© Copyright by Aleksandra Niemczyk and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2013

© Copyright for Kilka dodatków do Dostojewskiego Stanisława Cata-Mackiewicza by Janusz Dobieszewski and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012

ISBN 978-83-242-1931-5

Opracowano na podstawie wydania:

Stanisław Mackiewicz,Stanisław Mackiewicz, Dostojewski, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1979

W książce zachowano styl Autora, uwspółcześniając jedynie pisownię i ortografię. Wszystkie przypisy oraz uwagi w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji niniejszego wydania. Wyróżnienia w tekście są oryginalne. Przypisy (z wyjątkiem przypisu 2 na s. 22, przypisu 3 na s. 34 oraz przypisu 7 na s. 52) oraz uwagi w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji niniejszego wydania.

Opracowanie redakcyjne

Jan Sadkiewicz

Projekt okładki i stron tytułowych

Ewa Gray

Poświęcam Eddy

Ania

Dostojewski był pisarzem wielkim, klasy Cervantesa, Szekspira, Woltera; był myślicielem chrześcijańskim, obrońcą moralności Chrystusowej, można go zestawić nie tylko z Balzakiem, ale i ze św. Franciszkiem z Asyżu lub Tomaszem à Kempis. Formą pisarską Dostojewskiego był romans bulwarowy, coś w rodzaju powieści kryminalnej, z fałszerstwami, nożem, morderstwem, skradzionymi pieniędzmi etc. Karty ksiąg tego ojca Kościoła ubrane są w grymas przygód Sherlocka Holmesa. Dostojewski nienawidził katolicyzmu wraz z „jego sektami”, a „sektami katolicyzmu” nazywał Dostojewski wyznania założone przez Lutra, Kalwina i Kościół anglikański. „To gorsze od ateizmu – pienił się pisarz. – Chrystus żyje tylko w Cerkwi prawosławnej”. Dostojewski pogardzał Polakami, brzydził się Żydami, nienawidził całej Europy Zachodniej. Kocha carów, wśród wielkich pisarzy rosyjskich swego pokolenia on jeden jest monarchistą agresywnym. Car skazał go na śmierć przez rozstrzelanie, w drodze łaski zesłał go potem na katorgę w Syberii; Dostojewski do ostatnich chwil swego życia pozostawał pod dokuczliwym nadzorem policyjnym. Dostojewski stał się duchowym ojcem nacjonalizmu rosyjskiego, z pism jego czerpali swe polityczne natchnienia carowie, którzy wstąpili na tron po jego śmierci, tj. Aleksander III i Mikołaj II. W przedmowie do wydania listów Dostojewskiego Dolinin w ten sposób pisze o Dostojewskim:

„…to nie tylko największy artysta XIX wieku, ale i najwybitniejsze zjawisko w historii kultury świata… Na swej drodze życia doszedł Dostojewski aż do paszkwili przeciw rewolucjonistom oraz idei rewolucji i do niewolniczych listów do Romanowów. Było to oczywiście obrzydliwe i nikczemne! Był on jednym z tych ludzi, którzy walczyli z rewolucją, a więc nie powinien nas interesować. Ale wśród tych ludzi Dostojewski był gigantem wśród liliputów myśli… w swoich artystycznych obrazach, w swej publicystyce, w epistolarnej swej puściźnie… pozostawił nam system ideowo-filozoficzny, najbardziej głęboki i najpiękniejszy z tych wszystkich, które przeciwstawić można socjalizmowi…”

Chrześcijański moralista Dostojewski stał się źródłem pojęcia „dostojewszczyzna”. Tak dziś nazywamy środowisko ludzi stojących na granicy obłędu, nieumiejących opanować swych namiętności szaleńczych lub dziwacznych. Dostojewski uprawiał swoją analizę psychiczną jak gdyby za pomocą mikroskopu: przywary ludzkie, aby im lepiej się przypatrzyć, lepiej je poznać i lepiej je wytłumaczyć, wyolbrzymiał do rozmiarów fantastycznych. Czy widzieliście oko muchy w mikroskopie? Podobne jest do krateru wulkanu. Powieści Dostojewskiego to stały krzyk i skandal. Jest to skutek obserwacyjnej metody Dostojewskiego, który nawet ciche, zatajane zazwyczaj przez człowieka uczucia głośno wykrzykuje na zewnątrz. Na tym też polega charakter fantastyczności metody Dostojewskiego. Kiedy w kinie, w zdjęciach sportowych, stosują zwolnienie tempa i patrzymy na konia, który unosi się nad przeszkodą w posuwistym tempie przypominającym nam ruchy powolnej ryby, to również mamy do czynienia z metodą fantastyczną, nienaturalną, zastosowaną dla ułatwienia nam obserwacji, dla wytłumaczenia tajemnic końskiego skoku, ale metodą dającą nam obraz nieistniejący w rzeczywistości i dziwaczny. Dokładnie to samo spotykamy u Dostojewskiego. Poza tym jednak studiowanie życiorysu Dostojewskiego dlatego tak jest pasjonujące, że w tym życiorysie wciąż spotykamy ludzi z klimatu i atmosfery „dostojewszczyzny”. Wciąż spotykamy ludzi stojących jedną nogą w domu wariatów, fantastów, dziwaków, awanturników. Taki już jest powieści Dostojewskiego geniusz miejsca i geniusz czasów, owej Rosji z czasów niewoli chłopów i uwalniania tych chłopów, z czasów autokraty Mikołaja I i cesarza rewolucjonisty Aleksandra II.

Dostojewski był osobliwym portrecistą swoich współczesnych. Pisarz portretujący kogoś w swej powieści portretuje go oczywiście w jednym ze swoich powieściowych bohaterów lub bohaterek. Dostojewski, gdy portretował kogoś, to tworzył nie jedną, lecz kilka osób, i dopiero za pomocą rzucenia w akcję dramatu kilku, często walczących z sobą lub skomplikowanymi więzami związanych między sobą, różnych i różnolitych osób Dostojewski maluje, przedstawia nam, wyobraża sobie jedną jakąś wybitną osobistość. Wiemy na przykład, że w Annie Kareninie mąż bohaterki powieści, Aleksy Aleksandrowicz Karenin, ma być portretem Konstantego Piotrowicza Pobiedonoscewa, wybitnego męża stanu z ostatnich lat XIX wieku. Trafia nam do przekonania ten portret chudego starca, o odstających uszach, orderze na krochmalonej koszuli i o palcach, które wydają wyraźny chrzęst kości, gdy Karenin-Pobiedonoscew splata palce za palce. Otóż gdyby Dostojewski miał sportretować Pobiedonoscewa w jednej ze swoich powieści, to wypowiedziałby swój o nim pogląd, stwarzając nie tylko postać cesarskiego ministra, którym byłby Pobiedonoscew, ale także mnicha-spowiednika, którym byłby także Pobiedonoscew, ale także chytrej i beznamiętnej baby-swatki lub baby-akuszerki, którą byłby także Pobiedonoscew, i wreszcie chłopca ze szkoły średniej, naiwnego entuzjasty, którym byłby także Pobiedonoscew. Objaśnijmy, że postacie z powieści Dostojewskiego to nie ludzie-symbole, lecz ludzie żywi, cali, to nie ludzie-fragmenty, lecz artystycznie wykończone indywidualności ludzkie. Dostojewski, ten Goya literatury powieściowej, ten Goya rosyjski, portretował ludzi w sposób niesłychanie skomplikowany. Bohaterzy jego nie dzielą się na ludzi dobrych i złych, na „typy” skąpców, tchórzy, prostytutek oraz rycerzy, filantropów i bogobojnych matron. Wręcz przeciwnie! Dostojewski jest przekonany, że natura ludzka, że istota natury ludzkiej to bezgraniczne sprzeczności moralne, które wewnątrz człowieka z sobą walczą, które w duszy człowieka staczają ustawiczny, wściekły bój. Doktor Jekyll i mister Hyde narodzili się ze świadomego czy półświadomego natchnienia dzieł Dostojewskiego. Twórczość to nie tylko dynamiczna i dramatyczna walka różnych czynników i haseł moralnych na zewnątrz, w postaci walki różnych tez i antytez moralnych, o które walczy autor dzieła w formie polemiki z przekonaniami swoich czytelników; to jednocześnie zawzięta, bolesna walka różnych wartości moralnych wewnątrz, w duszy każdego z bohaterów powieści. Jeśli Dostojewski tworzy typ skąpca, strasznego, bezgranicznego, apokaliptycznego skąpca, to ten skąpiec jest właśnie nam przedstawiony w chwili furii rozrzutności i marnotrawstwa. Jeśli Dostojewski stworzy typ nieustraszonego rycerza, to tylko dlatego, abyśmy zobaczyli, że rycerz nieustraszony może się zachować jak tchórz śmierdzący. Dostojewski nie zna, nie rozumie, nienawidzi wreszcie pojęcia ludzi-monolitów, ludzi z jednej bryły. Dla Dostojewskiego natura ludzka to magazyn sprzeczności moralnych, to postać o psiej paszczęce, skrzydłach anioła i ogonie wieloryba. Cnoty i podłości walczą zawsze wewnątrz człowieka i o panowanie nad tym człowiekiem. Dwoistość, troistość, wielojakowość charakteru ludzkiego – oto najbardziej dominująca cecha dostojewszczyzny. Jeden z bohaterów Dostojewskiego, który dzień w dzień potrafi być najszlachetniejszym bohaterem i dopuszczać się czynów plugawych i łajdackich, chwyta w przystępie namiętności i obłędu świętą ikonę Matki Boskiej i rzuca ją o kant pieca. Święta ikona pęka i rozpada się na dwie równe połowy. I oto jest cały Dostojewski.

Życie Dostojewskiego wskazuje, że nieobca była jemu samemu ta wewnętrzna gra i wewnętrzna walka skłonności dobrych i pięknych i złych i nikczemnych. Anioł i szatan walczyli także w nim i o niego. Życie to jest już dziś prześwietlone na wylot za pomocą zewsząd wydobytych i ogłoszonych dokumentów. Życie to da się podzielić na dwie nierówne części; w pierwszej jest nędza, ustawiczna udręka i poniewierka, i co dla nas najważniejsze: niemożność tworzenia. Nad pierwszą częścią jego życia panował zgrzyt straszliwy, jakiś potworny hałas blatów żelaznych, ogłuszający tego epileptyka. Dopiero w drugiej części życia zaczynają się zamiast tego hałasu odzywać dźwięki fortepianu, zrazu ciche, potem coraz pewniejsze siebie i coraz bardziej harmonijne. W drugiej części życia pojawia się Ania. Wszystkie arcydzieła Dostojewskiego powstały dopiero od chwili znajomości z Anią. Dostojewski ma wtedy lat czterdzieści pięć, jest uważany za drugo- lub trzeciorzędnego pisarza, jest chorym epileptykiem, byłym katorżnikiem, kandydatem do ponownego więzienia, tym razem za długi. Ania ma lat dziewiętnaście. Wszystko to albo prawie wszystko to, co Dostojewski przed znajomością z Anią napisał, miało w sobie ziarno rzeczy genialnych, ale skutkiem jego chorób, nędzy, nieszczęść i ustawicznego dręczenia go przez ludzi, z którymi się stykał, i kobiety, z którymi żył, te ziarna geniuszu nie mogły kiełkować. Gdyby nie Ania, nazwisko Dostojewski nie figurowałoby w ogóle w encyklopediach świata. Byłby to Napoleon, który by umarł przed Tulonem. W tym stanie nerwowej depresji, w której spędził Dostojewski całe życie do błogosławionej chwili znajomości z Anią, nie był on zdolny tworzyć arcydzieł. Dopiero Ania w czasie swego czternastoletniego małżeństwa z Dostojewskim stworzyła uprzednio kaleczonemu i poniewieranemu geniuszowi Dostojewskiego możliwości owocowania. To Ani zawdzięczamy Dostojewskiego, bez Ani Dostojewskiego by nie było. Ta dziewiętnastoletnia dziewczyna nie była ani ładna, ani bogata, ani specjalnie wesoła, zabawna czy miła. Była bardzo przeciętna i jak się nam zdaje, raczej brzydka. Miała zbyt szerokie usta i zbyt duże nozdrza. Ale miała cześć dla talentu Dostojewskiego, uważała to sobie za szczęście, że jest fizycznie i moralnie obecna przy nim w czasie, gdy w mękach tworzył swoje kreacje, i ożywiona była wielką ku niemu miłością, wyrozumieniem i współczuciem. Ania wydobyła Dostojewskiego z nędzy, z długów, ujęła w swe ręce jego sprawy pieniężne, zbawiła go nie tylko z wyzysku lichwiarzy, ale i natarczywej żebraniny krewnych i żebraków zawodowych. A więc Ania był to jakby kobiecy Sancho Pansa, który na osiołku mieszczańskiej praktyczności podreptał za rumakiem tego Don Kichota. O!… nie tylko! Dla uspokojenia nerwów Dostojewskiego, dla zabliźnienia ran, które mu zadało życie i klątwy chorób, Ania poniosła takie poświęcenia, o jakich nie słyszałem, nie widziałem, nie przypuszczałem, aby je była zdolna ponieść inna jakaś żona dla innego jakiegoś męża.

Janusz Dobieszewski

Kilka dodatków do Dostojewskiego Stanisława Cata-Mackiewicza

Wracając do Polski w 1956 roku, Stanisław Cat-Mackiewicz liczyć miał na to, że zostanie liderem prorządowej partii katolickiej, ale marzył także o objęciu katedry literatury rosyjskiej na którejś z polskich uczelni; mówiło się o Uniwersytecie Jagiellońskim. Były to marzenia głęboko osadzone w zainteresowaniach, w pisarstwie Mackiewicza, a jego liczne teksty – choćby Europa in flagranti, Odeszli w zmierzch i oczywiście Dostojewski – pozwalają sadzić, że ewentualne wykłady Mackiewicza z literatury rosyjskiej czy historii Rosji cieszyłyby się wzięciem i sławą nie tylko akademicką. Wnikliwie, subtelne, charyzmatyczne eseje, czy może raczej studia, zwłaszcza o trzech gigantach rosyjskiej literatury i rosyjskiej duchowości – Lwie Tołstoju, Dostojewskim i Czechowie – obiecywały tu naprawdę niemało. Jednak na tych obietnicach i przypuszczeniach musimy poprzestać; zresztą plany rusycystyczno-akademickie Mackiewicza na tyle były dalekie i ewentualne, by nie zgłaszać w tej sprawie do losu zbyt wielkich pretensji. Rusycystyczne pisane teksty Mackiewicza są wystarczająco satysfakcjonujące dla czytelnika, a w pierwszej kolejności odnosi się to do książki o Dostojewskim.

Angielska jej wersja ukazała się w roku 1947, polska – w 1957. Przyjęcie książki w obydwu przypadkach było bardzo pozytywne, czego dowodzą – obok wypowiedzi zarówno znawców tematu, jak i zwykłych czytelników – niemal natychmiastowe i do dziś ukazujące się wznowienia. Dostojewski Mackiewicza jest ciągle książką żywą – czytaną, komentowaną, cytowaną. Zawdzięcza to przejrzystej i nieskomplikowanej konstrukcji, znakomitemu stylowi i językowi, udanemu wyważeniu kwestii z zakresu twórczości oraz życia Dostojewskiego, równie udanemu połączeniu nastawienia opisowo-obiektywnego z subiektywno-oceniającym i z wyrazistą tezą główną.

Owa słynna teza główna głosi, że nie byłoby Dostojewskiego bez Anny Dostojewskiej. Ważną, ogromnie ważną, i nadzwyczaj pozytywną rolę drugiej żony Dostojewskiego w jego życiu i dla jego twórczości dostrzega się i docenia powszechnie, ale nikt chyba nie był aż takim admiratorem i promotorem Anny Dostojewskiej jak Mackiewicz. Według niego Ania odegrała rolę nie tyle nawet ratunkową, ile zbawczą dla życia Dostojewskiego, i nie tyle nawet inspirującą i opiekuńczą, ile założycielską dla geniuszu pisarza. Życie Dostojewskiego przebiegać miałoby w dwóch taktach: najpierw „nędzy, ustawicznej udręki i poniewierki” oraz „nerwowej depresji”, a następnie – od końca 1866 roku, gdy poznaje Annę Snitkin a następnie oświadcza się i żeni z nią – czasu arcydzieł, który zawdzięczamy Ani; bez niej „nazwisko Dostojewskiego nie figurowałoby w ogóle w encyklopediach świata”.

Sympatyzując z tezą Mackiewicza, chciałbym chwilę poprzyglądać się jej z pewną jednak intencją krytyczną (a i samokrytyczną, skoro z nią sympatyzuję). Chyba bowiem bez trudu daje się dostrzec czy przynajmniej odczuć pewną jednostronność, natrętność, nawet podejrzaną zapalczywość tej Mackiewicza „pochwały Ani”. Jest to najwyraźniej pochwała kobiecej siły i harmonii życia, troski i zapobiegliwości, równowagi i „domowości”, jakiegoś wyczucia horyzontu całości (życia, świata, bytu), a nie ulegania doraźnym pędom, energiom, tendencjom istnienia. Kobiece poświęcenie, opiekuńczość są tego dopiero rezultatem, a bez tego, same w sobie, łatwo przemieniają się w egzaltację, tanią czułostkowość, cierpiętnictwo i zgorzknienie. Dusza Ani była najwyraźniej przeniknięta ową życiową równowagą, która nie osuwa się w sentymentalizm czy histeryczność i która wydaje się na te zagrożenia wręcz immunizowana. Ale też w tym opiewaniu życiowej mądrości Ani wydaje się Mackiewicz w dwójnasób pozbawiony miary: po pierwsze, dowartościowuje Anię, z zaskakującym zarazem lekceważeniem i z niesprawiedliwą pochopnością dyskredytując inne kobiety (realne i literackie) Dostojewskiego; po drugie, chce w ową życiową mądrość Ani wpisać wszystkie osiągnięcia Dostojewskiego, a zarazem wypreparować tę mądrość z jakichkolwiek niedoskonałości (mądrość i miłość Ani miałaby być warunkiem i koniecznym, i wystarczającym owocności geniuszu Dostojewskiego).

Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to piękny portret Ani u Mackiewicza zdawałby się sugerować jakąś szerszą Mackiewicza wrażliwość na „sprawę kobiecą” u Dostojewskiego. Tymczasem jest tu Mackiewicz rygorystyczny i niemal małostkowy, potępiając te kobiety z kręgu Dostojewskiego, które nie wznoszą się do „poziomu Ani”, czyli niemal wszystkie poza nią. Doskonałość Ani oczyszczona została z wszelkich kobiecych zagrożeń i słabostek, przeniesionych za to i ucieleśnionych w postaciach pozostałych „kobiet Dostojewskiego”, pozbawionych z kolei zalet Ani. I tak pierwsza żona Dostojewskiego, Maria Isajewa (i jej literackie ucieleśnienia, zazwyczaj kobiety chore i kalekie), to kobieta „z sercem pełnym złości i nienawiści do świata”, „nikomu niepotrzebna baba”, „straszliwa żona”, „rozbestwiona i obrzydliwa”, Gruszeńka z Braci Karamazow to „zdecydowana dziewka”, „zmysłowa trywialnie, brutalnie, lubieżnie”, pani Marmieładow ze Zbrodni i kary to „postać makabryczna”. Mackiewicz najwyraźniej nie zgodziłby się z tezą, która mnie wydaje się mocna, iż u Dostojewskiego wszystkie kobiety są czyste i niewinne, są „sofiologiczne”, posiadają w sobie jakąś niezniszczalną doskonałość, aczkolwiek wydaną na krzywdy, zagrożenia, uwiedzenia (co nadaje ich życiu nieustanne napięcie i zależność), które to zagrożenia nigdy jednak nie dezaktualizują kobiecej perfekcji moralnej i egzystencjalnej. Doskonałość obrazu Ani uczyniła Mackiewicza najwyraźniej ślepym na ową metafizykę kobiecości u Dostojewskiego, co w dodatku nie wynika z jakiegoś braku wrażliwości Mackiewicza, ale z dogmatycznego i rzucającego cień na pozostałe kobiety uwielbienia Ani. Oto bowiem w innym miejscu i w odniesieniu do innego twórcy, Lwa Tołstoja, Mackiewicz – tym razem, w moim przekonaniu, pochopnie i gołosłownie – głosi apoteozę kobiety i kobiecości. Jeden z rozdziałów obszernego eseju o Tołstoju, czy raczej o żonie Tołstoja („Proces hrabiny Tołstoj”), w zbiorze Odeszli w zmierzch zatytułowany jest „Idealizacja kobiety przez Tołstoja”, co Mackiewicz znajduje zwłaszcza w Wojnie i pokoju, ale co właściwe miałoby być całemu nastawieniu Tołstoja, który „był skłonny do idealizacji kobiet, a nie do złorzeczeń na ich temat”[1]. Tymczasem proza artystyczna Tołstoja, a i jego teksty etyczno-moralne raczej z trudem dają się wpisać w tę górnolotną ocenę – kobiety u Tołstoja są już prędzej płytkie, złe, zepsute i diabelskie; zresztą rozwinięcie przez Mackiewicza tematu we wspomnianym eseju raczej potwierdza tę tezę, niż jej zaprzecza, czyniąc ową „idealizację kobiety u Tołstoja” czymś jedynie deklaratywnym[2]. Wszystko to wygląda w każdym razie u Mackiewicza zdumiewająco schematycznie: Dostojewski „miał” błogosławioną Anię, więc pozostałe kobiety to dziewki i makabry; Tołstoj „miał” agresywną, gniewną i irytującą Zofię Andrejewną, więc pozostałe kobiety to subtelne ideały.

I druga kwestia związana z przesadnym przypisywaniem Annie Dostojewskiej wyłącznej siły sprawczej dla rozkwitu geniuszu Dostojewskiego. „Wszystkie arcydzieła Dostojewskiego – pisze Mackiewicz – powstały dopiero od chwili znajomości z Anią”. Dowodzić ma tego daleki od doskonałości, a nawet nieudany charakter utworów z okresu sprzed zapoznania Ani (przypomnijmy, pod koniec 1866 roku): Biednych ludzi, Białych nocy, Skrzywdzonych i poniżonych (Mackiewicz niemal zawsze wymienia w takiej sytuacji te trzy utwory), a z drugiej strony skończona (nieskończona?) doskonałość pięciu wielkich powieści: Zbrodni i kary, Idioty, Biesów, Młodzika, Braci Karamazow. Ale nawet sam Mackiewicz ma kłopot z utrzymaniem tego podziału i tej klasyfikacji. I tak Gospodyni (1847) „nie była wcale taka zła”, Zapiski z martwego domu (czyli Wspomnienia z domu umarłych, 1862) należą „do arcydzieł Dostojewskiego”, podobnie Wieś Stiepanczykowo. Wyjątkowo zaś mocno narusza periodyzację Mackiewicza genialna, może nawet najlepsza w dorobku Dostojewskiego Zbrodnia i kara, pisana w latach 1865–1866. Odnotujmy też, że Notatki z podziemia, właściwie pominięte przez Mackiewicza, a przez niektórych (np. przez Lwa Szestowa) uważane za najważniejsze i najświetniejsze dzieło Dostojewskiego, powstały w roku 1864. W końcu broni Mackiewicz swej periodyzacji poprzez dodanie okresu środkowego czy pośredniego w twórczości Dostojewskiego (od powrotu ze zsyłki w roku 1859 do zapoznania Ani), w którym mieszają się rzeczy jeszcze marne i już wielkie. Dodajmy, że również okres arcydzieł (pięciu wielkich powieści, z włączoną tu Zbrodnią i karą) ma swój słabszy, nawet wyraźnie słabszy moment w postaci Wyrostka (Młodzika). Mimo świetnego zamysłu, pracy przygotowawczej i determinacji artystycznej nie powstało dzieło, które dałoby się postawić na jednej płaszczyźnie z pozostałymi powieściami. W moim zresztą przekonaniu dodaje to tylko głębi, pełni i autentyzmu osobowości Dostojewskiego (a i osobowości Ani).

Książka Mackiewicza nie jest książką o światopoglądzie, o przesłaniu twórczym czy o metafizyce Dostojewskiego (to zdaniem Bierdiajewa Dostojewski był największym rosyjskim metafizykiem, a jego inicjująca – obok Włodzimierza Sołowjowa – rola dla rosyjskiego renesansu religijno-filozoficznego przełomu XIX i XX wieku, kontynuowanego późnej na emigracji, jest powszechnie uznawana). Książka Mackiewicza jest poświęcona temu, „w jaki sposób życie Dostojewskiego wpływało na jego twórczość”, opowiada o zależności między tymi dwiema sferami, zależności, której punktem wyjścia i determinantą jest życie, ale w której narasta również zależność odwrotna – życia od twórczości. Dostojewski zdaje się należeć do tych twórców i myślicieli – takich przykładowo jak Sokrates, Pascal, Kant, Kierkegaard czy Sołowjow – których życie wydaje się niemożliwe do oddzielenia od twórczości artystycznej czy intelektualnej, których każdy niemal gest, najbardziej intymne przeżycie, trywialna nawet myśl, jest jednocześnie faktem kultury, wydarzeniem ze sfery uniwersalności; których myślenie zarazem nadaje najbardziej uniwersalnym ideom, a także powszechnie nawet i potocznie uznawanym oczywistościom, nieredukowalne znamię swoistości, oryginalności, nowatorstwa, indywidualności.

Istnieje pewien obraz Dostojewskiego jako osoby (a w konsekwencji także jako twórcy), obraz – w moim przekonaniu – raczej stereotypowy i powierzchowny, którego wyraźne ślady znajdujemy także u Mackiewicza. Dostojewski miał więc jakoby „smutne, nieprzyjemne dzieciństwo”, co znajdowało wyraz w licznych w jego pisarstwie figurach skrzywdzonych dzieci, był „sentymentalnym masochistą, rozrzewnionym samodręczycielem”, miał być człowiekiem pełnym kompleksów i hipochondrykiem, „człowiekiem ponurym, zgryźliwym, zaczepliwym”, o despotycznym charakterze. Ale znajdujemy u Mackiewicza także ważne i interesujące odwrotności tych charakterystyk. Jak wiadomo, łączy się z Dostojewskim określenie „dostojewszczyzna”, które objaśnia Mackiewicz jako „postawę ludzi stojących na granicy obłędu, nieumiejących opanować swych namiętności szaleńczych lub dziwacznych”. Najwyraźniej jednak Mackiewicz nie przypisuje dostojewszczyzny Dostojewskiemu; klimat i atmosfera dostojewszczyzny charakteryzuje raczej całą rzeszę ludzi otaczających Dostojewskiego, towarzyszących kolejom jego życia. Dostojewski miał w sobie natomiast raczej jakąś wewnętrzną moc charakterologiczną i duchową, chroniącą go przed niszczącą depresyjnością, głęboko i trwale zakorzeniającą jego wolę i dążenia, dającą siłę i odwagę oparcia się destrukcyjnym ciosom i wpływom losu. O ile więc dzieciństwo Dostojewskiego uznane zostało przez Mackiewicza za okres ponury i negatywnie wpływający na pisarza, o tyle z kolei pobyt w szkole inżynieryjnej – samotniczy i stale zagrożony bezwzględną i bezlitosną ingerencją kolegów – „nie wywarł większego wpływu” na późniejszego pisarza. Oto zeznania Dostojewskiego w sprawie pietraszewców „są nad wyraz szlachetne. Obciąża siebie, wybrania innych”; oto Zapiski z martwego domu – wbrew przypuszczeniom i oczekiwaniom – są „utworem najbardziej pogodnym, najłagodniejszym, spokojnym” spośród może wszystkich dzieł Dostojewskiego; oto wobec skrajnych niepowodzeń życiowych, finansowych, wydawniczych – mogących nawet stabilne natury prowadzić do rozpaczy, załamania, obłędu – możemy podziwiać „elastyczność mózgu, nerwów i sił twórczych Dostojewskiego. (…) Ta pozornie zwichnięta indywidualność miała właściwość gumowej piłki, odskakującej od ziemi, gdy ją los o ziemię rzucił”.

Trudno, jak sądzę, nie docenić siły charakteru, siły woli, wewnętrznej stabilności, konsekwencji, integralności, wręcz harmonii osobowości Dostojewskiego, uświadamiając sobie jego zdeterminowanie, by być pisarzem, i to mimo sporego (po pierwszym zachwyceniu) oporu krytyki, mimo przeżyć związanych z karą śmierci, katorgą, zesłaniem, mimo pogmatwanych sytuacji rodzinnych i uczuciowych. O sile i harmonii osobowości Dostojewskiego równie mocno zaświadcza jego opiekuńczość wobec rodziny, najbliższej, ale także wobec rodziny brata czy pierwszej żony. Na korzyść Dostojewskiego przywołałbym tu również zdolność – natychmiastową i nieodwołalną – porzucenia nałogu hazardowego, co odnotowuje także Mackiewicz. O tej sile i stabilności wewnętrznej Dostojewskiego – wyraźnie sygnalizowanej w książce Mackiewicza i jakże przeciwstawnej owej histeryczności i chorobliwości dostojewszczyzny – piszą również inni znawcy tematu, co pragniemy tu krótko udokumentować w imię przeciwstawienia się taniemu stereotypowi, towarzyszącemu zbyt często postrzeganiu osoby i dzieła Dostojewskiego. U Leonida Grossmana czytamy więc, że na katordze „nerwowy i chory Dostojewski wykazywał zdumiewające męstwo”, „siłę charakteru i wolę zwycięstwa”, a także „zdumiewającą energię”; do życia po katordze przygotowywał się „rzeczowo, stanowczo, bezbłędnie”[3]. „Nie powrócił – kończy ten wątek Grossman – zmiażdżony ani złamany i nie wydawał się rozczarowany ani moralnie okaleczony. Zdumiewał wszystkich swoją żywotnością i energią”[4]. I jeszcze: „Dostojewski nigdy nie popadał w rozpacz”; jedna zaś ze znajomych określa go jako człowieka „obdarzonego równowagą ducha, wyrozumiałością, zdrowym rozsądkiem i poczuciem prawdy”[5]. Z kolei opinia André Gide’a o Dostojewskim: „nic go nie zniechęca, nic nie jest w stanie go pokonać”; „mógłby on powtórzyć za Poussinem: »Niczego nigdy nie zaniedbałem«”[6].

„Otchłanna” twórczość Dostojewskiego łatwo, zbyt łatwo skłania nie tylko do postrzegania generalnie chorobliwego, psychotycznego obrazu osobowości Dostojewskiego jako takiej, ale także do bardziej szczegółowego ujmowania i interpretowania pewnych kwestii z jego twórczości jako może nie dokumentów, ale jako ubranych w formę artystyczną śladów tajemniczych, wręcz mrocznych wydarzeń z jego życia, co miałoby prowadzić do rozstrzygającego rozjaśnienia owej czysto literackiej strony zagadnienia. Wprawdzie – o ile wiem – nikt nie broni dziś poważnie takiego oto rozumowania, że zimnej precyzji przygotowań Raskolnikowa do morderstwa, sugestywności przebiegu morderstwa oraz do szpiku kości rozpaczliwego stanu nieodwracalności morderstwa, wyrzutów sumienia, wreszcie nieosiągalności po morderstwie zwykłej codzienności istnienia nie da się jakoby wyjaśnić inaczej, jak tylko tym, że Dostojewskiemu wszystko to musiało się przydarzyć w jego realnym życiu. Jednak pewien inny przerażający motyw z powieści Dostojewskiego (i to powtórzony dwukrotnie) rzuca się mocnym cieniem na jego życiorys i znajdujemy ten cień w książce Mackiewicza. Rzecz dotyczy gwałtu na dziewczynce, co najpierw pojawiło się w Zbrodni i karze jako sugerowany epizod z życia Swidrygajłowa, a następnie w Biesach, w „Spowiedzi Stawrogina”, jako dramatyczne i stosunkowo szeroko opisane (choć też w sposób zawoalowany, niejednoznaczny, tajemniczy) zdarzenie z życia Stawrogina.

W początkowych partiach swej książki Mackiewicz pisze o tej sprawie w sposób zupełnie enigmatyczny lub dwuznaczny (Dostojewski „ma sumienie obciążone jakimś ciężkim grzechem”; Dostojewski żyje z widmem kompleksu, „od którego nie może się wyzwolić, nie wiemy, czy z powodu, że w młodości istotnie dopuścił się tego przestępstwa, o które sam siebie oskarża, czy też odwrotnie – kompleks ten był do tego stopnia silny, iż pod jego wpływem Dostojewski wyroił sobie i samozasugestionował popełnienie tego przestępstwa”). Ale dalej pisze o tym przestępstwie jako o fakcie i już tylko nazwisko i pochodzenie ofiary oraz miejsce zdarzenia pozostają niejasne. Przyznam, że stanowisko Mackiewicza w całej tej sprawie wydaje się raczej zaskakujące, zaskakująco niepowściągliwe i niezniuansowane, zaskakująco też pomijające historyczno-towarzyskie tło koszmarnego oskarżenia oraz – co zwłaszcza Mackiewicz uwzględnić powinien – pogląd i zachowanie w tej sprawie Anny Dostojewskiej. Sprawa ujrzała światło dzienne już po śmierci (w roku 1881) Dostojewskiego w liście Nikołaja Strachowa do Lwa Tołstoja z listopada 1883 roku, opublikowanym dopiero w roku 1913 (Strachow zmarł w roku 1896). List jest wobec Dostojewskiego obraźliwy, pełen kalumni, i choć autorzy prac o Dostojewskim raczej go nie pomijają, to jednak traktują z dystansem, wręcz z podejrzliwością, widząc w nim a to małostkową, a to niewdzięczną rozgrywkę Strachowa[7], a to „literackie plotkarstwo”[8]; w każdym razie większość autorów powstrzymuje się od rozstrzygających osądów[9]. Anna Dostojewska dowiedziała się o liście Strachowa dopiero po jego publikacji, a Leonid Grossman tak oto opisuje jej nieco późniejszą na ów list reakcję: „Gdyby Strachow żył – oświadczyła Anna Grossmanowi – nie bacząc na swoje lata, natychmiast bym do niego pojechała i spoliczkowałabym go za tę podłość”[10]. Dodatkowym pośrednim argumentem na rzecz Dostojewskiego w tej sprawie niechaj będą Wykłady o literaturze rosyjskiej Vladimira Nabokova. Nabokov jest najbardziej chyba radykalnym krytykiem twórczości Dostojewskiego i chętnie ugruntowania swego przekonania o wadach i neurotyczności dzieł Dostojewskiego poszukuje w wydarzeniach z jego życia i w jego osobowości. I oto ani w „życiorysowym” wstępie do wykładów o Dostojewskim, ani w osobnym fragmencie poświęconym Biesom nie znajdujemy u Nabokova żadnej wzmianki o analizowanej tu przez nas kwestii[11].

Modne jest dziś spoglądnie na dzieła Dostojewskiego w perspektywie symbolicznej – są one i ich treści postrzegane jako znaki odsyłające do innej (wyższej, boskiej) rzeczywistości oraz jako pewne kody (na przykład symboliczna etymologia nazwisk czy imion bohaterów), których rozszyfrowanie prowadzić ma do głębszego rozpoznania sensu zamysłów artystycznych i ideowych Dostojewskiego. Przyznam, że takie odczytywanie dzieł Dostojewskiego wydaje mi się mocno wątpliwe, odbierające im moralną wagę i egzystencjalną powagę, czyniące je w istocie mniej czy bardziej błahą grą. Wszystko wskazuje, że podobna była opinia w tej sprawie Mackiewicza; że postacie Dostojewskiego wymykają się, jego zdaniem, prostym i jednoznacznym rozpoznaniom zarówno jeśli chodziło o ich prototypy, jak i jeśli chodzi o ich ideowe przesłanie. „Dostojewski – zdaniem Mackiewicza – gdy portretował kogoś, to tworzył nie jedną, ale kilka osób”, a z drugiej strony, „może jeszcze częściej, zlepia kilka znanych sobie osób w jeden typ powieściowy”. Nie ma tu w każdym razie żadnych prostych zależności i jednoznacznych odpowiedniości i Mackiewicz nie serwuje nam notorycznie spotykanych w literaturze o Dostojewskim, niby erudycyjnych, a niewiele w istocie wyjaśniających, za to schematyzujących i dogmatyzujących, wskazówek w rodzaju tych, iż nazwisko Raskolnikowa jest od raskołu, a Stawrogina od stauros (krzyż). „Postacie z powieści Dostojewskiego – jakże trafnie i jakże nowocześnie pisze Mackiewicz – to nie ludzie-symbole, lecz ludzie żywi, cali, to nie ludzie-fragmenty, lecz artystycznie wykończone indywidualności ludzkie. (…) Dostojewski nie zna, nie rozumie, nienawidzi wreszcie pojęcia ludzi-monolitów, ludzi z jednej bryły”.

Dostojewski Mackiewicza pokazuje i zaświadcza, że pisarstwo Dostojewskiego nie jest żadnym „pakowaniem w symbole”, żadnym „szyfrowaniem”, za którym kryłoby się jednoznaczne, rozstrzygające i kojące rozwiązanie. Pisarstwo Dostojewskiego jest pisarstwem wprost, jest szczytem realizmu, niepotrzebującym posiłkowania się żadnym dodatkowym komplikowaniem swej treści, gdyż ona sama jest wystarczająco, bo nieskończenie, skomplikowana. Dostojewski dotyka samej rzeczywistości, rzeczywistości osoby, i rzeczywistości tej nie imituje w żadnej symbolice. Jest to oczywiście rzeczywistość złożona, nieskończenie złożona, i dlatego wymaga wielosetstronicowych objaśnień, nieosiągających w dodatku kresu, nie zaś symboli do zaszyfrowania i rozszyfrowania. Przypisywanie zbyt wielkiej wagi do etymologii imion czy nazwisk grozi zubożeniem wieloaspektowości, wielostronności, dynamiki osób-bohaterów Dostojewskiego, wtłoczeniem ich w gorset schematu, wraz z którym całe pisarstwo Dostojewskiego pozbawione zostaje swej nad-zwykłości.

Liczne i pasjonujące kolejne wątki i motywy książki Mackiewicza (sprawa polska; niepartyjność Dostojewskiego; krótkie, lecz wnikliwe i trafne charakterystyki słowianofilstwa i szkoły zachodniej; świetne i przejmujące portrety Pietraszewskiego, Bielinskiego, Niekrasowa) pozostawiamy całkowicie własnej satysfakcji czytelniczej czytelnika.

1 S. Mackiewicz (Cat), Odeszli w zmierzch. Wybór pism 1916–1966, Warszawa 1968, s. 261.

2 Por. w związku z tym np. R. Romaniuk, Dramat religijny Tołstoja, Warszawa 2004, s. 104–106, 165.

3 L. Grossman, Dostojewski, przeł. S. Pollak, Warszawa 1968, s. 152, 171, 181.

4 Tamże, s. 198.

5 Tamże, s. 289, 294.

6 A. Gide, Dostojewski. Artykuły i wykłady, przeł. K. Kot, Warszawa 1997, s. 32, 217.

7 L. Grossman, Dostojewski, dz. cyt., s. 216.

8 B. Urbankowski, Dostojewski – dramat humanizmów, Warszawa 1978, s. 30; por. także T. Mann, Dostojewski – z umiarem, i inne eseje, przeł. J. Błoński, Warszawa 2000, s. 225–226.

9 A. de Lazari, W kręgu Fiodora Dostojewskiego. Poczwiennictwo, Łódź 2000, s. 30.

10 L. Grossman, Dostojewski, dz. cyt., s. 216 (por. także A. Dostojewska, Wspomnienia, przeł. Z. Podgórzec, Warszawa 1974, s. 455–459).

11 V. Nabokov, Wykłady o literaturze rosyjskiej, przeł. Z. Batko, Warszawa 2002, s. 137–185.

Noty biograficzne

Stanisław Mackiewicz był przeciwnikiem pozostawiania cudzoziemskich imion w oryginalnym brzmieniu, stąd w jego pismach spotkamy Arystydesa Brianda (nie Aristide’a), Piotra Lavala (nie Pierre’a) itd. Jako że zasada oryginalnego zapisu upowszechniła się, zastosowano ją w poniższym indeksie, ale w samym tekście książki pozostawiono zapis zgodny z wolą autora. Poprawiono w nim jednak zapis kilkunastu imion lub nazwisk, m.in.: Bieliński na Bielinski, Murawiew na Murawiow, Ogariew na Ogariow, Pletniew na Pletniow, Sztakenschneider na Stackenschneider, Wielichanow na Walichanow.

Aksakow Iwan (1823–1886), syn Siergieja, rosyjski poeta i publicysta, słowianofil

Aksakow Konstantin (1817–1860), syn Siergieja, rosyjski krytyk literacki i poeta, słowianofil

Aksakow Siergiej (1791–1859), ojciec Iwana i Konstantina, pisarz rosyjski

Aksakowa Wiera (1819–1864), córka Siergieja, rosyjska działaczka społeczna, pamiętnikarka

Aksakowowie, rosyjska rodzina szlachecka

Aleksander I Romanow (1777–1825), cesarz rosyjski (od 1801) i król polski (od 1815)

Aleksander II Romanow (1818–1881), cesarz rosyjski (od 1855), reformator, zginął w zamachu

Aleksander III Romanow (1845–1894), cesarz rosyjski (od 1881)

Aleksy I Romanow (1629–1676), car rosyjski (od 1645)

Alena, niania-piastunka w rodzinie Dostojewskich

Ambroży (XIX w.), pustelnik w klasztorze Optińska Pustyń

Andersen Hans Christian (1805–1875), pisarz duński, klasyk światowej literatury dziecięcej

Annienkow Pawieł (1813–1887), rosyjski krytyk i historyk literatury, okcydentalista

Antonelli Piotr (XIX w.), student, prowokator policyjny, miał udział w rozbiciu koła pietraszewców

Bakunin Michaił (1814–1876), rewolucjonista rosyjski, twórca i główny ideolog anarchizmu kolektywistycznego

Balzac Honoré de (1799–1850), pisarz francuski

Barteniew Piotr (1829–1912), rosyjski historyk, krytyk literacki i wydawca

Batko Zbigniew (1940–2007), pisarz, tłumacz, scenarzysta

Bielinski Wissarion (1811–1848), rosyjski filozof, krytyk literacki i myśliciel społeczny, przywódca i teoretyk naturalnej szkoły, autor m.in. Listu do Gogola

Bierdiajew Nikołaj (1874–1948), filozof rosyjski, przedstawiciel chrześcijańskiego egzystencjalizmu, w 1922 wydalony z Rosji

Bismarck Otto von (1815–1898), polityk niemiecki, premier i minister spraw zagranicznych Prus (1862–1890), spiritus movens zjednoczenia Niemiec, pierwszy kanclerz II Rzeszy (1871–1890)

Błoński Jan (1931–2009), krytyk i historyk literatury

Bogusławski Józef, Polak, towarzysz Dostojewskiego na zesłaniu w Omsku (1849–1855)

Bonaparte Napoleon Józef (zwany Plon-Plonem, 1822–1891), syn Hieronima, króla Westfalii, książę, polityk i generał francuski

Butaszewicz-Pietraszewski Michaił (1821–1866), propagator idei socjalistycznych w Rosji, założyciel tajnych kółek młodzieżowych (pietraszewców), w 1849 skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywotnią katorgę, od 1856 na zesłaniu

Byron George Gordon (1788–1824), poeta angielski

Cervantes Saavedra Miguel de (1547?–1616), pisarz hiszpański

Cezar Gajusz Juliusz (100–44 przed Chr.), wódz i polityk rzymski

Chambord Henri Dieudonné de (1820–1883), hrabia, książę Bordeaux, ostatni ze starszej linii Burbonów, kandydat do tronu Francji

Chomiakow Aleksiej (1804–1860), rosyjski myśliciel, teolog prawosławny, publicysta i poeta, jeden z ideowych przywódców słowianofilów

Constant François Jérome (XVIII/ XIX w.), ojciec Marii Isajewej

Constant Maria zob. Isajewa Maria

Czaadajew Piotr (1794–1856), rosyjski filozof i publicysta, autor Listów filozoficznych, w których przedstawił skrajnie pesymistyczną koncepcję dziejów Rosji

Czechow Anton (1860–1904), rosyjski pisarz i dramaturg

Czerkasski Władimir (1824–1878), książę i polityk rosyjski, działacz społeczny, słowianofil, współtwórca reformy uwłaszczeniowej w Rosji i reform Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim, dyrektor Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych Królestwa Polskiego (1864 –1866)

Czerkiesow, książę, jeden z oskarżonych w procesie nieczajewców

Czernoswitow Rafael (ok. 1810–?), rosyjski oficer, poszukiwacz złota, członek koła pietraszewców

Czernyszewski Nikołaj (1828–1889), rosyjski myśliciel, krytyk literacki, pisarz, ideolog narodników, więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej (1862–1864), następnie na katordze i zesłaniu

Czukowski Korniej (właśc. Nikołaj Korniejczukow, 1882–1969), rosyjski poeta, historyk i teoretyk literatury

Daneberg (XIX w.), przyjaciel Nikołaja Niekrasowa

Dickens Charles (1812–1870), pisarz angielski

Dierżawin Gawriił (1743–1816), poeta rosyjski, przedstawiciel klasycyzmu

Dobrolubow Nikołaj (1836–1861), rosyjski myśliciel, publicysta i krytyk literacki

Dolinin Arkadij (1880–1968), rosyjski historyk literatury

Dostojewscy, rodzina rosyjska

Dostojewscy herbu Radwan, polska rodzina szlachecka

Dostojewska Aleksandra (1835–1889), siostra pisarza

Dostojewska Anna (1846–1918), z domu Snitkin, stenografka, asystentka i druga żona Dostojewskiego, pamiętnikarka, wydawca

Dostojewska Barbara (1822–1892), siostra pisarza

Dostojewska Lubow (1869–1926), córka pisarza, pamiętnikarka

Dostojewska Maria (1800–1837), z domu Nieczajewa, córka kupca moskiewskiego, matka pisarza

Dostojewska Maria zob. Isajewa Maria

Dostojewska Sofja (1868), córka pisarza, zmarła w niemowlęctwie

Dostojewska Wiera (1829–1896), siostra pisarza

Dostojewski Aleksiej (1875–1878), syn pisarza

Dostojewski Andriej (1756–ok. 1819), duchowny prawosławny, dziadek pisarza

Dostojewski Andriej (1825–1897), brat pisarza

Dostojewski Fiodor (1821–1881), pisarz rosyjski passim

Dostojewski Fiodor (1871–1922), syn pisarza

Dostojewski Michaił (1787–1839), ojciec pisarza, lekarz

Dostojewski Michaił (1820–1864), brat pisarza, publicysta, tłumacz, literat, wydawca

Dostojewski Nikołaj (1831–1883), brat pisarza

Dubelt Leontij (1792–1862), generał rosyjski, kierownik III Wydziału Kancelarii Prywatnej JCM (1839 –1856)

Durow Siergiej (1815–1869), rosyjski poeta i tłumacz, członek koła pietraszewców

Etienne, właścicielka lombardu w Badenie

Ewers Hanns Heinz (1871–1943), pisarz niemiecki

Favre Jules Gabriel Claude (1809–1880), francuski adwokat i polityk, przeciwnik Napoleona III, minister spraw zagranicznych w Rządzie Obrony Narodowej (1870)

Fourier Charles (1772–1837), myśliciel francuski, twórca jednej z odmian socjalizmu utopijnego (fourieryzmu)

Franciszek z Asyżu (właśc. Giovanni Bernardone, ok. 1182–1226), włoski zakonnik i kaznodzieja, założyciel zakonów: franciszkanów, klarysek oraz tercjarzy, kanonizowany w 1228

Frederichs, wojenny gubernator w Omsku w połowie XIX w.

Gagarin Iwan (1814–1882), rosyjski książę, dyplomata, jezuita

Garszyn Wsiewołod (1855–1888), pisarz rosyjski

Gasfort (Gasford, Gasfordt) Gustav (1794–1874), generał rosyjski, generał-gubernator Syberii Zachodniej

Gide André (1869–1951), pisarz francuski

Goethe Johann Wolfgang (1749–1832), niemiecki poeta, pisarz, myśliciel, uczony

Gogol Nikołaj (1809–1852), rosyjski prozaik, dramaturg, publicysta

Golicynowie, rosyjski ród kniaziowski (książęcy) pochodzenia litewskiego

Gołowaczow Nikołaj (1823–1887), generał rosyjski

Goncourt Edmond de (1822–1896), pisarz francuski tworzący wspólnie z bratem Julesem

Goncourt Jules de (1830–1870), pisarz francuski tworzący wspólnie z bratem Edmondem

Gonczarow Iwan (1812–1891), pisarz rosyjski

Goya y Lucientes Francisco José de (1746–1828), malarz hiszpański

Granowski Timofiej (1813–1855), historyk rosyjski, badacz dziejów średniowiecznej Europy, okcydentalista

Grigoriew Nikołaj (XIX w.), oficer rosyjski, członek koła pietraszewców

Grigorowicz Dmitrij (1822–1900), pisarz rosyjski

Grossman Leonid (1888–1965), rosyjski pisarz, teoretyk i historyk literatury

Hegel Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831), filozof niemiecki

Hercen Aleksander (1812–1870), rosyjski myśliciel, pisarz, od 1847 na emigracji, wydawał czasopismo „Kołokoł” (1857–1867), współzałożyciel Ziemli i Woli, poparł powstanie styczniowe

Hercen Natalia (?–1852), z domu Zacharyna, żona Aleksandra Hercena

Herwegh Georg (1817–1875), poeta niemiecki

Herzen Aleksander zob. Hercen Aleksander

Hitler Adolf (1889–1945), przywódca niemieckiego ruchu narodowosocjalistycznego, kanclerz (od 1933) i wódz (Führer) Rzeszy (od 1934)

Holbein Hans (młodszy, 1497–1543), syn Hansa starszego, niemiecki malarz, rysownik i grafik

Humboldt Alexander von (1769–1859), brat Wilhelma, niemiecki podróżnik, przyrodnik, twórca nowożytnej geografii

Ibsen Henryk (1828–1906), dramatopisarz norweski

Ida, znajoma (?) Dostojewskich w Dreźnie

Isajew Aleksander (?–1855), urzędnik rosyjski, pierwszy mąż Marii Constant, późniejszej żony Dostojewskiego

Isajew Pawieł (Pasza) (1848–1900), pasierb Dostojewskiego, syn Marii Isajewej

Isajewa Maria (1825–1864), z domu Constant, żona Aleksandra Isajewa, następnie pierwsza żona Dostojewskiego

Iwan IV Groźny (1530–1584), wielki książę moskiewski (od 1533), pierwszy car Rosji (od 1547)

Iwanczewa-Pisarowa, niedoszła narzeczona Dostojewskiego

Iwanow Iwan (?–1869), student rosyjski, członek kółka rewolucyjnego założonego przez Nieczajewa, zamordowany przez współspiskowców

Jaclard Anna zob. Korwin-Krukowska Anna

Jaclard Victor (1840–1903), francuski socjalista, członek I Międzynarodówki, uczestnik Komuny Paryskiej, mąż Anny Korwin-Krukowskiej

Jakowlew Iwan (1767–1846), arystokrata rosyjski, ojciec Aleksandra Hercena

Jan, służący gospodyni Dostojewskiego

Jelisiejew Grigorij (1821–1891), rosyjski dziennikarz, publicysta, wydawca

Kalwin Jan (1509–1564), francuski reformator religijny, współtwórca kalwinizmu i Kościoła ewangelicko-reformowanego

Kant Immanuel (1724–1804), filozof niemiecki

Karakozow Dmitrij (1840–1866), rewolucjonista rosyjski, w 1866 dokonał nieudanego zamachu na Aleksandra II, stracony

Karamzin Nikołaj (1766–1826), rosyjski pisarz i historyk, przedstawiciel sentymentalizmu

Kariepin Piotr, mąż siostry pisarza Barbary, opiekun młodych Dostojewskich po śmierci ich ojca

Kaszkin Nikołaj (ok. 1819–?), urzędnik rosyjski, członek koła pietraszewców

Katkow Michaił (1818–1887), publicysta rosyjski, wydawca gazety „Moskowskije wiedomosti” (1850–1855 i od 1863) oraz czasopisma „Russkij wiestnik” (od 1856)

Kaufman Konstantin von (1818–1882), generał rosyjski, generał-gubernator Kraju Północno-Zachodniego (od 1865), generał-gubernator turkiestański (od 1867), zdobywca Buchary, Chiwy, Kokandu

Kierkegaard Søren Aabye (1813–1855), duński filozof, teolog i pisarz

Kirejewski (Kiriejewski) Iwan (1806 –1856), brat Piotra, rosyjski publicysta i krytyk literacki, jeden z ideologów słowianofilstwa

Kirejewski (Kiriejewski) Piotr (1808 –1856), brat Iwana, rosyjski folklorysta, działacz ruchu słowianofilskiego

Komarow Aleksander (XIX w.), bliżej niezidentyfikowany

Konstanty Konstantynowicz Romanow (1858–1915), wielki książę rosyjski, bratanek cesarza Aleksandra II, generał, poeta, tłumacz, dramaturg

Konstanty Mikołajewicz Romanow (1827–1892), wielki książę rosyjski, brat cesarza Aleksandra II, namiestnik Królestwa Polskiego (1862–1863)

Konstanty Pawłowicz Romanow (1779–1831), wielki książę rosyjski, naczelny wódz wojsk Królestwa Polskiego (1816–1830)

Korsakow Michaił (1826–1871), rosyjski polityk i wojskowy

Korwin-Krukowska Anna (1843–1887), siostra Sofji Kowalewskiej, rewolucjonistka rosyjska, uczestniczka Komuny Paryskiej, członkini Rosyjskiej Sekcji I Międzynarodówki, żona Victora Jaclarda

Korwin-Krukowska Elżbieta (1820–1879), z domu Schubert, żona generała rosyjskiego Wasilija Korwin-Krukowskiego, matka Anny Korwin-Krukowskiej i Sofji Kowalewskiej

Kot Karolina, tłumaczka

Kowalewska Sofja (1850–1891), z domu Korwin-Krukowska, żona Władimira, siostra Anny Korwin-Krukowskiej, rosyjska matematyczka, pisarka, publicystka

Kowalewski Władimir (1842–1883), brat Aleksandra, mąż Sofji z domu Korwin-Krukowskiej, biolog rosyjski

Kowrigin, oficer, znajomy Dostojewskiego w Kuzniecku

Kozłowski, książę, opiekun Bielinskiego, bliżej niezidentyfikowany

Krajewski Andriej (1810–1889), rosyjski literat i dziennikarz, wydawca pisma „Otieczestwiennyje Zapiski”

Kraszewski Józef Ignacy (1812–1887), pisarz, historyk, działacz polityczny, publicysta

Kriwcow, oficer rosyjski, komendant katorgi Dostojewskiego

Kropotkin Piotr (1842–1921), rosyjski filozof i działacz rewolucyjny, teoretyk anarchizmu

Lazari Andrzej de (ur. 1946), politolog, historyk filozofii i idei, filolog, sowietolog, rosjoznawca, publicysta, tłumacz

Liprandi Iwan (1790–1880), rosyjski generał, historyk i oficer tajnej policji

Ludwik XIV (1638–1715), król Francji (od 1643) z dynastii Burbonów

Luter Marcin (1483–1546), niemiecki teolog i reformator religijny

Łukasz Ewangelista (ok. 20–ok. 100), święty, autor Ewangelii Łukasza i Dziejów Apostolskich, lekarz grecki pochodzący z Antiochii, uczeń i współpracownik św. Pawła

Mackiewicz Stanisław (pseud. Cat, 1896–1966)

Maeterlinck Maurice (1862–1949), pisarz belgijski, tworzący w języku francuskim, czołowy przedstawiciel symbolizmu w teatrze

Majkow Apollon (1821–1897), poeta rosyjski, słowianofil

Mann Thomas (1875–1955), brat Heinricha, ojciec Eriki, Golo i Klausa, powieściopisarz, eseista

Marks Karol (1818–1883), niemiecki myśliciel, filozof i ekonomista, teoretyk i działacz międzynarodowego ruchu socjalistycznego

Martianow Piotr (1827–1899), rosyjski oficer, pisarz i publicysta

Maryna, córka Polaka, żona chorążego kozaka w Semipałatyńsku

Mateusz Ewangelista, Mateusz Apostoł (I w.), święty, jeden z dwunastu apostołów Jezusa, wcześniej poborca podatkowy

Mazzini Giuseppe (1805–1872), rewolucjonista włoski, przywódca demokratyczno-republikańskiego nurtu risorgimento, założyciel organizacji Młode Włochy (1831) i Młoda Europa (1834)

Mereżkowski Dmitrij (1865–1941), rosyjski pisarz, filozof i krytyk literacki, od 1920 na emigracji

Michajłow Michaił (1829–1865), rosyjski pisarz, publicysta i tłumacz, w 1861 zesłany na Syberię

Michajłowski Nikołaj (1842–1904), rosyjski socjolog, publicysta i krytyk literacki, jeden z ideologów narodnictwa

Michał Pawłowicz Romanow (1798 –1849), wielki książę rosyjski

Mieszczerski Władimir (1839–1914), książę rosyjski, pisarz i publicysta, wydawca „Grażdanina”

Mikołaj I Romanow (1796–1855), cesarz rosyjski (od 1825)

Mikołaj II Romanow (1868–1918), ostatni cesarz Rosji (1894–1917), zamordowany przez bolszewików

Milukow Aleksander (1817–1897), pisarz i pedagog rosyjski, przyjaciel Dostojewskiego

Milukow Olga, córka Aleksandra Milukowa

Milutin Nikołaj (1818–1872), polityk rosyjski, współautor reform uwłaszczeniowych w Rosji (1861) i Królestwie Polskim (1864), członek Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego (od 1864), rusyfikator

Mombelli Nikołaj (ok. 1822–?), oficer rosyjski, członek koła pietraszewców

Murawiow Michaił (1796–1866), zwany Wieszatielem, generał rosyjski, generał-gubernator wileński (1863–1865), brutalnie tłumił powstanie styczniowe na Litwie

Murawiow-Amurski Nikołaj (1809–1881), generał-gubernator Syberii Wschodniej (1847–1861), podpisał z Chinami traktat ajguński regulujący granicę chińsko-rosyjską na Amurze (1858)

Murawiow-Apostoł Siergiej (1796–1826), rosyjski oficer, dekabrysta, ranny w czasie powstania dekabrystów, stracony

Murillo Bartolomé Esteban (1618–1682), malarz hiszpański

Mussolini Benito (1883–1945), przywódca włoskiego ruchu faszystowskiego, premier Włoch (1922–1943)

Nabokov Vladimir (1899–1977), pisarz rosyjsko-amerykański

Napoleon I Bonaparte (1769–1821), pierwszy konsul Republiki Francuskiej (1799–1804), cesarz Francuzów (1804–1815)

Napoleon Plon-Plon zob. Bonaparte Napoleon Józef

Nieczajew Fiodor (ok. 1769–?), kupiec moskiewski, ojciec matki Dostojewskiego

Nieczajew Siergiej (1847–1882), rewolucjonista rosyjski, anarchista, autor Katechizmu rewolucjonisty, za zabójstwo domniemanego prowokatora skazany na 20 lat katorgi (1873), zmarł w Twierdzy Pietropawłowskiej

Niekrasow Nikołaj (1821–1878), poeta rosyjski, wydawca i współredaktor czasopisma „Sowriemiennik”

Nikon (właśc. Nikita Minow, 1605–1681), patriarcha Moskwy i całej Rusi (1652–1658), przeprowadził reformę liturgiczną (1653–1656), co spowodowało rozłam w rosyjskim Kościele prawosławnym (powstanie odłamu staroobrzędowców), w 1658 zrezygnował z urzędu, w 1666 potępiony przez sąd kościelny i zesłany do monastyru

Oboleńscy, rosyjska rodzina książęca

Odojewski Władimir (1803–1869), rosyjski książę, pisarz, filozof i krytyk muzyczny

Ogariow Nikołaj (1813–1877), rosyjski rewolucjonista, publicysta, filozof, poeta, od 1856 na emigracji, współwydawca „Kołokoła”, autor programu Ziemli i Woli, poparł powstanie styczniowe

Ogariowa Natalia (1829–1913), z domu Tuczkow, żona Nikołaja Ogariowa, kochanka Aleksandra Hercena

Olchin Pawieł (1830–1915), rosyjski pisarz, tłumacz, stenograf, nauczyciel Anny Snitkin

Oldenburski Piotr (1812–1881), książę rosyjski pochodzenia niemieckiego, oficer, polityk, uczony

Orłow Aleksiej (1781–1861), generał rosyjski, szef żandarmerii i III Wydziału Kancelarii Prywatnej JCM (1845–1856), przewodniczący Rady Państwa i Komitetu Ministrów (1856–1860)

Paderewski Ignacy Jan (1860–1941), pianista, kompozytor, polityk, działacz społeczny, premier i minister spraw zagranicznych (1919), jako przedstawiciel Polski podpisał wersalski traktat pokojowy, jeden z inicjatorów Frontu Morges (1936), od 1940 przewodniczący Rady Narodowej RP na uchodźstwie

Pahlen Piotr (1745–1826), polityk rosyjski, wojskowy gubernator Petersburga (od 1799), odegrał decydującą rolę w sprzysiężeniu przeciwko Pawłowi I (1801), za panowania Aleksandra I odsunięty od służby państwowej

Palm Aleksander (1822–1885), rosyjski oficer, pisarz, poeta i dramaturg, członek koła pietraszewców

Panajew Iwan (1812–1862), rosyjski pisarz i publicysta, współzałożyciel „Sowriemiennika”

Panajewa Awdotja (pseud. N. Stanicki, 1820–1893), żona Iwana, pisarka rosyjska

Pascal Blaise (1623–1662), francuski matematyk, fizyk, pisarz i filozof

Pasza zob. Isajew Pawieł

Paweł I Romanow (1754–1801), cesarz rosyjski (od 1796), zamordowany w wyniku spisku pałacowego

Pietraszewski Michaił zob. Butaszewicz-Pietraszewski Michaił

Piotr I Wielki (1672–1725), car rosyjski (od do 1696 wspólnie z bratem Iwanem V), cesarz (od 1721)

Pletniow Piotr (1792–1866), rosyjski pisarz i krytyk literacki, redaktor „Sowriemiennika”

Pobiedonoscew Konstantin (1827–1907), rosyjski polityk i prawnik, oberprokurator Świętego Synodu (1880–1895)

Podgórzec Zbigniew (1935–2002), dziennikarz i tłumacz

Pollak Seweryn (1907–1987), poeta, krytyk literacki, tłumacz

Połońska Josephine (1844–1920), z domu Ryulman, żona Jakowa Połońskiego

Połoński Jakow (1819–1898), poeta i pisarz rosyjski

Porębowicz Edward (1862–1937), historyk literatury i krytyk literacki

Poussin Nicolas (1594–1665), malarz francuski

Przybyszewski Stanisław (1868–1927), pisarz, jeden z pierwszych ekspresjonistów w literaturze europejskiej

Puszkin Aleksander (1799–1837), poeta rosyjski

Radecki Fiodor (1820–1890), generał rosyjski, uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878)

Rafael (właśc. Raffaello Santi, 1483–1520), włoski malarz, rysownik, architekt

Rasputin Grigorij (1872–1916), chłop rosyjski, faworyt rodziny cesarza Mikołaja II

Riepin Ilja (1844–1930), malarz rosyjski

Romaniuk Radosław (ur. 1975), krytyk literacki, pisarz

Rostowcew Jakow (1803–1860), rosyjski generał-adiutant, działacz państwowy, współtwórca reformy uwłaszczeniowej w Rosji, zwolennik liberalnych reform

Rozanow Wasilij (1856–1919), rosyjski myśliciel i krytyk literacki, mąż Apolinarii Susłowej

Sade Donatien Alphonse François de (1740–1814), markiz, pisarz francuski

Salvador, Hiszpan, kochanek Apolinarii Susłowej

Samarin Jurij (1819–1876), filozof rosyjski, publicysta, działacz słowianofilski

Satin Nikołaj (1814–1873), poeta i tłumacz rosyjski, przyjaciel Hercena i Ogariowa

Sawieljew (XIX w.), oficer dozorca w szkole inżynierów wojennych

Schelling Friedrich Wilhelm Joseph (1775–1854), filozof niemiecki

Schiller Friedrich von (1759–1805), niemiecki poeta, dramatopisarz, estetyk, teoretyk teatru, historyk

Scott Walter (1771–1832), szkocki poeta i powieściopisarz

Serno-Sołowiewicz Nikołaj (1834–1866), rosyjski rewolucjonista, członek Komitetu Centralnego Ziemli i Woli, w 1862 aresztowany, skazany na dożywotnie osiedlenie się na Syberii

Siewierianin Igor (właśc. I.W. Łotariew, 1887–1941), poeta rosyjski, egofuturysta, od 1918 na emigracji

Skandin A. (XIX/XX w.), dziennikarz, autor artykułu poświęconego służbie Dostojewskiego w Semipałatyńsku

Snitkin Anna zob. Dostojewska Anna

Sokrates (469–399 przed Chr.), filozof grecki, nauczyciel Platona

Sołłogub Władimir (1813–1882), hrabia, pisarz rosyjski

Sołowjow Władimir (1853–1900), syn Siergieja, rosyjski filozof i poeta

Spasowicz Włodzimierz (1829–1906), prawnik, publicysta, krytyk i historyk literatury

Spieszniew Nikołaj (1821–1882), rosyjski ziemianin, rewolucjonista, członek koła pietraszewców, zesłany

Stackenschneider Elena (1836–1897), córka Andrieja Stackenschneidera, architekta rosyjskiego, gospodyni znanego salonu literackiego w Sankt Petersburgu

Stackenschneiderowie, rodzina rosyjska pochodzenia niemieckiego

Stanisławski Konstantin (właśc. K.S. Aleksiejew, 1863–1938), rosyjski aktor, reżyser, teoretyk i reformator teatru

Stellowski Fiodor (1826–1875), wydawca rosyjski

Strachow Nikołaj (1828–1896), rosyjski publicysta, krytyk literacki, filozof

Strindberg Johan August (1849–1912), pisarz szwedzki

Susłowa Apolinaria (Polina) (1839–1918), pisarka rosyjska, kochanka Dostojewskiego, uważana za pierwowzór wielu postaci kobiecych w jego twórczości

Suworow Aleksander (1804–1882), książę i generał rosyjski, generał-gubernator bałtycki (1848–1861), wojskowy generał-gubernator Petersburga (1861–1866)

Szanszijew (XIX w.), bliżej niezidentyfikowany, zamieszany w sprawę o majątek Ogariowa

Szekspir William (1564–1616), poeta i dramaturg angielski

Szełgunow Ludmiła (1832–1901), z domu Michaelis, tłumaczka, żona Nikołaja Szełgunowa

Szełgunow Nikołaj (1824–1891), rewolucyjny demokrata rosyjski, pisarz i krytyk literacki

Szestow Lew (właśc. Jehuda Lejb Isaakowicz Szwarcman, 1866–1938), rosyjski filozof i pisarz, od 1920 na emigracji

Szydłowski Iwan (1816–1872), poeta, przyjaciel Dostojewskiego w szkole wojskowej

Ściegienny Piotr (1801–1890), ksiądz, działacz patriotyczno-społeczny, organizator tajnego związku chłopskiego na Kielecczyźnie (1842–1844) przygotowującego powstanie narodowe i przemiany społeczne, na zesłaniu (1846–1871)

Tiutczew Fiodor (1803–1873), rosyjski poeta, myśliciel, dyplomata, pozostawał pod wpływem idei słowianofilskich

Tokarzewski Karaszewicz Szymon (1821–1900), działacz polityczny, agitator w spisku Ściegiennego (1844), uczestnik powstania styczniowego, dwukrotnie zsyłany

Tołstoj Lew (1829–1910), pisarz rosyjski

Tołstoj Zofia (1844–1919), żona Lwa Tołstoja

Tomasz à Kempis (ok. 1379–1471), niemiecki kopista manuskryptów, pisarz religijny i mistyk, augustianin

Totleben Eduard (1818–1884), rosyjski generał, inżynier, uczestnik wojny krymskiej

Trubecki Paolo (1866–1938), rzeźbiarz rosyjski

Tuczkow Natalia zob. Ogariowa Natalia

Turgieniew Iwan (1818–1883), pisarz rosyjski

Turgieniewa Barbara (1787–1850), z domu Lutowinowa, matka Iwana Turgieniewa

Turgieniewowie, rosyjska rodzina szlachecka

Urbankowski Bohdan (ur. 1943), poeta, eseista, dramaturg i filozof

Vinci Leonardo da (1452–1519), włoski malarz, rysownik, rzeźbiarz, architekt i urbanista, teoretyk sztuki i uczony

Walichanow Czokan (1835–1965), kazachski pisarz, etnograf, folklorysta i historyk

Wańka-Tańka, mieszkanka Semipałatyńska

Wargunow, nauczyciel, kochanek Marii Isajewej (Dostojewskiej)

Wasilij Błażenny zob. Wasyl Błogosławiony

Wasyl Błogosławiony (Wasilij Błażenny, Bazyli Moskiewski, 1469–1552), święty prawosławny, jurodiwy

Weissmann, właściciel lombardu w Badenie

Wiaziemski Piotr (1792–1878), książę, poeta rosyjski, związany z dekabrystami, polonofil

Wolter (Voltaire, właśc. François-Marie Arouet, 1694–1778), filozof i pisarz francuski

Wołkońska Maria (1805–1863), z domu Rajewska, córka Nikołaja Rajewskiego, żona dekabrysty Siergieja Wołkońskiego

Worcell Stanisław Gabriel (1799–1857), działacz rewolucyjno-demokratyczny, publicysta, poseł na sejm powstańczy (1831), członek Towarzystwa Patriotycznego, od 1831 na emigracji, członek TDP (od 1847 w jego Centralizacji)

Wrangel Aleksander (1833–1915), baron z rodziny Niemców bałtyckich, prawnik, dyplomata, przyjaciel Dostojewskiego

Wrangel Nikołaj (1847–1923), baron z rodziny Niemców bałtyckich, naukowiec, historyk sztuki, autor pamiętników, ojciec gen. Piotra Wrangla

Zimmermann (pani), gospodyni Dostojewskich w Dreźnie

Zina, towarzyszka Nikołaja Niekrasowa

Zubariow, oficer batalionu Dostojewskiego w Semipałatyńsku

Żelabow Andriej (1851–1881), rosyjski rewolucjonista, narodnik, członek Komitetu Wykonawczego Narodnej Woli (od 1879), współorganizator zamachu na Aleksandra II, stracony

Fot. z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego

Stanisław Mackiewicz (1896–1966), publicysta, pisarz, polityk, z wykształcenia prawnik. W okresie I wojny światowej członek Zetu i POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Redaktor naczelny wileńskiego dziennika „Słowo” (1922–1939), działacz grupy wileńskich konserwatystów, poseł na sejm z ramienia BBWR (1928–1935). Monarchista, piłsudczyk, czołowy zwolennik porozumienia polsko-niemieckiego w latach 30. Więziony w Berezie Kartuskiej (1939). Po 17 września 1939 na emigracji. Członek Rady Narodowej na uchodźstwie (1940–1941), przeciwnik polityczny gen. Władysława Sikorskiego, redaktor pisma „Lwów i Wilno” (1946–1950), premier rządu emigracyjnego (1954–1955). Po powrocie do kraju (1956) zajął się przede wszystkim działalnością pisarską. Był autorem licznych, pełnych oryginalnych sądów i polemicznej werwy publikacji, głównie o tematyce politycznej, historyczno-politycznej i literackiej. Zmarł w Warszawie.

Pseudonim „Cat” zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga o kocie, który chodził własnymi ścieżkami.

Stanisław CAT-MACKIEWICZ

pisma wybrane

wybór i opracowanie

Jan Sadkiewicz

Kropki nad i • Dziś i jutro

Myśl w obcęgach.

Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów

Historia Polski

od 11 listopada 1918 do 17 września 1939

O jedenastej – powiada aktor – sztuka jest skończona.

Polityka Józefa Becka

Lata nadziei:

17 września 1939 – 5 lipca 1945

Był bal

Europa in flagranti

Herezje i prawdy

Dom Radziwiłłów

Zielone oczy

Stanisław August

W przygotowaniu

Dostojewski

Klucz do Piłsudskiego

Broszury emigracyjne

Table of Contents

Ania

Janusz Dobieszewski

Kilka dodatków do Dostojewskiego Stanisława Cata-Mackiewicza

Noty biograficzne