Fragment

Tytuł: Drugie życie mojej matki

Copyright © Magda Louis, 2026

This edition: © Gyldendal Astra/Gyldendal A/S, Copenhagen 2026

Projekt graficzny okładki: Monika Drobnik-Słocińska

Redaktorka prowadząca: Justyna Kukian

Redakcja: Justyna Kukian

Korekta: Maria Zając, Anna Nowak

ISBN 978-91-8153-078-0

Opracowanie e-booka:
Marcin Słociński / www.monikaimarcin.com

Gyldendal Astra/Gyldendal A/S
Klareboderne 3 | DK-1115 Copenhagen K

www.gyldendal.dk

www.gyldendalastra.pl

SPIS TREŚCI

1. Okładka

2. Tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Dedykacja

5. ROZDZIAŁ 1, Katastrofa

6. ROZDZIAŁ 2, Wdowa

7. ROZDZIAŁ 3, Zdrada

8. ROZDZIAŁ 4, Wiocha

9. Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Landmarks

1. Okładka

2. Tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Dedykacja

Dla Ezry, może kiedyś przeczyta

ROZDZIAŁ 1

Katastrofa

W katastrofie samolotu Ił-62 „Mikołaj Kopernik” lecącego z Nowego Jorku do Warszawy czternastego marca 1980 roku zginęło osiemdziesiąt siedem osób, jednak największą sensację wywołała wiadomość, że wśród ofiar była popularna i bardzo lubiana piosenkarka, Anna Jantar. Kilka miejsc za nią siedziała moja mama.

Przygotowania do powrotu mamy z Ameryki zaczęły się w czwartek rano, kiedy babcia Wronka zarządziła generalne sprzątnie mieszkania, łącznie z trzepaniem dywanów, szorowaniem wanny przy użyciu żrącej pasty i myciem okien wodą z octem. Okna na sucho wycierało się zmiętymi gazetami i była to moja robota. Jak na trzynastoletnią dziewczynkę z bloku byłam zaskakująco silna. Przy minimalnej pomocy siostry, niechętnej do wykonywania jakichkolwiek prac domowych, byłam w stanie wytargać ogromny dywan z drugiego piętra na podwórko, a następnie przewiesić go przez trzepak. Zimą mieszkańcy bloków układali dywany włosem w dół, a po ich wytrzepaniu zostawały na śniegu brudne, szare placki w różnych kształtach i rozmiarach.

Moja siostra Olga była pięć lat ode mnie starsza, dziesięć centymetrów wyższa, kilka kilogramów cięższa i bardzo atrakcyjna. Kiedy wychodziła z bloku, chłopcy wysiadujący na ławkach natychmiast odwracali głowy w jej stronę i zaczynali gwizdać i pokrzykiwać, ale żaden nigdy do niej nie zagadał. Jej długie włosy zimą czy latem falowały na wietrze niczym jedwabne nitki, a że nosiła głowę wysoko, wydawało się, że idzie przez szare podwórko modelka. W przeciwieństwie do mnie Olga nie była zbyt przejęta powrotem mamy z Ameryki, dla mojej siostry rozstania i powroty w rodzinie stanowiły tylko tło dla jej własnych przeżyć. Dla mnie okres nieobecności mamy był nieprzeliczalną na godziny wiecznością. Poleciała do Nowego Jorku końcem lata zeszłego roku, a żegnając się, obiecała wrócić nie później niż za sześć miesięcy, na taki pobyt pozwalała jej wiza. Mama nie była osobą, która by świadomie zrobiła coś nielegalnego, więc te pół roku odznaczyłam w kalendarzu jako pewnik.

Zapowiadała swój powrót dwa razy, ale potem go odwoływała. Drugi termin był wyznaczony na dzień przed Wigilią zeszłego roku, miała przylecieć do Berlina, a stamtąd pojechać pociągiem do Rzeszowa. Dobrze, że zmieniła zdanie, bo miniona zima siedemdziesiątego dziewiątego przeszła do historii jako najsroższa od stulecia. Przywaliła całą Polskę dwumetrowym śniegiem, skuła mrozem szyny, rury, zawiasy, krawężniki, ciężko było się poruszać i wszelkie podróże po kraju odradzały ustami zmartwionych spikerów i redaktorów telewizja, prasa i radio. Mama nas przeprosiła za tę zmianę planów i obiecała niespodziankę.

– Na pewno wiosną! – obiecała i obie z babcią Wronką uznałyśmy, że to będzie kwiecień.

Ostatecznie o tym, że do nas wraca, mama poinformowała dwa dni przed planowanym wylotem z Nowego Jorku, dwunastego marca. Nie mieliśmy w mieszkaniu telefonu, więc jak zwykle rozmowa odbyła się u sąsiadki Stawiarskiej z naprzeciwka i miałam to szczęście, że nie było w mieszkaniu Olgi ani babci Wronki, więc z mamą rozmawiałam ja. Ostatni raz.

– Jak wszystko pójdzie dobrze, widzimy się w piątek wieczorem – powiedziała na pożegnanie, cmokając w słuchawkę.

Wiele rzeczy może pójść nie tak przy tak skomplikowanej logistycznie podróży. Mama najpierw musiała przemieścić się na lotnisko JFK w Nowym Jorku, pokonać ocean „ruskim samolotem”, wylądować na Okęciu, a następnie przejechać przez pół Polski, żeby znaleźć się w naszym mieszkaniu przy ulicy Dąbrowskiego w Rzeszowie i nas uściskać. Babcia Wronka nawet modlić nam się nie kazała o szczęśliwy powrót mamy zza oceanu, tak była pewna, że sprawa jest prosta i niezagrożona gniewem Bożym.

W 1973 roku pierwszy samolot Ił-62, ochrzczony jako „Mikołaj Kopernik”, zaczął latać na dalekie trasy, również do USA, co wcześniej nie było możliwe. Polskie Linie Lotnicze latały tylko nad blokiem komunistycznym i na Bliski Wschód oraz oczywiście do Moskwy. Kiedy Ił-62 wylądował w Chicago, polski konsulat zorganizował fetę na cześć maszyny i ludzi, którzy po raz pierwszy przylecieli z Polski do USA. Nadawanie samolotom imion wielkich Polaków było dziwnym pomysłem, ale doskonale odzwierciedlało ducha socjalistycznych czasów propagandy narodowej. Katastrofy Kopernika i Kościuszki poważnie zaszkodziły przyjaźni polsko-radzieckiej, choć – jak się okazało po latach – wina tych katastrof zaczynała się u konstruktora w Moskwie, a kończyła we władzach Polski Ludowej rządzącej pośrednio LOT-em w Warszawie.

Ochrzczony i wybierzmowany przed kilku laty „Mikołaj Kopernik” wyleciał z Nowego Jorku z ponaddwugodzinnym opóźnieniem z powodu śnieżycy, która rozhulała się nad lotniskiem, i po dziewięciu godzinach spokojnego lotu zbliżył się do lotniska Okęcie kilka minut po jedenastej. Wiadomość o katastrofie samolotu podało polskie radio wczesnym popołudniem czternastego marca 1980 roku, ale zanim ta wieść dotarła do mnie, okrążyła ziemię dwa razy.

Nie śpieszyłam się tego dnia po szkole do domu. Trasę pokonywałam pieszo lub – jak mówiłyśmy w szkole – „z buta” w pięć minut, jednak po drodze były planty, plac zabaw i górka, która zimą przemieniała się w stok alpejski, natomiast latem w zieloną łąkę, więc pokus nie brakowało i bez względu na porę roku rzadko udawało mi się dotrzeć do mieszkania w pięć minut. Byłam podminowana z powodu powrotu mamy, na śniadanie zjadłam tylko piętkę chleba z masłem, która ugrzęzła mi w gardle. Nie wypowiedziałam głośno swojego marzenia z obawy, że zapeszę, ale liczyłam w duchu, że mama szykuje nam niespodziankę i przywiezie tatę. Wyjechał do Ameryki z planem, że wróci po roku, a pieniądze, które zarobi, pójdą na najpilniejsze potrzeby rodziny. W mieszkaniu przeprowadzi się remont, pod blokiem stanie Polonez, ubierzemy się w Peweksie i pojedziemy na wczasy do Jugosławii.

Odblasku mojego szczęścia z przyjazdu rodziców szukałam u najdroższej mi osoby.

Tereska była moją przyjaciółką od przedszkola. Wyszłyśmy z budynku Szkoły Podstawowej numer 10 imienia Marcelego Nowotki jako ostatnie, uważając, żeby nikt z klasy do nas nie dołączył. Zapalenie pierwszego w życiu papierosa nie potrzebowało świadków. Tereska regularnie okradała swojego ojca, czasami było to nawet dwadzieścia złotych, szybko wydane na oranżadę w proszku lub skondensowane mleko w tubce, ale tego dnia przyniosła do szkoły ledwie napoczętą paczkę Klubowych oraz pudełko zapałek.

Poszłyśmy w nasze ulubione miejsce za szkołą, gdzie znajdował się kawał niezagospodarowanej ziemi obsadzonej wielkimi drzewami i przerośniętymi krzewami dającymi schronienie przed wścibskim okiem przypadkowych przechodniów. Usiadłyśmy pod drzewem, każda na swoim szmacianym worku, i przez chwilę patrzyłyśmy na budynek politechniki. Tam miałyśmy w niedalekiej przyszłości zapoznać i poderwać fantastycznych studentów, gdy zamiast zwiniętych w kłębek skarpetek będziemy nosić w biustonoszach coś więcej. Studenci Politechniki Rzeszowskiej przez sam fakt bycia studentami wzbudzali w dziewczynach gorące pragnienia, bez względu na to, czy pochodzili ze wsi, co dało się najpierw wyczuć nosem, a potem zobaczyć oczami, czy z okolicznych miast, które nie miały wyższej uczelni, takich jak Dębica, Tarnów, Mielec czy Krosno. Dla nas było jeszcze za wcześnie, by na poważnie rozmawiać z chłopakami, obie dojrzewałyśmy bardzo powoli, nie musiałyśmy jeszcze kupować waty w aptece, a i wyobrażenia o kobiecości miałyśmy wątłe.

Tereska przypaliła papierosa, lekko się zaciągnęła i podała mnie. Palenie papierosów było w dechę i świadczyło o zbliżającej się dorosłości. Moi rodzice palili papierosy od piętnastego roku życia, o czym opowiadali z uśmiechem wyższości, zaznaczając przy tym, że nam nie wolno. Ćmili w pokojach, kuchni, nawet w łazience, a kiepy porzucali w kryształowej popielniczce lub ceramicznej łódce z Cepelii, wyciąganej z kredensu na wielkie okazje. Olga również paliła, w zimie na klatce schodowej piętro wyżej, w lecie przy otwartym oknie, ale dopiero wtedy, kiedy lampka w pokoju rodziców zgasła.

– Muszę już iść… – Powąchałam zgrabiałe od zimna palce, cuchnęły tytoniem i gumą, która wsiąknęła w skórę dłoni podczas gry w koszykówkę.

– Nie idziemy do delikatesów? Mam szmal… – Tereska wyciągnęła z kieszeni kurtki pięciozłotówkę. – Starczy na dwa obwarzanki.

Tego dnia na stanowisku „pieczywo-nabiał” za szybą leżały tylko bochenki chleba z kminkiem i kilka oklapłych sztangli. W poszukiwaniu obwarzanków przeszłyśmy całą ulicę Dąbrowskiego, pod Zamkiem Lubomirskich odbiłyśmy w prawo i pod szkołę wróciłyśmy inną drogą, przez Obrońców Stalingradu. W żadnym mijanym spożywczaku nie było obwarzanków. Jeszcze bardziej głodna i zmarznięta ostatecznie poszłam na obiad do Tereski, który jej niepracująca mama trzymała na gazie w pełnej gotowości dla wszystkich członków rodziny aż do samego wieczora.

Mama Tereski wyglądała na jej babcię. Nieumalowana, otyła, przedwcześnie posiwiała, przepasana fartuchem pani Danusia cały dzień aż do dziennika spędzała w kuchni. Kiedy podała obiad, sama nigdy nie zasiadała z rodziną do posiłku, natychmiast uciekała do swojego maciupkiego królestwa, które rozciągało się od kuchenki gazowej wzdłuż szafek poprzez stół aż do lodówki. Każdy centymetr powierzchni był tam zajęty, pod stołem piętrzyły się worki z mąką, prodiż, malakser, puste słoiki, na blatach i parapecie stały rzędy garnków, misek, pojemników z kaszą, ryżem i cukrem. Nad kuchenką wisiały warkocz czosnku oraz kompozycje z cebuli. Dosłownie wszędzie można się było do czegoś przykleić, ponieważ pani Danusia nie dbała przesadnie o czystość w swoim królestwie. Ale gotowała dobrze, choć niezbyt różnorodnie, najlepiej wychodziły jej sznycle oraz zabielany barszcz czerwony z jajkiem.

– Jedz, Haniu, jedz… widzę, że ci smakuje… Kiedy twoja mamusia wraca?

– Dziś wieczorem – odparłam z ustami pełnymi ziemniaków i ćwikły.

– Twoja mamusia to taka elegancka kobieta… – westchnęła, wygładzając fartuch na podołku. – Pamiętam, jak żeście się wprowadzili, ty jeszcze w beciku byłaś, niosła cię przez podwórko jakby do chrztu. Ubrana była w kostium, zdaje mi się, że granatowy. Spódniczka przed kolano i czarne szpileczki na zatrzask, pamiętam jak dziś.

– Na szpilkach przeprowadzkę robiła? – Tereska miała wątpliwości.

– No przecież pani Ela sama nie targała mebli na piętro… Tragarzy mieli. Pan inżynier, to też pamiętam, podjechał autem pod same drzwi i przywiózł wasze walizki.

– A skąd mama to wszystko wie? Przecież od nas nie widać Hani bloku.

– W ich klatce mieszka krawcowa Dziurzyńska, ciągle do niej chodziłam szyć, akurat wtedy też zaszłam do przymiarki.

Podniosłam głowę znad talerza. Wyobraźnia mnie zawiodła, nie mogłam zobaczyć pani Danusi ubranej w szytą na miarę sukienkę czy spódnicę, nawet gdybym przeniosła się w czasie i odmłodziła o kilkanaście lat.

Zerknęłam na zegar wiszący w przedpokoju, zrobiło się już późno. Podziękowałam za pyszny obiad i poszłam do domu. Sznycel wieprzowy ulepiony i usmażony przez panią Danusię był ostatnim posiłkiem, który zjadłam tego dnia.

Sąsiadka Stawiarska miała w mieszkaniu telefon jako jedyna w naszej klatce. Ten luksus załatwił jej syn, milicjant, kiedy z nią zamieszkał po burzliwym rozwodzie z niewierną i krnąbrną żoną. Nasz blok nazywany był „milicyjnym”, ponieważ mieszkało w nim kilka rodzin mundurowych, oficerów i szeregowców z pobliskiej komendy wojewódzkiej. Mieszkania, po trzy na każdym z trzech pięter, były duże jak na ówczesne standardy. Zostały wybudowane niedługo po wojnie, kiedy jeszcze socjalistyczne budownictwo nie zabrnęło w zaułek ciasnoty, bylejakości i ciemnej kuchni.

Babcia Wronka nie lubiła rozmawiać przez telefon, słuchawkę trzymała zbyt daleko od ucha, jakby się obawiała kontaktu z gadającym przedmiotem, i zawsze głośno krzyczała, choć nie zawsze słabe połączenie tego wymagało. Kiedy pani Stawiarska zapukała do drzwi i powiedziała, że z Warszawy do nas dzwonią, babcia wysłała Olgę.

– Pewnie Ela dzwoni, wypytaj się dokładnie, o której będzie, żebym wiedziała, kiedy wodę na pierogi nastawić. Ona nie lubi odsmażanych, na świeżo muszą być.

Z Warszawy dzwonił pan Leszek, który zadeklarował się przywieźć mamę do Rzeszowa swoim autem. Moi rodzice przyjaźnili się z Leszkami od czasu wprowadzki na osiedle i często się odwiedzali przy okazji imienin czy wolnej soboty, aż do momentu wyjazdu taty do Ameryki. Mama trafiła na listę „podejrzanych” kobiet z racji tego, że nie miała męża pod ręką od dłuższego czasu, więc nie zapraszano jej tak chętnie jak wcześniej. Do Leszków nie chodziła prawie wcale, jednak dawny przyjaciel domu, nieco po kryjomu, opiekował się nami, zachowując przyzwoity dystans, żeby nie drażnić żony. Pozwoliła mu pojechać na Okęcie i nawet przygotowała kanapki na drogę, mając na widoku torbę z dolarami lecącą Iłem z Nowego Jorku.

Olga z początku nie zrozumiała, co pan Leszek miał na myśli, mówiąc, że nie będzie dłużej czekać na lotnisku, bo ciała i tak by mu nie wydadzą, ponieważ nie jest z rodziny. Do głowy mu nie przyszło, że do nas wieść o katastrofie samolotu „Mikołaj Kopernik” jeszcze nie dotarła, więc zrelacjonował szybko to, co zobaczył oraz usłyszał na lotnisku, i obiecał opowiedzieć więcej szczegółów po powrocie.

– Nie wiem, czy dam radę dziś, patrz, która już godzina… z tego wszystkiego straciłem rachubę czasu, ale jutro po pracy do was zajrzę i się naradzimy, co z pogrzebem i tak dalej.

– Czyim pogrzebem? – zapytała Olga.

– No jak czyim? Waszej mamy… Samolot się rozbił! Nie macie radia? – Pan Leszek był zdenerwowany. – Dziś rano samolot rąbnął i wszyscy zginęli!

Olga usiadła na podłodze i zakręciła mocno sznur od telefonu wokół palca.

– Samolot się rozbił? Ten z mamą? Ten z Nowego Jorku?!

– Ten! Sam bym nie wierzył, żeby nie ci zrozpaczeni ludzie na lotnisku, których karetki zabierały…

– To znaczy, że jednak ktoś przeżył?!

– Ech… nie, nie pasażerów, tylko czekających na lotnisku, mdleli jeden po drugim. Przyjechało wojsko, milicja, płacze, krzyki, co tam się działo… Nawet wódkę serwowali na uspokojenie, ale jak się po czymś takim uspokoić? Koło pomnika chłodnie podobno stoją, cały konwój… To jest nie do wyobrażenia… Tyle narodu zginęło za jednym zamachem… Nikt się nie uratował, nikt… – chlipnął.

Mimo że serce mojej siostry zbudowane było ze szkła, gwoździ i drutu, zaczęła mięknąć. Jej głos drżał.

– Na pewno mama leciała tym samolotem? Panie Leszku, niech się pan skupi, bo może to jakaś koszmarna pomyłka… Trzeba wszystko dokładnie sprawdzić…

– Co tu jeszcze sprawdzać? Ela zginęła w katastrofie samolotu! Paweł nie dzwonił z Ameryki? Twój ojciec jeszcze nie dzwonił? No niechby się nie okazało, że on też wsiadł na ten samolot, żeby wam niespodziankę zrobić… Jezus Maria…

– Ja pitolę… – powtarzała Olga, coraz głębiej zapadając się w sobie. – Ja pitolę…

– W każdym razie ja się będę zbierał do domu, nic tu po mnie. Olga… najszczersze kondolencje… Ech… Nie wiem, co powiedzieć… Żeby pani Waleria zawału nie dostała… Jak ty jej to wszystko powiesz? Z Pawłem musisz się skontaktować, sprawdź, czy… no wiesz, czy aby też nie leciał tym samolotem…

Tato nie zadzwonił tego dnia, co nas jeszcze bardziej przygnębiło, a numer, który do niego miałyśmy, nie odpowiadał.

Po przemodlonej na kolanach nocy udało mi się zasnąć. Przytulona do babci, z głową wciśniętą w jej poduszkę pachnącą walerianą, spałam kilka godzin i śniła mi się mama, którą ze stajni wywlókł koń. Nogę miała przywiązaną do kopyta. Obudził mnie strach. Babcia Wronka kazała nam się ubrać na czarno i we trzy pomaszerowałyśmy gęsiego do kościoła saletynów niczym kondukt żałobny. Trzy pary oczu wpatrywały się w błękitną Matkę Boską, błagając, żeby się zlitowała i oddała nam mamę, używając swojej nieziemskiej mocy. Głowę miałam pełną krzepiących opowieści o cudach, tych zaklętych w wodzie w Lourdes, relikwiach zakutych w złych krzyżach i kulach rozwieszonych na ścianie sanktuarium w Częstochowie na dowód nagłego ozdrowienia, więc modliłam się żarliwie, może nawet nieco nachalnie.

Cud się jednak nie zdarzył, modlitwy wyleciały z naszych serc z dużą energią, ale najpewniej nigdzie nie dotarły, niczym rakieta wysłana w kosmos, która rozlatuje się na milion kawałków zaraz po starcie.

Dopiero w poniedziałek udało się Oldze dodzwonić do taty, a ten bardzo się zdziwił, że niepokoimy go o tak późnej porze.

– Olga, stało się coś? Wiesz, która jest godzina?! Trzecia dwadzieścia w nocy… Ja rano muszę wstać do pracy…

– Co się stało?! Chyba wiesz, co się stało! Czekamy i czekamy na telefon! – Olga spojrzała na mnie i na sąsiadkę siedzącą po drugiej stronie ławy w pokoju. Zapewniłyśmy ją, że zapłacimy za to połączenie międzynarodowe, jak tylko przyjdzie rachunek, jednak wolała być obecna przy rozmowie i mało dyskretnie zerkała na zegarek.

– Ale co? No mówże… – Ojciec ziewnął.

– Samolot się rozbił, nie słyszałeś? W piątek rano… Ten z Nowego Jorku do Warszawy.

– Słyszałem, podawali w wiadomościach, straszna tragedia, niedawno byłem w klubie w Newarku i śpiewała Anna Jantar, fajna babka.

Olga próbowała zachować spokój, ale nie potrafiła zapanować nad złością.

– Anna Jantar, co ty gadasz?! Mama zginęła w tej katastrofie! Twoja żona!

Ojciec chrząknął i zakaszlał. Palił paczkę papierosów dziennie, jego katastrofa też się powoli zbliżała.

– Dziecko, ty nawet tak nie żartuj – odezwał się po chwili. – Mama poleciała do Polski tydzień temu, nie w zeszły piątek.

Olga trzymała słuchawkę oddaloną od ucha, żebym i ja mogła słyszeć, co mówi ojciec. Zanim dotarł do mnie sens jego słów, moja siostra zaczęła wrzeszczeć, ale nie umiałam ocenić, czy z radości, czy z gniewu. Rozmawiali jeszcze parę minut, zastanawiając się wspólnie, gdzie się mama podziała, skoro przyleciała do Polski przed tygodniem. Gdzie jest? Co robi? Ojciec nie miał żadnej sensownej hipotezy, pożegnali się obietnicą, że będą to wyjaśniać po obu stronach Atlantyku.

Pan Leszek w naszym imieniu skontaktował się z LOT-em i po długich negocjacjach otrzymał potwierdzenie, że Elżbieta Wolska była na liście pasażerów feralnego lotu.

Gorsza od żałoby po mamie okazała się sensacja wokół mnie i Olgi w pierwsze dni po tragedii. Sąsiedzi, nauczyciele, koleżanki, listonosz, kioskarka gapili się tak ostentacyjnie, jakbym była jakimś dziwolągiem, którego powinni pokazywać w cyrku. Nikt się do mnie nie odzywał, nie pocieszał mnie, nie składał kondolencji, tylko patrzyli z daleka, wbijając spojrzenia jak ćwieki w skórzaną kurtkę. Nie wiem, czego wypatrywali u osieroconej trzynastolatki. Sinych placków pod oczami z niewyspania czy do krwi obgryzionych paznokci? Chciwe spojrzenia śledziły mnie przez kilka dni w drodze do szkoły, do sklepu, do kościoła i zaczęłam czuć się winna śmierci mamy, ponieważ te błyskające chorą ciekawością oczy żądały wytłumaczenia dlaczego. Oczy czekały na więcej pikantnych szczegółów na temat katastrofy, w której przecież oprócz mojej mamy zginęła piosenkarka Anna Jantar, o czym trąbili w telewizji i prasie. Czerpałyśmy z tego faktu pocieszenie, że okrutny los nie oszczędza nikogo, kiedy zaczyna wybierać godzinę, miejsce oraz osobę, której zgasi światło. Śmierć mamy stała się bardziej podniosła z tego powodu, że wraz z nią zginęła znana piosenkarka, a także członkowie amerykańskiej drużyny bokserskiej, których czarne, przecięte na pół przez pasy ciała znaleziono wbite w ziemię w miejscu rozbicia samolotu. Byli to bardzo młodzi chłopcy, amatorzy, szykujący się dopiero do wielkiej sportowej kariery.

Kiedy w środę po katastrofie poszłam do szkoły, pani od polskiego rozpłakała się na mój widok, natomiast pani od geografii obdarowała mnie wedlowską czekoladą. Była wyraźnie wzruszona, zaglądając mi w oczy, ale oprócz „biedne dziecko” nie umiała nic krzepiącego powiedzieć. Poza Tereską nikt z klasy się do mnie nie zbliżył tego dnia, podczas przerwy stałyśmy pod oknem, tyłem do wrzeszczącego korytarza, a do świetlicy na obiad wcale nie poszłam, choć byłam głodna jak wilk.

– No i co się gapisz, palancie?! – ryknęła Tereska w stronę kręcącego się wokół nas gówniarza. – Chcesz zarobić z liścia?

Chłopak wywalił jęzor i uciekł.

– Jeszcze do mnie nie dotarło, co się stało – wyszeptałam. – Może to wszystko mi się tylko śni? Przecież takie rzeczy się nie zdarzają w normalnym świecie.

Tereska przysunęła się bliżej mnie.

– W rodzinie mojej mamy, powiem ci, zdarzały się takie okropności, żebyś nie uwierzyła.

– Co na przykład?

– Brat mamy kolejarzem był, znaczy kierował pociągami, nie wiem, jak to się fachowo nazywa. Maszynista? Nieważne… No i co rusz ktoś mu się pod jego pociąg rzucał, przysięgam, chyba z dziesięć osób przejechał, bo nie zdążył wyhamować.

– Okropna śmierć, tak pod pędzący pociąg skoczyć. – Wzdrygnęłam się.

– Ale za to szybka, choć nie zawsze… – Tereska zniżyła głos. – Podobno niektórych poćwiartowało, a jeszcze chwilę żyli… Wujek często opowiadał, widział na własne oczy te kawałki ludzi. No i co? Pewnego dnia sam się pod pociąg rzucił, tyle tylko, że nie na swojej trasie.

– No co ty? Poważnie?

– Tato twierdził, że brat mamy miał nierówno pod sufitem i że to od zawsze było wiadomo, więc nie powinien tymi pociągami kierować. Na dworcu w Sędziszowie się pod pociąg rąbnął. Osierocił troje dzieci, ale na tym się czarna seria nie skończyła. Najstarszy syn wujka sobie strzelił w łeb, kiedy na warcie stał, jak w wojsku służył.

– Też miał coś z głową?

– Nie wiem, ale podobno dziewczyna go rzuciła, jak do woja poszedł, może to przez nią? – Tereska zrobiła smutną minę i przez chwilę nic do siebie nie mówiłyśmy, porównując tragedie rodzinne.

Po ostatniej lekcji odbyło się krótkie spotkanie z dyrektorem szkoły. Do jego gabinetu, wyraźnie przejęta, zaprowadziła mnie wychowawczyni. Pani Lisiewicz wskazała miejsce na dywanie, gdzie mam stanąć, centralnie przed solidnym dębowym biurkiem, zza którego zarządzał naszą szkołą dyrektor. W tym miejscu dywan był mocno wydeptany i wyślizgany. Onieśmielona rozglądałam się po przestronnym gabinecie kipiącym czerwienią. Zarówno wzorzysty dywan, jak i zasłony oraz obicia krzeseł były ciemnoczerwone, flaga oraz sztandar umocowany za plecami dyrektora nieco jaśniejsze. Pachniało kurzem i fasolką po bretońsku. Uświadomiłam sobie, że z okna tego gabinetu roztacza się widok na politechnikę i skarpę oraz drzewo, pod którym paliłyśmy z Tereską papierosy. Pomyślałam, że trzeba nam będzie na przyszłość znaleźć dyskretniejszą miejscówkę. Palenie papierosów bardzo mi się spodobało i nie zamierzałam przestać.

Dyrektor, wysoki, łysiejący pan w rogowych okularach, budził strach i podziw w doskonale równych proporcjach. O nauczycielach mówiło się wówczas tak jak o zmarłych: albo dobrze, albo wcale. Byli przybyszami z Mądrej Planety, nie mieli życia prywatnego, słabości ani natręctw. Wszystko od nich zależało, zarówno oceny w dzienniku, jak i poczucie własnej wartości u ucznia, którego mogli jednym słowem wdeptać w glebę lub wystrzelić pod niebiosa. Dopiero gdy opuszczałam mury szkoły podstawowej, zobaczyłam ich takimi, jakimi byli. Grono pedagogiczne, zwyczajni ludzie z rysami na charakterze i osobowościami głębszymi niż Rów Mariański.

Dyrektor szkoły nazywał się Szela i uczył starsze klasy historii. W ósmej klasie zacznie uczyć mnie, ale póki co byłam dla niego jednym z setek bezimiennych fartuszków z białym kołnierzykiem i tarczą przyszytą na lewym rękawie.

Chrząkając, przecierał okulary i długo się zbierał, by zacząć przemowę. Czekałyśmy z panią wychowawczynią na jego słowa w pokornym milczeniu ze spuszczonymi głowami. Gdyby mama zginęła w wypadku samochodowym lub choć umarła na raka, nie wiałoby ode mnie taką grozą, nikt by się nie interesował stanem mojego osieroconego serca, ale katastrofa pasażerskiego samolotu stawiała przed takimi erudytami jak dyrektor szkoły całkiem nowe wyzwanie. Na początek obwieścił, że mogę przez tydzień, dajmy na to dwa, nie przychodzić na lekcje. Dodatkowo, tu zrobił znaczącą pauzę, świetlica będzie mnie karmić za darmo do końca roku szkolnego. Dla dyrektora, oceniającego głębię tragedii uczennicy szóstej klasy, strata matki równała się ze stratą codziennego obiadu, co było w pełni zrozumiałe. Rola matek w czasach jego dzieciństwa z pewnością nie wykraczała daleko poza kuchnię.

– Jak masz na imię? – zapytał na koniec spotkania.

– Hania.

– Jeszcze raz mi przypomnij, nazwisko?

– Wolska, szósta A – pośpieszyła z informacją wychowawczyni.

Dyrektor wstał zza biurka, podszedł do mnie i położył mi dłoń na ramieniu. Skuliłam się. Przez chwilę patrzył na wiszące nad moją głową godło, jakby szukał tam inspiracji.

– Musisz od teraz opiekować się swoją siostrzyczką, przejąć rolę mamusi… I wiem, że to niełatwe zadanie, ale na pewno podołasz – powiedział uroczyście.

Zerknęłam na wychowawczynię, nie śmiałam odezwać się do dyrektora szkoły, szczególnie kiedy był w stanie takiego uniesienia jak teraz.

– Panie dyrektorze, siostra Hani uczy się w liceum, jest od niej starsza…

Szela spojrzał na swoją podwładną z niechęcią, ukarał ją dyscyplinarnie wzrokiem za to, że zbyt pobieżnie zreferowała mu moją sytuację rodzinną.

– Tak czy tak, nie zapominaj o szkole, ale teraz zrób sobie ferie i… odpocznij.

Podziękowałam skinieniem głowy i wymaszerowałam za wychowawczynią z czerwonego gabinetu.

ROZDZIAŁ 2

Wdowa

Babcia Wronka pogodziła się z tragiczną śmiercią swojej córki Eli w porozumieniu z Matką Boską, która w sennym objawieniu wytłumaczyła jej sens tego, co zaszło, jednak kiedy nam usiłowała przełożyć śmierć mamy na późniejsze spotkanie w niebie, gdzie ona już nam miejsce grzeje blisko swojego tatusia i innych zmarłych członków rodziny, zaczęłam podejrzewać, że zmyśla.

– Po co mi matka w niebie?! Matka mi teraz potrzebna! – darłam się i trzaskałam drzwiami.

Babcia chodziła za mną po mieszkaniu i prosiła, żebym przestała bluźnić, ale ja nie chciałam przestać, czułam się całkowicie bezkarna. To był ten moment, kiedy dziecko może nawet przeklinać i rozliczać Pana Boga z jego durnego planu, który zakładał rozdawanie nagród po śmierci. Gdy jest się dzieckiem, śmierć rodziców w ogóle nie występuje, co najwyżej odejście na tamten świat dziadków i nie da się takiej straty mądrze wytłumaczyć. Że niby jak? Pan Bóg zabrał moją mamusię do siebie, bo ją sobie umiłował? Mnie również bardzo kocha i właśnie dlatego postanowił, że w wieku lat trzynastu będę półsierotą? Ale czego dobrego można się spodziewać po takim Bogu, który swojemu gorącemu wyznawcy Abrahamowi nakazał iść do kraju Moria, zbudować stos, przywiązać własnego syna i podpalić? Kazał mu złożyć chłopca w ofierze, żeby się przekonać, kogo bardziej kocha, Boga czy syna? Fakt, że w ostatniej chwili zmienił zdanie, nie dodaje cukru do tego okrutnego testu na wierność. Przypomniałam o tym babci Wronce i zasmuciłam ją na wiele godzin. Pamiętałam z lekcji religii wiele przerażających historii, właściwie poza narodzinami Jezuska w stajence, żadnej przyjemnej, często o tych przypowieściach myślałam, wciąż wierzyłam, że wydarzyły się naprawdę.

Olga nie potrzebowała tłumaczeń babci, która pośredniczyła pomiędzy nami a miłosiernym Bogiem w pierwszych dniach po tragedii, i nie wiem, co działo się wtedy w głowie mojej siostry. Nie rozmawiała ze mną, jeśli chciałam dostać się do jej myśli, musiałam zaczekać na okazję, by dobrać się do pamiętnika, który chowała w różnych miejscach pokoju. Dzieliłyśmy mały, wąski, nieustawny pokój pomalowany na niebiesko. Ona spała pod oknem na wersalce jak królowa, ja na rozkładanym, twardym fotelu w kącie przy drzwiach. Oprócz naszych legowisk w pokoju stała meblościanka oraz oszklony regał z książkami, które mama systematycznie znosiła do domu z „darów”. Mama udzielała się w opiece społecznej, chodziła po patologicznych domostwach, a takich na naszym osiedlu nie brakowało, więc czasami wracała z tych wizytacji objuczona książkami podarowanymi przez wdzięczne, pobite kobiety, które, jak same mówiły, książek nie czytają i nie wiedzą, skąd się one w ogóle w ich mieszkaniach wzięły. Na najniższej półce stali Dygat, Hłasko, Redliński, Iwaszkiewicz i Fleszarowa-Muskat, na najwyższej Mickiewicz, Norwid, Sienkiewicz, Prus i Żeromski. Za książkami Olga chowała swój pamiętnik, który regularnie przeglądałam, żeby się dowiedzieć, na jakim etapie utknęła kolejna miłość mojej siostry i której koleżance tym razem zaszła za skórę. Olga była kłótliwa i od zawsze w pretensjach.

Tydzień po katastrofie samolotu napisała: Nie umiem rozpaczać, mam puste, zimne serce przebite złością! Cała ta amerykańska eskapada ojca i matki od początku śmierdziała tragedią. Najpierw tato, teraz mama, do widzenia nigdy. Pod tym wpisem narysowała krzyżyk, pod nim serce, z którego kapały czarne łzy. Kilka dni później na kartkach pamiętnika rozgościł się Miłosz, jak zwykle u mojej siostry, chłopak już zajęty przez inną dziewczynę, temat śmierci mamy oraz nieobecności taty nie powrócił.

Nawet nie próbowałam rozmawiać z siostrą na temat tego, co się stało, pod ręką była tylko babcia.

Babcia Wronka naprawdę miała na imię Waleria, ale w rodzinie wszyscy nazywali ją Wronką, podobno sama tak na siebie wołała, kiedy była dzieckiem. Przyjeżdżała do nas pomieszkać, spędzała tydzień lub miesiąc w mieście, ale potem zawsze wracała na wieś do swojego trzeciego męża, który niewiele jej podarował poza nazwiskiem Zdrada. Oprócz religijności i gotowania nie miała innych zajęć, stroniła od sąsiedzkich plotek, nie robiła swetrów na drutach, nie smażyła powideł, nie cerowała, nie szyła ani też nie sprzątała, jednak zawsze wydawało się, że jest bardzo zajęta i ma dużo na głowie. Nosiła w sobie taki rodzaj łagodności, jaki lubią dzieci, jeśli na coś naciskała, to tylko na obowiązek modlitwy i regularnego uczęszczania do kościoła. Mieszkaliśmy obok kościoła saletynów, piękna Matka Boska z obrazu cierpliwie wsłuchiwała się w modlitwy, prośby czy przeprosiny, przed jej łagodnym obliczem załatwiało się wszystkie ziemskie sprawy. Kiedy chciałam sprawić babci przyjemność, szłam z nią na wieczorną mszę i czasami ulegałam takiemu uniesieniu, że łzy podchodziły mi pod powiekę. Działo się tak szczególnie podczas koncertów grupy muzycznej Oaza lub w trakcie drogi krzyżowej. Na stare lata religijność zastąpiła babci Wronce całe życie wewnętrzne, wlała się w jej serce i umysł, nie zostawiając wiele miejsca na przyziemne przyjemności.

Babcia Wronka skończyła tylko cztery klasy, nie dlatego, że nie była bystra, przeciwnie, garnęła się do nauki, ale czasy, w których dorastała, nie promowały edukacji, dla wielu dziewczynek szkoła pozostawała niedostępna. Musiała boso wędrować do sąsiedniej wsi trzy kilometry w jedną stronę, gdzie w izbie bogatszego chłopa zorganizowano szkołę, jedyną w okolicy. W zimne jesienne dni docierała do tej placówki mokra i zakatarzona, nauczycielka suszyła jej ubranie na piecu i dokarmiała ją, czym mogła, widząc, jak dziesięcioletnia Waleria marnieje w oczach. Była jej najpilniejszą uczennicą, pomocną w dyscyplinowaniu innych dzieci, znacznie mniej chętnych do nauki. Zostawała po lekcjach, żeby posłuchać pani nauczycielki z miasta. Jej opowieści o podróżach, dalekich krajach, dzikich zwierzętach i marzeniach zachęciły Walerię do nieco śmielszego planowania przyszłości i wówczas po raz pierwszy przyszło jej do głowy, że może wyjechać ze wsi, choćby na trochę, żeby zobaczyć, jak świat urządzony jest gdzieś indziej. Rodzice nie protestowali, kiedy zaczęła uczęszczać do szkoły, mieli za parobków dwóch synów i dwie młodsze córki, stać ich było na to, by jedną wysłać na naukę. Waleria nauczyła czytać młodsze siostry, bracia zgodnie uznali, że czytanie ani pisanie nie jest im potrzebne do życia, jakie wiedli i jakie planowali, wolny czas woleli wykorzystać na kawalerkę lub nicnierobienie, jednak przyuczyli się przy siostrze i opanowali sztukę czytania, choć z wielkimi oporami. Z pisaniem szło im gorzej, ale to nikogo nie martwiło, bo i tak nie mieli do kogo pisać.

Moi dziadkowie nie gonili najstarszej córki w pole, podświadomie czując, że jest warta więcej, więc szkoda zdzierać jej rąk przy ciężkiej pracy na roli. Mieli nadzieję dobrze wydać ją za mąż, choć posag, na jaki mogła liczyć, był dość marny, a rzeczy materialne zmieściłyby się w małym wózeczku. Była ładna, zdrowa i miała skończone klasy, szybko zaczęły się do niej ustawiać kolejki chętnych do ożenku.

Pierwszy mąż babci Wronki, Wasyl Pietrusza, urodził się w rodzinie „Zamieszańców”, grupie etnicznej, która od kilku wieków tworzyła ruską enklawę, i choć pozostawali w życzliwych stosunkach z polskimi sąsiadami, zachowywali swoją odrębność, oparli się asymilacji i trzymali razem. Sam fakt, że Waleria miała opuścić rodzinną wieś i po ślubie przenieś się do Czarnorzeki, gdzie rodzina jej przyszłego męża gospodarzyła od setek lat, wywołał wielki sprzeciw. Słowo „miłość” nie występowało w rozmowach w rodzinie moich dziadków Serafinów, rozumieli pracę na roli i obowiązek żeniaczki, wiedzieli, co to zawiść czy chciwość sąsiedzka, ale miłości nie znali. W temacie zamążpójścia Walerii najwięcej mówiło się o opętaniu, zapatrzeniu, hańbie i złym końcu.

Wasyl Pietrusza był przystojnym młodzieńcem. Wysoki, barczysty, z tłumu cherlawych i szczerbatych chłopaków wyróżniały go gęste włosy i wspaniałe zdrowe zęby. Był czysty, schludnie ubrany, a na to wszystko umiał trafić do każdej dziewczyny, czasami słowami, czasami dotykiem, ale tak skutecznie, że za żadną panną nie musiał latać, same przychodziły. Takich mężczyzn mało po świecie chodzi, a jeśli już taki się pojawi, długo wspominają go panny i mężatki, jednakowo wzdychając do tego, co było lub co być mogło. Babcia Wronka najchętniej zapomniałaby o swoim pierwszym mężu oraz wydarzeniach, które pomogły jej w postawieniu na swoim. Wstyd młodości przychodzi dopiero w pewnym wieku i kobieta sama przed sobą przyznać nie chce, że huragan, który ją kiedyś porwał, szybko okazał się zgniłym wiatrem, co chorobę i nieszczęście niesie.

– Mało kawalerów u nas, żeby za obcego iść? – mruknął ojciec Walerii.

– Dla mnie obcy nie jest.

– Pewnie! – huknął jej brat Janek. – Już żeś się z nim zwąchała! Jak ty będziesz z nimi żyć w obliczu Boga? Przecież to grekokatoliki, może i naszej religii się wyrzekniesz?

– Niczego się nie wyrzeknę. Pójdę za Wasyla i bez twojej zgody, mamusia i tatuś nam pobłogosławią.

Ojciec babci, Klemens Serafin, był małomównym, cichym człowiekiem, jego żona Zofia odzywała się tak rzadko, że wszyscy zapomnieli, jaką barwę ma jej głos, z czasem w ogóle przestała mówić, porozumiewała się wzrokiem i gestami. Na chorobę milczenia żaden doktor by nie poradził, a ponieważ postępowała powoli, wszyscy domownicy mieli czas, żeby się oswoić. Słów było coraz mniej, ale Zofia Serafin wyglądała i zachowywała się tak samo, usługiwała mężowi i dzieciom z pogodnym uśmiechem. Była maleńką kobietą dbającą o higienę, z czego słynęła w całej okolicy, choć nie wszystkim babom to jej umiłowanie czystości się podobało, co bardziej zawistne nazywały Zofię Serafin „łąkową wariatką”. W ogródku przed chałupą dziadków rosły piękne kwiaty, które z troską pielęgnowała, potem zbierała płatki tych najbardziej pachnących, suszyła i wkładała do szaf pomiędzy ubrania oraz poszwy.

Kiedy Waleria obwieściła rodzinie, że idzie za Wasyla, jej matka przemówiła. Z gardła kobiety wydobył się wtedy skrzek jak u kaczki i przytykając dłoń do ucha, nagle zaczęła gdakać. Nie sposób było wyłowić choć jednego zrozumiałego słowa z jej przemowy, ale to jej nie powstrzymało. Miała do powiedzenia sporo, można było się domyślić z brzmienia wysokich dźwięków, że nie jest zadowolona z decyzji córki.

Waleria osłupiała, wsłuchując się w kaczo-kurzy język matki, Janek również stanął jak wryty i oboje patrzyli na matkę, wytrzeszczając oczy ze zdumienia.

– Matka twoja jakowo przeciwko jest, żebyś za Wasyla szła. I jeszcze mówi, że tyś po szkołach, lepszy los cię czeka – przetłumaczył słowa żony Klemens Serafin.

Waleria przez chwilę zastanawiała się, czy podejść do matki, czy udawać, że jej nowy głos nie brzmi przerażająco. Skoro ojciec rozumiał sens wygdakanych słów, może i ona z czasem zacznie je rozumieć? Spojrzała na brata. Janek zerwał się z ławy i wyszedł z izby. Słychać było, jak w sieni napomina Cecylię, lubił krzyczeć na młodsze rodzeństwo bez powodu, po to tylko, by wypróbować swój autorytet lub by zagłuszyć własne wątpliwości. Kiedy zostali w izbie sami, ojciec babci Wronki zaczął nabijać fajkę, zerkając przez okno, jego żona złożyła dłonie na podołku i uśmiechając się lekko, zamknęła oczy, jakby wszystko nagle przestało ją obchodzić.

– Za Władka Grudniewicza miałaś iść, było już ugadane. – Wstał od stołu i otworzył piec. Wyjął tlącą się szczapkę i przyłożył do fajki. – Grudniewicze to porządna rodzina, Władek pracowity jest, źle ci tam nie będzie…

– Niech się ojciec nie martwi o mnie, u Pietruszów jak panią mnie traktują, izbę własną mamy, po dziadku Wasyla wkrótce całe gospodarstwo przejmiemy, razem z polem i domem.

– Ale tam ziemia podła, ino kozy pasać.

– Wasyla dziad zakład kamieniarski ma, wyrabiają żarna, koła młyńskie, figurki z piaskowca, nagrobki…

Matka babci znów zaczęła gdakać i mocniej zacisnęła węzeł chustki na suchej szyi. Podniosła obie dłonie w górę, wydawała z siebie kilka dźwięków, potem w jednej chwili straciła energię, jej ramiona opadły, oczy zgasły. Głowa Zofii Serafin wpadła w rezonans i zaczęła się kiwać niczym umocowana na sprężynce, wyglądało to tak, jakby czemuś z uporem przytakiwała.

– Mamusiu… – Waleria wyczuła, że matka lamentuje nad jej losem, mimo że nie rozumiała słów. Podeszła do niej, uklęknęła na klepisku i położyła obie dłonie na drgających kolanach. – Niech mamusia nie martwi się o mnie, Wasyl to dobry człowiek, po sercu go biorę, przyjeżdżać do was będę w odwiedziny i jak trzeba pomóc, to zawsze… Nic już nie poradzę na to, co mnie spotkało, i chcę, bardzo chcę za Wasyla iść.

Taka chwila serdeczności pomiędzy matką a córką w chałupie moich pradziadków nie wydarzyła się nigdy wcześniej. Zofia dotknęła czubka głowy Walerii, kciukiem przejechała wzdłuż przedziałka rozdzielającego jej gęste włosy na dwie części, potem przyłożyła dłoń do policzka córki. Waleria czuła, jak bardzo trzęsą się ręce jej matki, która zestarzała się w ciągu ostatnich kilku lat, choć jeszcze nie przeszedł jej szósty krzyżyk.

– A wesele urządzimy takie, że do zimy gadać będą… Zobaczycie… Tatuś z mamusią będzie tańcował do samego rana…

Babcia Wronka wstydziła się tego, że miała trzech mężów, nie tyle przed ludźmi, co przed Panem Jezusem, który się przecież nigdy nie ożenił, zostawiając furtkę uchyloną wszystkim paniom Go miłującym. Policzki babci płonęły na samą myśl, jak jej się kiedyś przyjedzie rozliczyć na sądzie ostatecznym z tych trzech mężczyzn, których wpuściła pod pierzynę. Najwięcej grzesznych uczynków i myśli naliczyła z Wasylem, choć ich małżeństwo trwało niespełna dwa lata.

Dzień po rozmowie z rodzicami sieczkarnia ucięła babci Wronce kawał palca wskazującego prawej dłoni, co uczyniło ją felerną, a wieść o tym nieszczęściu rozdmuchała się po okolicy w kilka dni. Ludzie zaczęli szemrać między sobą, że teraz Walerki ani Grudniewicz nie zechce, ani urodziwy Rusin z Czarnorzeki, chyba że ten kawałek palca jej odrośnie, bo jeszcze młoda jest i tak zdarzyć się może. Inna plotka głosiła, że Walerka umyślnie sobie ten palec ciachnęła, żeby Grudniewicz dał jej spokój, i że to był pomysł Wasyla, który chciał przyśpieszyć ślub, ponieważ jemu taki defekt u narzeczonej nie przeszkadzał.

Wesele było skromne. Rodzina Wasyla odjechała jeszcze przed północą, niczego nie pochwalili, niczemu się nie dziwili, znać było, że nie czują się dobrze w domu synowej, też i nikt z Serafinów nie zadał sobie trudu, by ich serdeczniej przyjąć. Po ślubie młodzi zostali kilka dni na gospodarstwie, żeby Walerka mogła spakować swój posag i pożegnać się należycie ze wszystkimi. Rodzice, wciąż niechętni Wasylowi, odwracali głowy, by nie patrzeć, jak ich córka promienieje u jego boku. Młodzi ganiali się po podwórku, znikali w stodole, dużo było śmiechu, nawoływań, przekomarzań, nie dbali o to, kto patrzy i co sobie myśli o takich jawnych amorach. Po ich wyjeździe zagroda Serafinów na powrót stała się cicha i poważna.

Wasylowi wierności i miłości do Walerii starczyło na rok. Szybko znudziła mu się żona, obowiązki, przywiązanie, coraz głośniej powtarzał złotą myśl, że przy jednej dziurze to i pies by zdechł. Babcia Wronka cierpiała, jej wielka miłość, wywalczona, wyżebrana, okupiona kalectwem, usychała na słońcu i w deszczu. Niecne występki Wasyla czuła w podbrzuszu i sercu, bywało, że pod chałupę przychodziły różne panny, biorąc za pretekst do wizyty, co im na myśl przyszło. Wasyl czarował, dopowiadał, podszczypywał i pił, potem stawał się wylewny, obiecywał poprawę, w której wytrzymywał kilka dni.

– Już ci całkiem obojętna jestem? – pytała go żona, starając się zachować godność.

– Taką już mam naturę, nie usiedzę… – Odpychał ją. – Nic ci nie ubędzie, Walerka, to samo masz teraz co przed ślubem.

– Inaczej było przed ślubem, teraz na pośmiewisko mnie wystawiasz, ludzie się z nas śmieją… Ze mnie się śmieją, że cię przy sobie przytrzymać nie umiem. Czym ja cię mogę przytrzymać? Brakuje ci czego?

– Ludzie, ludzie… – prychał. – Niech każdy patrzy swojego. Chłop jest chłop, potrzeba mu wypić, rozweselić się, a baba jest baba, ma pilnować, żeby dobrze było.

Babcia szukała winy w sobie, nie miała bliskiej osoby, by się poradzić, wyżalić, smutek rozrastał się jak chwast, nie nadążała z wycieraniem łez, na które mogła sobie pozwolić tylko wtedy, gdy nie śledziły jej oczy teściowej. Gdyby była wśród swoich, inaczej by rozmawiała z Wasylem, na obcym terenie mogła jedynie przeczekać. Przeczuwała przyszłe lata smutku i niepewności, nie umiała sobie wyobrazić, co musiałoby się wydarzyć, żeby ten błąd, który popełniła, a który bolał ją każdej samotnej nocy, zmienił się w coś lepszego. Jeżeli się modliła za Wasyla i siebie, to tylko w takich słowach, żeby Pan Bóg się nie domyślił, jak jej ciężko nieść przysięgę, którą Mu złożyła, a mimo to się zlitował.

Ciało Wasyla Pietruszy odnalazło się w rzece San zaraz po tym, jak lody puściły. Zaginął późną jesienią, którejś niedzieli wyszedł z chałupy, nie opowiadając się żonie dokąd, i nigdy nie wrócił. Ojciec Wasyla twierdził, że syna ubili mu Łemkowie z zemsty, bo im z lasu drewno podkradał. Zdarzyło się Wasylowi trochę pniaków i gałęzi z nieswojego lasu wywieźć pod osłoną nocy, ale nikt w okolicy nie wierzył, że zapłacił za tę kradzież życiem.

O okolicznościach tajemniczej śmierci pierwszego męża babci wiedziałam tyle, co powiedziała mi siostra Olga.

– Łajdaczył się po wsi z cudzymi babami, w końcu się doigrał. Dostał od wkurzonego męża przez łeb siekierą i chlup, zwłoki do rzeki. Tak się kiedyś załatwiało te sprawy. Nie to co teraz, alimenty, roszczenia, rozwody, dowody… Pierwszy mąż babci to było niezłe ziółko, dlatego nie chce o nim opowiadać, wstyd jej normalnie za tamto szaleństwo.

– Skąd wiesz, że tak było? Może się po prostu utopił? – broniłam niewiernego Wasyla.

– Łeb miał rozorany na pół, mózg mu przez szczelinę wypłynął… ryby go zjadły…

– Fuj… – Skrzywiłam się.

– Węgorze mu oczy wygryzły i przez dziury w czaszce do środka wpłynęły flakami się poczęstować.

– Olga! Przestań opowiadać takie okropne rzeczy! – Zatkałam uszy i zacisnęłam powieki. – La, la, la, la, nic nie słyszę.

– To po co pytasz, jak nie chcesz słuchać?

– O naszego dziadka chciałam się dopytać, nie o jakimś Wasylu…

– Babcię pytaj, wtedy zobaczysz, jak wygląda prawdziwy rumieniec! – zbyła mnie.

Po pogrzebie Wasyla Pietruszy Waleria wróciła na swoją wieś z jednym tylko tobołkiem. Pierzynę, pościel, garnki, komplet łyżek i ręcznie haftowany obrus zostawiła u teściów. Dopiero po miesiącu jej brat Janek wybrał się do Piertuszów i siłą odebrał posag siostry. Na pożegnanie gardłował o jej krzywdzie i karze od Boga, która zmierza w ich kierunku za to, że chcieli młodą wdowę ograbić.

Dwudziestoletnia Waleria, trzynastoletnia Cecylia i dwunastoletnia Aniela znów spały razem w jednej izbie. W pierwszą noc po powrocie Walerii Cecylia zapytała, co z nią teraz będzie, ale babcia Wronka nie chciała rozmawiać, skuliła się w kłębek, naciągnęła pierzynę na głowę i odwróciła się do sióstr plecami. Nie miała żadnego planu, poza tym, by ludziom na oczy się nie pokazywać, dopóki w innej chałupie nie wydarzy się coś gorszego. Wtedy zajmą się wałkowaniem innych, aż im języki sczernieją.

Nikt w rodzinie Serafinów nie miał nadziei, że bezpardonowo odrzucony kawaler Władek Grudniewicz zechce przebaczyć zniewagę i uderzy w konkury po raz drugi. Wciąż się nie ożenił, za nim również ciągnęła się zła sława tego, co mu narzeczona z Ruskim uciekła, a skoro tak, pewności nie ma, czy sam nie felerny. Ludzie na wsi ciężko pracowali, nie czytali książek, nie jeździli daleko za swoje pola, więc obgadywanie innych stanowiło podstawową rozrywkę. Mówiło się o bliźnich dużo, dosadnie, przeważnie bardzo krzywdząco, a przypadek Walerii Serafin omawiany był dłużej niż miesiąc. Pojawiło się przypuszczenie, że mogła Walerka mieć coś wspólnego z utopieniem męża, bo jak go z rzeki w końcu wyłowili, portki miał opuszczone do kolan.

Brat Władka Grudniewicza, Michał, zaczął zachodzić do Walerii jeszcze przed rozpoczęciem żniw. Z początku dość nieśmiało, pod byle pretekstem podchodził pod chałupę, żeby z jej ojcem się naradzić, to znów pod kościołem ostentacyjnie jej się kłaniał, ale więcej rozmawiał z braćmi Walerki niż z nią samą. Słusznie ocenił, że gdy pozyska przychylność Janka, będzie mógł zbliżyć się do jego siostry i wyłożyć swoje zamiary.

– Michał coś tu często zachodzi, nie zauważyłaś, Walerka? – Janek chrząkał, kiedy zaczynał takie poważne rozmowy.

Rodzice siedzieli w milczeniu, rozpogodzeni nowiną, że może uda się córkę wdowę za mąż ponownie wydać.

– Być może… – odparła lekko zawstydzona. – Miły jest, grzeczny względem mnie, zapyta się o zdrowie, o tamto czy owo, jak ludzki człowiek.

– Czy on jest miły, ja się interesować nie muszę, ale ślepy nie jestem, o życiu swoje wiem, więc ja się ciebie pytam, Walerka, czy coś z tego zachodzenia będzie.

– Będzie, co ma być – odrzekła.

Dwudziestoczteroletni Jan Serafin objął rządy w chałupie nad siostrami za cichym przyzwoleniem rodziców. Byli zadowoleni, kiedy okazało się, że ich najstarszy syn ma dryg do przywództwa, a pozyskanie szacunku sąsiadów przychodzi samo, bez zabiegów czy wysiłków. Odkąd skończył piętnaście lat, pracował w dworku u Skarżyńskich, tam nauczył się wielu pożytecznych rzeczy, ale jego krnąbrna natura pchała go z daleka od panów i ostatecznie przy protekcji starszej pani Skarżyńskiej udało mu się znaleźć dobrą pracę w cukrowni w Strzyżowie. Przy cukrowni powstały budynki mieszkalne dla pracowników i Janek miał widoki na przydział pokoju, choć aby go otrzymać, musiał się najpierw ożenić. Nie wybrał jeszcze kandydatki na żonę, ale chętnie włączył się w wybieranie męża dla Walerii. Dla niezbyt zamożnych chłopów, jak Serafinowie czy Grudniewicze, najszybszą drogą do awansu społecznego były wojsko, policja lub seminarium. Michał Grudniewicz na duchownego się nie nadawał, choćby dlatego, że był zbyt niecierpliwy i za bardzo świata ciekawy, więc umyślił sobie, że zostanie policjantem, nie marząc nawet, ile sama nauka z dala od domu da mu nowych możliwości, i tym śmiałym planem ostatecznie przekonał Walerię, żeby za niego wyszła.

Na parafialnym odpuście, który odbył się w ostatnią niedzielę sierpnia 1935 roku w Dobrzechowie, Michał nie odstępował Walerii na krok i opowiadał podniecony, co zamierza.

– Jakbyś tylko zechciała, zaraz bym się za wszystko wziął, czas szybko zleci, jak ty będziesz na mnie czekać.

Babcia Wronka oglądała wystawione na kramach słodkości i nie odwracając głowy do Michała, mruczała pod nosem odpowiedzi, które ledwie mógł dosłyszeć.

– Już się w życiu dość naczekałam…

– Na jesieni idę do wojska – ciągnął niezrażony. – Przydział mam do Strzelców Podhalańskich w Sanoku, niedaleko przecież, zaraz po wojsku do szkoły policyjnej się zgłoszę, zawód pewny na całe życie i szanowany.

– Na policjanta chcesz iść?

– Tak! Stryj w wojsku jest, za jego poradą idę, jego warto się słuchać. Stryj twierdzi, że wojsko to kochanka, co spojrzeniem, piersią pulchną, ustami wabi i szczęście obiecuje, ale potem przychodzi rozczarowanie, tymczasem policja to jest żona, której przysięga się wierność i miłość dozgonną…

Waleria odwróciła głowę i spojrzała mu w oczy.

– Michale, jak sobie policję na żonę masz zamiar wziąć, z nią się kochać i jej wiernym być, proszę bardzo… ale dzieci to ona ci chyba nie urodzi… Też mi… policja żoną… – Odwróciła się i odrzuciła warkocz na plecy.

Michał się speszył.

– Przecież ja tylko… Walerka, źle mnie zrozumiałaś, stryj tak w liście napisał, żeby mnie zachęcić, własna żona go opuściła, rozżalony jest, nic mu więcej nie zostało jak służba w policji, ale ja… ja… chciałem powiedzieć, że mam poważne widoki, przy mnie żadna krzywda cię więcej nie spotka.

– Zastanowię się – padła odpowiedź.

Ślub Walerii Serafin i Michała Grudniewicza odbył się w październiku, w listopadzie mąż babci rozpoczął koszarowe życie w Sanoku, dwa lata później wyjechał do Lwowa, następnie został skierowany do szkoły policyjnej w Mostach Wielkich w powiecie żółkiewskim. Była to jedna z najnowocześniejszych placówek nie tylko w Europie, ale i na świecie, samowystarczalne miasteczko z własną stacją pomp, studnią artezyjską głęboką na ponad pięćdziesiąt metrów, siecią wodociągową i kanalizacyjną z oczyszczalnią, a nawet małą elektrownią. Miejsce było zielone i zdrowe, co Michał zachwalał żonie w listach.

Światło i powietrze biją świeżością po oczach, a umywalnie i toalety są tak komfortowe niby w jakim hotelu. Mamy tu całe w glazurze łazienki z natryskiem, pokoje świetlicowe, pralnię mechaniczną, ale dla awanturników aż pięć aresztów!

Dla nieco zacofanych cywilizacyjnie Kresów tak nowoczesny obiekt w okolicy stanowił sporą sensację, dla polskiego rządu powód do dumy, ale Waleria nie umiała się cieszyć tym, co w przyszłości poprawi ich los. Długa rozłąka z mężem i stała obecność jego wtrącających się w jej garnki rodziców były niczym dwa garby wielbłądzie, których nie sposób rozdzielić ani porzucić. Nie skarżyła się Michałowi, czytała jego listy po kilka razy, zanim napisała odpowiedź, ważyła słowa i uczucia. Nie chciała go martwić, przecież on też tęsknił i nie miał przy sobie nikogo życzliwego, ona choć miała malutką Elżunię, która z każdym miesiącem stawała się coraz bardziej podobna do swojego ojca. Najpierw uśmiech, potem nos, niskie czoło i kręcone, ciemne włosy. Michał pisał do żony często, zachęcał między wierszami do zawierzenia smutków Bogu, czytania książek i dbania o duchową oraz cielesną czystość. Obszernie opisywał najciekawsze wydarzenia z podróży, które odbywał ze swoim oddziałem.

Kochana Walerko, ani się nie obejrzysz, jak na urlop przyjadę, to się tobą i Elżunią nacieszę. Jak się pytasz, czy wybywam gdzie, to ci odpowiadam, że byliśmy niedawno w Brzeżanach i jeździliśmy po całym powiecie, bo tam Rusini zabijali Polaków i im strasznie dokuczali, co my tam musieliśmy zrobić, to pisać ci nie będę, bo to nasz obowiązek był. Wykąpałem się w Złotej Lipie, wtedy mi się zaraz przypomniało, jakżeśmy nad Wisłokiem we dwoje byli, a potem się Elżunia urodziła… Kilka dni też gościłem w Warszawie na okoliczność, że tam przyjechał król rumuński Karol II ze swoim następcą Michałem na zaproszenie pana prezydenta Mościckiego. W niedzielę odbyła się taka defilada, jakiej Polska nie widziała, udział miały wszystkie wojska zmotoryzowane, specjalne bronie, policja konna i piesza, samoloty, kompanie rezerwowe oraz dużo ważnych gości. Nie wiem, czy mi się jeszcze taka okazja trafi, żeby króla, prezydenta i dostojników tylu zobaczyć na własne oczy. Byliśmy też grupą w Belwederze, tam jest teraz muzeum marszałka Piłsudskiego, szkoda, że tego wszystkiego nie widzisz, Walerko, podobałoby ci się jak nie wiem co.

Waleria, czytając te listy, zastanawiała się, czy aby nie sprowadza na siebie gniewu Bożego samymi grzesznymi myślami, skoro jej dwóch mężów oddalił. Jednego do lepszego świata, drugiego do świata obcego. Nawet dwieście złotych, które przysłał Michał z zaleceniem, żeby sobie kupiła nową sukienkę i zegarek, a jakby starczyło, również coś dla Elżuni, nie osłodziło goryczy, jaką miała w ustach od jego wyjazdu. Kiedy zjawił się na krótki urlop, tak się sobą cieszyli, że dziewięć miesięcy później przyszła na świat druga córka Walerii, Bogusława.

Ostatni list adresowany z Mostów Wielkich babcia Wronka dostała kilka tygodni przed wybuchem wojny, kolejna wiadomość od męża przyszła z obozu w Ostaszkowie, następną, o tym, jaką śmiercią zginął, usłyszała już z ust jednego uciekiniera, choć nie wymienił Michała z nazwiska, ale całą grupę mężczyzn w mundurach, których bolszewicy zastrzelili i w jednym dole w lesie zakopali, a winę zwalili na Niemców.

Na swoim trzecim ślubie z wdowcem Zdradą babcia Wronka prezentowała się młodziej i piękniej niż na pierwszym, choć miała już wtedy swoje lata. Widać było na fotografii, że wkracza w rodzinę niebiedną, która składała się z wdowca oraz jego dwóch córek, Józki i Cześki. Dziewczynki ubrane były w jednakie sukienki i stały przed parą nowożeńców, trzymając się za ręce. Córki panny młodej, Elę i Bogusię, fotograf ustawił na trzecim planie, a ich smutne twarzyczki wyszły całkiem niewyraźnie. Babcia Wronka zabrała się za wychowywanie czterech dziewczynek z wielkim entuzjazmem i mądrością, ale Zdrada nie był jej szczególnie wdzięczny za to przygarnięcie do serca sierot. Najwyraźniej uważał, że czas i energia, które poświęcała dzieciom, należały się jemu. Nie po to się żenił, żeby musieć nadal robić wokół siebie, od tego są żony. Było to dziwne małżeństwo, bez serdeczności, bez ciepłych słów, ale stanęło na mocnym gruncie obowiązku oraz lojalności i przetrwało wiele lat.

Babcia Wronka zapowiedziała swój powrót do chałupy Zdrady niedługo po symbolicznym pogrzebie szczątków mamy. Mimo iż po katastrofie samolotu, który rozbił się z pustymi zbiornikami paliwa, wiele ciał ofiar udało się zidentyfikować, ciała mojej mamy nie. Pochowaliśmy nie wiadomo kogo lub co, ale byłyśmy wdzięczne panu Leszkowi, że zajął się formalnościami i jako przedstawiciel rodziny załatwił, co było możliwe do załatwienia przy tym bałaganie, który panował wtedy w Locie oraz innych instytucjach.

Moje małe serduszko biło jakby wolniej w tych dniach, ledwie oswajałam się z myślą, że zostałyśmy same, i zamartwiałam, co z nami będzie.

Zapytałam babcię.

Przepasana zapaską lepiła pierogi, swoją specjalność, ja posypywałam je mąką i układałam na stolnicy w równych rzędach.

– Jak babcia wróci na wieś, my same z Olgą zostaniemy w mieszkaniu? Tylko we dwie?

– Ano ja muszę do dziadka Zdrady wracać, ale sama nie poradzisz, za mała jesteś. Trzeba kogoś znaleźć…

– Olga ma dawno skończone osiemnaście lat, mogłaby się mną zająć, nie trzeba daleko szukać – zaproponowałam, dosypując odrobinę mąki na stolnicę. – Ja, babciu, nie jestem już dzidziusiem, chyba to widzisz…

Siedziałyśmy w kuchni, prowadząc tę ważną rozmowę o przyszłości. Olga wychyliła głowę zza lusterka, przed którym się malowała. Pluła na szczoteczkę, pompowała ją w tubce i rozciągała na rzęsach tusz, dodając im długości i węglowej czerni. Wybierała się na imprezę.

– Psss… Chyba sobie żartujesz… Nie będę cię niańczyć całe życie – burknęła.

– Nie całe, tylko do osiemnastki – sprostowałam.

– Zapomnij! Ja się na niańkę nie nadaję, po prostu nie posiadam takich predyspozycji. Własnych bachorków również nie zamierzam mieć… Dzieci to zakała społeczeństwa, jak powiedział poeta. – Wzięła do ręki igłę i zaczęła rozdzielać sklejone rzęsy.

– Nie jestem dzieckiem! Przecież możemy mieszkać same, bez żadnego niańczenia mnie. Ja będę gotowała i sprzątała, możesz trzymać kasę, nie będziemy się o nic kłócić, zejdę ci z drogi.

– Ty, kucharka… – Olga odłożyła igłę do pudełka po zapałkach. – Makaron z serem to ja w przedszkolu ostatnio jadłam, thank you very much.

– Ogólnie tak mówię, że damy radę… Babciu? – nie ustępowałam.

Babcia wytarła dłonie w zapaskę i zapaliła palnik. Postawiła na nim wielki gar wody.

– Idą wakacje, wezmę cię ze sobą na wieś… Potem się coś zadecyduje, kto wie, co jeszcze się wydarzy… – odparła, wzdychając w stronę krzyżyka zawieszonego nad drzwiami.

– Nie chcę jechać na wieś! Wszędzie, tylko nie tam! Babciu!

– Zawsze możemy cię oddać do domu dziecka… Tam sobie spokojnie poczekasz do osiemnastki. – Olga zwinęła swoje kosmetyki i wyszła z kuchni.

Spojrzałam na babcię, ale na jej okrągłej, pulchnej twarzy nic się nie pisało. Ani potwierdzenie, ani zaprzeczenie.

– Żebyś choć miała piętnaście lat… – westchnęła.

– A gdyby tak ciocię Bogusię zapytać? Mieszka w Rzeszowie, mogłaby nas doglądać, tak formalnie, na niby. Ona mnie lubi, może by się zgodziła? – poddawałam pod rozwagę jedną propozycję za drugą, ani razu nie wymieniając tej osoby, która naprawdę powinna się nami zająć po śmierci mamy.

– Ciocia Bogusia to już na pewno się tobą nie zajmie… – Olga komentowała moje propozycje z przedpokoju, gdzie przed wielkim lustrem przymierzała kreację. – Ona za darmo nic nie zrobi, interesiara pierwszej wody. Może i ciebie lubi, ale na mnie patrzeć nie może… Tak że raczej wykluczone…

– Co szkodzi zapytać? – przekonywałam.

Nie był to właściwy moment, by rozwijać temat, ale to, co uruchomiło niechęć ciotki do Olgi, było twarde jak skała i miało szybko nie skruszeć. Zeszłego lata podczas wesela w rodzinie Gerlachów Olga rozcałowała pijanego w sztok męża cioci Bogusi, wujka Rolanda. Najpierw z nim tańczyła, wyginając się jak wąż, co samo w sobie było nieprzyjemnym widokiem dla jego żony, następnie, po tych gorących wygibasach na parkiecie, zaciągnęła wujka za remizę, oparła o mur i coś tam z nim takiego wyrabiała, że się osunął po ścianie, nie zważając na nowiutki garnitur. W tej leżącej pozycji nakryła ich ciocia Bogusia. Słychać było dwa trzaśnięcia, ale dokładnie nie wiadomo, czy to męża spoliczkowała dwa razy, czy jeden raz oberwała Olga.

– Może po prostu nasza sąsiadka, pani Stawiarska? Samotna jest, spokojna, wnuki jej prawie wcale nie odwiedzają… – drążyłam dalej. – Syn milicjant, to by poręczył…

– Stawiarska? Ta stara wariatka może tobą się opiekować w swoim mieszkaniu albo na klatce schodowej, za próg jej nie wpuszczę. Co ty masz, Hania, za pomysły? Z byka spadłaś?

– No to kto? – zapytałam płaczliwie.

Babcia się zasępiła, nie miała pomysłu. Do wieczora rozważałyśmy różne opcje opieki nade mną, wszystkie konsekwentnie bombardowane przez Olgę.

W desperacji poprosiłam Tereskę, żeby pogadała z rodzicami na temat mojej rozpaczliwej sytuacji, choć zamieszkanie u nich wcale mi się nie uśmiechało. Musiałabym spać z Tereską na jednym półkotapczanie, codziennie jeść sznycle z ćwikłą, mówić cicho i załatwiać się na toalecie z wiecznie zepsutą spłuczką. Bałam się tam nawet sikać, nie mówiąc już o grubszych sprawach. Pani Danusia oczywiście się zgodziła, w jej słowniku nie występował wyraz NIE.

Młodsza siostra mamy, ciocia Bogusia, odwiedzała nas rzadko, była zapracowana, mieszkała na drugim końcu miasta i unikała, ze względu na incydent z wesela, spotkania z Olgą. Niby wszystko zostało wyjaśnione, wytłumaczone alkoholem, głupotą i chwilą, mama doprowadziła do pojednania obu kobiet, ale zadra pozostała, taki gwoździk ze skóry trudno wyłuskać.

Wpadła do nas na kilka dni przed rozpoczęciem wakacji, jak zwykle radosna i pachnąca. Na szczęście nie było w mieszkaniu Olgi, więc mogłyśmy we trzy porozmawiać spokojnie. Babcia Wronka postawiła przed swoją córką talerz pomidorówki z lanymi kluskami i zaczęła ją zachęcać:

– Jedz, Bogusiu, póki gorąca.

Tłuste i gorące, to babcia szanowała najwięcej.

Przywitałam się z ciocią, usiadłam przy stole naprzeciwko niej i patrzyłam w milczeniu, jak wiosłuje łyżką w głębokim talerzu. Była tak podobna do mojej mamy! Te same dłonie, maleńki pieprzyk pod lewym okiem odziedziczony po ojcu, Michale Grudniewiczu, ciemne, lekko wijące się włosy. Jednak najbardziej rozczulił mnie ton jej głosu. Wpatrywałam się w nią i słyszałam mamę.

– Miałam wczoraj wpaść, ale padłam skonana po pracy i przespałam dwie godziny. Nie wiem, może coś mnie bierze? Choróbsko jakieś? W biurze wszyscy kaszlą na siebie i smarkają po kątach, ale na zwolnienie nikt nie chce iść, żeby szefowi nie podpaść. Kierownik szczyci się tym, że przez dwadzieścia lat nie wziął ani dnia L-cztery. Też mi osiągnięcie…

– Ja też nie czuję się najlepiej… Coś mnie tu dźga… – Babcia dotknęła miejsca, gdzie umiejscowiona jest wątroba. – Nie wiem, czy to aby nie od nerek.

– Niech mama do lekarza idzie. Jeszcze tylko tego brakowało, żeby się mama rozchorowała na coś poważnego i trzeba było kolejny pogrzeb urządzać. – Cioci Bogusi nie wyróżniały takt ani powściągliwość, w tym były z Olgą do siebie podobne, waliły bez ogródek, aż uszy piekły.

– Mnie się zdaje, że od nerek… – Babcia masowała wątrobę przez fartuszek. Zignorowała uwagę o pogrzebie. – Dobrze, żeś przyszła, trzeba się naradzić, co z Hanią zrobić.

Ciocia Bogusia odłożyła łyżkę obok talerza.

– Zrobić? W jakim sensie?

– Olga nie chce się mną opiekować, babcia musi na wieś wracać do dziadka Zdrady, żniwa idą – objaśniłam.

Ciocia spojrzała na swoją mamę, prezentując teatralny wytrzeszcz oczu, czekała na wyjaśnienia.

– Ano, muszę jechać, ale strach Hanię samą zostawić. Kto jej ugotuje? Kto wypierze?

Bogusia odłożyła łyżkę.

– No, ja cię przepraszam, mamo, ale o czym tu deliberować, na litość boską! Przecież one mają ojca! Chyba oczywiste, że powinien zjechać. Na pogrzeb żony nie przylecieć to jedno, ale własne dzieci zostawić na pastwę losu to już zupełnie inna bajka. Na szczęście są na to paragrafy! – Głos cioci podniósł się o dwa tony.

Przestraszyła mnie myśl, że w to wszystko, co mnie spotkało, wpakują się sędziowie i obcy ludzie i zaczną decydować oraz wydawać wyroki. Ciocia Bogusia bardzo lubiła powoływać się na paragrafy, sądy, milicję. Nawet jeśli sprawa była błaha, toczyła się w rodzinie lub po sąsiedzku, chodziło o małe kwoty lub ostrzejsze słowa, ciocia zawsze szła z tym do swojego adwokata! Jej mąż, wujek Roland, „prywaciarz” z dużą smykałką do robienia pieniędzy w niechętnym prywatnej inicjatywie PRL-u, wiele rozmów w interesach kończył słowami: „Do widzenia, cześć, spotkamy się w sądzie!”. Dobrze było mieć w rodzinie takie mocne charaktery przy pieniądzach, ale bałam się tego czołgu, w którym siedzieli, bałam się, że nas rozjedzie przy okazji czynienia dobra.

– Mamo… – Głos cioci nie złagodniał. – Trzeba Pawła postawić do pionu, ja to zrobię, więc ty się nie mieszaj. Za uszy go wywlokę z tej Ameryki!

Brzuch mnie zabolał, jakby tam ktoś pięścią uderzył, ale ona parła dalej, nie zważając na moje mrugające coraz szybciej powieki.

– Nie może być tak, że my się będziemy zamartwiać o jego dzieci, tymczasem on będzie miał to w dupie! Jeśli nie on, to jego rodzice. Sto lat ich tu nie było – podsumowała.

Rodzice taty występowali w naszym życiu tylko na fotografii, a ich nieobecność tłumaczono nam tym, że mieszkają pod niemiecką granicą, hen, hen za Wrocławiem, skąd nie ma żadnego połączenia kolejowego. Babcia Wolska miała na imię Zofia, dziadek Wolski Stanisław. Nigdy ich na oczy nie widziałam, równie dobrze mogli od dawna nie żyć. Babcia Wronka twierdziła, że Wolscy odwiedzili swojego syna i jego żonę w Krakowie, gdy ja się urodziłam, ale po przeprowadzce rodziców do Rzeszowa już się drugi raz nie pofatygowali. Babcia obiecywała mi kiedyś opowiedzieć o tym, co dziadków Wolskich spotkało na Wołyniu i dlaczego, odkąd stamtąd uciekli, nie chcą nawet się zbliżyć do wschodniej granicy Polski, ale ciągle mnie zbywała brakiem czasu, potem lukami w pamięci, ani mama, ani tata również o nich nie wspominali, ale dopiero po śmierci mamy zaczęło mi się to milczenie na temat dziadków wydawać dziwne, może nawet podejrzane.

– Wolskich w to nie mieszaj – napomniała córkę babcia Wronka. – O nic żebrać nie będziemy… Oni drogi do tego domu nie znają.

– No pewnie! Tak najłatwiej honorem się unieść – prychnęła Bogusia. – Żeby tak własne dzieci mieć w…

Zerknęłam na babcię i wzięłam głęboki wdech.

– Tato wcale nie ma nas w dupie, tylko nie wierzy, że mama zginęła w tej katastrofie, i dlatego nie przyleciał.

– Słucham…? Co ty pleciesz… – Zwróciła swoją gniewną twarz w moją stronę.

– Ludzie mówią, że Anna Jantar nie zginęła w tym samolocie, tylko że ją arabski szejk porwał do haremu. Może mamę też wziął razem z nią? Albo… wcale w tym samolocie jej nie było…

Ciocia Bogusia spojrzała na mnie jak na dziecko bredzące w chorobie, a babcia Wronka poczuła ulgę, że na głos zostało wypowiedziane to, o czym sama myślała po nocach.

– Czy wyście powariowały? Mamo… ty też tak myślisz?!

– No… Po prawdzie Pawełek mówił, że Ela tydzień wcześniej na samolot wsiadła… Ja tam dokładnie nie wiem, Olga z nim rozmawia przez telefon, tak ponoć powiedział, że nie leciała tym samolotem, co się rozbił…

– Pawełek… – prychnęła Bogusia. – Czy on ma pięć lat, żeby go nazywać Pawełkiem? Pierwsze słyszę, że Ela nie leciała tym samolotem, chyba ja bym wiedziała, gdyby zmieniła plany, tak? Jaki szejk arabski?!

O tym szejku arabskim, który wypatrzył Annę Jantar na ulicy w Nowym Jorku i z szaleńczej miłości porwał, powiedziała mi jako pierwsza Tereska, potem sąsiadka Stawiarska, która jako matka milicjanta mogła znać wiele tajnych informacji, więc zaczynałam powoli rozważać możliwość, że mama jednak żyje.

– Mnie się zdaje… – babcia położyła dłoń na sercu – mnie się zdaje, że Ela, jakby żyła, to by dała znać. Ale przecież w Ameryce dzieją się różne rzeczy, pojąć trudno, co tam się mogło stać. Jeśli wyjechała na samolot tydzień wcześniej, to gdzie się podziewała przez ten tydzień?

Obie z babcią spojrzałyśmy na Bogusię z wyczekiwaniem. Siostry się kochały, lubiły i szanowały, jeśli mama skrywała jakąś tajemnicę, faktycznie mogła ją powierzyć tylko Bogusi.

– Ludzie wymyślają niestworzone historie, głupole w nie wierzą. Przecież pan Leszek sprawdził, tak? Była na liście pasażerów, tak? Pogrzeb się odbył, tak?

Kiwałam głową, zerkając na babcię, czy również potwierdza, w tej kwestii trzymałam z nią sztamę. Ciocia Bogusia była wyraźnie zniesmaczona naszą wątpiącą postawą i nawet jeśli idąc tu, miała taką szlachetną myśl, żeby się mną zaopiekować, wychodząc, pewna była, że takiego ciężaru sobie na plecy nie weźmie.

– Widzę, że muszę ci, Haniu, poświęcić więcej uwagi, martwi mnie, co tam się w twojej małej główce roi. Pewnie tęsknisz za mamą?

– Tęsknię, ale mnie się zdaje, że ona się jeszcze znajdzie – odparłam.

Cioci Bogusi wyrwało się z ust krótkie przekleństwo.

W życiu wszystko zmieniają pieniądze, niemożliwe staje się możliwe, niewykonalne da się zrobić, najgłębszą niechęć można pokonać przy słodkiej muzyce szeleszczących dolarów. Gdy tato zaoferował dwadzieścia pięć dolarów za fatygę opieki nad jego córkami oraz kolejne dwadzieścia pięć obiecał łożyć na nasze utrzymanie, natychmiast bomba poszła w górę.

ROZDZIAŁ 3

Zdrada

Końcem czerwca babcia zabrała mnie na wieś, mimo że protestowałam łzami i fochami przeciwko tej kolonii karnej u dziadka Zdrady. Olga została sama w mieszkaniu, mogła spokojnie przeżywać rozstanie ze swoim kawalerem, który nie dość, że ją odstawił na bocznicę, to jeszcze na pożegnanie wystawił słony rachunek. Dosłownie. Na kartce wydartej z zeszytu w kratkę spisał ze skrupulatnością księgowego, ile pieniędzy na nią wydał, kiedy ze sobą chodzili. Były tam herbaty wypite w kawiarni Kosmos, paluszki słone zakupione w delikatesach, kawy w hotelu Rzeszów, drożdżówki z baru As, suszarka do włosów oraz srebrne kolczyki z bursztynem, którymi ją obdarował z okazji Dnia Kobiet. W niezbyt grzecznych słowach poprosił o zwrot niemieckiej suszarki, natomiast poniesione przez niego wydatki moja siostra miała uregulować gotówką. Znalazłam tę listę przy okazji wertowania jej pamiętnika przed wyjazdem na wieś. Wpisów było niewiele, kilka zdań w maju, jedno w czerwcu, zmartwiłam się, wyglądała na to, że Olga wydoroślała i jako przyszła studentka nie będzie już przelewać na papier swoich luźnych myśli ani spowiadać się z bezeceństw. Na końcu kartki, w liczbach podsumowujących jej ostatnią miłość, Olga czerwonym flamastrem zamieściła komentarz: Dawanie ci dupy przez trzy miesiące milion dolarów! Ureguluj, ciulu, w gotówce!.

Pojechałyśmy z babcią na wieś autobusem objuczone niczym wielbłądy. Mój plecak był ciężki, zabrałam ze sobą cały dobytek, łącznie z kilkoma książkami, chińskim piórnikiem, który służył mi za domek dla miniaturowych lalek ulepionych z plasteliny, oraz frotowym ręcznikiem zakupionym przez mamę od koleżanki handlującej towarami z Węgier. Tabletki Aviomarin, bez których każda podróż autobusem kończyła się w foliowym woreczku, a który zaraz po dotarciu do celu trzeba było wyrzucić, schowałam w kieszeni sztruksów. Zastanawiałam się przez całą drogę, gdzie ukryję tabletki przed lekomanem dziadkiem Zdradą. Nie było to proste, dziadek prawie nie opuszczał chałupy, tylko czekał, kiedy wszyscy wyjdą w pole, i natychmiast zabierał się do grzebania w lodówce i w cudzych rzeczach.

Trudno pojąć, dlaczego babcia wyszła za mąż za wdowca Zdradę, który poza epizodem amerykańskim nie miałby wiele do napisania w swoim życiorysie. Nie była wtedy już młoda, na wsi samotnej kobiecie żyje się ciężko i nawet byle jaki ożenek jest pożądany, nawet kiedy wychodzi się za mąż za dziadka, który już w dniu zaślubin potrzebuje opieki, choć fizycznie wszystko jest z nim w porządku.

Babcia Wronka zaczęła nazywać swojego męża dziadkiem, odkąd ten wrócił z Ameryki. Mimo że był tam tylko dwa lata, przyjechał z Chicago stary i schorowany, jakby w kopalni pracował, a nie na plebanii polskiej parafii. Z początku krył się ze swoim uzależnieniem, które rozwijało się jak wiele chorób, cicho, ale konsekwentnie. Po kilku miesiącach od powrotu stało się jasne, że dziadek Zdrada lubi sobie łyknąć tabletkę przeciwbólową, najlepiej kilka dziennie. Zapasy, które przywiózł z Ameryki, szybko mu się skończyły, więc czyhał na okazję, żeby coś odurzającego zdobyć, obojętnie jakim sposobem.

Najczęściej stosowanym lekiem przeciwbólowym w Polsce w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych były „tabletki z krzyżykiem” pakowane po sześć w żółtej folii, kupowane głównie na bóle głowy. Zawierały toksyczną fenacetynę i nadużywanie ich poturbowało wielu nieświadomych ludzi. Zdrada krzepił się kilkoma tabletkami z krzyżykiem prawie codziennie, jak tylko zgromadził zapas. Mówił na nie „Kogutki”, każdy lek uśmierzający ból tak nazywał, w jego świadomości wciąż rządził najpopularniejszy specyfik przeciwbólowy międzywojennej Polski – proszek Migreno-Nervosin zwany potocznie „Kogutkiem”. Polski farmaceuta Adolf Gąsecki stworzył w swoim składzie aptecznym w Płocku recepturę uniwersalnego leku na ból, którego głównym składnikiem był kwas salicylowy, i jego medykament zrobił prawdziwą międzynarodową karierę. Proszek z wizerunkiem koguta na opakowaniu był również sprzedawany w wielu krajach Europy, Azji i obu Ameryk, a późniejszy hit farmaceutyczny, Aspirynę firmy Bayer, także produkowano na bazie kwasu salicylowego. Mąż cioci Bogusi miał rację, Polak potrafi, jeśli mu tylko nie przeszkadzać.

Wysiadłam z autobusu blada niczym papier z żołądkiem huśtającym się, jakby wisiał na szubienicy. Babcia wyciągnęła woreczek z landrynkami, który zawsze miała przy sobie, wierząc w cudowną moc cukru o smaku malin.

– Tylko nie gryź, cyckaj powoli.

Do chałupy Zdrady szło się przez pola i łąki drogą udeptaną przez krowy oraz ludzi. Koła wozów drabiniastych wyryły dwie fosy w równych odstępach. Samochody przejeżdżały tędy bardzo rzadko, tylko wtedy, gdy ktoś z miasta w odwiedziny przyjechał lub kiedy trzeba było wezwać pogotowie. Wszystkie mijane domy były ładniejsze niż ten, gdzie miałam spędzić dwa miesiące letnich wakacji. Płakać mi się chciało na samą myśl, co mnie czeka.

Chałupa Zdrady była drewniana, pokryta strzechą, z małym, do połowy podmurowanym i oszklonym gankiem. Zanim weszło się do kuchni i dalej do izb, trzeba było przejść przez sień, gdzie po obu stronach znajdowały się ciemne wnęki. W wielkich drewnianych skrzyniach gospodarze trzymali mąkę, zboże dla kur, weki z mięsem i kiszonymi ogórkami oraz beczki kipiącej kapusty. Na ścianach wisiały stare płaszcze, kufajki, kraciaste chusty pamiętające pierwszą wojnę światową i podziurawione worki połączone z sufitem pajęczyną. Wieczorami harcowały tam myszy, sprytnie omijając wszystkie nastawione pułapki, po skrzyniach i ścianach biegały szczypawki, których bałam się więcej niż konia. W trzech izbach chałupy mieszkały dwie rodziny. Dziadek z babcią w największej, z piecem kaflowym i oknem wychodzącym na studnię. Mniejszą izbę zajmowała córka Zdrady, Józka, z dwójką dzieci, Kazkiem i Lucyną. Przed wyjazdem do Ameryki mieszkał tam również mąż Józki, ale po powrocie zajął trzecią izbę, która przedtem nie miała stałych lokatorów, pełniła funkcję gościnnego, gdzie można było wejść tylko w niedzielę, zostawiając buty za progiem.

Codzienne życie toczyło się w środkowej izbie. Umeblowanie nie zmieniło się od stu lat. Dębowy stół, taborety, ława pod oknem, oszklony kredens z milionem drzwiczek i szufladek na ślepej ścianie, w kącie kuchnia kaflowa z dużą blachą, na której mieściły się naraz dwa wielkie gary z ziemniakami gotowanymi dla świń. W osobnym kominie pieca można było upiec chleb. Na kuchni grzało się też wodę do mycia. Miednica była jedna dla wszystkich, po dzieciach myli się dorośli. Brak łazienki, toalety oraz bieżącej wody nikomu nie przeszkadzał i dopiero pod nieobecność gospodarza w chałupie pojawił się kurek w ścianie, ale za potrzebą chodziło się nadal do cuchnącego wychodka, aż do dnia wyburzenia chałupy. O bogactwie Zdrady świadczyła liczba inwentarza i hektarów, był w tym względzie przodownikiem, jednak mieszkał skromnie, żeby się zazdrosnym ludziom nie narażać. Nie zauważył, że wokół niego zazdrośnicy dawno już pobudowali murowane domy z balkonami i łazienkami, nie zważając na sąsiedzką zawiść.

– Babciu… dlaczego się ożeniłaś z dziadkiem Zdradą? – zapytałam, kiedy stanęłyśmy na szczycie niewielkiego wzniesienia, skąd było już widać zagrodę.

– Żal mi go było – odparła bez namysłu. – Córki miał małe, jak mu banderowcy żonę zastrzelili, wrócił do wsi z tym drobiem, Józka ani osiem lat nie miała, Czesia jeszcze młodsza.

– Skąd wrócił?

– Z Baligrodu.

– A gdzie to jest? – dopytywałam.

– Za Krosnem. – Babcia wzięła kilka głębszych oddechów i ruszyłyśmy drogą w dół.

– Po co on tam pojechał?

– Za żoną, ona z lasów była.

Wiedziałam, że babcia wychowała córki dziadka Zdrady jak swoje, ale nie wiedziałam, dlaczego ta najgorsza, Józka, akurat została na wsi i nie pojechała za siostrą do Ameryki. Babcia długo zastanawiała się nad odpowiedzią.

– Józka nie pojechała do Ameryki, żeby przypilnować gospodarki, by się twojej mamie czy Bogusi nic nie dostało w spadku po ojczymie. Ona już taka jest… Szkoda jej każdego ziarenka, skibki ziemi, jajka… Wszystko by chciała dla siebie, taką ma naturę, nic nie poradzisz.

Ojcowiznę, której obsesyjnie pilnowała Józka, stanowiły cztery hektary pól uprawnych. Rosły tam na zmianę pszenica, żyto i owies, w stajni kwiczała świnka, ryczały dwie krowy i dwie jałówki, na podwórku biegały kury, kaczki i indyki. Babcia, wychodząc za Zdradę w czterdziestym siódmym roku, w posagu nie wniosła nic poza pierzyną, dwiema pyskatymi córkami i swoją urodą, która wciąż wyróżniała ją na tle innych wieśniaczek, mimo że wypadła jej większość zębów. Waleria rzadko zakładała sztuczną szczękę, od dziesiątek lat jej dziąsła były gołe, więc bezzębność była dla niej najbardziej naturalnym stanem. Różowiutka podkowa zakończona białymi porcelanowymi ząbkami całymi dniami moczyła się w szklance wody stojącej na nakastliku przy babcinym łóżku lub w kuchni na lodówce. Kochałam babcię Wronkę, kobietę, która nigdy o nikim nie powiedziała złego słowa ani umyślnie nie zgrzeszyła wobec bliźniego swego, i wszystko, co ją dotyczyło, uważałam za święte i dobre.

Mimo że mój krok zwolnił, chałupa zaczęła się szybko przybliżać, coraz wyraźniej widziałam jej brzydotę, czułam smród zjełczałego masła i odór gnojówki. Pod studnią siedział Kazek, obok niego Lucyna, dzieci Józki Pająk.

– Gdzie to wasza matka? – Babcia zatrzymała się obok studni, ale nie postawiła torby na trawie, śpieszyła się do gospodarstwa, do pracy.

– Mamusia gnój wywala, dziadek w komorze… porządki robi, myszy worki z pszenicą przegryzły – odparł Kazek.

– A wy? Co tak spoczywacie jak przy niedzieli? – Babci wydawało się dziwne, że siedzą pod studnią w środku dnia, zamiast pracować w polu czy przy oporządzaniu gadów.

Wszystkie zwierzęta domowe nazywano tu „gadami”.

– Ano czekamy – odezwała się Lucyna. Nie dodała, na co ani na kogo.

Patrząc na podrapane kolana Lucyny, obgryzione paznokcie i potargane włosy, w których zaplątały się źdźbła słomy, poczułam w ustach gorzki smak, jakby wspomnienie zeszłego lata przedostało się do mojej głowy w ślinie.

Gospodarstwo Józki Pająk było przymusowym obozem pracy dla emerytów i dzieci, nie stosowało się tu żadnej taryfy ulgowej ze względu na wiek czy status gościa. Pomyślałam o koleżankach z klasy, które po raz pierwszy w życiu pojechały nad Bałtyk na letnią kolonię, o Teresce, którą ciotka zaprosiła do Wrocławia na cały lipiec, o Oldze szalejącej na basenie WOSIR-u w skąpym bikini i zachciało mi się głośno zawyć z żalu i pretensji do losu. Spojrzałam na Kazka, na jego wielkie, odstające uszy i garbaty nos. Musiałam mieć w oczach coś niepokojącego, ponieważ nagle zerwał się na równe nogi, charknął i wypluł zaciągniętą z krtani flegmę prosto pod moje nogi. Tak robił dziadek Zdrada kilka razy dziennie, kiedy mu się coś luźnego zebrało się w gardle.

– Luśka! Leć po mamusię, ino migiem.

Zanim Lucyna wstała, jej brat powiedział nam, na kogo czekają, żeby jego matka nie musiała się znów poniżać i tłumaczyć, co się wydarzyło kilka dni wcześniej.

– Tatuś poszedł w niedzielę i nie wrócił jeszcze.

Dopiero teraz babcia postawiła torbę na ziemi, przez chwilę usiłowała ocenić sytuację. Ja również zdjęłam plecak z ramion i oparłam majdan o studnię.

– Gdzie poszedł? – zapytała.

Kazek pociągnął nosem, ale tym razem nic nie wypluł.

– Czort go wie, ani się mamusi nie opowiedział.

Na podwórku pojawiła się Józka.

Była to wielka kobieta osadzona na spuchniętych nogach. Dwie kolumny doryckie niosły ją przez życie ponad czterdzieści lat, a że było co dźwigać, powyginały się w kolanach. Miała na głowie chustkę, spod której wychodziły skręcone loki, i poplamioną świńskim jedzeniem sukienkę w żółte kwiaty, uszytą z materiału, który bardziej nadawałby się na obrus.

– Pochwalony… Jesteście już? – przywitała się z macochą, do której zwracała się w liczbie mnogiej. Na mnie spojrzała niechętnie. – Toście mieli przyjechać jutro…

– Ano jesteśmy dzisiaj, Hanię przywiozłam.

– Widzę…

– Dzień dobry, ciociu… – burknęłam, choć ostatni wyraz źle mi siadł na języku i zabrzmiał jak „siosiu”.

Józka poprawiła chustkę opadającą na czoło, przez chwilę namyślała się, co jest w tej chwili ważniejsze: składanie kondolencji czy odpowiedź na pytanie, gdzie podział się jej mąż. Przyglądała mi się ciekawsko, z pewnością nie znała osobiście nikogo, kto straciłby matkę w katastrofie lotniczej.

– A coś ty taka blada?

– Na wymioty jej się zbiera po autobusie – wytłumaczyła mnie babcia. – Zbyszka nie ma? – Ostentacyjnie rozejrzała się po obejściu.

Józka zmarszczyła czoło, jej lewa ręka bezwiednie zrobiła wymach, prawa schowała się za plecy. Kazek, wpatrzony w matkę, przestał oddychać, czekaliśmy, wgapiając się w Józkę z taką intensywnością, jakby była objawieniem Matki Boskiej na drzewie.

– Nie będę za nim po wsi ganiać – powiedziała, obracając się na pięcie. – Pod kuchnią trza rozpalić, gady głodne. Zachodźcie do chałupy.

Nie śpieszyłam się z wejściem do środka, usiadłam obok Lucyny. Patrzyłyśmy, jak jej matka się oddala, ale nie w kierunku domu, tylko w przeciwną stronę. Przez pole obsadzone krzakami czarnej porzeczki prowadziła ścieżka do domu Kusiów i tam po chwili zniknęła. Kazek przypiął wiaderko do łańcucha i kręcąc korbką, zaczął spuszczać je w głąb studni.

– Luśka, przynieś gornuszek – rozkazał, patrząc w dół.

Lucyna zerwała się bez słowa. Bała się swojego brata, posłuszeństwo wymusił na niej poszturchiwaniem, klapsami i krzykiem, a głos miał szpiczasty jak kogut. Przyniosła metalowy garnuszek z chałupy. Kazek wlał do niego lodowatej wody prosto ze studni i kiedy wyciągnęłam rękę przekonana, że to dla mnie, on zanurzył w nim swój wielki nos. Pił powoli, woda ściekała mu po brodzie, a kiedy skończył, wytarł ją wierzchem dłoni.

– Chcesz się napić?

Wzięłam garnuszek, wytarłam bluzką miejsce, gdzie Kazek wcześniej przywarł ustami, i nabrałam wody z wiadra.

– Co się stało z waszym starym? – zapytałam między łykami.

– Gówno ci do tego – warknął.

– Dobra… nic nie mówię… Nie szpulaj się tak.

– Poszedł i tyle. Jeszcze wróci i będzie prosił – odparł, wypluwając ostatnie zdanie.

Piłam zimną wodę o smaku żelaznej klamki od kościelnej zakrystii, którą kiedyś polizałam w nadziei, że ma cudowną moc. Usiadłam na trawie obok studni, rozprostowałam kolana.

– Długo u nas będziesz? – zapytała Lucyna.

– Oby jak najkrócej, do końca lipca na bank, niestety…

– To dobrze! – ucieszyła się. – Tak było fajnie w tamtym roku…

Bardzo różniłyśmy się z Lucyną, co dla niej było fajne, dla mnie okropne.

Na takie dzieci jak Lucyna mówiło się kaleka. Wieś, znacznie okrutniejsza w osądach i rozliczeniach niż miasto, pod względem wyszydzania „odmieńców” szła z miastem łeb w łeb. Nie było litości dla tych, którzy choćby mańkuctwem, nie mówiąc już o widoczniejszych niedociągnięciach boskiego pędzla, różnili się od masy.

Lucyna była garbata. Jej zaokrąglona lewa łopatka wystawała dużo ponad prawą, ale rodzice zamiast ją leczyć, nazwali biedaczyskiem i temat uznali za zamknięty. Kazek z lubością nadużywał w obecności siostry powiedzenia „pasuje jak garbaty do ściany” lub „nie wiń garbatego, że ma proste dzieci”. Raz czy dwa moja mama zwróciła mu uwagę, żeby Lucynce nie robił niepotrzebnych przykrości, ale on napomnienia mojej mamy miał gdzieś. W wieku lat szesnastu szykował się pilnie do roli tyrana i żonobijcy.

Lucyna szczerze ucieszyła się z mojego przyjazdu.

Zeszłego lata zadręczyła mnie pytaniami o życie w wielkim mieście, wypytując o szczegóły na temat trasy przejazdu autobusu „Koło”, cen biletów do kina czy stroje kelnerów w restauracji hotelu Rzeszów, jednak najbardziej interesowały ją dżemy. Kolekcjonowała etykietki i było to jej prawdziwe hobby, które w pewnym sensie mi nawet imponowało. Za największą sztukę uchodziło odklejenie etykietki od słoika tak delikatnie, żeby jej nie uszkodzić, i Lucyna miała na to tajemny sposób. Kilka najcenniejszych egzemplarzy eksportowych ze swojej imponującej kolekcji przechowywała w Nowym Testamencie, między innymi etykietkę „Strawberry jam, product of Poland, exported by Agros Warszawa”. Lucyna chciała zgłębić temat, korzystając z mojej miejskiej mądrości, i przygotowała sobie sporo pytań z nadzieją, że jej rozjaśnię w głowie. Jak produkuje się dżemy? Czy panie łyżką wkładają papkę do słoika, czy automat nalewa? Kto je potem zakręca? Dlaczego na etykietce piszą, że jest konserwowany, skoro sprzedają go w słoikach, a nie w konserwie? Gdzie leży Pińczów, gdzie Ciechanów? Czy tylko tam produkowane są dżemy, czy jeszcze gdzieś indziej? Swobodnie fantazjowałam przy udzielaniu odpowiedzi, ale Lucyna wydawała się usatysfakcjonowana, wręcz zachwycona. Przywiozłam jej na prezent unikatową etykietkę zdartą ze słoika po dżemie pomarańczowym niskosłodzonym wyprodukowanym w Milejowie, prawie nieuszkodzoną.

Kazek nie patrzył w naszą stronę, majstrował przy łańcuchu, zaglądał raz po raz do studni i udawał, że nie interesuje go nasza rozmowa o dżemach, ale strzygł uszami jak pies, któremu powie się magiczne słowo „spacerek”. Ponownie spuścił wiadro, energicznie zakręcił korbką, po chwili na wierzch wyjechała świeża woda. Nie poczęstował nas, pił na siłę, na koniec wylał pół garnuszka pod pokrzywy okalające studnię i znów posłał wiadro po wodę.

Kiedy rozmowa zeszła na plany powakacyjne, zastygł przy swoich czynnościach i nasłuchiwał tymi ogromnymi, czerwonymi jak po odmrożeniu uszami.

– Wakacje szybko zlecą, co potem planujesz? – zapytała Lucyna. Rozmawiając ze mną, pilnowała, żeby wyrażać się po miejsku.

– Skończę podstawówkę, pójdę do liceum, potem na studia, może zostanę lekarką, może spikerką telewizyjną, na pewno nie nauczycielką, to najgłupszy zawód na świecie… Tępe dzieci uczyć literek i cyferek…

Lucyna roześmiała się, chciała naprowadzić rozmowę na nieobecność rodziców w moim życiu, którą łatwo jej było połączyć z tajemniczym zniknięciem jej ojca, ale nie umiała zacząć.

– My też nie wiemy, co z nami będzie, po tym, jak tatuś… – Urwała zdanie, zerkając na brata.

– Luśka! Stul pysk! – ryknął Kazek i zrobił krok w naszą stronę. Zahaczył o wiaderko butem i potknął się, ale nie wywrócił.

– Mało brakowało, a byś wyciął orła pod studnią. I weź się tak nie drzyj na siostrę, bębenki mi popękają – zrugałam go.

Kazek Pająk nade mną nie miał mocy.

– To niech się zamknie… Ilem razy jej już godoł, żeby nie kłapała o tatusiu, a ta dalej kłapie, choć gówno wie…

– Swoje wiem. – Głos Lucyny był słaby.

Kazek nie dosłyszał jej komentarza, więc powoli się uspokajał i kiedy już miałam zapytać o jakieś fajniejsze sprawy, nastąpił wybuch. Stanął w rozkroku nad nami, zacisnął pięści i zaczął mówić z taką manierą, jakby był na deskach teatru i recytował najważniejszy monolog w sztuce.

– Nie chciało mu się robić w polu ani przy gadach chodzić, tylko by leżał i cygary ćmił! Jak go nie było tyle czasy, mamusia sama harowała przy żniwach, młócce, przy ziemniakach, potem jeszcze szła konia odrobić do Kusiów. Przyjechał z tej Ameryki i rozsiadł się jak panisko! W niczym mamusi nie pomógł, tylko leżał… jakby mu się po tej Ameryce tylko wypoczywać chciało… To po co takiego darmozjada trzymać?! No po co, jak się pytam?!

Lucyna zaczęła pochlipywać, ale jej bratu jeszcze nie wyczerpała się bateria i ciągnął swoją pretensję do ojca, pierwszy raz wypowiedzianą na głos.

– Dobrego słowa mamusi nie powiedział, odkąd wrócił! Przy wszystkim chodziła, kiedy go nie było, nie wydawała na głupoty, tylko grosz do grosza odkładany był. Budowy pilnowała, z ludźmi się handryczyła tyle lat, ale jemu się tu nic nie podoba… Nic! Nawet nowa stodoła! Że ciemna… A co? Mamy krowom żarówki zawiesić nad żłobem?!

Zbigniewa Pająka znałam tylko z monidła. Odkąd zaczęłam być wysyłana na wieś, on przebywał w Ameryce. Jego dzieci i żona nigdy go nie wspominały w kontekście żywego człowieka, jeśli występował w opowieści, zawsze jako nadawca dolarów przez Western Union. Nawet nie wiedziałam o jego powrocie do Polski, nie zanosiło się, że się w końcu poznamy osobiście.

Kazek rozkręcił swój żal pod niebo, pluł brzydkimi słowami na „k” i na „ch”, jakby przykazanie „czcij ojca swego i matkę swoją” w ogóle go nie dotyczyło.

– Długo go nie ma? Może jeszcze wróci… – próbowałam załagodzić sytuację.

– Tatuś chory też był… – odezwała się Lucyna płaczliwym głosem.

– Ty go nie broń! – przerwał jej. – Nie trop się! Wróci, tylko że ja go wtedy nie wpuszczę do chałupy! Za to, co mamusi zrobił, powiem „won!”.

– Kazek… Jezu, nie nakręcaj się tak, bo ci żyła pęknie – odezwałam się kpiąco.

– Ty też się zamknij! – Kopnął wiaderko stojące na trawie. Gdyby nie było przywiązane łańcuchem do studni, poleciałoby do nieba, takiego miał kopa w złości.

Tego dnia temat nieobecności męża Józki już się nie pojawił. Podejrzanie szybko zapadł zmierzch i zanim się obejrzałam, babcia Wronka kazała klękać do pacierza.

Dziadek Zdrada spał na jednym drewnianym łóżku, do którego wchodziło się jak do trumny, babcia Wronka na drugim, identycznym. Kiedyś łóżka babci i Zdrady stały obok siebie i stanowiły całość, ale to było w czasach, kiedy jeszcze rozmawiali ze sobą jak ludzie, którzy oprócz dyspozycji i utyskiwań wymieniają się myślami niezwiązanymi z pogodą, chorobami gadów ani zarazą niszczącą pszenicę.

Pomiędzy nimi, pod oknem, na niewygodnej wersalce z widokiem na studnię spałam ja.

– Wstawej, ino migiem, krowy ryczą! – Kazek stał nade mną i pociągał za kołdrę.

Uniosłam głowę, w której powoli dogasał piękny sen o mamie. Przyjechała tu po mnie, uśmiechnięta i elegancka, czułam zapach jej peweksowskich perfum firmy Coty, kiedy przytuliła mnie na powitanie. Już miałyśmy iść pod górkę w stronę przystanku, gdy w mój sen wtargnął Kazek. Nieprzytomna rozejrzałam się po izbie. Łóżko babci było puste, dziadek Zdrada smacznie spał i pochrapywał.

– Która godzina?

– Byle która, wstawaj! Idziemy, mamusi trza pomóc.

– Zaczyna się… – mruknęłam, odrzucając pierzynę.

W kuchni babcia Wronka zdążyła już rozpalić w piecu i zagotować wodę na kawę zbożową, którą piło się do śniadania. Lucyna nie musiała pracować w stajni ani w polu ze względu na swoje kalectwo, ale nie oznaczało to, że mogła się wylegiwać do siódmej. Smarowała kromki chleba masłem i posypywała cukrem.

– Hania… nie zapomniałaś, jak się krowy doi? – zapytała, podając mi pajdę. Uśmiechała się najszerzej z nas wszystkich, miała równe, lekko draśnięte próchnicą żółte zęby.

– Da se radę – odpowiedział za mnie Kazek. Patrzył zniecierpliwiony, jak wolno przeżuwam kęsy i jeszcze wolniej popijam.

Lucyna też się nie śpieszyła, a on wychodził ze skóry, żeby nas pognać do roboty, jakiejkolwiek, abyśmy tylko nie siedziały.

Dla Kazka praca na gospodarstwie była jedynym sensem życia, wartością największą i celem samym w sobie. Każdą kolejną dwóję w zeszycie odrabiał na roli, harując jak parobek, jak niewolnik, bez chwili wytchnienia. Nawet gdyby umiał odpoczywać, nie bardzo by wiedział, co ze sobą począć w wolnym czasie. Nie miał zainteresowań, marzeń niezwiązanych z gospodarką, nie był ciekawy ani świata, ani ludzi. To, co leżało ukryte za horyzontem, nie obchodziło go wcale, jego królestwo kończyło się za polem pszenicy pod lasem.

– Idę do stajni… – zakomunikował. – Luśka, kurom daj, ty do krów!

Wzruszyłam ramionami, ale nie był to bunt, tylko niechętna zgoda. Nie liczyłam, że od roboty wymówi mnie babcia Wronka, jej pozycja w domu Zdrady była niepewna i właściwie odgrywała tu rolę służącej bez prawa podnoszenia głowy wyżej niż blat w kuchni. W rodzinę Zdradów weszła przed trzydziestu laty, jednak kiedy wybuchała kolejna awantura, nawet taki smarkacz jak Kazek wypominał jej, że z jedną pierzyną ją wzięli od Grudniewiczów. Moja pozycja była jeszcze słabsza. Ojciec w Ameryce, mama w niebie, siostra w Kamionce na biwaku, nie miał się kto za mną wstawić, więc posłusznie poczłapałam w stronę stajni ścieżką wyznaczoną przez klepisko. Kazek szedł przede mną, zdecydowany i prężny niczym przodownik pracy na defiladzie pierwszomajowej. Kiedy skręcił w dół obok stajni, bezmyślnie poszłam za nim i dopiero wtedy zobaczyłam półtorapiętrową budowlę z pustaków pokrytą dwuspadowym, czerwonym dachem.

– A co to? Gospoda? – Wytrzeszczyłam oczy.

– Jaka tam gospoda… – burknął niezadowolony z efektu, jaki na mnie wywarła niespodzianka. – To jest nowa stajnia i stodoła! Ze wszystkim!

Tym wszystkim były prąd oraz woda w kranie umiejscowionym obok wejścia. Kazek pogłaskał żelazny kurek, kiedy wchodziliśmy do środka, z czułością, jakiej nie okazywał zwierzętom, nie mówiąc już o ludziach.

Po prawej stronie stajni przy wspólnym żłobie stały krowy, dalej odgrodzone drewnianym płotkiem świnie, po lewej były klatki z królikami i nutriami, które jako innowację do gospodarki wprowadził właśnie Kazek. Przeszliśmy do drugiej części, znacznie obszerniejszej, gdzie na środku stała sieczkarnia, nad nią piętrzyła się słoma i siano, które na dół spadało szeroką rynną.

Kazek doszedł na sam koniec stajni i otworzył wielkie wrota. Lipcowe, wędrujące w górę słońce wpadło do środka milionem jasnych linii, oświetlając unoszące się w powietrzu paprochy, które w półmroku były niewidoczne. Kichnęłam.

– W następne żniwa będziemy mieć kombajn – powiedział uroczystym tonem. – Na wykopki własny traktor kupiony za dolary. Za rok o tej porze ludziom będę pola obrabiał i niech mi płacą za robotę, nic za darmo! Na to wszystko trza zarobić. – Wskazał brodą sieczkarnię. Przesunął butem plecioną opałkę bliżej rynny.

– Git! – pochwaliłam. – Pewnie nowy dom będziecie wkrótce budować.

Spojrzał na mnie zdziwiony.

– Dom? Po co? Ciasnoty nie ma, jak dziadek umrze, przybędzie jeszcze jedna wolna izba.

– Murowana stodoła, a dom drewniany? – drażniłam się z nim i sprawiało mi to wielką przyjemność. – Chcesz, żeby krowom było lepiej niż wam? W całej okolicy wasz dom najbiedniejszy, chyli się ku ziemi, jakby miał za chwilę się przewrócić. U Kusiów to dopiero jest chawira! Balkony, kolorowe szkiełka nad oknami, balustrady, łazienka z wanną… Nie marzy ci się tak mieszkać?

Kazek spochmurniał, zepsułam mu tymi pytaniami całą satysfakcję z prezentacji nowej stodoły.

– Najpierw muszę szklarnię postawić, Kuś też od tego zaczynał – odparł.

Kiedy wróciliśmy do stajni, podstawił zydelek pod krowi brzuch i podał mi wiaderko. Bez słowa usiadł pod drugą krową, po chwili usłyszałam, jak mocny ciurek krowiego mleka bije w dno wiadra. Pogłaskałam krowę po wielkim brzuchu. Skręciła łeb, jakby chciała spojrzeć, kto ją dotknął. Wstydziłam się przy Kazku mówić do krowy, więc zniżyłam głos do szeptu.

– Dobra krasula… dobra… Nie nadepnie mi na palce…

Dojenie szło mi znacznie wolniej niż Kazkowi, ale po kilku ruchach moje palce wpadły w poprawny rytm i zaczynając od góry, ściągały jednym ruchem mleko, wyciskając je przy tym. Dno wiaderka zrobiło się białe, krasula stała spokojnie, zapatrzona w ścianę przed sobą.

Moje łzy lały się tak samo mocnym strumieniem jak mleko. Oparłam głowę o brzuch krowy i płakałam, nie przerywając ściskania i ciągnięcia dojków.

Mamo… mamo… Ten smutek, który ze mnie wtedy wypływał, był większy niż żałoba i tęsknota za najdroższą mi osobą, której nie wiedziałam od wielu miesięcy. Był to krwawiący żal i strach, że już nigdy nie będzie dobrze, bezpiecznie, wesoło, ponieważ to wszystko odeszło razem z mamą. Na zawsze. Jej nieobecność płynęła przeze mnie jak wzburzona po deszczu rzeka, szła za mną jak cień i nie było dnia, żebym choć raz nie pomyślała o niej. Broniłam się przed wspomnieniami, za słaba byłam, żeby zmierzyć się z bólem, żałość wciąż wyskakiwała z ukrycia niczym jakiś przyczajony zwierz i szarpała mnie na kawałki. Uciekałam wtedy do łazienki, żeby nie buczeć przy babci lub, co gorsza, przy Oldze. Ledwie mrugałam powiekami, a łzy zaczynały płynąć, kapać na dłonie, prosto do umywalki, czasami znajdywały sobie ścieżkę po policzkach i brodzie, ściekały po szyi, obojczykiem prosto pod bluzkę. Zazdrościłam wszystkim koleżankom z klasy ich żywych matek. Nawet tych, których nie znosiłam i które omijałam z daleka. Każda matka koleżanki, ani tak ładna i elegancka jak moja, była skarbem, za jedno przytulenie zapisałabym wtedy diabłu duszę, gdyby zażądał.

Wytarłam czoło o brzuch krasuli. Był ciepły i szorstki.

ROZDZIAŁ 4

Wiocha

W strefie czasowej babci Wronki nie było wolnych godzin. Wstawała skoro świt i brała się do pracy, choć jako jedyna w rodzinie nie musiała wychodzić w pole. Gotowała, prała i napominała nas, dzieci, żebyśmy ani na moment nie zapomnieli o Bogu. Poranną modlitwę każdy odprawiał sam, wieczorem klękaliśmy wspólnie przed obrazem Matki Boskiej i pod dyktando babci następowała bezmyślna recytacja Ojcze nasz, Pod twoją obronę oraz Aniele Boży, stróżu mój. Najpóźniej o dwudziestej pierwszej w obu izbach gaszono światło i jeżeli ktoś wychodził, to tylko za potrzebą. Jedynie dziadek Zdrada korzystał z przywileju załatwiania się do wiadra przykrytego drewnianą pokrywką. Czekało na niego w kącie, obok pieca. Babcia wynosiła je każdego ranka na pole i wylewała zawartość na gnój, wzbogacając stertę zwierzęcych ekskrementów przemieszanych ze słomą. Zdrada nie był szczególnie niedołężny ani bardzo stary, mógł jak wszyscy korzystać z wychodka na podwórzu, ale pewnie mu się nie chciało wychodzić w nocy na chłód.

Nie tylko ja ignorowałam obecność dziadka w chałupie, nikt z nim nie rozmawiał, nie zwracał na niego uwagi, on sam, co trzeba uczciwie przyznać, również nie szukał kontaktu z pozostałymi członkami rodziny. Jakby mu się wszyscy opatrzyli i znudzili za jednym zamachem. Pytałam babci, czy jej mąż zawsze był taki cichy i niezainteresowany otaczającym go światem. Nie mogła sobie przypomnieć jego młodych lat lub choćby tych sprzed wyjazdu do Ameryki. Małżonkowie ledwie się znali przed ślubem, po ślubie zabrakło czasu na takie fanaberie jak wzajemne odkrywanie charakterów. Babcia Wronka twierdziła, że najważniejsze w małżeńskie jest to, żeby jak najszybciej zorientować się, czego małżonek nie lubi, a co lubi. Jak się to wie, można w zgodzie przeżyć sto lat.

– Babciu, dlaczego dziadek jest taki ponury? Nigdy nie widziałam, żeby się choć półgębkiem uśmiechnął, nawet nie wiem, czy ma zęby…

– Szybko owdowiał, to i do śmiechu mu nie było – odparła.

– Ale dlaczego on nic nie mówi?

– A co ma mówić? Jeść co ma, w pole nie chodzi, nikt mu na despet nie robi… – Babcia wymieniała radości życia dziadka, sapiąc przy każdym kroku. – Ja tam wolę, kiedy ludzie mniej paplą. Modlić się trzeba, wtedy słowa są potrzebne.

Szłyśmy na niedzielną mszę, babcia obok mnie, Lucyna z Kazkiem przodem, Józka człapała kilka metrów za nami. Była to jedyna okazja, żeby porozmawiać na osobności. W chałupie zawsze ktoś się kręcił, dziadek podsłuchiwał, babcia była w ciągłym ruchu, nie siadała, nie odpoczywała, jedna czynność kuchenna przechodziła w drugą, mnożyły się zadania, jakby je ktoś drożdżami podlał. Odkąd przyjechałyśmy na wieś, babcia trochę o mnie zapomniała, pomiędzy zagniataniem ciasta a rozwieszaniem prania rzucała ciepłe słowo Lucynie, zdarzyło się, że pogłaskała jej szorstkie, obcięte od garnka włosy, widziałam, jak ona do babci lgnie, łasi się, i byłam zazdrosna. Józka miała w sobie tyle czułości macierzyńskiej, co kot napłakał, ojciec się ulotnił, więc Lucyna żebrała o ciepło i uwagę babci niczym szczeniak. Wszystkim nam w domu Zdrady potrzeba było odrobinę miłości, ale nikt z domowników nie miał we krwi potrzebnych składników, żeby wyprodukować mieszankę serdeczności, chłód wojskowych koszar obowiązywał w dni powszednie oraz od święta.

Józka wlokła się na końcu naszej procesji ze spuszczoną głową, wstyd porzuconej żony kroczył wraz z nią. W kościele ludzie wciąż się na nią gapili i szeptali o tym, że coś się musiało stać z jej mężem, skoro nawet na mszy się nie pojawia, choć wiadomo, że z Ameryki już wrócił. W pierwszą niedzielę po jego ucieczce Józka do kościoła nie poszła. Za jedyną opuszczoną niedzielną mszą w całym życiu będzie musiała przepraszać Pana Boga więcej niż raz. Bardzo ją to dręczyło i w kolejną niedzielę po zniknięciu męża ubrała się w najlepszą sukienkę, umyła włosy i poszła na pożarcie kościelnym wilkom. Szliśmy kupą, czuła się z nami pewniej.

– Babciu… gdzie się podział mąż ciotki Józki? – zapytałam niby od niechcenia. Całą rozmowę z babcią zaczęłam tylko po to, żeby zadać to pytanie.

Babcia Wronka przystanęła na moment. Józka zrównała się z nami i bez słowa poszła dalej. Jej wyjściowa sukienka nie była zwiewna, wyglądała w niej jak w zbroi. Materiał był sztywny, nie układał się na jej mięsistych udach. Kiedy się oddaliła na bezpieczną odległość, babcia surowo zakazała mi na temat Zbyszka Pająka rozmawiać z kimkolwiek.

– Plotki hulają po wsi jak wściekłe psy, nic dobrego nie przyniosą. Zbyszek ma swój rozum, to porządny chłop, choć nietutejszy, opamięta się i wróci.

– Skąd wróci?

– Gdzieś przecież jest, to wróci… – odparła bez przekonania.

Do kościoła szliśmy polami, łąkami, opłotkami przez cztery kilometry, ale kiedy byłam dzieckiem, wydawało mi się, że droga liczy kilometrów czterdzieści. Bolały mnie łydki, paski od sandałów obcierały pięty, wznoszące się słońce wysuszało gardło, wędrówka na mszę była kolejną katorgą tego lata. W kościele dla dzieci nigdy nie starczało miejsca w ławkach, więc musieliśmy stać przez półtorej godziny na baczność, podczas kiedy pozostali wierni siedzieli – kobiety po prawej stronie, a mężczyźni po lewej – śpiewali i modlili się o zdrowie i pogodę. Ja, zamiast się modlić, marzyłam o lodach, landrynkach i różowej oranżadzie, którą sprzedawano w restauracji Kaskada w miasteczku. Lucyna opierała się o filar, jej głowa opadała coraz niżej, widziałam, jak dzielnie walczy, żeby się nie osunąć na posadzkę. Sama miałam ochotę sobie usiąść na stopniu konfesjonału, ale bałam się gniewu setek par oczu, które raz po raz odrywały się od ołtarza, żeby lustrować zachowanie dzieci.

Wróciliśmy z kościoła w południe, przy niedzieli Józka nie goniła nas do żadnej roboty. Przed wymarszem na mszę sama wydoiła krowy, nakarmiła wszystkie gady łącznie z futerkowymi i jeszcze zdążyła mokrym ręcznikiem przetrzeć palce u stóp, żeby czyściej wyglądały w amerykańskich błyszczących sandałach.

Zaraz po przyjściu do chałupy przebrałyśmy się z kościelnych ubrań i Kazek zarządził wolne. Lucyna rozłożyła stary koc pod drzewem czereśni, przyniosła z domu grzebień, malutkie lusterko i paczkę ciastek. Nagle zrobiło się bardzo wakacyjnie.

– Uczeszesz mnie? – poprosiła.

Czesanie włosów Lucyny nie należało do przyjemności, ale wiedziałam, jak bardzo lubi, kiedy gładzę jej szczecinę grzebieniem, mimo iż popiskiwała „ała, ała” za każdym razem, gdy pociągnęłam zbyt mocno. Włosy Lucyny w kolorze błota sięgały ramion i były bardzo sztywne.

– Pamiętasz, jak cię mamusia wygnała tamtego roku? – Lucyna głowę trzymała prosto, wzrok skierowała przed siebie. – Przez ten list… Okropnie mi wtedy ciebie było żal, naprawdę… okropnie…

– Coś ty! Ja się cieszyłam, że wyjeżdżamy!

Lucyna nie znała treści listu do mamy, w którym w każdym zdaniu narzekałam na ciotkę Józkę i jej głupie dzieci, śmierdzącą chałupę i ciężką robotę, do której mnie zaprzęgli jak konia. Pisałam, że stopy mam poranione jak Pan Jezus po drodze krzyżowej, bolą mnie ręce i nogi, że spać nie mogę, żaliłam się, że odbija mi się kwaśnym mlekiem, które wlewają we mnie codziennie, i że już dwa razy, DWA RAZY, użądliła mnie osa i miałam spuchnięte ramię jak atleta. Druga osa ćwiokła mnie w policzek tuż pod okiem, w wyniku czego straciłam wzrok na wiele godzin. Opisywałam w liście przymusowe pasienie krów, co również należało do moich obowiązków, i choć akurat krowy lubię, bałam się, że nie utrzymam łańcucha, wyląduję z krasulą w rowie, gdzie nikt mnie nie znajdzie, bo rów jest głęboki i mokry na spodzie. Narzekałam też na pierdzącego i charkającego dziadka Zdradę. Błagałam mamę w liście pełnym wykrzykników i podkreśleń, żeby po mnie przyjechała jak najszybciej, w przeciwnym razie ucieknę stąd i wrócę do miasta autostopem.

Najbliższa skrzynka pocztowa znajdowała się w miasteczku oddalonym o dziesięć kilometrów od chałupy, tak że musiałam zaczaić się na okazję, żeby kogoś jadącego do miasta poprosić o wrzucenie listu. Pech chciał, że akurat Józka jechała do weterynarza w sprawie „rozpłodowej” swojej krowy, więc bezmyślnie powierzyłam jej swój dramatyczny w treści list do mamy. Do mojego słownika na stałe weszło określenie „ciotkę Józkę coś tchnęło”. Zanim list wrzuciła do skrzynki, postanowiła zapoznać się z jego treścią, a potem tłumaczyła swoje karygodne zachowanie właśnie tym, że ją coś tchnęło, żeby kopertę rozerwać. Pokazała nieszczęsny list babci Wronce i kazała nam się pakować. Józka nie miała w zwyczaju dużo mówić, wtedy też ograniczyła się do jednego słowa: „Wynocha!”.

Następnego dnia babcia Wronka zabrała mnie z domu Zdradów, ale nie odwiozła do miasta, tylko przekazała swojej siostrze Anieli mieszkającej w sąsiedniej wsi i tam spędziłam na leniuchowaniu dwa tygodnie. U Anieli było spokojnie i wesoło. Mieszkała z mężem i synami w murowanym domu, który wprawdzie nie miał balkonu, jedynie betonowy język wystający z pokoju na pierwszym piętrze. W zamierzeniu budowniczego miał to być balkon, niestety na jego wykończenie zabrakło pieniędzy, tak jak na inne zbytki w rodzaju łazienki czy osobnej toalety. Mimo to, w porównaniu z chałupą dziadka Zdrady, dom Anieli wydawał się luksusowy, a warsztat krawiecki, który w kuchni prowadził jej mąż, był interesującym miejscem spotkań towarzyskich. Przychodzili tam różni ludzie, wiele się działo każdego dnia. Mogłam sobie spokojnie siedzieć i podsłuchiwać rozmowy dorosłych, co stanowiło nie tylko rozrywkę, ale i materiał do późniejszych rozważań.

Skończyłam zaplatanie francuskiego warkocza i podałam Lucynie lusterko.

– O mateńko, jak ślicznie! Hania, masz talent… Mogłabyś na fryzjerkę się uczyć! Ja, na ten przykład, nie posiadam żadnych talentów. Tatuś mówił, że mogłabym na sprzedawczynię iść, ale czy ja się nadaję? Poza tym teraz to nie wiem, tatusia nie ma…

– Tatuś ci niepotrzebny, zrób, co zechcesz, ze swoją przyszłością – powiedziałam.

Zbliżyła lusterko do twarzy, przyglądała się sobie w skupieniu.

– Tobie łatwo mówić, masz wszystko, w mieście mieszkasz…

– Ja mam wszystko?! – Buchnęłam nerwowym śmiechem. – Chyba kpisz…

Lucyna się zaczerwieniła.

– No prawda… to, co z twoją mamą… Mnie się zdaje… tak tylko… – Nabrała powietrza w płuca. – Mówiłaś tamtego lata, że grasuje w Rzeszowie czarna Wołga i porywają ludzi w biały dzień z chodnika, i do Niemca wywożą, żeby z nich organy wyciąć na handel. Pamiętasz?

Skinęłam głową. Lucyna zacukała się, otwierała usta, zamykała je, aż w końcu wypaliła:

– Tak sobie pomyślałam, że może to oni?

– Co oni?

– Porwali mojego tatusia.

– Na poważnie to mówisz?! Czarna Wołga miałaby twojego tatusia zgarnąć? Tu? Na wsi? Ale jaja… Czegoś takiego jeszcze nie grali…

Opowieści o czarnych Wołgach kierowanych przez Żydów, którzy z ulic polskich miast porywali dzieci, by je potem w lesie zabić i z ich krwi zrobić macę, znali wszyscy, a w prawdziwość tej legendy wierzyła spora część, łącznie ze mną i Tereską, ale w kontekście pana Pająka wydała się po prostu śmieszna.

– Pan Kuś widział czarne auto tu, niedaleko – mówiła ze śmiertelną powagą i przejęciem Lucyna. – Akurat wtedy to było, jak tatuś zaginął, i świadkowie są, że auto stało pół dnia przed wejściem do Geesu i nikt z niego nie wysiadł.

– Ale bajki opowiadasz, Lucyna… Masz fantazję!

Zagryzła wargę, wzdychała i prychała, potem nagle złapała mnie za rękę i mocno ścisnęła.

– Nie ma się co śmiać. Sama wiesz, Haniu, jakie straszne rzeczy dzieją się na świecie. Annę Jantar porwali prosto z ulicy dla jakiegoś arabskiego maharadży na żonę i dzięki temu przeżyła, bo przecież ten samolot, którym miała lecieć, no wiesz, na strzępy się rozpadł. To samo z twoją mamusią.

Wyswobodziłam dłoń.

– Co to znaczy „z moją mamusią”?

– Ano… że nie było jej na samolocie, jak się rozbił.

– Skąd wiesz o tym?! Kto ci powiedział?! – Naskoczyłam na nią tak gwałtownie, że aż się skurczyła.

Przycisnęła lusterko do brzucha i spuściła głowę.

– No mów! – ponagliłam ją.

– Kaze… – szepnęła, zjadając ostatnią literę w imieniu.

– A on skąd niby wie, że mama nie leciała tym samolotem?!

– Ciocia Czesia pisała z Ameryki.

– Co pisała?!

Lucyna spojrzała w stronę stodoły, gdzie przed chwilą pokazał się Kazek. Nalewał do wiader uciągniętej ze studni wody i ustawiał je pod ścianą, żeby się ogrzała. Szkoda mu było wody z kurka dla krów.

– Słyszałam na własne uszy, jak mamusia Kazkowi mówiła przed twoim przyjazdem, że pani Ela wcale nie wsiadła na ten samolot, co się rozbił, bo bilet miała na tydzień wcześniej czy jakoś tak. I jeszcze, że…

– Że?

Lucyna spoglądała w niebo, rozglądała się wokół, unikała mojego wzroku.

– Twoi rodzice, Haniu, o coś się pokłócili i twoja mamusia się wyniosła, poszła mieszkać do koleżanki.

W listach mamy nie było żadnych ostrzeżeń, opisów kłótni z tatą, niewyraźnie sformułowanych zdań czy niedopowiedzeń z trzema kropkami, nie dotarły do nas żadne złe wieści, tymczasem w chałupie dziadka Zdrady rozprawiało się na moje rodzinne tematy nad talerzem kartoflanki! Wyładowałam swoją złość na Lucynie, wykrzyczałam jej w twarz swój ból i tęsknotę za mamą, darłam się na tyle głośno, że Kazek na moment odstawił wiaderka i patrzył w naszą stronę zaciekawiony. W końcu Lucyna się rozpłakała i uciekła do stajni. Nie byłam szczególnie z siebie dumna, ale nie umiałam przeprosić. Na szczęście szybko jej przeszło, sama do mnie przyszła, żeby pocieszyć, bo przecież to najpewniej tylko plotki i wszystko się kiedyś wyjaśni.

Żniwa zaczęły się w połowie lipca, a wraz z nimi jeszcze cięższa robota. Rano krowy, zaraz potem wyprawa w pole, wieczorem mycie swędzącego, spoconego ciała w miednicy i pacierz. Lucyna próbowała mi ulżyć w niedoli, kiedy tylko mogła, pomagała w drobnych czynnościach, pełniąc funkcję dziewczynki na posyłki, co bardzo irytowało jej brata. Zabrałam mu służącą, przy mnie spolegliwa Lucyna stawała się harda i zdarzyło się raz czy dwa, kiedy na krzyki Kazka nakazujące natychmiast coś zrobić lub przynieść, odpowiadała: „Zaraz…”. Oberwała za karę po głowie, Kazek walnął ją pięścią w garb, popchnął tak mocno, że wywróciła się na ziemię, mimo to nadal ze mną trzymała. Ubzdurała sobie, że ją wezmę do miasta, kiedy skończy podstawówkę, i razem będziemy chodzić do liceum. Patrząc na nią, zastanawiałam się, czy posiadanie garba boli. Czy ona może spać na wznak? Czy taka się urodziła, czy coś jej się stało później? Może by się dało rozciąć plecy i po prostu wyciąć to, co wystaje? Mogłam sobie bez trudu wyobrazić szyderstwa koleżanek i kolegów na szkolnych korytarzach, nie daliby jej i jej garbowi żyć.

– Co to za przystanek?! – Kazek wyskoczył zza moich pleców. – Kto wam pozwolił spoczywać?! Luśka! Jo żem ci już roz powiedzioł, głuchaś jest?

Nie chciało mi się z nim kłócić, pociągnęłam Lucynę ze sobą i ruszyłyśmy wolno, schylając się co kilka kroków. Opowiadałam o swojej szkole, wycieczce autokarowej do Krakowa, perfumach Masumi z Peweksu i deserach z Horteksu.

– Ambrozja, Melba, kolorowe galaretki z kremem, bita śmietana z rodzynkami posypana wiórkami czekolady, ja to uwielbiam… ale drogo tam jest.

– A gdyby tak na te lody jeszcze dżemu dodać… – rozmarzyła się. – Zjadłabym dwie porcje, albo trzy…

Przemierzałyśmy w milczeniu pole po skoszonej pszenicy, wypatrując końca dnia roboczego. Wypożyczony od Kusiów kombajn już zjechał na bok po skończonej robocie, Kazek rozliczał się dolarami za usługę, jego matka obserwowała z nerwem w oku zmieniające ręce jednodolarówki. Gdy tak na nich patrzyłam, przyszło mi do głowy, że dolary, które mama wiozła z Ameryki, przepadły na zawsze. Jeśli się nie spaliły na miejscu katastrofy, zapewne ukradli je przeszukiwacze miejsc wypadków. Świeżo miałam w pamięci przypadek cioci Bogusi z zeszłego lata, kiedy ich Polonez zderzył się z ciężarówką w drodze na wczasy w Kołobrzegu. W wyniku kraksy z bagażnika auta wypadły walizki, które wieźli ze sobą nad morze, wysypały się ubrania, konserwy, materac, zawinięte w ręczniki butelki wina. Było tego sporo, asortyment zróżnicowany. Uderzenie nie tylko wyrzuciło walizki na drogę, ale też nieźle pokiereszowało pasażerów. Ciocia Bogusia cała we krwi, jej mąż nieprzytomny, kierowca ciężarówki w szoku, a z zatrzymujących się na miejscu wypadku samochodów wyskakiwali ludzie i szabrowali prosto z asfaltu, po czym natychmiast odjeżdżali. Dopiero jakiś poczciwy ksiądz telepiący się na rekolekcje starym Maluchem zatrzymał się na dłużej, żeby udzielić pomocy. Na szczęście nie było to ostatnie namaszczenie.

Jeżeli mama faktycznie leciała tym samolotem i miała przy sobie dolary, szanse na ich odzyskanie dawno już spadły do zera. Patrząc na transakcję Kazka z kombajnistą, uświadomiłam sobie ogrom własnej straty.

Wróciłyśmy do chałupy zmęczone i głodne. Babcia Wronka przyrządzała zalewajkę dla Zdrady i krupnik dla pozostałych pracowników kołchozu. Na drugie danie przewidziane były naleśniki z serem polane kwaśną śmietaną. W tym gospodarstwie pewnych produktów było pod dostatkiem, co wprawdzie nie oznaczało zuchwałej konsumpcji poza wydzielanymi porcjami, jednak babcia dbała, żebyśmy mieli pełne, zadowolone żołądki.

– Babciu, ja krupniku nie chcę, mogę naleśniki?

– Ja też! – Lucyna podłączyła się pod moją śmiałość.

Babcia westchnęła, gotowanie zup było codziennym rytuałem, świętością, Kazek powtarzał, że obiad bez zupy jest do dupy, tylko ja jedna nie lubiłam pierwszego dania prosto z gara.

Nie zdążyłam nawet rozkroić pierwszego naleśnika, kiedy w progu stanęła moja siostra Olga. Byłam tak zaskoczona jej pojawieniem się, że odjęło mi mowę i długo nie mogłam domknąć buzi. Olga wyglądała na zagraniczną turystkę, która pomyliła drogę i zamiast na lotnisko trafiła do wiejskiej chaty. Na czubku głowy zaczepiła wielkie przeciwsłoneczne okulary, jej tyłek opinały jasne, obcisłe dżinsy Levi’s, mieniący się pomarańczem i srebrem podkoszulek ledwie sięgał pępka, a na nadgarstku dzwoniło milion bransoletek. Ściągnęła z ramienia skórzaną myśliwską torbę i zawiesiła ją na haku wbitym w ościeżnicę drzwi, który służył do wszystkiego. Zdrada wieszał na nim kapelusz, babcia czosnek, Kazek pasek od spodni, którym od czasu do czasu lał Lucynę.

– Cześć pracy! Trzy dni wołami jedzie się na to wasze zadupie! – Olga promieniała na twarzy, uśmiechem rozświetliła całą kuchnię.

Zerwałam się z krzesła i podbiegłam do siostry. Przyjechała po mnie! Zabierze mnie do domu! Mama się odnalazła?! Rzuciłam się na nią ze skowytem.

– No weź… nie tak ostro, wywrócisz mnie. – Rozplątała moje dłonie zaciśnięte na jej szyi. – Cześć, babciu, jak leci?

– Wszelki duch… Olga! Ale niespodzianka! Miałaś być w Kamionce…

– Tak mnie już nie ma, babciu…

Babcia Wronka z całą pewnością kochała Olgę bardziej niż mnie, choć bardzo się starała, żeby to ukryć. Może dlatego, że Olga podobno urodziła się wątła i słaba, trzeba było jej zdrowie zawierzać Najświętszej Panience przez pierwsze miesiące życia, lub z tej prostej przyczyny, że przyszła na świat pierwsza. Patrzyła na nią cieplej i pozwalała jej na więcej. Olga potrafiła ją rozbawić, przekabacić, omamić, wyciągnąć od niej pieniądze lub wymigać się od chodzenia na gorzkie żale czy rekolekcje wielkopostne, ja nie miałam takich wrodzonych zdolności, mogłam tylko podziwiać i uczyć się od mistrzyni.

– A co to się stało, żeś przyjechała? – Babcia nadstawiła policzek do pocałunku.

– Nic się nie stało, po prostu chciałam zobaczyć, jak wam leci… W mieście gorąc, asfalt się topi, przyjechałam się schłodzić… – kłamała gładko.

Moja siostra nie lubiła wiejskich opłotków, brzydziła się wieśniakami i zwierzętami, musiały nastać specjalne okoliczności, że się przełamała i przyjechała do Zdradów, czekałam, kiedy powie, po co naprawdę się fatygowała. Skłonna byłam uwierzyć, że siódmego lipca siedemdziesiątego siódmego UFO lądowało na polu Kusia, ale nie w to, że Olga jest ciekawa, jak mijają mi wakacje.

– Prawdziwy skansen tu macie. – Rozejrzała się po kuchni i klapnęła na taboret przy piecu, który podobno ojciec dziadka Zdrady wystrugał z jednego dębowego pniaka i na którym siedząc, umarł.

– Klimat wycięty prosto z Reymonta, nawet dziadek Zdrada do Boryny trochę podobny. O! – Zbliżyła oczy do makatki wiszącej nad miednicą w kąciku „łazienkowym”.

– Każda żona tym się chlubi, że gotuje, co mąż lubi… Chyba sobie to zdanie wytatuuję na czole – zaśmiała się.

– A nic by ci nie zaszkodziło nauczyć się gotować. – Babcia pogroziła jej palcem.

– Wiem, wiem… przez żołądek do serca, ale można też inną drogą do serca faceta się dostać, babcia to już skutecznie przerabiała z trzema mężami… – Olga przytuliła się przelotnie do ramienia babci Wronki.

– Dajże spokój z tymi żartami…

Wróciłam do stołu, jednak nie mogłam jeść naleśnika, mój żołądek zwinął się niczym ślimak w skorupie. Olga podeszła do okna i zaczęła wyglądać na ogród. Obserwowałyśmy ją w milczeniu. Lucyna włożyła do ust odkrojony kawałek zwiniętego w rulon naleśnika, przeżuwała wolniutko jak krowa, błogi uśmiech wskazywał na to, że jej smakuje i cieszy się wizytą gościa.

– Co to za Janosik drzewo rąbie? Ale klata… kto to jest?

Obie z Lucyną uniosłyśmy się na krześle, żeby podążyć za wzrokiem Olgi. Babcia nie musiała odrywać się od swoich zajęć, wiedziała, o kogo jej wnuczka pyta.

– Rysiek od Biernatów… przyszedł pomóc z drzewem, Kazek nie dał rady tym wielkim pniakom. Nie pamiętasz go? Tu, po sąsiedzku mieszka. Niedługo się będzie żenić z córką Kusiów, już są po słowie. Ona ładna, z bogatego domu, on chłopak jak się patrzy, też niebiedny…

– Brzydki nie jest, fakt. Wygląda zdrowo… – Olga poprawiła grzywkę, odrzuciła kilka kosmyków za ramię i wyciągnęła z kieszeni błyszczyk. Wprawnym ruchem nałożyła cienką warstwę na dolną wargę i zacisnęła usta, nie odrywając wzroku od chłopaka z siekierą.

Mnie on też się trochę podobał, ale byłam gówniarą i mogłam jedynie popatrzeć na niego z daleka.

Babcia nalała kompotu do szklanek. Szklanki były tłuste, ledwie przepłukane w mętnej wodzie z bali. Brzydziłam się z nich pić. Olga podniosła swoją pod światło, ale nie skomentowała.

– Nie wypatruj go, on jest zajęty. – Babcia szturchnęła ją delikatnie.

– Zajęty? Zajęty to może być kibelek na dworcu. – Olga poprawiła włosy i odeszła od okna. – Dobra, niech mu będzie Rysiek Zajęty Janosik, ja w innej sprawie. Głodna nie jestem, nic mi, babciu, nie szykuj… Muszę jedynie porozmawiać z Hanią i spadam.

– Dzisiaj? – Babcia Wronka była zawiedziona.

– Tak, komu w drogę, temu trampki. Zaraz mam powrotny autobus.

– Naleśnika choć jednego skosztuj… – Babcia podsunęła talerz bliżej jej opartych o blat łokci. – Kto to widział tak wpadać jak po ogień?

– Dobra, ale tak raz dwa.

Ostatecznie Olga zjadła dwa naleśniki polane kwaśną śmietaną i posypane cukrem pudrem, a jej relacja na temat życia codziennego na naszym podwórku przerywana była tylko w momentach przepijania wodą. Dowiedziałyśmy się, że sąsiadka z dołu urodziła dzidziusia z twarzy przypominającego kalafior, pani kioskarka wyjechała do Niemiec zbierać wiśnie u bauera, nasz osiedlowy zboczeniec o pseudonimie Dżenes był widziany pod domem kultury w miniówce i blond peruce à la Marilyn Monroe, natomiast ciocia Bogusia nie wpadła ani razu zobaczyć, czy u sierot wszystko w porządku.

– Może mieć do mnie jakieś esy za tamten incydent na weselu, ale żeby tak wcale się nie zainteresować, co u nas?

Zarzut brzmiał cokolwiek dziwnie w ustach Olgi, która nigdy nikim się nie interesowała poza sobą.

– Mało ma Bogusia na głowie? – Babcia stanęła w obronie swojej córki. – A ty dziecko nie jesteś, żeby cię doglądać. Lepiej powiedz, czy twój ojciec się odezwał.

– Dzwonił wczoraj. – Olga wytarła palce w ścierkę, potem ją powąchała i z obrzydzeniem odwiesiła na oparciu krzesła. – Ustaliliśmy parę spraw niecierpiących zwłoki.

– Powiedział, kiedy zjedzie z Ameryki?

– Kiedy? Po niedzieli.

– Po której niedzieli? – zapytałam z nadzieją w głosie.

– No właśnie tego nie powiedział – odparła, mrugając do mnie. Była w wyśmienitym humorze. – Chodź na krótki spacer, nie będziemy przy ludziach omawiać naszych rodzinnych tematów. Mam dla ciebie propozycję nie do odrzucenia.

Wyszłam za nią na pole i grzecznie podreptałam na tyły domu do ogrodu, gdzie Janosik wciąż rąbał drzewo przywiezione z lasu należącego do dziadka Zdrady. Olga wskazała mi miejsce pod czereśnią, usiadła bardzo blisko mnie, nasze ramiona się stykały. Przez moment chciałam się do niej przytulić, zapach mamy był tak delikatny, że ledwie go wciągnęłam do płuc. Musiała przywłaszczyć sobie jej perfumy.

– Słuchaj, Haniu… – zaczęła, wciąż bezwstydnie gapiąc się na Janosika. – Tak sobie pomyślałam, hmm… Cóż, w sumie głupio wyszło z tą opieką nad tobą. Wtedy zareagowałam histerycznie, wiesz, byłam w szoku po śmierci mamy, jednak po głębszym namyśle doszłam do wniosku, że to ja powinnam się tobą zająć, nie ktoś obcy z łapanki albo wyzuty z miłosierdzia jak ciocia Bogusia. – Mówiąc to, Olga pogłaskała mnie po plecach. – Zajmę się tobą, obiecuję.

Podniosłam głowę i spojrzałam na siostrę. Byłam w tym momencie bardzo przejęta, zaraz potem zalała mnie fala szczęścia, że oto moja starsza siostra ratuje mnie przed bidulem i złą macochą, która przecież w każdej chwili mogła się w naszym życiu pojawić, a tego bałam się najbardziej – pojawienia się nowej kobiety taty. Olga zapewniła mnie, że rozmawiała z nim na ten temat, oczywiście się zgodził, od teraz wszystko już będzie układać się cacy. Słuchając cudownych obietnic, zapomniałam oddychać i zrobiło mi się słabo.

– Poradzimy sobie we dwie, nikt obcy nie będzie nam się w życie wtrącać. Dobrze mówię? – ciągnęła Olga. – Będę robić zakupy, w niedzielę mogę coś ugotować, bo w tygodniu masz obiady w świetlicy tak?

– Tak.

– Git, sprawę żywienia zamykamy. Dalej… sprzątanie… Ze sprzątaniem, wiesz… hmm… jakoś się podzielimy, abym ja nie musiała łazienki czy kuchni szorować na kolanach. Widziałaś, jakie babcia ma rozklepane kolana od klęczenia przy myciu podłóg? Całkiem płaskie się zrobiły, klęczenie na kościelnej posadzce przez sześćdziesiąt lat też się dołożyło, w każdym razie generalnie trzeba uważać na kolana… Co jeszcze? Aha, ubrań ci nie potrzeba, póki co po mnie odziedziczysz parę całkiem fajnych ciuchów, do których raz dwa dorośniesz. Ja sobie muszę nowe kupić, bardziej pod studiowanie, żeby obciachu nie było. Na wywiadówki mogę chodzić, rzecz jasna… Do której ty teraz klasy pójdziesz?

– Do siódmej.

– A… myślałam, że do szóstej. No nic, nawet lepiej, w razie czego możesz sama na noc w mieszkaniu zostać, tak?

– Na którą noc? – zapytałam podenerwowana.

– Kurde, nie wiem teraz, ale niewykluczone, że się zdarzy. Albo ktoś do mnie przyjdzie…

– Koleżanki z klasy?

– Ja nie mam koleżanek, natomiast mam kilku kolegów, może któryś wpadnie, wtedy nie plącz się po mieszkaniu, tylko siedź u siebie w pokoju.

– Będę mieć własny pokój?!

Moje zdziwienie rozbawiło Olgę. Śmiała się sztucznie i głośno, przyciągając uwagę Janosika, który rąbał pniaki z coraz większą werwą, jakby mu sił przybywało z każdym zamachem siekiery.

– Jasne! Przecież nie zrobimy w pokoju rodziców mauzoleum. Ich pokój przejmę ja, ty zostaniesz w naszym dawnym. Dużego pokoju ruszać nie będziemy, niech zostanie tak, jak jest, do imprezowania i dla gości.

– Jakich gości?

– Ja pitolę! Coś ty taka dociekliwa?! Goście to goście, jak przyjadą, to będą. W każdym razie było powiedziane, że tato daje pięćdziesiąt dolarów co miesiąc, tak? – Olga nie czekała na moje potwierdzenie, wykładała drugą część planu pod nazwą „finanse”. – Dwadzieścia pięć na życie, dwadzieścia pięć dla osoby, która miała się tobą opiekować. A więc… – Wzięła głęboki wdech. – Skoro ja się będę tobą opiekować, chyba logiczne, że należą się mnie. Pomyślałam też, że wyznaczę ci kieszonkowe.

– Ile dostanę?

– Jednego dolara na miesiąc – odparła, szczerząc zęby. – Pasuje ci?

– Tylko jednego?

– Mało?! Ciekawe, czy Tereska tyle dostaje od rodziców!

Wzruszyłam ramionami. Nie wiedziałam, ile Tereska dostawała kieszonkowego, ale z pięćdziesiąt złotych miesięcznie zawsze udało jej się zwędzić ojcu, który nie wyróżniał się skrupulatnością przy przeglądaniu portfela.

– Dwa dolary musisz mi dać – powiedziałam twardo i wstałam z trawy. – Babci Wronce też powinnaś coś odpalić.

Olga parsknęła śmiechem.

– Żeby dziadkowi Zdradzie papierosy fundowała?! O nie! Wolę dać na biednych…

– Akurat… – syknęłam.

Obie wiedziałyśmy doskonale, że Olga ani teraz, ani nigdy nie wrzuci do puszki żebraka nawet złotówki, ale pewne oczywistości nie potrzebują wypowiadania na głos.

– Dobra, załatwione, niech ci będzie, jeden dolar od razu, od września po dwa. Nie zbiedniejesz. Teraz idę po rzeczy, żebyśmy się nie spóźniły na autobus…

Podniosłam się z trawy i ruszyłam wolno w stronę domu. Olga zerwała się, wyrównała ze mną krok i chwyciła moją dłoń.

– Ale to dopiero po wakacjach, głuptasie… Póki co zostajesz tutaj.

Krew mi spłynęła do łydek i nogi się pode mną ugięły.

– Jeszcze miesiąc mam tu zostać?! – Szarpnęłam jej ramię. – Nie zgadzam się! Zabierz mnie do domu! Dzisiaj!

Zza węgła wyszedł Kazek i ostentacyjnie przyglądał się naszej szarpaninie.

– Haniu, nie mogę… Jutro jadę z chłopakami do Bułgarii na camping.

– Do jakiej Bułgarii?

– A są jakieś dwie? Do tej nad Morzem Czarnym. W październiku zaczynam studia, poznałam chłopaków z trzeciego roku politechniki, zabieram się z nimi do Złotych Piasków.

– No to mnie weź do tej Bułgarii! – krzyknęłam.

– Ciekawe jak? Chyba w bagażniku… Żeby wyjechać za granicę, trzeba mieć pieczątkę w dowodzie osobistym. Gdzie ci taką pieczątkę przybiją? W legitymacji szkolnej?

Nie chciałam się zastanawiać nad logiką wywodu siostry, wszystkie siły zużyłam na powstrzymanie zbierających się do wylania łez. Olga zerkała na Janosika, który nie bardzo wiedział, co jej zalotne spojrzenia oznaczają. Układał pocięte na ćwiartki kawałki drewna na równy stosik i prężył muskuły.

Olga wsunęła dłoń do kieszeni spodni i wyciągnęła błyszczyk.

– Masz. Prawie nieużywany.

– Wypchaj się – żachnęłam się.

Minęłyśmy Kazka, nie zamieniając z nim słowa, on też się nie odezwał, kręcił korbką i zaglądał w głąb studni. Dziwna była tak jego fascynacja studnią, wciąż przy niej majstrował, nabierał wody, wylewał, przestawiał wiadro i zaglądał w dół, wydając przy tym dziwne okrzyki: „Uu, aa, hop, hop…”. W każdej wolnej chwili przychodził droczyć się ze studnią, jakby to była jego dziewczyna.

Olga obejrzała się i pomachała do Janosika, ten, zachęcony jej umizgami na odległość, oparł siekierę o drzewo i ruszył w naszą stronę. Barczysty blondyn uśmiechał się sprośnie, wysyłając mojej siostrze znaki, które oboje dobrze rozumieli. Nie czekałam, aż się zbliży, pobiegłam do chałupy poskarżyć się babci Wronce. Na progu ganku siedziała Lucyna z kotem na kolanach. Głaskała go pod sierść, każdy ruch kończąc skrobnięciem za uchem. Kocur miauczał i wyginał się niczym wąż.

– Jedziesz? – zapytała ze smutkiem, który był jeszcze większy od mojego.

– Do dupy na raki łapać szczupaki – warknęłam, przeskakując przez próg.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Pełna lista rozdziałów:

Okładka

Tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

ROZDZIAŁ 1, Katastrofa

ROZDZIAŁ 2, Wdowa

ROZDZIAŁ 3, Zdrada

ROZDZIAŁ 4, Wiocha

ROZDZIAŁ 5, Spadek

ROZDZIAŁ 6, Wygnanie

ROZDZIAŁ 7, Dziecko

ROZDZIAŁ 8, Przemeblowanie

ROZDZIAŁ 9, Cecylia

ROZDZIAŁ 10, Josef

ROZDZIAŁ 11, Wojna

ROZDZIAŁ 12, List

ROZDZIAŁ 13, Aresztowanie

ROZDZIAŁ 14, Wolność

ROZDZIAŁ 15, Wiktor

ROZDZIAŁ 16, Awantura

ROZDZIAŁ 17, Powrót

ROZDZIAŁ 18, Ślub

ROZDZIAŁ 19, Spotkanie

ROZDZIAŁ 20, Mama