Tytuł oryginału:
La seconde vie de Mahomet. Le Prophète dans la littérature

Wstęp do wydania polskiego: Prof. dr hab. MAREK M. DZIEKAN

Redakcja i korekta: ANNA ZIELIŃSKA-HOŞAF

Skład i łamanie: ROCH WOJCIECH OCHOCKI

Projekt okładki: SERVET HOŞAF

Na okładce wykorzystano rycinę nieznanego autora, opublikowaną w Cassell’s Illustrated Universal History, Vol. III – The Middle Ages (ed. Edmund Ollier), Cassell and Company Limited, London, Paris and Melbourne, 1890

Copyright original © CNRS éditions, 2018
Copyright © for Polish translation and edition by Wydawnictwo Akademickie DIALOG Sp. z o.o., 2019

Cet ouvrage, publié dans le cadre du Programme d’aide à la publication Boy-Żeleński, a bénéficié du soutien de l’Institut français de Pologne.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Instytutu Francuskiego w Polsce w ramach Programu Wsparcia Wydawniczego Boy-Żeleński.

Ouvrage publié avec le concours du Ministère français chargé de la culture – Centre national du livre.

Książka wydana przy wsparciu francuskiego Ministerstwa Kultury – Narodowego Centrum Książki.

ISBN e-pub 978-83-8002-825-8

ISBN mobi 978-83-8002-826-5

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2020

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp do wydania polskiego

Wprowadzenie

Islam i jego prorok w średniowieczu

Wniebowstąpienie

Powieść o Mahomecie

Prorok i filozof, czyli Tartuffe pod bronią

Goethe i islam

Spojrzenie romantyka

Mahomet jako postać historyczna

„Każdy anioł jest straszny”

Prorok i zbłąkany poeta

Mahomet: Napoleon niebios

Człowiek Księgi

Daleko od Medyny

Milczenie Mahometa

Kobiety islamu

Szatańskie wersety

Podróż Mahometa

Bibliografia

Przypisy

Informacje o wydawnictwie

Wstęp do wydania polskiego

Wielki (prawie) nieobecny:
Mahomet w literaturze polskiej

Związki Polski z kulturą arabsko-muzułmańską sięgają czasów Mieszka I. Za jego panowania po ziemiach polskich podróżował żydowski kupiec z arabskiej Andaluzji, Ibrahim Ibn Jakub, pozostawiając po sobie opis protopaństwa Mieszka I, którego fragmenty zachowały się do naszych czasów. W późniejszym okresie kontakty polsko-arabskie, czy też polsko-muzułmańskie, można powiedzieć, zamarły. Nie braliśmy zbyt aktywnego udziału w wojnach krzyżowych, które dla Europy Zachodniej były ważnym impulsem do zainteresowania się światem arabsko-muzułmańskim, przyczyniając się do rozwoju badań nad islamem. Najważniejszym aspektem tych badań była chęć dyskusji z islamem i jego dogmatami, głównie w celu dyskredytacji islamu i treści zawartych w Koranie oraz towarzyszących mu księgach. Stopniowo zaczęły powstawać, opatrzone zazwyczaj obszernymi komentarzami przekłady Koranu na łacinę. To z tych przekładów i z owych komentarzy, często opierających się na arabskiej literaturze egzegetycznej, świat zachodni mógł zapoznać się z postacią proroka islamu i te właśnie opracowania stawały się punktem wyjścia dla dzieł literackich osnutych wokół postaci i biografii Muhammada Ibn Abd Allaha, znanego szerzej pod zlatynizowanym imieniem Mahomet.

Książka tureckiego pisarza i eseisty Nedima Gürsela „Drugie życie Mahometa” poświęcona jest nie badaniom nad islamem i nie obrazowi proroka islamu zbudowanemu przez uczonych orientalistów, lecz recepcji postaci Mahometa w literaturach zachodnioeuropejskich – w prozie, poezji i dramacie. Analizie poddane zostały wybrane przykłady dzieł autorów francuskich, niemieckich oraz XX-wiecznych francusko- i angielskojęzycznych pisarzy pochodzących ze świata islamu. Nie jest to obraz jednolity – autorzy tworzyli swe dzieła w różnych epokach historycznych, mieli za sobą rozmaite doświadczenia dziejowe i kulturowe – swoich krajów i swoje własne, wynikające z indywidualnie tworzonych wewnętrznych światów intelektualnych. Różni ich, w związku z tym, także podejście do islamu, a w szczególności do postaci samego Proroka, czemu wyraz dali w mniej lub bardziej fabularyzowanych utworach, czasem mających na celu ukazanie po prostu własnej wizji przeszłości, czasem zaś ukazujących dylematy ich współczesności poprzez orientalny i historyczny sztafaż.

Czytelnik polski z niektórymi z analizowanych tu dzieł może zapoznać się w przekładzie – tak jest np. z Dantem, Wolterem, J.W. Goethem, R.M. Rilkem, Klabundem i S. Rushdim[1]. W pozostałych przypadkach musi zadowolić się obrazem przedstawionym przez autora eseju lub sięgnąć do oryginałów.

Jednakże lektura książki nasuwa od razu pytanie: a jak było w literaturze polskiej? Jak polscy pisarze i poeci widzieli postać Mahometa? Czy w ogóle dostrzegali tę wybitną postać dziejów powszechnych?

O ile w przypadku opracowań mniej lub bardziej naukowych, wchodzących w zakres dziejów polskiej orientalistyki można powiedzieć, że islam, Koran i Mahomet od czasów odrodzenia zaczęli wchodzić w krąg zainteresowań polskich badaczy czy polemistów, o tyle w świadomości twórców literatury (a zatem Mahomet jako wątek polskiego orientalizmu[2]) sytuacja wygląda dużo gorzej. Z góry mogę stwierdzić, że nasza literatura nie może poszczycić się osiągnięciami na miarę Dantego, Woltera, Rilkego czy Klabunda. Wątki arabskie i muzułmańskie zaczęły od ok. XVI w. zyskiwać coraz większą popularność, a apogeum tego zainteresowania stanowił bez wątpienia romantyczny orientalizm, ale polscy twórcy koncentrowali się na innych aspektach kultury arabsko-muzułmańskiej (dla porządku: obecnych także obficie w literaturach Europy Zachodniej). Choć to może pewne uproszczenie, można powiedzieć, że polską recepcją literacką kultury arabsko-muzułmańskiej zawładnęło imaginarium Księgi tysiąca i jednej nocy. Pojawiały się pośrednie przekłady, trawestacje, czy adaptacje także innych utworów, jak choćby bajki w pisarstwie Ignacego Krasickiego, ale sam Mahomet w literaturze pojawia się niezwykle rzadko. Nie znam w dziejach naszej literatury żadnego obszerniejszego utworu, którego bohaterem tytułowym byłby prorok islamu.

W dziejach staropolskich istotną rolę odgrywały nasze kontakty z państwem osmańskim. I choć wojny polsko-tureckie oraz pokojowe kontakty z Turkami przyczyniły się do powstania rozmaitych dzieł, to żadne z nich nie było skoncentrowane na postaci Proroka. Odnoszono się do spraw aktualnych, często opisywano tureckie (czytaj: muzułmańskie) zwyczaje i wierzenia, ale odniesienia do Mahometa ograniczały się tam tylko do enigmatycznych wskazówek typu, że tak nakazuje im Mahomet czy też „Koran Mahometowy”. Sama postać Mahometa pozostawała na uboczu. Nie podejmę się w tym miejscu interpretacji tego stanu rzeczy, ponieważ sam tego nie rozumiem. Być może po prostu nikogo to nie interesowało. A jeśli kogoś interesowało, to czytelnicy woleli zwrócić się do prac – czy to naukowych, (na ówczesną miarę), czy też popularnonaukowych.

Aby znaleźć jakieś próby recepcji dziejów Mahometa, jego „siry” czyli „żywota” należałoby zagłębiać się w poszczególne, często zapomniane dziś dzieła nawiązujące do tematyki tureckiej i wyłuskiwać stamtąd jakieś drobne fragmenty. Ale to żmudna praca na przyszłość. Efekty jednak mogłyby okazać się ciekawe, o czym świadczy przykład Samuela Twardowskiego ze Skrzypny (ok. 1595–1661) i jego pracy zatytułowanej Przeważna legacyja Krzysztofa Zbaraskiego od Zygmunta III do sołtana Mustafy. Dzieło to zostało przypomniane polskiemu czytelnikowi w 2000 r.[3]. Napisane wierszem, liczy blisko 7000 wersów i jest opisaniem poselstwa do Stambułu hr. Krzysztofa Zbaraskiego w latach 1622–1624, które przeszło do legendy m.in. z powodu swojego przepychu. Sam Twardowski był uczestnikiem wyprawy. W swoim utworze nie tylko opisuje jej kolejne etapy, ale zwraca uwagę także na rozmaite aspekty zwyczajów i obyczajów muzułmańskich (tureckich). Jednak sam Mahomet jest wspomniany w dziele tylko kilka razy. Jedynym bardziej interesującym fragmentem utworu, w którym pojawia się Mahomet, jest opis przyczyn zakazu picia alkoholu przez muzułmanów, co w marginaliach autor zatytułował „Przyczyna czemu wina Mahomet zakazał Turkom”. Choć jednak legenda ta zawarta została w dziele literackim, to oparta jest, na co w tymże marginalium wskazuje Twardowski, na przekazie o charakterze naukowym, choć w rzeczywistości mało znanym. Powody zakazu picia alkoholu w islamie w rzeczywistości mają inne podłoże, niż w legendzie przytaczanej przez Twardowskiego. Twardowski pisze „ex Busbequio”, co oznacza, że korzystał z pracy Legationis Turcicae epistolae quattuor (1589) Ogiera Ghiselina de Busbecqa (Busbekwiusz, 1522–1592), ambasadora austriackiego w Stambule. A zatem nie jest legenda zamieszczona przez Twardowskiego tworem jego imaginacji. Pomimo takiego charakteru owego fragmentu zatrzymałem się nad nim, ponieważ jest jednym z nielicznych polskich przykładów włączenia choćby fragmentu biografii Mahometa bezpośrednio do dzieła literackiego. Sam Busbekwiusz w swoim dziele nie powołuje się na żadne konkretne źródło muzułmańskie, lecz pisze, że „słyszał taką opowieść”,[4] więc prawdopodobnie może chodzić o jakąś legendę ludową, niemającą podstaw w żadnym tekście religijnym. Tak czy inaczej, wersja Twardowskiego ma wiele cech oryginalnych z punktu widzenia artystycznego, choćby dlatego, że oryginalny tekst de Busbeque’a napisany jest prozą, stąd warto się z nią tu zapoznać:

Czemu by jednak swoim tak zakazał wina

bisurmanom Mahomet, mienią, ta przyczyna:

Gdy zmierzał po Arabach ziem i krajów wiele,

trafił w drodze na jedno przypadkiem wesele,

gdzie młodzi młodożenie zaproszą go z sobą,

żeby on ich ozdobił swoją akt osobą.

Idzie rad. Przy obiedzie nie bawi się niczym,

Tylko się przypatruje gestom godowniczym;

chwali ceremoniją i wstyd w paniej młodej,

rozkwitnione gdy widzi łzami jej jagody.

Po trzeźwiu milczą wszyscy; jako jednak w głowie

wino mózgu zagrzeje i wtym się ozowie

muzyka, wnet do lepszej pobudzą się woli, |

wyprawiwszy co młodszych w tańce i kaproli,

nu, w chęci i ofiary. Ten przy tym umiera,

on wzajem, gdzieby można, serce mu otwiera,

już z sobą się kumają, już spólnie darują,

a rube do dna czary za zdrowie gruntują.

Zdadzą się prorokowi one ich zaloty,

a co by za przyczyna takiej w nich ochoty,

pyta się. Powiedzą mu, że wino sprawuje,

kogo wdzięczną jagodą swoją zafarbuje.

Muszczowi tedy temu hojnie błogosławi,

że tak ludzi jednoczy i z uciechą bawi.

Wszakże jako pod wieczór lepiej się nachylą,

Ucieszą go dopiro nową krotofilą,

gdy jeden, zawadziwszy, drugiego tam trąci,

wnet wszytkim po zastolu we łbie się zamąci,

nu, wija do szarszunów. Pełno krwie i trwogi,

że nierząd zobaczywszy, i Mahomet w nogi.

Kiedy zaś po wczorajszym trecie i igrzysku

przypatrzy się onemu rano poboisku,

ci nosy odbieżane zbierają i zęby,

owi gardła haftują i przecięte gęby.

Tedy, tej komedyjej widzi gdy nie inną

ansę i okazyją, macicę klnie winną,

pierwej ją poświęciwszy, że za jej powodem

taka złość między ludzkim dzieje się narodem;

i dotąd wino w Turczech (gdzie inszy warunek

byłby na ich swąwolą) – za przeklęty trunek[5].

W tym okresie, naznaczonym wojnami polsko-tureckimi, rozwinęła się obficie, pozostająca na niskim poziomie artystycznym, literatura antyturecka znana pod nazwą „turcyki”. Nie wnoszą one jednak praktycznie nic do obrazu Proroka w polskim piśmiennictwie i należy je traktować przede wszystkim jako rodzaj twórczości okazjonalnej i agitacyjnej bez ambicji literackich.

Krótkim tekstem o Proroku, o którym chciałbym wspomnieć jest niewielkie objętościowo hasło „Mahomet albo Machomet” zamieszczone przez Ignacego Krasickiego w jego encyklopedycznym dziele Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych (1781–1783)[6]. Pisarz uwzględnił także hasła: „Alkoran” (s. 56–58), „Ali (albo Hali)” (s. 54) oraz „Eadyga” (czyli Chadidża, s. 130). Nie są to opowieści fabularyzowane, a wspominam tu o nich bardziej ze względu na autora dzieła, którego osiągnięcia w zakresie wykorzystywania motywów orientalnych w twórczości literackiej są, jak na tamte czasy, nie do przecenienia. Jednak w twórczości stricte literackiej Krasickiego Mahomet się nie pojawia, chyba, że za jego obecność uznać wzmiankę o studni Zam-zam, bo z pewnością właśnie ją oznacza „studnia Mahometa” w bajce Derwisz i uczeń:

Pewien derwisz uczony, rano i w południe

Codzień pił świętą wodę z Mahometa studnie.

Postrzegł to uczeń, a chcąc większym być doktorem,

Czerpał z tej studni rano, w południe, wieczorem.

Cóż się stało? gdy mniemał, że już mędrcem został,

I nic się nie nauczył, i puchliny dostał[7].

Nurt zwany orientalizmem charakterystyczny był dla polskiej (i nie tylko polskiej) literatury okresu romantyzmu. Został on już szeroko i dogłębnie opisany zarówno przez polskich orientalistów, jak i polonistów. Najbardziej znanym przedstawicielem polskiego orientalizmu romantycznego jest oczywiście Adam Mickiewicz, ale w jego poezji postać Mahometa w ogóle się nie pojawia. Choć zazwyczaj się tego nie zauważa, dużo obfitsze i ciekawsze dziedzictwo w tym zakresie pozostawił Juliusz Słowacki, który arabskim Orientem interesował się w dwóch okresach swojej twórczości – we wczesnym etapie (przełom lat 20. i 30. XIX w.), kiedy powstały m.in. poematy Mnich i Arab oraz w czasie i po podróży na Bliski Wschód (po 1836 r.). Ale i Słowacki nie stworzył żadnego dzieła o Mahomecie. Ciekawostką jest jednak, że miał takie plany, co w kontekście nieobecności Mahometa w polskiej literaturze warte jest podkreślenia. W swoim Dzienniku, w notatkach dotyczących 1928 roku, Słowacki pisze: „Marzyła mi się wtenczas jakaś tragedia o Mahomecie. Chciałem go wystawić zakochanego w córce swojej Fatimie, tak jak to nam historia opowiada – zazdrość Aiszy, jego żony, przywiązanie Alego do Fatimy miało stanowić intrygę... Mahometa miałem wystawić w guście Fausta lub Manfreda – rozmawiającego z duchami... miałem go wystawić w paroksyzmie słabości, czyli choroby, którą cierpiał – i udawał, że z duchami rozmawia. O takiej to tragedii, niepodobnej do wykonania dla dziewiętnastoletniego chłopca, marzyłem – i wszystkie jej części rozwijały się w mojej imaginacji”[8]. Jak wiemy, do realizacji tego pomysłu nigdy nie doszło. Powstały za to wkrótce wspomniane wyżej orientalizujące poematy bez postaci Mahometa.

W XIX w. zaczęły rozwijać się poważne polskie studia orientalistyczne, realizowane czy to w języku polskim, czy też w innych językach Europy. Literaci jednak w ramach orientalizmu – czy to romantycznego, czy też pozytywistycznego – woleli arabską poezję klasyczną albo wspomnianą Księgę tysiąca i jednej nocy jako źródło natchnienia. Mahomet, jego żywot i misja ich nie interesowały. Podobnie było w wieku XX. Leśmian W Klechdach sezamowych i Przygodach Sindbada Żeglarza (1913), Makuszyński w Awanturach arabskich (1913), Iwaszkiewicz w Ucieczce do Bagdadu (1916, wyd. 1923) – wszyscy oni sięgali do Księgi... jako swego rodzaju archetypu kultury arabsko-muzułmańskiej (w rzeczywistości fałszywego – co chciałbym podkreślić). Nieco odmiennie potraktował arabski Bliski Wschód Janusz Makarczyk[9], ale i on ominął postać proroka islamu. Pewnym zaskoczeniem natomiast może być fakt, że niewielki utwór z Mahometem jako bohaterem napisała Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Poetka miała w swym życiu moment zauroczenia rubajjatem jako formą poetycką, co wiązało się z lekturą angielskich przekładów Omara Chajjama. Poezja perskiego mistyka wywarła na Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej ogromne wrażenie, czego śladem jest kilka utworów, w których wspomina poetę. I z Omarem właśnie wiąże się dwuzwrotkowy wiersz opublikowany w 1942 r.:

Niech kto idzie i tak niech z Prorokiem poczyna

Omar się kłania. Pyta jaka w tym przyczyna

Że mu kwaśnego mleka nie bronisz a za to

Odmawiać miałby sobie słodkiej kropli wina?

Zasię Prorok w te słowa rzecze do Omara:

„Głupi ten co się głębiej zrozumieć nie stara,

Wszakże mędrca nie tyczy zakaz mój – jedynie

Głupców od winiarni po wiek wieków wara!”[10]

Mahomet pojawia się tu jasno w roli mistrza sufickiego, szajcha wskazującego muridowi (uczniowi) na głębokie znaczenie (batin) muzułmańskich zakazów, sprzeczne często z tym co zewnętrzne, pozorne (zahir).

Po II wojnie światowej zmieniły się priorytety literatury, Orient musiał usunąć się w cień. Natomiast najważniejszy utwór poetycki związany ze światem arabskim w okresie powojennym, poemat Mirbad, 7 Andrzeja K. Waśkiewicza[11] także pomija Proroka. Pojawiają się jednak dwie próby przekazania wiedzy o pewnych wątkach „siry” Proroka w pracach wydanych przez „Naszą Księgarnię” – a więc przeznaczonych dla młodego czytelnika. To Synowie pustyni Aleksandry Witkowskiej[12] i Opowieści Koranu Janusza Daneckiego[13]. Pomimo niewątpliwej wartości literackiej obu tych prac, nie dostrzegamy w nich literackiej fikcji – nie taki był zresztą cel tych prac i nie jest to zarzut wobec nich. Autorzy pragnęli w sposób łatwy i popularny przedstawić młodemu czytelnikowi dzieje Mahometa i udało im się to w sposób pierwszorzędny, jednak obraz proroka w nich przedstawiony należy uznać za „ortodoksyjny”.

Podobnie, choć w tym przypadku mamy do czynienia z tekstem niewątpliwie literackim, przedstawia ostatnie chwile życia Mahometa polsko-tatarski naukowiec i poeta Selim Chazbijewicz w spisanych przez siebie legendach Tatarów polsko litewskich, wśród których znajdujemy opowieść O tym, jak umierał Muhammad Prorok. Tekst pochodzi prawdopodobnie z któregoś z chamaiłów lub kitabów[14] tatarskich i opowiada o tym, jak w ostatnich chwilach swojego życia Prorok dbał o swoją wspólnotę i umarł spokojnie, kiedy za pośrednictwem anioła Azra’ila Bóg obiecał, „że jeśli przed śmiercią muzułmanin wyzna, że nie ma innych bogów oprócz Boga Jedynego, a Muhammad jest jego prorokiem i okaże skruchę, grzechy jego będą mu wybaczone”[15]. Cała opowieść skonstruowana jest analogicznie do znanego z opowieści o Wniebowstąpieniu Mahometa schematu kilkakrotnie powtarzanej prośby (najpierw muzułmanin miał wyrażać skruchę przez rok). O epizodzie z „targowaniem się” o liczbę modlitw muzułmańskich wspomina Gürsel w rozdziale o Klabundzie.

Na tym muszę zakończyć przegląd recepcji postaci proroka islamu (nie islamu jako takiego – to temat na inną okazję) w literaturze polskiej. Nie jest on, jak widać, bogaty. Mahomet nie inspirował naszych pisarzy i poetów. Zdecydowanie woleli staroarabskiego Szanfarę (Mickiewicz i Słowacki), a przede wszystkim wątki z 1001 nocy. Mogę tylko powtórzyć stwierdzenie z początku tego tekstu – nie potrafię wyjaśnić tego fenomenu. I pozostaje mi wyrazić żal, że Juliusz Słowacki – dla mnie polski poeta wszech czasów – nie podjął tematu, który błądził w jego myślach, kiedy nudził się w Krzemieńcu. Nie wątpię, że jego wizja Mahometa nie ustąpiłaby artystycznie żadnej z omawianych w tej książce.

Marek M. Dziekan

Wprowadzenie

Kiedy w roku 632 naszej ery Mahomet umierał w ramionach swojej młodej żony A’iszy, zaczęło się jego drugie życie: życie w legendzie. Wprawdzie było to życie dalekie od jakiejkolwiek prawdy historycznej, to jednak nie przestaje ono poruszać wyobraźni Zachodu. Chrześcijaństwo przez długi czas widziało w osobie Mahometa oszusta, fałszywego proroka, wręcz Antychrysta. „Pisma średniowiecznych chrześcijan o islamie mogłyby nierzadko wprawić XXI-wiecznego czytelnika w zakłopotanie oskarżeniami skierowanymi przeciwko prorokowi, przesadzonymi karykaturami muzułmańskich rytuałów, celowym zniekształcaniem fragmentów koranicznych, obrazami poniżającymi muzułmanów jako lubieżnych, chciwych barbarzyńców, tylko po części będących ludźmi” – pisze John V. Tolan w książce Saracens[1], w której przeprowadza erudycyjną analizę antymuzułmańskich dzieł autorów chrześcijańskich z okresu od VII do XIII wieku. Ta „czarna legenda” – jak powiada Anne-Marie Delcambre[2] – jest skrajnie sprzeczna z inną legendą, którą można by określić jako „złotą”, tworzoną w krajach islamu przez wieki w ramach tradycji proroka. O ile podboje muzułmańskie przyczyniły się do upowszechniania w świecie chrześcijańskim czarnej legendy aż do czasów współczesnych, o tyle jej przeciwieństwo również umocniło się dzięki narastaniu czegoś, co zazwyczaj definiuje się jako islamofobię. Konfrontacja tych dwóch wizji, tych dwóch konstruktów, znalazła wyraz w paroksyzmie afery związanej z Szatańskimi Wersetami, a potem karykaturami Mahometa i wreszcie w morderstwach w „Charlie Hebdo”, gdzie zginęło dwunastu ludzi, w tym pięciu rysowników należących do najbardziej utalentowanych we Francji. Między obiema legendami mieści się natomiast niezagospodarowana strefa: Mahometa jako postaci literackiej. Ta postać, która nie jest ani dobra, ani zła, ani dogmatyczna, ani sarkastyczna, jest zróżnicowana w zależności od tekstu, pozwalająca autorom dać upust wyobraźni, jest przedmiotem mojego zainteresowania.

Skoro więc Mahomet jest postacią historyczną, to żeby przybliżyć jego enigmatyczną postać, trzeba wejść w jego środowisko, czyli społeczeństwo plemienne Arabii VII wieku n.e. A gdy mgły legendy rozpraszają się w miarę postępu badań, waga tradycji, by nie powiedzieć zasad wiary, wciąż narzuca utrwalony obraz postaci Mahometa wynikający z egzegezy tekstów i opowieści: Koranu, hadisów – zbiorów wypowiedzi, a także maghazi – relacji z wypraw wojennych proroka. Jednakże w tych tekstach najważniejsze wydarzenia z życia proroka często są przywoływane jedynie w sposób aluzyjny, hermetyczny, a często niejasny. Rzadko tylko któryś z tekstów zawiera jasne stwierdzenia na temat charakteru jakiejś postaci czy jej głębszej natury. Jednak „Sira”, która tradycyjnie ma być chronologiczną i spójną opowieścią o życiu Mahometa ustaloną w VIII wieku, jest pełna legend. Najstarszą biografią proroka jest opracowanie Ibn Ishaka (zm. 761), które zachowało się jedynie w kompilacji Ibn Hiszama (zm. 833). To biografia interesująca dla powieściopisarza zajmującego się anegdotami o Mahomecie, ale dla historyka poszukującego prawdy nie ma większego znaczenia.

„Islam pierwszych wieków cechuje rozbudowana święta mitologia, rozbuchana, otwarta na nieprzerwaną narrację, podporządkowaną nieustannemu powtarzaniu” – pisze Jacqueline Chabbi. A dalej dodaje: „Zbiorowe teksty, które wytwarzają społeczeństwa, nie odtwarzają przeszłości. Zawsze na swój sposób ją rekonstruują”[3].

Islam narodził się w ramach społeczności plemiennej, której granice wyznaczał Półwysep Arabski, ale jego dzieje spisano dwa wieki później w kontekście znacznie różnym od tego, w którym powstawał. Przeżywał wielką ekspansję, gdy spisywano jego zidealizowane dzieje, zsakralizowane ideologią religijną okresu kalifatu konstruującego przeszłość na potrzeby poszukiwania własnych źródeł. Nie można byłoby więc napisać prawdziwej biografii Mahometa, nie narażając się na oskarżenie o bezkrytyczne wykorzystywanie źródeł. A kiedy owych źródeł używa się krytycznie, okazuje się, że po prostu takiej biografii nie daje się napisać.

Jednakże to, co dla historyka czy biografa jest problemem, w żadnym wypadku nie jest przeszkodą dla powieściopisarza. „Można by powiedzieć, że każda biografia proroka islamu znaczy tyle, co powieść uważana za historyczną” – napisał Alfred-Louis de Prémare[4]. To właśnie opowieści – legendarne albo i nielegendarne, historyczne czy sakralne – karmiły wyobraźnię i przyczyniały się do upowszechniania obrazu proroka w czasie i przestrzeni. Bo to przecież nie postać historyczna podróżowała w czasie, lecz jej imię rodziło mit trudny do opisania dla tych, którzy chcieliby poszukiwać jej śladów. I dlatego wydaje mi się, że jedyną metodą opisu jest potraktowanie Mahometa jako postaci powieściowej. Z tego względu trzeba ujmować jego osobę z różnych perspektyw, a nie tylko z historycznego punktu widzenia.

W taki sposób literatura może przyczynić się do pokazania innego obrazu Mahometa i sprawić, że legenda i zagadka tego człowieka stanie się bliższa dzięki ukazaniu jego charakterystycznych cech. Cech postaci historycznej, która naprawdę żyła, walczyła z idolatrią, stworzyła religię i przekazała objawienie uznane za słowo Boże. Nim został prorokiem, był sierotą pozbawionym miłości, w latach młodzieńczych szukającym opieki swojego stryja Abu Taliba, był marzycielem, a jednocześnie cierpiał samotność, pracował przy karawanach, ożenił się, był wiernym mężem i oddanym ojcem rodziny, a kiedy w Medynie został przywódcą rodzącego się państwa muzułmańskiego, kierował sprawami politycznymi i prowadził ekspedycje wojenne oraz harem, w którym miał dziewięć legalnych żon i do tego jeszcze konkubiny. Jednym słowem był niezwykłym członkiem swojego plemienia, ale także świadkiem swoich czasów, ze wszystkimi zaletami i przywarami, choć przesiąknięta religią tradycja o nich nie wspomina. Fikcja literacka pozwala jednak przeniknąć do wnętrza tej osobowości. Lecz nie po to, by uczynić z niego wzór podporządkowany zasadom religii, ale po to, by pokazać osobę rozwijającą się w określonym społeczeństwie. I dlatego spojrzenie krytyczne, zwłaszcza powieściopisarza, jest potrzebne, żeby dokonać dekonstrukcji dyskursu panegirycznego, a niekiedy też sarkastycznego, i przywrócić swobodę twórczej wypowiedzi, która nieustannie jest zagrożona[5].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] W „Bibliotece Warszawskiej” 1890, t. 2, s. 433–437 opublikowane zostało jeszcze stosunkowo obszerne, z cytatami, streszczenie nieuwzględnionej przez Gürsela sztuki poety i dramaturga francuskiego Henri de Borniera (1825–1901) z 1888 r. Mahomet. Redaktor „Biblioteki Warszawskiej” tak komentuje dramat: „Bornier pracował nad nim pięć lat. Zbadał do gruntu życie i naukę Mahometa. Z osób wprowadzonych do działania żadna nie jest fantastycznie zmyśloną. Wypadki wzięte z Koranu, z legend i starych kronik arabskich” (s. 437).

[2] Warto w tym miejscu podkreślić rozróżnienie pomiędzy orientalistyką a orientalizmem, które w ostatnich dziesiątkach lat, od ukazania się Orientalizmu Edwarda Saida (1978) ulega zatarciu w dyskursie popularnym. Orientalistyka to naukowe badania nad Wschodem, orientalizm zaś to artystyczna, w tym literacka recepcja Wschodu – o tym właśnie traktuje zarówno mój tekst, jak i niniejsza książka.

[3] Samuel Twardowski, Przeważna legacyja Krzysztofa Zbaraskiego od Zygmunta III do sołtana Mustafy, oprac. Roman Krzywy, wyd. Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2000.

[4] Por. The Turkish Letters of Ogier Ghisselin de Busbeck Imperial Ambassador at Constantinople 1554–1562, translated by Edward Seymour Forster with a Foreword by Karl A. Roider, Louisiana State University Press, Baton Rouge 2005, s. 154.

[5] Tamże, s. 148–149.

[6] Orientalia w „Zbiorze potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych” Ignacego Krasickiego, opracował zespół pod redakcją Pawła Siwca, Księgarnia Akademicka, Kraków 2015, s. 239–240.

[7] http://pl.wikisource.org/wiki/Derwisz_i_ucze%C5%84 (dostęp: 06.12.2019).

[8] Juliusz Słowacki, Dziennik niektórych dni mojego życia. Antologia zapisów diariuszowych, pomysł i opracowanie Marek Troszyński, PIW, Warszawa 2019, s. 65.

[9] Najpopularniejszą jego powieścią bliskowschodnią jest Dżafar z Bagdadu, Zapiór i Spółka, Kraków 1949, kolejne wyd. 1991.

[10] Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Złote myśli kobiety. Poezje zabrane, Prószyński i S-ka, Warszawa 2019, s. 1011.

[11] Andrzej K. Waśkiewicz, Mirbad, 7, Fundacja Sztuki. Oficyna Wydawnicza im. Tadeusza Peipera, Warszawa 1991.

[12] Aleksandra Witkowska, Synowie Pustyni, Nasza Księgarnia, Warszawa 1989.

[13] Opowieści Koranu, spisał Janusz Danecki, Nasza Księgarnia, Warszawa 1991.

[14] Chamaiły i kitaby to gatunki piśmiennictwa religijnego Tatarów polsko-litewskich tworzone od XVII w. na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego, zapisywane w gwarach kresowych za pomocą pisma arabskiego dostosowanego do wymogów języków słowiańskich.

[15] Baśnie, podania i legendy polskich Tatarów spisał i zilustrował Selim Chazbijewicz, Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej. Najwyższe Kolegium, Białystok 2012, s. 49–51, cytat ze s. 51.

[1] John V. Tolan, Saracens. Islam in the Medieval European Imagination, Columbia University Press, New York 2002, s. XVI.

[2] Anne-Marie Delcambre, „Le prophète de l’islam prisonnier de deux légendes” w: Enquêtes sur l’islam, Desclée de Brouver, Paris 2004.

[3] Jacqueline Chabbi, Le Seigneur de tribus, CNRS Editions, Paris 2010, s. 93 i 121.

[4] Alfred-Louis de Prémare, Les fondations de l’Islam, Seuil, Paris 2002, s. 30.

[5] Jako dowód mogę przywołać postępowanie sądowe, którego stałem się przedmiotem w Turcji – kraju przecież laickim – po opublikowaniu mojej powieści Les filles d’Allah („Córki Allaha”, Seuil, Paryż 2009).

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog