueville był historykiem i czynnym politykiem: przez pewien czas piastował godność ministra spraw zagranicznych. Jego diagnoza pochodziła pewnie od połączenia olbrzymiej wiedzy naukowej z doświadczeniem praktycznym. Książka L’Ancien Regime et la Revolution Française zawiera pewną genialną diagnozę. Cytuje się ją często, ale powtórzenie na pewno nie zawadzi.

Francuzi uważali położenie swe za tym nieznośniejsze, im bardziej się ono poprawiało. Wydaje się to niepojęte, lecz historia pełna jest podobnych przykładów. Bynajmniej nie zawsze doprowadza do rewolucji przejście od złego stanu do gorszego. Częściej zdarza się, że naród, który znosił bez skarg i jakby nieczule najbardziej gnębiące ustawy, gwałtownie zrzuca z siebie ich jarzmo, właśnie gdy staje się ono lżejsze. Stan rzeczy, który sprowadza rewolucję, bywa prawie zawsze lepszy od tego, który go bezpośrednio poprzedził, i doświadczenie uczy, że dla rządu złego najgroźniejszą staje się ta chwila, gdy zaczyna się on poprawiać. Zło, które się znosiło cierpliwie, jako coś nieuniknionego, staje się nieznośne na myśl, że można się odeń uwolnić. Wówczas, ilekolwiek nadużyć by się usunęło, wyraźniej jeszcze niejako wystąpią na jaw nadużycia pozostałe: zło wprawdzie zmniejszyło się, lecz za to wzmogła się wrażliwość[5].

Wywód dotyczył Francji za Ludwika XVI i bez wiedzy autora, lecz jak najdokładniej, malował główną trudność rządów Aleksandra II w Rosji. Nowy cesarz od razu na początku dał poddanym kilka ulg. Życie stało się lżejsze i nie pomimo, ale właśnie dlatego spadek po starych porządkach dokuczał niemiłosiernie, z wolna przeistaczał się w śmiertelne niebezpieczeństwo dla ustroju. Tymczasem Aleksander, zamiast gruntownie przebudowywać, poprzestał na retuszu. Istotę dawnego systemu zachował.

Jeden z piszących dzisiaj publicystów polskich pochwala Aleksandra II za to, że dał swemu narodowi samorząd ziemski i miejski oraz nowoczesne sądownictwo, „z państwa policyjnego i stanowego przeobraził Rosję w nowoczesne państwo praworządne”.

Nieporozumienie o wymiarach rzadko spotykanych. Tamtemu ustrojowi aż do końca było bardzo daleko zarówno do nowoczesności, jak i do praworządności. Pomińmy już takie powszechnie znane drobiazgi, jak brak konstytucji i parlamentu. Mniej utrwalona jest wiadomość, że carska Rosja nie miała również rządu. Ministrowie istnieli, owszem. Każdy z nich składał raporty bezpośrednio cesarzowi i od niego otrzymywał decyzje. Z kolegami niczego nie musiał uzgadniać. Rządzenie zaś polega między innymi na harmonizowaniu potrzeb i dążeń rozmaitych działów pracy państwa oraz społeczeństwa. Jeśli się tego warunku nie spełnia, powstaje zajadła i nieprzebierająca w środkach walka resortów, zapatrzonych w swoje partykularne interesy. I tak właśnie było w Rosji, gdzie poszczególne ministerstwa szpiegowały się nawzajem niczym wrogie mocarstwa.

Rząd działający na zasadzie kolegialnej najwcześniej zaprowadziła u siebie Anglia, w Europie stanowi on regułę już od XVIII wieku. Nawet Polska u schyłku owego stulecia zdobyła się na ten system (w postaci Rady u boku Jego Królewskiej Mości Nieustającej). W Rosji pierwszym prezesem gabinetu ministrów został Sergiusz Witte w roku 1905. Reformy zaprowadzane pod przymusem, po klęskach poniesionych w wojnie japońskiej i po pierwszej rewolucji, można śmiało uznać za musztardę po obiedzie. Nic nie mogło już ocalić systemu. Właśnie epoka Aleksandra II skrzętnie zabezpieczyła zarodki jego śmierci.

Dane statystyczne zbierało się w Cesarstwie dopiero od roku 1883. Podziw bierze, że państwo tak źle, tak bezmyślnie zarządzane przetrwało w całości, zachowało nawet rangę wielkiego mocarstwa. Cóż, już wtedy było „częścią świata”, zajmowało około jednej szóstej suchej powierzchni globu. Taka władza jak carska mniejszy kraj uśmierciłaby szybko. Nieprzebrane zasoby pozwalały na fantastyczne marnotrawstwo środków, ludzi, czasu. Przestrzeń broniła, zwłaszcza że najgroźniejszy potencjalny przeciwnik – Prusy – oprócz przymierza niczego właściwie od Rosji nie żądał.

Aleksander II metody kolegialnego rządzenia nie zaprowadził, prawdziwej rady ministrów nie ustanowił. Za to w pełnej krasie zachował ośrodek władzy, którego istnienie oraz przywileje należy uznać za zło naczelne.

Odrębnych stanów istniało w państwie sporo: szlachta, duchowieństwo, poczotnoje grażdanstwo – stanowiące samą śmietankę tak zwanych sfer gospodarczych – kupiectwo, mieszczaństwo, dworowyje ludi, czyli proletariat miejski, no i chłopi. Osobno trzeba liczyć Kozaków, zgrupowanych w dwunastu europejskich i azjatyckich „wojskach”, obdarzonych pewnym samorządem. Ich głównym atamanem bywał zawsze następca tronu (lokalnymi zaś mogli zostawać tak rdzenni Kozacy, jak nasz rodak, generał Bronisław Grąbczewski, który przez czas pewien dzierżył buławę w Astrachaniu). Aż do zniesienia poddaństwa Kozak mógł być właścicielem pańszczyźnianych chłopów, wystawiać ich na sprzedaż.

Granice pomiędzy stanami nie były szczelnie zamknięte, możliwości awansu istniały (chociaż niektórzy badacze utrzymują, że za Katarzyny było o to łatwiej niż za Mikołaja II). Oficer i każdy człowiek z wyższym wykształceniem uzyskiwał szlachectwo osobiste, mniej wartościowe od dziedzicznego. Ale wszystko to w niczym nie naruszało niezmiernych przywilejów i wpływów sfery dworskiej.

Stanowisko ministra wcale nie zawsze otwierało do niej dostęp, ale nie brakło w owej sferze ludzi, których jedno tylko łączyło z Rosją: żłób. W niedalekiej przyszłości Aleksander III, uniesiony nacjonalistycznym zapałem, miał skasować tradycyjne stroje o kosmopolitycznym wyglądzie. Odtąd barankowe czapki generałów świty oraz ich bufiaste szarawary żyły w symbiozie z tytułami fligeladiutantów, kamerpaziów, kamerjunkrów, frejlin, z całym tym obrzydliwym niemieckim żargonem pamiętającym czasy genialnego samouka Piotra I. (W carskiej armii podoficer gospodarczy nazywał się kaptenarmus).

Zresztą kariery u dworu robili nie tylko Niemcy. W początkach XX wieku fatalną rolę odegrały dwie przybłędy z Czarnogóry, księżniczki Anastazja i Milica. Sergiusz Witte wyraził się o tych damach w sposób zasługujący na uwagę: „Nu et i suki Czernogorki, zadali onie Rossii...”.

Za Aleksandra II wybiła się w Petersburgu niejaka pani Minna von Burghof, zwana potocznie Minnawanna, a to od otczestwa: Minna Iwanowna. Była przyjaciółką hrabiego Włodzimierza Adlerberga, ministra dworu carskiego. Osoba jej tudzież działalność zwróciły na siebie nie byle czyje oczy. Sam Bismarck pisywał o niej w listach do Berlina:

Za jej pośrednictwem popierane są prośby u Adlerberga i przez niego. Wielki tutejszy dom handlowy Brandt ogłosić miał w tych dniach upadłość, gdyby nie otrzymał był sześciuset tysięcy rubli; zapłacił on dwadzieścia tysięcy Minnie i otrzymał ową sumę ze szkatuły cesarza, a właściwie poręczenie jego, gdyż pieniądze w gotówce nie mogły być przez cesarza dostarczone... Ta pani utrzymuje pod innym nazwiskiem paryski magazyn mód, gdzie ludzie, którzy mają prośbę do dworu, płacą za parę rękawiczek sto do pięciuset rubli[6].

Jedno tylko było niedostępne wpływom Minnawanny – Ministerstwo Spraw Zagranicznych, którym kierował Aleksander Gorczakow. Bismarck otwarcie przyznawał, że gdyby nie ta okoliczność, musiałby prosić Berlin o duże fundusze tajne.

Za to koncesje na budowę kolei stanowiły przedmiot handlu, któremu patronował brat cesarski, Konstanty Mikołajewicz, przez czas pewien wielkorządca warszawski. Łapówka za prawo budowy jednej tylko linii potrafiła wynosić półtora miliona rubli.

Powszechnie znane jest rozczulające opowiadanko o pewnej bajecznie luksusowej sukni, z której kupna Mikołaj I zrezygnował ze względu na cenę. Zaraz potem nabył ją urzędnik Ministerstwa Skarbu. Po śmierci Aleksandra II w jego kasie znalazło się około sześćdziesięciu milionów rubli, w tym trzy złotem, papiery wartościowe, akcje rozmaitych towarzystw słynnych z nadużyć. Interesy tych spółek protegowała przy dworze morganatyczna żona cesarza, księżna Jurjewska. Nic za darmo...

Mikołaj cuchnął krwią, Aleksander trupem.

Niedawno wydano u nas przekład pamiętnika Aleksego Ignatjewa[7]. O machinacjach jego rodzinki rozmaite pogłoski krążyły po Rosji, ale mniejsza z tym. Pełniąc funkcję wojskowego przedstawiciela caratu w Danii, był Ignatjew świadkiem wizyt, składanych w Kopenhadze przez rosyjską cesarzową wdowę, Marię Teodorownę. Za każdym razem ładownie jachtu „Gwiazda Polarna” wypełniały się tysiącami skrzyń z winem, najdroższymi konserwami paryskimi, na które w Danii nie było cła, i tak dalej. Wszyscy członkowie świty mieli w bankach duńskich otwarte konta. Nabierano tyle towaru, że statek zanurzał się poniżej linii bezpieczeństwa i fala hulała po pokładzie. Cesarzowa kategorycznie odrzucała prośby kapitana o umiar. W Petersburgu cały ten ładunek załoga jachtu – marynarze gwardii, sam kwiat młodzieży rosyjskiej! – musiała na własnych barkach przenosić przed nosem bezradnych urzędników celnych jako osobisty bagaż Jej Wieliczestwa. Wysoko postawione osoby kupowały za granicą nie dla siebie. Działały w charakterze agentów firm handlowych. Widocznie łapówki wynosiły mniej niż cło.

Brudne interesy z kupcami uchodziły, nie dyskwalifikowały, ale oficer gwardii, który by się ożenił z córką kupca, wylatywał z pułku.

Maria Teodorowna, matka ostatniego cesarza Rosji Mikołaja II – była Dunką, rodzoną siostrą królowej angielskiej, Aleksandry. W jej właściwej ojczyźnie zasad uczciwości przestrzegano święcie. Ten sam Ignatjew opowiada o zabawnym wypadku króla duńskiego, który o zmroku najechał rowerem na stragan, przeprosił właścicielkę i zapłacił dziesięć koron odszkodowania. Nazajutrz gazety roztrząsały, czy król rzeczywiście jest tak ubogi, że nie mógł dać przekupce więcej. To petersburskie środowisko dworskie pozbawiło Dunkę poczucia najprostszej przyzwoitości.

Ryba od głowy cuchnie. Bernard Singer (Regnis) w swym niezwykle ciekawym i sympatycznym pamiętniku Moje Nalewki mówi o Warszawie w początkach XX wieku:

Brano, według specjalnej taryfy, od góry do dołu. Kupić można było wszystko. Pomocnik generała-gubernatora wraz z policmajstrem brali okup za tolerowanie nielegalnej loterii cadyka z Góry Kalwarii, która konkurowała z rządową loterią klasową. W kancelarii policmajstra można było za łapówkę załatwić koncesję, wyrobić tani paszport zagraniczny, otrzymać świadectwo prawomyślności.

Wywodom tym ktoś mógłby zarzucić odbieganie od tematu i brak szacunku dla chronologii. Relacje o panowaniu Aleksandra II beztrosko przeplatają się z wiekiem XX. Ależ właśnie istota rzeczy na tym polega, że Aleksander zachował system, który przetrwał do końca. Chwila decydująca, kiedy opierając się na obudzonych przez „odwilż” siłach społecznych, można było ów system zmienić, a chociażby tylko zapoczątkować rzetelną zmianę, bezpowrotnie przeminęła w początkach lat sześćdziesiątych. Dzwon pogrzebowy zaczął bić w roku 1904. Czterdzieści zim, czas zupełnie niedługi. Dzielenie go na jeszcze krótsze okresy byłoby czystej wody formalistyką. Stanowczo lepiej patrzeć z perspektywy, ponieważ już w Piśmie Świętym powiedziano: „A po owocach ich poznacie je”.

Biadania nad bagnem moralnym można by rozwodzić bez końca. Opowiadać chociażby o wielkich książętach, dumnych z tego, że wille ich nie zawierają ani jednego gwoździa rosyjskiego, wszystko w nich angielskie. Pora jednak na wnioski natury głównej.

Środowisko dworskie stanowiło świat zamknięty i faktycznie dzierżyło pełnię władzy politycznej. Państwo było właściwie jego prywatną własnością. Aleksander II dał narodowi pewne ulgi, lecz nie podporządkował rządzącego ośrodka jego kontroli. Wszystko zostało po staremu, było tylko wykonywane łagodniej. Żadna z dziedzin życia społecznego nie uzyskała autonomii. Uprzywilejowani nie chcieli z niczego ustąpić, zdecydowanie odmawiali prawdziwego kompromisu, jedynej metody ratującej przed przelewem krwi. Wobec tego ustrój czekały rzeczy ostateczne, próba na śmierć i życie. Półśrodkami można było tylko odwlec jej termin.

Jedną z najbardziej postępowych reform angielskich XIX stulecia przeprowadził konserwatywny gabinet Roberta Peela. Był to słynny bill zbożowy. Stronnictwo reprezentujące interesy wielkich właścicieli ziemskich obniżyło, potem w ogóle zniosło cło wwozowe na zboże, bo tańsza żywność była potrzebna ludności miast fabrycznych. Robotnicy wystąpiliby czynnie, gdyby nie spełniono ich najbardziej podstawowych postulatów. Tylko skutkiem takich metod polityki wewnętrznej Anglia do dzisiejszego dnia jest monarchią. Ustępstwo, nawet dotkliwe dla doraźnych interesów konserwatystów, pozwalało zachować istotę ustroju.

Aleksandrowi III przedłożono kiedyś prośbę szlachty guberni moskiewskiej, która upraszała o pozwolenie zabierania głosu w sprawach swego okręgu, i to tylko raz na rok. „Isz, czego zachotieli!” – napisał cesarz na marginesie.

Carat uchodzi za wyraziciela interesów ziemiańskiej szlachty. W zasadzie słusznie, ale uproszczeń należy się zawsze wystrzegać. Kto dzierży władzę polityczną, a zwłaszcza jej pełnię, ten winien być traktowany w rachunku jako czynnik odrębny. Niepodobna uważać go tylko za czyjąkolwiek ekspozyturę. W samych początkach panowania Aleksandra II wybuchł ostry konflikt pomiędzy nim a częścią szlachty, której przewodziło ziemiaństwo guberni twerskiej.

Były, zresztą nieliczne, fakty zesłań, osadzania ludzi w więzieniu. Uchwalano rezolucje, przemawiano. Szlachta oznajmiała nawet gotowość zrzeczenia się przywilejów politycznych na rzecz narodu. Pomińmy to jako wyraz stanowisk skrajnych, których nie należy brać dosłownie. Pomimo wszystko konflikt pomiędzy caratem a częścią ziemiaństwa dotyczył sprawy bardzo istotnej. Chodziło o to, jak zostaną przeprowadzone zamierzone reformy, kto będzie uczestniczył w ich stanowieniu. Aleksander II i jego otoczenie uznawali wyłącznie drogę odgórną. Ich zdaniem, przedstawiciele szlachty mogli być najwyżej powoływani na rzeczoznawców. Autonomia jakiegokolwiek czynnika społecznego, dopuszczenie go do udziału we władzy ustawodawczej i kontroli, w ich oczach równała się herezji. „Isz, czego zachotieli!” To tylko przypadek, że słowa te napisał syn, Aleksander III, który był gruboskórny i lubił dosadne wyrażenia. Dokładnie to samo myślał ojciec, Aleksander II.

Uprawnienia dla przedstawicielstwa szlacheckiego nie stanowiłyby jeszcze parlamentarnej demokracji, ale stworzyłyby precedens, wyłom w systemie. Naruszyłyby monopol władzy. W ślad za ziemianami poszłyby pozostałe stany. Inne państwa europejskie od dawna poznały to doświadczenie: skoro feudałowie odjęli monarsze część władzy, tron reasekuruje się, popierając kupców, nawet chłopów. Zaczyna się ruch, w ostatecznym obrachunku wiodący do utrwalenia praworządności. Szlacheckie wysiłki z lat sześćdziesiątych na lekceważenie na pewno nie zasługują.

Nieufności cara dotkliwie doświadczyli polscy ziemianie z tak zwanych guberni północno-zachodnich. W dobie „odwilży” zaczęła się tam tworzyć półlegalna Organizacja Obywatelska, z centralą w Wilnie, nosząca charakter stanowy. Projekty dopuszczenia do niej przedstawicieli inteligencji (patriarchalnie i wcale nie ze względu na wiek zwanej „młodzieżą”) napotykały sprzeciwy. Przywódcami jej byli: Jakub Gieysztor, Aleksander Oskierka, Franciszek Dalewski – ludzie nie tylko ożywieni dobrymi chęciami i wykształceni, ale odznaczający się też wyjątkową prawością osobistą. Pod tym względem zespół wileńskich działaczy politycznych był prawdziwym unikatem (dla uniknięcia nieporozumień trzeba wyjaśnić, że szefowie organizacji nie oponowali przeciwko udziałowi „młodzieży”, czynił to szlachecki tłum). Odżegnywali się oni od myśli o powstaniu. Pragnęli podnieść kraj pod względem cywilizacyjnym, zabiegając o instytucje kredytowe, oświatę ludu, rolnictwo, o to, słowem, bez czego żadne społeczeństwo nie może żyć przyzwoicie. Odpowiedź Petersburga była zawsze jedna i ta sama: „Nie lzia! wosprieszczajetsia”. Działacze Organizacji Obywatelskiej w 1863 wylądowali w powstaniu, utworzyli w Wilnie Komitet Zarządzający Prowincjami Litwy. Potem znaleźli się w pobliżu Irkucka.

Czytajmy Dom Zofii Starowieyskiej-Morstinowej i porównujmy ze Szczenięcymi latami Melchiora Wańkowicza. Te same czasy, ta sama klasa społeczna – polskie ziemiaństwo – a różnica dwóch światów. Galicyjski dziedzic był wolnym człowiekiem i miał do czynienia z wolnymi. Mógł działać w swojej parafii i w powiecie, zostać posłem. Nikt mu nie bronił zakładać biblioteki, organizacyjnie pracować w rozmaity sposób. Polski ziemianin „spod czapki Monomacha” jadł, pił, polował. Objeżdżał wioski na białym koniu i psuł dziewki. Na nic więcej mu nie pozwalano, carat pragnął siłą przetworzyć go w absolutnego pasożyta. Wymagało tego dobro i bezpieczeństwo systemu politycznego. W XX wieku przemocą konserwowano wiek XVII. Zostały pozory feudalnej samowoli, ale władza rozstrzyga, w jakim języku śpiewać się będzie nad trumną zmarłego dziedzica.

Dyskusje i spory między dworem carskim a ziemiaństwem obracały się wokół sprawy usamodzielnienia włościan. Zapomniano już, że najpierwsza odezwała się na ten temat polska szlachta guberni kowieńskiej, grodzieńskiej i wileńskiej. Ułożyła ona petycję o zniesienie poddaństwa, którą wileński generał-gubernator Nazimow – człowiek tępy, nawet głupi, ale uczciwy – wręczył cesarzowi we wrześniu 1857 roku. Bodziec poskutkował. 20 listopada ukazał się dekret monarchy, zaliczający kwestię chłopską do programu prac państwowych.

Dnia 3 marca 1861 roku Aleksander II wydał „najwyższy manifest” o oswobodzeniu włościan.

Rząd zupełnie trafnie przewidział charakter entuzjazmu, jaki ogarnie ludność po zapoznaniu jej z artykułami nowego prawa. W przeddzień jego ogłoszenia wszystkie komisariaty policji w Petersburgu zaopatrzono w odpowiedni zapas rózeg. Na każdy z cyrkułów wypadło po kilka wozów. Stróże domów otrzymali rozkaz donoszenia pod karą chłosty o wszelkich niepokojących objawach. Każdy komisariat obsadziła rota piechoty z nabitą bronią, dowodzona przez oficera. Na pierwsze żądanie policji wojsko miało otwierać ogień. W Pałacu Zimowym, w gmachu Admiralicji oraz w koszarach ustawiono działa.

W roku 1861, uświetnionym manifestem o zniesieniu pańszczyzny, zdarzyły się w Rosji i na Ukrainie siedemset osiemdziesiąt cztery bunty chłopskie. W czterystu dziewięćdziesięciu dziewięciu wypadkach trzeba je było tłumić siłą zbrojną.

Wiedział Kurt von Schlözer, co pisał. I wiedzieli, co czynią, ci spośród ziemian rosyjskich, którzy na wszelki wypadek lokowali swe ruchome kapitały za granicą. Zanosiło się na powszechną rebelię agrarną.

Chłop rosyjski w ogóle nie rozumiał i nie uznawał prawa dziedzica do ziemi, na której ten ostatni sam przecież nie pracuje. Uważał całą ziemię za swoją naturalną i niepodzielną własność. Tymczasem carskie rozporządzenie kazało mu wykupywać ziemię za bardzo drogie pieniądze, dawało przeważnie mniej roli, niż miał jako poddany, i nie tylko zostawiało pomieszczika w jego majątku, lecz zobowiązywało włościanina do odbywania przez dwa lata dotychczasowych powinności, czyli pańszczyzny. Przewidywano, że po upływie tych dwóch lat wieś zbuntuje się na dobre. Moment krytyczny miał więc nadejść w roku 1863.

Uwłaszczenie chłopów rosyjskich przez Aleksandra II rozumiane bywa w Polsce w sposób jak najbardziej fałszywy. Trudno nawet wskazać inny problem, wokół którego narosłoby tyle nieporozumień. Opinia skłonna jest sądzić, że po reformie wieś nad Wołgą upodobniła się do Lipiec Macieja Boryny. W rzeczywistości było zupełnie inaczej.

W warszawskiej Bibliotece Narodowej znajduje się pojedynczy egzemplarz pewnej zapomnianej książki. Jest to praca Ludwika Cybulskiego Przyczyny upadku rolnictwa i głodów w Rosji, tłoczona czcionkami Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, w roku 1904. Data i miejsce wydania na pewno zasługują na podkreślenie.

Ludwik Cybulski w książce wydrukowanej pięćdziesiąt sześć lat temu przedstawia się czytelnikom jako zdecydowany zwolennik „uspołecznionej organizacji stosowania pracy do ziemi”. Nie wie jeszcze – nic zresztą dziwnego! – „jaka kolektywna forma użytkowania i władania ziemią lub też jaka kooperacja rolników stanie się formą właściwą, przeważającą, ogólnie przyjętą”. Ale stanowczo stwierdza istnienie tej tendencji.

Jeśli chodzi o manifest z roku 1861, czytamy:

Sprawa uwłaszczenia dotyczyła dwu warstw społecznych, lecz jedna tylko miała obrońców, toteż należy przyznać, że w stosunkowo krótkim czasie szlachta zrobiła wszystko, by tę operację znieść z najmniejszym bólem.

Cytat ten popada w pozorną sprzeczność z poprzednimi wzmiankami o szlachcie, trzeba więc niektóre rzeczy ustawić na właściwych pozycjach. Nie brakowało oczywiście wśród niej ludzi, do których odnoszą się słowa z pamiętnika Tarasa Szewczenki: „Przy okazji – o ziemianach. Mnóstwo ich zjechało do Niżnego na wybory. Wszyscy bez wyjątku są brodaci i wąsaci, wszyscy w huzarskich, ułańskich i innych kawaleryjskich mundurach. Oficerów piechoty i marynarki nie widać. Rozmawiają między sobą tylko po francusku. Piją, hałasują w teatrze i podobno tworzą opozycję przeciwko zniesieniu pańszczyzny. Prawdziwi Francuzi”[8]. Ci oczywiście nie dążyli do zmiany stosunków. Przeważali jednak wśród ziemiaństwa bądź zwolennicy zamiany pańszczyzny na czynsze, bądź też wykupu przez chłopów za pieniądze części roli uprawianej przez nich w poddaństwie. Ten program, który ostatecznie wziął górę, w żaden sposób nie oznaczał samobójstwa szlachty. Wręcz przeciwnie – dostarczał jej kapitału potrzebnego do unowocześnienia folwarków, a nawet je powiększał.

Bo w rezultacie uwłaszczenia chłop otrzymał przeciętnie o jedną szóstą mniej ziemi, niż uprawiał poprzednio na użytek swej rodziny. Musiał spłacać bardzo wysokie raty wykupne, z których ostatnie miały być wniesione w roku 1932! Toteż jego zadłużenie osiągnęło rozmiary przerażające. Doszło wkrótce do tego, że obciążenie drobnych gospodarstw w Rosji wynosiło od stu pięćdziesięciu do pięciuset sześćdziesięciu procent ich dochodu rocznego.

Ale nawet nie to jeszcze było najważniejsze. W rdzennie rosyjskich guberniach chłop po reformie właściwie wcale nie został samodzielnym właścicielem roli, jego prawne „przypisanie” do ziemi bynajmniej nie ustało. Jeszcze w początkach XX wieku osiemdziesiąt procent pól włościańskich w rdzennej Rosji znajdowało się we władaniu ni to wspólnym, ni prywatnym. W tym samym czasie carski minister rolnictwa prawo chłopa do ziemi nazwał krótko „prawem do cierpienia głodu”.

Reforma Aleksandra II utrzymała wspólnotę gromadzką, tak zwany mir, będący prawnym właścicielem gruntów, uprawianych przez jego członków jako użytkowników i solidarnie odpowiedzialny za podatki. Aż do roku 1903 było niezmiernie trudno wypisać się z miru, uzyskać niezależność. Olbrzymia większość napływających do fabryk robotników nadal prawnie pozostawała członkami mirów, od których zależało pozwolenie na przyjęcie pracy w mieście i możność otrzymania paszportu, niezbędnego przy wszelkich podróżach wewnątrz kraju. Mir mógł zresztą zalegającego w podatkach członka przymusowo wysłać na roboty, zabierając oczywiście jego zarobki.

Reforma Aleksandra II chciała uczynić chłopa wypłacalnym podatnikiem i utrzymać go pod policyjnym nadzorem. Do tego celu doskonale nadawał się mir, będący kontynuacją nie żadnych tam sielsko-anielskich wspólnot prasłowiańskich, lecz etatystycznych zabiegów dawnych carów moskiewskich. Nie miał on w ogóle nic wspólnego z prawdziwą spółdzielczością rolniczą, której przewagę głosił Ludwik Cybulski. Carscy prawodawcy, tworzący ów mir, nie mieli na oku celów gospodarczych i społecznych, lecz polityczne. Chodziło tylko i wyłącznie o dobro ustroju, a nie chłopa.

Co jakiś czas – później określono, że nie częściej niż raz na dwanaście lat – odbywała się w każdym mirze ceremonia nowego podziału gruntów. Wszystko przeprowadzano we własnym niepiśmiennym zakresie. Za jedyne narzędzia pomiarów służyły drągi i powrozy. Cały obszar ziemi dzielono na prostokąty, potem na mniejsze działki i następowało losowanie. Skrawki niemieszczące się w prostych formach geometrycznych wydzierżawiano osobno, pieniądze kolektywnie przepijając. Taki system stwarzał wprost nieograniczone pole do nadużyć. Można było w najrozmaitszy, a łatwy do odgadnięcia sposób wpływać na komisje dzielące grunta. Toteż rychło wyrosła po wsiach specjalna warstwa pasożytów, potocznie zwanych „kułaki” lub „mirojedy”. Byli to bogaci chłopi, którzy osiągnęli dostatek nie pracą na roli, chociażby przy pomocy najemników, lecz oszustwami – lichwą, przekupstwem oraz wyszynkiem. Po rewolucji 1905 roku minister Piotr Stołypin dążył do likwidacji wspólnot wiejskich. Fundamentem samodzierżawia chciał uczynić kułaka. Na wszystko było wtedy już za późno, lecz niezależnie od tego wolno wątpić, czy pasożyt nadaje się na uzdrowiciela jakiegokolwiek ustroju.

Zagrodę oraz przyległy do niej ogród miał chłop na własność. Przepisy zabraniały ją naruszać. Ale zerwanie słomy z dachu chałupy nie było uważane za rzecz zdrożną, jeśli chodziło o represje za zaległości podatkowe.

Mir uniemożliwiał porządną pracę na roli. Nie opłacały się melioracje, nawet nawożenie gruntu. Działka starannie uprawiana mogła wszak obudzić pożądliwość kułaka, który umiał wpływać na wyniki losowania. Oszczędności pieniężne należało taić, udawać żebraka, bo mir solidarnie odpowiadał za podatki.

Gmina wiejska – wołost’ – miała własne sądy, których wyroki były bezapelacyjne. Taki trybunał szafował przede wszystkim karą chłosty, wymierzaną zarówno mężczyznom, jak kobietom. Rózgi groziły chłopu za wykroczenia, za które członkowie innych stanów podlegali tylko aresztowi lub grzywnie. Chłop i mieszczanin stanowili w Rosji carskiej siekomoje sosłowje – warstwę podlegającą chłoście. Tak trwało aż do XX wieku.

Nadzór nad wsią sprawowali tak zwani naczelnicy ziemscy, rekrutujący się przeważnie z dymisjonowanych oficerów. Samowola ich była okrutna. Spór z takim panem prowadził chłopa pod rózgi.

W „zreformowanym” przez Aleksandra II, rzekomo nowoczesnym państwie trwały obok siebie dwa zamknięte światy. Na górze sfera dworska, stojąca właściwie ponad prawem, na dole chłostany, głodujący chłop. Retusze ustroju dokonane przez „cara oswobodziciela” śmiertelną rozprawę między nimi tylko odroczyły, na czas zresztą niedługi.

Rosyjscy robotnicy wywodzili się ze wsi. Cybulski podaje ciekawe dane, dotyczące moskiewskiej fabryki „Emil Sindel” w roku 1898 (nie stanowiła ona wyjątku; o identycznych statystykach pisali historycy zarówno radzieccy, jak zachodni). Na dwa tysiące dwustu osiemdziesięciu ośmiu jej robotników przeszło dziewięćdziesiąt cztery procent było członkami mirów. Co prawda tylko siedemdziesięciu ośmiu spośród nich znało rozmiary swych parcel, reszta je wydzierżawiała lub nie dbała o nie. Mir bowiem zawsze dzielił ziemię między wszystkich zapisanych w rejestry. Od roku 1900 do 1913 globalna produkcja przemysłu rosyjskiego wzrosła o siedemdziesiąt cztery procent. Równolegle zwiększała się rekrutacja robotników ze wsi.

Aleksander II dał znaczne ulgi uniwersytetom, drukowanemu słowu, naprawdę poprawił sądownictwo, wzorując się na belgijskim. Od czasu tej reformy carskie trybunały stanęły na wysokim poziomie, i to nie tylko fachowym. Godna zapamiętania jest scena z rozprawy przeciwko litewskim chłopom z Kroż. Adwokat zwrócił się do zeznającego gubernatora, nazywając go zwyczajnie – świadkiem. Dostojnik wezwał sąd do pouczenia palestranta, że ma przed sobą nie jakiegoś tam świadka, lecz generała-gubernatora, księcia, kawalera orderów... Na to przewodniczący: „Sąd zna tylko oskarżonych, świadków i ławę obrony; proszę odpowiedzieć na pytanie pana przysięgłego obrońcy”.

Ale cóż stąd?... Trybunały sądziły sprawiedliwie, szanując ludzką godność swych klientów, a tuż obok administracja bez gadania wysyłała podejrzanych do odległych guberni i doraźnie, w bramie cyrkułu, „biła po mordzie”. Wprowadzenie stanu wyjątkowego lub wojennego – do czego wcale nie potrzeba było wojny – zawieszało wszelkie swobody na kołku. Uniwersytety cieszyły się ogromnym autorytetem, profesorowie umieli bronić swej niezależności. Za domowe nauczanie groziły surowe kary. Dopóki zajmowała się tym administracja, winowajcy mogli trafić na Syberię. Potem oddano rzecz sądom, które potraktowały ją po swojemu. Rodziców ucznia skazywały na pięćdziesiąt kopiejek grzywny, nauczyciela zaś o wiele bardziej surowo – na całego rubla.

Retusze sprawiły, że okropności ustroju wystąpiły tym wyraźniej, same na każdym kroku rzucały się w oczy. System Mikołaja był straszny, ale logiczny i zwarty. Twór Aleksandra pozwalał łatwiej żyć i był, jako całość, jednym wielkim absurdem.

Społeczeństwo rosyjskie zgotowało wstępującemu na tron Aleksandrowi przywitanie wyjątkowo serdeczne. Każdą ulgę przyjmowano z wdzięcznością, widząc w niej zapowiedź nie lada czego. Nowe wydania dzieł Puszkina i Gogola uznano za wydarzenie wielkiej wagi politycznej. Dobrolubow świadczy, że wzbudziły one „powszechny zachwyt”. Sam Czernyszewski w 1856 roku sławił cesarza, „który kocha swój naród i jest przezeń kochany”. Dziesięć lat później student Karakozow strzelił do Aleksandra z bliska. W 1881 roku uśmierciła cara bomba Hryniewieckiego. Zamachem kierowała Zofia Perowska, córka gubernatora.

Aleksander duszą i ciałem należał do sfery dworskiej. Mogąc wybierać, wybrał nie społeczeństwo, lecz ją, i sposobność do kompromisu nie miała już nigdy powrócić. Osobiste losy cesarza dobrze ilustrują zwrot, który po chwilowym zamęcie „odwilży” dokonał się w Rosji. Epoka Martwych dusz minęła. Nastała atmosfera Biesów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

1 Właśc. 2 marca (albo 18 lutego starego stylu – wg kalendarza juliańskiego obowiązującego w Rosji do 1918 roku). ↩

2 N.A. Dobrolubow, Izbrannyje soczinienija, Moskwa–Leningrad 1947, s. 7-9. ↩

3 Die politischen Berichte des Fürsten Bismarck von Petersburg und Paris, t. II, Berlin 1920, s. 55, 185 (według J. Kucharzewskiego [Od białego caratu do czerwonego, t. III:] Lata przełomu, Warszawa 1928, s. 88). ↩

4 Ibidem, s. 361. ↩

5 A. de Tocqueville, L’Ancien Regime et la Revolution Française, Paris 1859, s. 291–292. ↩

6 J. Kucharzewski, [Od białego caratu do czerwonego, t. V: Terroryści], Warszawa 1931, s. 316. ↩

7 A. Ignatjew, Pięćdziesiąt lat w szeregu, Warszawa 1957. ↩

8 T. Szewczenko, Pamiętnik, Warszawa 1952, s. 171. ↩